২. দুতিযপণ্ণাসকং

(৬) ১. ব্ৰাহ্মণৱগ্গো

১. পঠমদ্ৱেব্ৰাহ্মণসুত্তৱণ্ণনা

৫২. ব্ৰাহ্মণৱগ্গস্স পঠমে জিণ্ণাতি জৰাজিণ্ণা. ৱুদ্ধাতি ৱযোৱুদ্ধা. মহল্লকাতি জাতিমহল্লকা. অদ্ধগতাতি তযো অদ্ধে অতিক্কন্তা. ৱযোঅনুপ্পত্তাতি ততিযং ৱযং অনুপ্পত্তা. যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসূতি পুত্তদাৰে অত্তনো ৱচনং অকৰোন্তে দিস্ৱা ‘‘সমণস্স গোতমস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা নিয্যানিকমগ্গং গৱেসিস্সামা’’তি চিন্তেত্ৱা উপসঙ্কমিংসু. মযমস্সু, ভো গোতম, ব্ৰাহ্মণাতি; ভো গোতম, মযং ব্ৰাহ্মণা ন খত্তিযা নামচ্চা ন গহপতিকাতি ব্ৰাহ্মণভাৱং জানাপেত্ৱা জিণ্ণাতিআদিমাহংসু. অকতভীৰুত্তাণাতি অকতভযপৰিত্তাণা. অৱস্সযভূতং পতিট্ঠাকম্মং অম্হেহি ন কতন্তি দস্সেন্তি. তগ্ঘাতি একংসত্থে নিপাতো, সম্পটিচ্ছনত্থে ৱা. একন্তেন তুম্হে এৱৰূপা, অহম্পি খো এতং সম্পটিচ্ছামীতি চ দস্সেতি. উপনীযতীতি উপসংহৰীযতি. অযং হি জাতিযা জৰং উপনীযতি, জৰায ব্যাধিং, ব্যাধিনা মৰণং, মৰণেন পুন জাতিং. তেন ৱুত্তং – ‘‘উপনীযতী’’তি.

ইদানি যস্মা তে ব্ৰাহ্মণা মহল্লকত্তা পব্বজিত্ৱাপি ৱত্তং পূৰেতুং ন সক্খিস্সন্তি, তস্মা নে পঞ্চসু সীলেসু পতিট্ঠাপেন্তো ভগৱা যোধ কাযেন সংযমোতিআদিমাহ. তত্থ কাযেন সংযমোতি কাযদ্ৱাৰেন সংৱৰো. সেসেসুপি এসেৱ নযো. তং তস্স পেতস্সাতি তং পুঞ্ঞং তস্স পৰলোকং গতস্স তাযনট্ঠেন তাণং, নিলীযনট্ঠেন লেণং, পতিট্ঠানট্ঠেন দীপো, অৱস্সযনট্ঠেন সৰণং, উত্তমগতিৱসেন পৰাযণঞ্চ হোতীতি দস্সেতি. গাথা উত্তানত্থাযেৱ. এৱং তে ব্ৰাহ্মণা তথাগতেন পঞ্চসু সীলেসু সমাদপিতা যাৱজীৱং পঞ্চ সীলানি ৰক্খিত্ৱা সগ্গে নিব্বত্তিংসু.

২. দুতিযদ্ৱেব্ৰাহ্মণসুত্তৱণ্ণনা

৫৩. দুতিযে ভাজনন্তি যংকিঞ্চি ভণ্ডকং. সেসং পঠমে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.

৩. অঞ্ঞতৰব্ৰাহ্মণসুত্তৱণ্ণনা

৫৪. ততিযে সম্মোদনীযন্তি সম্মোদজননিং. সাৰণীযন্তি সৰিতব্বযুত্তকং. ৱীতিসাৰেত্ৱাতি পৰিযোসাপেত্ৱা. কিত্তাৱতাতি কিত্তকেন. সন্দিট্ঠিকো ধম্মো হোতীতি সামং পস্সিতব্বো হোতি. অকালিকোতি ন কালন্তৰে ফলদাযকো. এহিপস্সিকোতি ‘‘এহি পস্সা’’তি এৱং দস্সেতুং সক্কাতি আগমনীযপটিপদং পুচ্ছতি. ওপনেয্যিকোতি অত্তনো চিত্তং উপনেতব্বো. পচ্চত্তং ৱেদিতব্বোতি সামংযেৱ জানিতব্বো. ৱিঞ্ঞূহীতি পণ্ডিতেহি. পৰিযাদিন্নচিত্তোতি আদিন্নগহিতপৰামট্ঠচিত্তো হুত্ৱা. চেতেতীতি চিন্তেতি. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ. ইমস্মিং পন সুত্তে ব্ৰাহ্মণেন লোকুত্তৰমগ্গো পুচ্ছিতো, সত্থাৰাপি সোযেৱ কথিতো. সো হি সামং পস্সিতব্বত্তা সন্দিট্ঠিকো নামাতি.

৪. পৰিব্বাজকসুত্তৱণ্ণনা

৫৫. চতুত্থে ব্ৰাহ্মণপৰিব্বাজকোতি ব্ৰাহ্মণজাতিকো পৰিব্বাজকো, ন খত্তিযাদিজাতিকো. অত্তত্থম্পীতি দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকং লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকং অত্তনো অত্থং.

৫. নিব্বুতসুত্তৱণ্ণনা

৫৬. পঞ্চমে অকালিকন্তি ন কালন্তৰে পত্তব্বং. ওপনেয্যিকন্তি পটিপত্তিযা উপগন্তব্বং.

৬. পলোকসুত্তৱণ্ণনা

৫৭. ছট্ঠে আচৰিযপাচৰিযানন্তি আচৰিযানঞ্চেৱ আচৰিযাচৰিযানঞ্চ. অৱীচি মঞ্ঞে ফুটো অহোসীতি যথা অৱীচি মহানিৰযো নিৰন্তৰফুটো নেৰযিকসত্তেহি পৰিপুণ্ণো, মনুস্সেহি এৱং পৰিপুণ্ণো হোতি. কুক্কুটসংপাতিকাতি একগামস্স ছদনপিট্ঠিতো উপ্পতিত্ৱা ইতৰগামস্স ছদনপিট্ঠে পতনসঙ্খাতো কুক্কুটসংপাতো এতাসু অত্থীতি কুক্কুটসংপাতিকা. কুক্কুটসংপাদিকাতিপি পাঠো, গামন্তৰতো গামন্তৰং কুক্কুটানং পদসা গমনসঙ্খাতো কুক্কুটসংপাদো এতাসু অত্থীতি অত্থো. উভযম্পেতং ঘননিৱাসতংযেৱ দীপেতি. অধম্মৰাগৰত্তাতি ৰাগো নাম একন্তেনেৱ অধম্মো, অত্তনো পৰিক্খাৰেসু পন উপ্পজ্জমানো ন অধম্মৰাগোতি অধিপ্পেতো, পৰপৰিক্খাৰেসু উপ্পজ্জমানোৱ অধম্মৰাগোতি. ৱিসমলোভাভিভূতাতি লোভস্স সমকালো নাম নত্থি, একন্তং ৱিসমোৱ এস. অত্তনা পৰিগ্গহিতৱত্থুম্হি পন উপ্পজ্জমানো সমলোভো নাম, পৰপৰিগ্গহিতৱত্থুম্হি উপ্পজ্জমানোৱ ৱিসমোতি অধিপ্পেতো. মিচ্ছাধম্মপৰেতাতি অৱত্থুপটিসেৱনসঙ্খাতেন মিচ্ছাধম্মেন সমন্নাগতা. দেৱো ন সম্মা ধাৰং অনুপ্পৱেচ্ছতীতি ৱস্সিতব্বযুত্তে কালে ৱস্সং ন ৱস্সতি. দুব্ভিক্খন্তি দুল্লভভিক্খং. দুস্সস্সন্তি ৱিৱিধসস্সানং অসম্পজ্জনেন দুস্সস্সং. সেতট্ঠিকন্তি সস্সে সম্পজ্জমানে পাণকা পতন্তি, তেহি দট্ঠত্তা নিক্খন্তনিক্খন্তানি সালিসীসানি সেতৱণ্ণানি হোন্তি নিস্সাৰানি. তং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘সেতট্ঠিক’’ন্তি. সলাকাৱুত্তন্তি ৱপিতং ৱপিতং সস্সং সলাকামত্তমেৱ সম্পজ্জতি, ফলং ন দেতীতি অত্থো. যক্খাতি যক্খাধিপতিনো. ৱাড়ে অমনুস্সে ওস্সজ্জন্তীতি চণ্ডযক্খে মনুস্সপথে ৱিস্সজ্জেন্তি, তে লদ্ধোকাসা মহাজনং জীৱিতক্খযং পাপেন্তি.

৭. ৱচ্ছগোত্তসুত্তৱণ্ণনা

৫৮. সত্তমে মহপ্ফলন্তি মহাৱিপাকং. ধম্মস্স চানুধম্মং ব্যাকৰোন্তীতি এত্থ ধম্মো নাম কথিতকথা, অনুধম্মো নাম কথিতস্স পটিকথনং. সহধম্মিকোতি সকাৰণো সহেতুকো. ৱাদানুপাতোতি ৱাদস্স অনুপাতো, অনুপতনং পৱত্তীতি অত্থো. গাৰয্হং ঠানন্তি গৰহিতব্বযুত্তং কাৰণং. ইদং ৱুত্তং হোতি – ভোতা গোতমেন ৱুত্তা সকাৰণা ৱাদপ্পৱত্তি কিঞ্চিপি গাৰয্হং কাৰণং ন আগচ্ছতীতি. অথ ৱা তেহি পৰেহি ৱুত্তা সকাৰণা ৱাদপ্পৱত্তি কিঞ্চি গাৰয্হং কাৰণং ন আগচ্ছতীতি পুচ্ছতি.

অন্তৰাযকৰো হোতীতি অন্তৰাযং ৱিনাসং কিচ্ছলাভকং ৱিলোমকং কৰোতি. পাৰিপন্থিকোতি পন্থদূহনচোৰো. খতো চ হোতীতি গুণখননেন খতো হোতি. উপহতোতি গুণুপঘাতেনেৱ উপহতো.

চন্দনিকাযাতি অসুচিকললকূপে. ওলিগল্লেতি নিদ্ধমনকললে. সো চাতি সো সীলৱাতি ৱুত্তখীণাসৱো. সীলক্খন্ধেনাতি সীলৰাসিনা. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. এত্থ চ ৱিমুত্তিঞাণদস্সনং ৱুচ্চতি পচ্চৱেক্খণঞাণং, তং অসেক্খস্স পৱত্তত্তা অসেক্খন্তি ৱুত্তং. ইতৰানি সিক্খাপৰিযোসানপ্পত্ততায সযম্পি অসেক্খানেৱ. তানি চ পন লোকুত্তৰানি, পচ্চৱেক্খণঞাণং লোকিযং.

ৰোহিণীসূতি ৰত্তৱণ্ণাসু. সৰূপাসূতি অত্তনো ৱচ্ছকেহি সমানৰূপাসু. পাৰেৱতাসূতি কপোতৱণ্ণাসু. দন্তোতি নিব্বিসেৱনো. পুঙ্গৱোতি উসভো. ধোৰয্হোতি ধুৰৱাহো. কল্যাণজৱনিক্কমোতি কল্যাণেন উজুনা জৱেন গন্তা. নাস্স ৱণ্ণং পৰিক্খৰেতি অস্স গোণস্স সৰীৰৱণ্ণং ন উপপৰিক্খন্তি, ধুৰৱহনকম্মমেৱ পন উপপৰিক্খন্তি. যস্মিং কস্মিঞ্চি জাতিযেতি যত্থ কত্থচি কুলজাতে. যাসু কাসুচি এতাসূতি এতাসু খত্তিযাদিপ্পভেদাসু যাসু কাসুচি জাতীসু.

ব্ৰহ্মচৰিযস্স কেৱলীতি ব্ৰহ্মচৰিযস্স কেৱলেন সমন্নাগতো, পৰিপুণ্ণভাৱেন যুত্তোতি অত্থো. খীণাসৱো হি সকলব্ৰহ্মচাৰী নাম হোতি. তেনেতং ৱুত্তং. পন্নভাৰোতি ওৰোপিতভাৰো, খন্ধভাৰং কিলেসভাৰং কামগুণভাৰঞ্চ ওৰোপেত্ৱা ঠিতোতি অত্থো. কতকিচ্চোতি চতূহি মগ্গেহি কিচ্চং কত্ৱা ঠিতো. পাৰগূ সব্বধম্মানন্তি সব্বধম্মা ৱুচ্চন্তি পঞ্চক্খন্ধা দ্ৱাদসাযতনানি অট্ঠাৰস ধাতুযো, তেসং সব্বধম্মানং অভিঞ্ঞাপাৰং, পৰিঞ্ঞাপাৰং, পহানপাৰং, ভাৱনাপাৰং, সচ্ছিকিৰিযাপাৰং, সমাপত্তিপাৰঞ্চাতি ছব্বিধং পাৰং গতত্তা পাৰগূ. অনুপাদাযাতি অগ্গহেত্ৱা. নিব্বুতোতি কিলেসসন্তাপৰহিতো. ৱিৰজেতি ৰাগদোসমোহৰজৰহিতে.

অৱিজানন্তাতি খেত্তং অজানন্তা. দুম্মেধাতি নিপ্পঞ্ঞা. অস্সুতাৱিনোতি খেত্তৱিনিচ্ছযসৱনেন ৰহিতা. বহিদ্ধাতি ইমম্হা সাসনা বহিদ্ধা. ন হি সন্তে উপাসৰেতি বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধখীণাসৱে উত্তমপুৰিসে ন উপসঙ্কমন্তি. ধীৰসম্মতেতি পণ্ডিতেহি সম্মতে সম্ভাৱিতে. মূলজাতা পতিট্ঠিতাতি ইমিনা সোতাপন্নস্স সদ্ধং দস্সেতি. কুলে ৱা ইধ জাযৰেতি ইধ ৱা মনুস্সলোকে খত্তিযব্ৰাহ্মণৱেস্সকুলে জাযন্তি. অযমেৱ হি তিৱিধা কুলসম্পত্তি নাম. অনুপুব্বেন নিব্বানং, অধিগচ্ছন্তীতি সীলসমাধিপঞ্ঞাতি ইমে গুণে পূৰেত্ৱা অনুক্কমেন নিব্বানং অধিগচ্ছন্তীতি.

৮. তিকণ্ণসুত্তৱণ্ণনা

৫৯. অট্ঠমে তিকণ্ণোতি তস্স নামং. উপসঙ্কমীতি ‘‘সমণো কিৰ গোতমো পণ্ডিতো, গচ্ছিস্সামি তস্স সন্তিক’’ন্তি চিন্তেত্ৱা ভুত্তপাতৰাসো মহাজনপৰিৱুতো উপসঙ্কমি. ভগৱতো সম্মুখাতি দসবলস্স পুৰতো নিসীদিত্ৱা. ৱণ্ণং ভাসতীতি কস্মা ভাসতি? সো কিৰ ইতো পুব্বে তথাগতস্স সন্তিকং অগতপুব্বো. অথস্স এতদহোসি – ‘‘বুদ্ধা নাম দুৰাসদা, মযি পঠমতৰং অকথেন্তে কথেয্য ৱা ন ৱা. সচে ন কথেস্সতি, অথ মং সমাগমট্ঠানে কথেন্তং এৱং ৱক্খন্তি ‘ত্ৱং ইধ কস্মা কথেসি, যেন তে সমণস্স গোতমস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা ৱচনমত্তম্পি ন লদ্ধ’ন্তি. তস্মা ‘এৱং মে অযং গৰহা মুচ্চিস্সতী’’’তি মঞ্ঞমানো ভাসতি. কিঞ্চাপি ব্ৰাহ্মণানং ৱণ্ণং ভাসতি, তথাগতস্স পন ঞাণং ঘট্টেস্সামীতি অধিপ্পাযেনেৱ ভাসতি. এৱম্পি তেৱিজ্জা ব্ৰাহ্মণাতি তেৱিজ্জকব্ৰাহ্মণা এৱংপণ্ডিতা এৱংধীৰা এৱংব্যত্তা এৱংবহুস্সুতা এৱংৱাদিনো, এৱংসম্মতাতি অত্থো. ইতিপীতি ইমিনা তেসং পণ্ডিতাদিআকাৰপৰিচ্ছেদং দস্সেতি. এত্তকেন কাৰণেন পণ্ডিতা…পে… এত্তকেন কাৰণেন সম্মতাতি অযঞ্হি এত্থ অত্থো.

যথা কথং পন ব্ৰাহ্মণাতি এত্থ যথাতি কাৰণৱচনং, কথং পনাতি পুচ্ছাৱচনং. ইদং ৱুত্তং হোতি – কথং পন, ব্ৰাহ্মণ, ব্ৰাহ্মণা তেৱিজ্জং পঞ্ঞাপেন্তি. যথা এৱং সক্কা হোতি জানিতুং, তং কাৰণং ৱদেহীতি. তং সুত্ৱা ব্ৰাহ্মণো ‘‘জাননট্ঠানেযেৱ মং সম্মাসম্বুদ্ধো পুচ্ছি, নো অজাননট্ঠানে’’তি অত্তমনো হুত্ৱা ইধ, ভো গোতমাতিআদিমাহ. তত্থ উভতোতি দ্ৱীহিপি পক্খেহি. মাতিতো চ পিতিতো চাতি যস্স মাতা ব্ৰাহ্মণী, মাতু মাতা ব্ৰাহ্মণী, তস্সাপি মাতা ব্ৰাহ্মণী. পিতা ব্ৰাহ্মণো, পিতু পিতা ব্ৰাহ্মণো, তস্সাপি পিতা ব্ৰাহ্মণো, সো উভতো সুজাতো মাতিতো চ পিতিতো চ. সংসুদ্ধগহণিকোতি যস্স সংসুদ্ধা মাতু গহণী, কুচ্ছীতি অত্থো. ‘‘সমৱেপাকিনিযা গহণিযা’’তি পন এত্থ কম্মজতেজোধাতু গহণীতি ৱুচ্চতি.

যাৱ সত্তমা পিতামহযুগাতি এত্থ পিতু পিতা পিতামহো, পিতামহস্স যুগং পিতামহযুগং. যুগন্তি আযুপ্পমাণং ৱুচ্চতি. অভিলাপমত্তমেৱ চেতং, অত্থতো পন পিতামহোযেৱ পিতামহযুগং. ততো উদ্ধং সব্বেপি পুব্বপুৰিসা পিতামহগ্গহণেনেৱ গহিতা. এৱং যাৱ সত্তমো পুৰিসো, তাৱ সংসুদ্ধগহণিকো, অথ ৱা অক্খিত্তো অনুপক্কুট্ঠো জাতিৱাদেনাতি দস্সেতি. অক্খিত্তোতি ‘‘অপনেথ এতং, কিং ইমিনা’’তি এৱং অক্খিত্তো অনৱক্খিত্তো. অনুপক্কুট্ঠোতি ন উপক্কুট্ঠো, ন অক্কোসং ৱা নিন্দং ৱা পত্তপুব্বো. কেন কাৰণেনাতি? জাতিৱাদেন. ‘‘ইতিপি হীনজাতিকো এসো’’তি এৱৰূপেন ৱচনেনাতি অত্থো.

অজ্ঝাযকোতি ইদং ‘‘ন দানিমে ঝাযন্তি, ন দানিমে ঝাযন্তীতি খো, ৱাসেট্ঠ, অজ্ঝাযকা অজ্ঝাযকাতেৱ ততিযং অক্খৰং উপনিব্বত্ত’’ন্তি (দী. নি. ৩.১৩২) এৱং পঠমকপ্পিককালে ঝানৱিৰহিতানং ব্ৰাহ্মণানং গৰহৱচনং উপ্পন্নং. ইদানি পন তং অজ্ঝাযতীতি অজ্ঝাযকো, মন্তে পৰিৱত্তেতীতি ইমিনা অত্থেন পসংসাৱচনং কত্ৱা ৱোহৰন্তি. মন্তে ধাৰেতীতি মন্তধৰো.

তিণ্ণং ৱেদানন্তি ইৰুব্বেদযজুব্বেদসামব্বেদানং. ওট্ঠপহতকৰণৱসেন পাৰং গতোতি পাৰগূ. সহ নিঘণ্ডুনা চ কেটুভেন চ সনিঘণ্ডুকেটুভানং. নিঘণ্ডূতি নামনিঘণ্ডুৰুক্খাদীনং ৱেৱচনপকাসকসত্থং. কেটুভন্তি কিৰিযাকপ্পৱিকপ্পো কৱীনং উপকাৰায সত্থং. সহ অক্খৰপ্পভেদেন সাক্খৰপ্পভেদানং. অক্খৰপ্পভেদোতি সিক্খা চ নিৰুত্তি চ. ইতিহাসপঞ্চমানন্তি আথব্বণৱেদং চতুত্থং কত্ৱা ইতিহ আস, ইতিহ আসাতি ঈদিসৱচনপটিসংযুত্তো পুৰাণকথাসঙ্খাতো খত্তৱিজ্জাসঙ্খাতো ৱা ইতিহাসো পঞ্চমো এতেসন্তি ইতিহাসপঞ্চমা. তেসং ইতিহাসপঞ্চমানং ৱেদানং.

পদং তদৱসেসঞ্চ ব্যাকৰণং অধীযতি ৱেদেতি চাতি পদকো ৱেয্যাকৰণো. লোকাযতং ৱুচ্চতি ৱিতণ্ডৱাদসত্থং. মহাপুৰিসলক্খণন্তি মহাপুৰিসানং বুদ্ধাদীনং লক্খণদীপকং দ্ৱাদসসহস্সগন্থপমাণং সত্থং, যত্থ সোড়সসহস্সগাথাপদপৰিমাণা বুদ্ধমন্তা নাম অহেসুং, যেসং ৱসেন ‘‘ইমিনা লক্খণেন সমন্নাগতা বুদ্ধা নাম হোন্তি, ইমিনা পচ্চেকবুদ্ধা, দ্ৱে অগ্গসাৱকা, অসীতি মহাসাৱকা, বুদ্ধমাতা, বুদ্ধপিতা, অগ্গুপট্ঠাকা, অগ্গুপট্ঠাযিকা, ৰাজা চক্কৱত্তী’’তি অযং ৱিসেসো ঞাযতি. অনৱযোতি ইমেসু লোকাযতমহাপুৰিসলক্খণেসু অনূনো পৰিপূৰকাৰী, অৱযো ন হোতীতি ৱুত্তং হোতি. অৱযো নাম যো তানি অত্থতো চ গন্থতো চ সন্ধাৰেতুং ন সক্কোতি. অথ ৱা অনৱযোতি অনু অৱযো, সন্ধিৱসেন উকাৰলোপো. অনু অৱযো পৰিপুণ্ণসিপ্পোতি অত্থো.

তেন হীতি ইদং ভগৱা নং আযাচন্তং দিস্ৱা ‘‘ইদানিস্স পঞ্হং কথেতুং কালো’’তি ঞত্ৱা আহ. তস্সত্থো – যস্মা মং আযাচসি, তস্মা সুণাহীতি. ৱিৱিচ্চেৱ কামেহীতিআদি ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.৭০) ৱিত্থাৰিতমেৱ. ইধ পনেতং তিস্সন্নং ৱিজ্জানং পুব্বভাগপটিপত্তিদস্সনত্থং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. তত্থ দ্ৱিন্নং ৱিজ্জানং অনুপদৱণ্ণনা চেৱ ভাৱনানযো চ ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ২.৪০২ আদযো) ৱিত্থাৰিতোৱ.

পঠমা ৱিজ্জাতি পঠমং উপ্পন্নাতি পঠমা, ৱিদিতকৰণট্ঠেন ৱিজ্জা. কিং ৱিদিতং কৰোতি? পুব্বেনিৱাসং. অৱিজ্জাতি তস্সেৱ পুব্বেনিৱাসস্স অৱিদিতকৰণট্ঠেন তপ্পটিচ্ছাদকো মোহো ৱুচ্চতি. তমোতি স্ৱেৱ মোহো পটিচ্ছাদকট্ঠেন তমোতি ৱুচ্চতি. আলোকোতি সাযেৱ ৱিজ্জা ওভাসকৰণট্ঠেন আলোকোতি ৱুচ্চতি. এত্থ চ ৱিজ্জা অধিগতাতি অযং অত্থো. সেসং পসংসাৱচনং. যোজনা পনেত্থ অযমস্স ৱিজ্জা অধিগতা, অথস্স অধিগতৱিজ্জস্স অৱিজ্জা ৱিহতা ৱিনট্ঠাতি অত্থো. কস্মা? যস্মা ৱিজ্জা উপ্পন্না. ইতৰস্মিম্পি পদদ্ৱযে এসেৱ নযো. যথা তন্তি এত্থ যথাতি ওপম্মং, তন্তি নিপাতমত্তং. সতিযা অৱিপ্পৱাসেন অপ্পমত্তস্স. ৱীৰিযাতাপেন আতাপিনো. কাযে চ জীৱিতে চ অনপেক্খতায পহিতত্তস্স. পেসিতত্তস্সাতি অত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো অৱিজ্জা ৱিহঞ্ঞেয্য, ৱিজ্জা উপ্পজ্জেয্য. তমো ৱিহঞ্ঞেয্য, আলোকো উপ্পজ্জেয্য, এৱমেৱ তস্স অৱিজ্জা ৱিহতা, ৱিজ্জা উপ্পন্না. তমো ৱিহতো, আলোকো উপ্পন্নো. এতস্স তেন পধানানুযোগস্স অনুৰূপমেৱ ফলং লদ্ধন্তি.

চুতূপপাতকথাযং ৱিজ্জাতি দিব্বচক্খুঞাণৱিজ্জা. অৱিজ্জাতি সত্তানং চুতিপটিসন্ধিপ্পটিচ্ছাদিকা অৱিজ্জা. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.

ততিযৱিজ্জায সো এৱং সমাহিতে চিত্তেতি ৱিপস্সনাপাদকং চতুত্থজ্ঝানচিত্তং ৱেদিতব্বং. আসৱানং খযঞাণাযাতি অৰহত্তমগ্গঞাণত্থায. অৰহত্তমগ্গো হি আসৱৱিনাসনতো আসৱানং খযোতি ৱুচ্চতি, তত্ৰ চেতং ঞাণং তত্থ পৰিযাপন্নত্তাতি. চিত্তং অভিনিন্নামেতীতি ৱিপস্সনাচিত্তং অভিনীহৰতি. সো ইদং দুক্খন্তি এৱমাদীসু এত্তকং দুক্খং, ন ইতো ভিয্যোতি সব্বম্পি দুক্খসচ্চং সৰসলক্খণপ্পটিৱেধেন যথাভূতং পজানাতি পটিৱিজ্ঝতি, তস্স চ দুক্খস্স নিব্বত্তিকং তণ্হং ‘‘অযং দুক্খসমুদযো’’তি, তদুভযম্পি যং ঠানং পত্ৱা নিৰুজ্ঝতি, তং তেসং অপৱত্তিং নিব্বানং ‘‘অযং দুক্খনিৰোধো’’তি. তস্স চ সম্পাপকং অৰিযমগ্গং ‘‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’’তি সৰসলক্খণপ্পটিৱেধেন যথাভূতং পজানাতি পটিৱিজ্ঝতীতি এৱমত্থো ৱেদিতব্বো.

এৱং সৰূপতো সচ্চানি দস্সেত্ৱা ইদানি কিলেসৱসেন পৰিযাযতো দস্সেন্তো ইমে আসৱাতিআদিমাহ. তস্স এৱং জানতো এৱং পস্সতোতি তস্স ভিক্খুনো এৱং জানন্তস্স এৱং পস্সন্তস্স. সহ ৱিপস্সনায কোটিপ্পত্তং মগ্গং কথেসি. কামাসৱাতি কামাসৱতো. ৱিমুচ্চতীতি ইমিনা মগ্গক্খণং দস্সেতি. মগ্গক্খণে হি চিত্তং ৱিমুচ্চতি, ফলক্খণে ৱিমুত্তং হোতি. ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণন্তি ইমিনা পচ্চৱেক্খণঞাণং দস্সেতি. খীণা জাতীতিআদীহি তস্স ভূমিং. তেন হি ঞাণেন সো পচ্চৱেক্খন্তো খীণা জাতীতিআদীনি পজানাতি. কতমা পনস্স জাতি খীণা, কথঞ্চ নং পজানাতীতি? ন তাৱস্স অতীতা জাতি খীণা পুব্বেৱ খীণত্তা, ন অনাগতা, অনাগতে ৱাযামাভাৱতো, ন পচ্চুপ্পন্না, ৱিজ্জমানত্তা. যা পন মগ্গস্স অভাৱিতত্তা উপ্পজ্জেয্য একচতুপঞ্চৱোকাৰভৱেসু একচতুপঞ্চক্খন্ধপ্পভেদা জাতি, সা মগ্গস্স ভাৱিতত্তা অনুপ্পাদধম্মতং আপজ্জনেন খীণা. তং সো মগ্গভাৱনায পহীনকিলেসে পচ্চৱেক্খিত্ৱা কিলেসাভাৱে ৱিজ্জমানম্পি কম্মং আযতিঅপ্পটিসন্ধিকং হোতীতি জানন্তো পজানাতি.

ৱুসিতন্তি ৱুত্থং পৰিৱুত্থং, কতং চৰিতং নিট্ঠিতন্তি অত্থো. ব্ৰহ্মচৰিযন্তি মগ্গব্ৰহ্মচৰিযং. পুথুজ্জনকল্যাণকেন হি সদ্ধিং সত্ত সেক্খা ব্ৰহ্মচৰিযৱাসং ৱসন্তি নাম, খীণাসৱো ৱুত্থৱাসো. তস্মা সো অত্তনো ব্ৰহ্মচৰিযৱাসং পচ্চৱেক্খন্তো ‘‘ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিয’’ন্তি পজানাতি. কতং কৰণীযন্তি চতূসু সচ্চেসু চতূহি মগ্গেহি পৰিঞ্ঞাপহানসচ্ছিকিৰিযাভাৱনাভিসমযৱসেন সোড়সৱিধম্পি কিচ্চং নিট্ঠাপিতন্তি অত্থো. পুথুজ্জনকল্যাণকাদযো হি তং কিচ্চং কৰোন্তি, খীণাসৱো কতকৰণীযো. তস্মা সো অত্তনো কৰণীযং পচ্চৱেক্খন্তো ‘‘কতং কৰণীয’’ন্তি পজানাতি. নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পুন ইত্থভাৱায, এৱং সোড়সৱিধকিচ্চভাৱায কিলেসক্খযায ৱা মগ্গভাৱনাকিচ্চং মে নত্থীতি পজানাতি. অথ ৱা ইত্থত্তাযাতি ইত্থভাৱতো, ইমস্মা এৱং পকাৰা ইদানি ৱত্তমানক্খন্ধসন্তানা অপৰং খন্ধসন্তানং ময্হং নত্থি, ইমে পন পঞ্চক্খন্ধা পৰিঞ্ঞাতা তিট্ঠন্তি ছিন্নমূলকা ৰুক্খা ৱিয. তে চৰিমকৱিঞ্ঞাণনিৰোধেন অনুপাদানো ৱিয জাতৱেদো নিব্বাযিস্সন্তীতি পজানাতি. ইধ ৱিজ্জাতি অৰহত্তমগ্গঞাণৱিজ্জা. অৱিজ্জাতি চতুসচ্চপ্পটিচ্ছাদিকা অৱিজ্জা. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.

অনুচ্চাৱচসীলস্সাতি যস্স সীলং কালেন হাযতি, কালেন ৱড্ঢতি, সো উচ্চাৱচসীলো নাম হোতি. খীণাসৱস্স পন সীলং একন্তৱড্ঢিতমেৱ. তস্মা সো অনুচ্চাৱচসীলো নাম হোতি. ৱসীভূতন্তি ৱসিপ্পত্তং. সুসমাহিতন্তি সুট্ঠু সমাহিতং, আৰম্মণম্হি সুট্ঠপিতং. ধীৰন্তি ধিতিসম্পন্নং. মচ্চুহাযিনন্তি মচ্চুং জহিত্ৱা ঠিতং. সব্বপ্পহাযিনন্তি সব্বে পাপধম্মে পজহিত্ৱা ঠিতং. বুদ্ধন্তি চতুসচ্চবুদ্ধং. অন্তিমদেহিনন্তি সব্বপচ্ছিমসৰীৰধাৰিনং. তং নমস্সন্তি গোতমন্তি তং গোতমগোত্তং বুদ্ধসাৱকা নমস্সন্তি. অথ ৱা গোতমবুদ্ধস্স সাৱকোপি গোতমো, তং গোতমং দেৱমনুস্সা নমস্সন্তীতি অত্থো.

পুব্বেনিৱাসন্তি পুব্বেনিৱুত্থক্খন্ধপৰম্পৰং. যোৱেতীতি যো অৱেতি অৱগচ্ছতি. যোৱেদীতিপি পাঠো. যো অৱেদি, ৱিদিতং পাকটং কত্ৱা ঠিতোতি অত্থো. সগ্গাপাযঞ্চ পস্সতীতি ছ কামাৱচৰে নৱ ব্ৰহ্মলোকে চত্তাৰো চ অপাযে পস্সতি. জাতিক্খযং পত্তোতি অৰহত্তং পত্তো. অভিঞ্ঞাৱোসিতোতি জানিত্ৱা কিচ্চৱোসানেন ৱোসিতো. মুনীতি মোনেয্যেন সমন্নাগতো খীণাসৱমুনি. এতাহীতি হেট্ঠা নিদ্দিট্ঠাহি পুব্বেনিৱাসঞাণাদীহি. নাঞ্ঞং লপিতলাপনন্তি যো পনঞ্ঞো তেৱিজ্জোতি অঞ্ঞেহি লপিতৱচনমত্তমেৱ লপতি, তমহং তেৱিজ্জোতি ন ৱদামি, অত্তপচ্চক্খতো ঞত্ৱা পৰস্সপি তিস্সো ৱিজ্জা কথেন্তমেৱাহং তেৱিজ্জোতি ৱদামীতি অত্থো. কলন্তি কোট্ঠাসং. নাগ্ঘতীতি ন পাপুণাতি. ইদানি ব্ৰাহ্মণো ভগৱতো কথায পসন্নো পসন্নাকাৰং কৰোন্তো অভিক্কন্তন্তিআদিমাহ.

৯. জাণুস্সোণিসুত্তৱণ্ণনা

৬০. নৱমে যস্সস্সূতি যস্স ভৱেয্যুং. যঞ্ঞোতিআদীসু যজিতব্বোতি যঞ্ঞো, দেয্যধম্মস্সেতং নামং. সদ্ধন্তি মতকভত্তং. থালিপাকোতি ৱৰপুৰিসানং দাতব্বযুত্তং ভত্তং. দেয্যধম্মন্তি ৱুত্তাৱসেসং যংকিঞ্চি দেয্যধম্মং নাম. তেৱিজ্জেসু ব্ৰাহ্মণেসু দানং দদেয্যাতি সব্বমেতং দানং তেৱিজ্জেসু দদেয্য, তেৱিজ্জা ব্ৰাহ্মণাৱ পটিগ্গহেতুং যুত্তাতি দস্সেতি. সেসমেত্থ হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱাতি.

১০. সঙ্গাৰৱসুত্তৱণ্ণনা

৬১. দসমে সঙ্গাৰৱোতি এৱংনামকো ৰাজগহনগৰে জিণ্ণপটিসঙ্খৰণকাৰকো আযুত্তকব্ৰাহ্মণো. উপসঙ্কমীতি ভুত্তপাতৰাসো হুত্ৱা মহাজনপৰিৱুতো উপসঙ্কমি. মযমস্সূতি এত্থ অস্সূতি নিপাতমত্তং, মযং, ভো গোতম, ব্ৰাহ্মণা নামাতি ইদমেৱ অত্থপদং. যঞ্ঞং যজামাতি বাহিৰসমযে সব্বচতুক্কেন সব্বট্ঠকেন সব্বসোড়সকেন সব্বদ্ৱত্তিংসায সব্বচতুসট্ঠিযা সব্বসতেন সব্বপঞ্চসতেনাতি চ এৱং পাণঘাতপটিসংযুত্তো যঞ্ঞো নাম হোতি. তং সন্ধাযেৱমাহ. অনেকসাৰীৰিকন্তি অনেকসৰীৰসম্ভৱং. যদিদন্তি যা এসা. যঞ্ঞাধিকৰণন্তি যজনকাৰণা চেৱ যাজনকাৰণা চাতি অত্থো. একস্মিঞ্হি বহূনং দদন্তেপি দাপেন্তেপি বহূসুপি বহূনং দেন্তেসুপি দাপেন্তেসুপি পুঞ্ঞপটিপদা অনেকসাৰীৰিকা নাম হোতি. তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. তুয্হঞ্চ তুয্হঞ্চ যজামীতি ৱদন্তস্সাপি ত্ৱঞ্চ ত্ৱঞ্চ যজাহীতি আণাপেন্তস্সাপি চ অনেকসাৰীৰিকাৱ হোতি. তম্পি সন্ধাযেতং ৱুত্তং. যস্স ৱা তস্স ৱাতি যস্মা ৱা তস্মা ৱা. একমত্তানং দমেতীতি অত্তনো ইন্দ্ৰিযদমনৱসেন একং অত্তানমেৱ দমেতি. একমত্তানং সমেতীতি অত্তনো ৰাগাদিসমনৱসেন একং অত্তানমেৱ সমেতি. পৰিনিব্বাপেতীতি ৰাগাদিপৰিনিব্বানেনেৱ পৰিনিব্বাপেতি. এৱমস্সাযন্তি এৱং সন্তেপি অযং.

এৱমিদং ব্ৰাহ্মণস্স কথং সুত্ৱা সত্থা চিন্তেসি – ‘‘অযং ব্ৰাহ্মণো পসুঘাতকসংযুত্তং মহাযঞ্ঞং অনেকসাৰীৰিকং পুঞ্ঞপটিপদং ৱদেতি, পব্বজ্জামূলকং পন পুঞ্ঞুপ্পত্তিপটিপদং একসাৰীৰিকন্তি ৱদেতি. নেৱাযং একসাৰীৰিকং জানাতি, ন অনেকসাৰীৰিকং, হন্দস্স একসাৰীৰিকঞ্চ অনেকসাৰীৰিকঞ্চ পটিপদং দেসেস্সামী’’তি উপৰি দেসনং ৱড্ঢেন্তো তেন হি ব্ৰাহ্মণাতিআদিমাহ. তত্থ যথা তে খমেয্যাতি যথা তুয্হং ৰুচ্চেয্য. ইধ তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতীতিআদি ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱিত্থাৰিতমেৱ. এথাযং মগ্গোতি এথ তুম্হে, অহমনুসাসামি, অযং মগ্গো. অযং পটিপদাতি তস্সেৱ ৱেৱচনং. যথা পটিপন্নোতি যেন মগ্গেন পটিপন্নো. অনুত্তৰং ব্ৰহ্মচৰিযোগধন্তি অৰহত্তমগ্গসঙ্খাতস্স ব্ৰহ্মচৰিযস্স অনুত্তৰং ওগধং উত্তমপতিট্ঠাভূতং নিব্বানং. ইচ্চাযন্তি ইতি অযং.

অপ্পট্ঠতৰাতি যত্থ বহূহি ৱেয্যাৱচ্চকৰেহি ৱা উপকৰণেহি ৱা অত্থো নত্থি. অপ্পসমাৰম্ভতৰাতি যত্থ বহূনং কম্মচ্ছেদৱসেন পীড়াসঙ্খাতো সমাৰম্ভো নত্থি. সেয্যথাপি ভৱং গোতমো, ভৱং চানন্দো, এতে মে পুজ্জাতি যথা ভৱং গোতমো, ভৱঞ্চানন্দো, এৱৰূপা মম পূজিতা, তুম্হেযেৱ দ্ৱে জনা ময্হং পুজ্জা চ পাসংসা চাতি ইমমত্থং সন্ধাযেতং ৱদতি. তস্স কিৰ এৱং অহোসি – ‘‘আনন্দত্থেৰো মংযেৱ ইমং পঞ্হং কথাপেতুকামো, অত্তনো খো পন ৱণ্ণে ৱুত্তে পদুস্সনকো নাম নত্থী’’তি. তস্মা পঞ্হং অকথেতুকামো ৱণ্ণভণনেন ৱিক্খেপং কৰোন্তো এৱমাহ.

ন খো ত্যাহন্তি ন খো তে অহং. থেৰোপি কিৰ চিন্তেসি – ‘‘অযং ব্ৰাহ্মণো পঞ্হং অকথেতুকামো পৰিৱত্ততি, ইমং পঞ্হং এতংযেৱ কথাপেস্সামী’’তি. তস্মা নং এৱমাহ.

সহধম্মিকন্তি সকাৰণং. সংসাদেতীতি সংসীদাপেতি. নো ৱিস্সজ্জেতীতি ন কথেতি. যংনূনাহং পৰিমোচেয্যন্তি যংনূনাহং উভোপেতে ৱিহেসতো পৰিমোচেয্যং. ব্ৰাহ্মণো হি আনন্দেন পুচ্ছিতং পঞ্হং অকথেন্তো ৱিহেসেতি, আনন্দোপি ব্ৰাহ্মণং অকথেন্তং কথাপেন্তো. ইতি উভোপেতে ৱিহেসতো মোচেস্সামীতি চিন্তেত্ৱা এৱমাহ. কা ন্ৱজ্জাতি কা নু অজ্জ. অন্তৰাকথা উদপাদীতি অঞ্ঞিস্সা কথায অন্তৰন্তৰে কতৰা কথা উপ্পজ্জীতি পুচ্ছতি. তদা কিৰ ৰাজন্তেপুৰে তীণি পাটিহাৰিযানি আৰব্ভ কথা উদপাদি, তং পুচ্ছামীতি সত্থা এৱমাহ. অথ ব্ৰাহ্মণো ‘‘ইদানি ৱত্তুং সক্খিস্সামী’’তি ৰাজন্তেপুৰে উপ্পন্নং কথং আৰোচেন্তো অযং খ্ৱজ্জ, ভো গোতমাতিআদিমাহ. তত্থ অযং খ্ৱজ্জাতি অযং খো অজ্জ. পুব্বে সুদন্তি এত্থ সুদন্তি নিপাতমত্তং. উত্তৰি মনুস্সধম্মাতি দসকুসলকম্মপথসঙ্খাতা মনুস্সধম্মা উত্তৰিং. ইদ্ধিপাটিহাৰিযং দস্সেসুন্তি ভিক্খাচাৰং গচ্ছন্তা আকাসেনেৱ গমিংসু চেৱ আগমিংসু চাতি এৱং পুব্বে পৱত্তং আকাসগমনং সন্ধাযেৱমাহ. এতৰহি পন বহুতৰা চ ভিক্খূতি ইদং সো ব্ৰাহ্মণো ‘‘পুব্বে ভিক্খূ ‘চত্তাৰো পচ্চযে উপ্পাদেস্সামা’তি মঞ্ঞে এৱমকংসু, ইদানি পচ্চযানং উপ্পন্নভাৱং ঞত্ৱা সোপ্পেন চেৱ পমাদেন চ ৱীতিনামেন্তী’’তি লদ্ধিযা এৱমাহ.

পাটিহাৰিযানীতি পচ্চনীকপটিহৰণৱসেন পাটিহাৰিযানি. ইদ্ধিপাটিহাৰিযন্তি ইজ্ঝনৱসেন ইদ্ধি, পটিহৰণৱসেন পাটিহাৰিযং, ইদ্ধিযেৱ পাটিহাৰিযং ইদ্ধিপাটিহাৰিযং. ইতৰেসুপি এসেৱ নযো. অনেকৱিহিতং ইদ্ধিৱিধন্তিআদীনং অত্থো চেৱ ভাৱনানযো চ ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ২.৩৬৫) ৱিত্থাৰিতোৱ.

নিমিত্তেন আদিসতীতি আগতনিমিত্তেন ৱা গতনিমিত্তেন ৱা ঠিতনিমিত্তেন ৱা ‘‘ইদং নাম ভৱিস্সতী’’তি কথেতি. তত্ৰিদং ৱত্থু – একো কিৰ ৰাজা তিস্সো মুত্তা গহেত্ৱা পুৰোহিতং পুচ্ছি ‘‘কিং মে, আচৰিয, হত্থে’’তি. সো ইতো চিতো চ ওলোকেসি, তেন চ সমযেন একা সৰবূ ‘‘মক্খিকং গহেস্সামী’’তি পক্খন্তা, গহণকালে মক্খিকা পলাতা. সো মক্খিকায মুত্তত্তা ‘‘মুত্তা মহাৰাজা’’তি আহ. মুত্তা তাৱ হোন্তু, কতি মুত্তাতি. সো পুন নিমিত্তং ওলোকেসি. অথাৱিদূৰে কুক্কুটো তিক্খত্তুং সদ্দং নিচ্ছাৰেসি. ব্ৰাহ্মণো ‘‘তিস্সো মহাৰাজা’’তি আহ. এৱং একচ্চো আগতনিমিত্তেন কথেতি. এতেনুপাযেন গতঠিতনিমিত্তেহিপি কথনং ৱেদিতব্বং. এৱম্পি তে মনোতি এৱং তৱ মনো সোমনস্সিতো ৱা দোমনস্সিতো ৱা কামৱিতক্কাদিসংযুত্তো ৱাতি. দুতিযং তস্সেৱ ৱেৱচনং. ইতিপি তে চিত্তন্তি ইতিপি তৱ চিত্তং, ইমঞ্চ ইমঞ্চ অত্থং চিন্তযমানং পৱত্ততীতি অত্থো. বহুং চেপি আদিসতীতি বহুং চেপি কথেতি. তথেৱ তং হোতীতি যথা কথিতং, তথেৱ হোতি.

অমনুস্সানন্তি যক্খপিসাচাদীনং. দেৱতানন্তি চাতুমহাৰাজিকাদীনং. সদ্দং সুত্ৱাতি অঞ্ঞস্স চিত্তং ঞত্ৱা কথেন্তানং সুত্ৱা. ৱিতক্কৱিপ্ফাৰসদ্দন্তি ৱিতক্কৱিপ্ফাৰৱসেন উপ্পন্নং ৱিপ্পলপন্তানং সুত্তপ্পমত্তাদীনং সদ্দং. সুত্ৱাতি তং সুত্ৱা. যং ৱিতক্কযতো তস্স সো সদ্দো উপ্পন্নো, তস্স ৱসেন ‘‘এৱম্পি তে মনো’’তিআদিসতি.

তত্ৰিমানি ৱত্থূনি – একো কিৰ মনুস্সো ‘‘অট্টং কৰিস্সামী’’তি গামা নগৰং গচ্ছন্তো নিক্খন্তট্ঠানতো পট্ঠায ‘‘ৱিনিচ্ছযসভাযং ৰঞ্ঞো চ ৰাজমহামত্তানঞ্চ ইদং কথেস্সামি ইদং কথেস্সামী’’তি ৱিতক্কেন্তো ৰাজকুলং গতো ৱিয ৰঞ্ঞো পুৰতো ঠিতো ৱিয অট্টকাৰকেন সদ্ধিং কথেন্তো ৱিয চ অহোসি, তস্স তং ৱিতক্কৱিপ্ফাৰৱসেন নিচ্ছৰন্তং সদ্দং সুত্ৱা একো পুৰিসো ‘‘কেনট্ঠেন গচ্ছসী’’তি আহ. অট্টকম্মেনাতি. গচ্ছ, জযো তে ভৱিস্সতীতি. সো গন্ত্ৱা অট্টং কত্ৱা জযমেৱ পাপুণি.

অপৰোপি থেৰো মোড়িযগামে পিণ্ডায চৰি. অথ নং নিক্খমন্তং একা দাৰিকা অঞ্ঞৱিহিতা ন অদ্দস. সো গামদ্ৱাৰে ঠত্ৱা নিৱত্তিত্ৱা ওলোকেত্ৱা তং দিস্ৱা ৱিতক্কেন্তো অগমাসি. গচ্ছন্তোযেৱ চ ‘‘কিং নু খো কুৰুমানা দাৰিকা ন অদ্দসা’’তি ৱচীভেদং অকাসি. পস্সে ঠিতো একো পুৰিসো সুত্ৱা ‘‘তুম্হে, ভন্তে, মোড়িযগামে চৰিত্থা’’তি আহ.

মনোসঙ্খাৰা পণিহিতাতি চিত্তসঙ্খাৰা সুট্ঠপিতা. ৱিতক্কেস্সতীতি ৱিতক্কযিস্সতি পৱত্তযিস্সতীতি পজানাতি. পজানন্তো চ আগমনেন জানাতি, পুব্বভাগেন জানাতি, অন্তোসমাপত্তিযং চিত্তং অপলোকেত্ৱা জানাতি. আগমনেন জানাতি নাম কসিণপৰিকম্মকালেযেৱ ‘‘যেনাকাৰেনেস কসিণভাৱনং আৰদ্ধো পঠমজ্ঝানং ৱা…পে… চতুত্থজ্ঝানং ৱা অট্ঠ ৱা সমাপত্তিযো নিব্বত্তেস্সতী’’তি জানাতি. পুব্বভাগেন জানাতি নাম পঠমৱিপস্সনায আৰদ্ধাযযেৱ জানাতি, ‘‘যেনাকাৰেন এস ৱিপস্সনং আৰদ্ধো সোতাপত্তিমগ্গং ৱা নিব্বত্তেস্সতি…পে… অৰহত্তমগ্গং ৱা নিব্বত্তেস্সতী’’তি জানাতি. অন্তোসমাপত্তিযং চিত্তং ওলোকেত্ৱা জানাতি নাম – ‘‘যেনাকাৰেন ইমস্স মনোসঙ্খাৰা সুট্ঠপিতা, ইমস্স নাম চিত্তস্স অনন্তৰা ইমং নাম ৱিতক্কং ৱিতক্কেস্সতি, ইতো ৱুট্ঠিতস্স এতস্স হানভাগিযো ৱা সমাধি ভৱিস্সতি ঠিতিভাগিযো ৱা ৱিসেসভাগিযো ৱা নিব্বেধভাগিযো ৱা, অভিঞ্ঞাযো ৱা নিব্বত্তেস্সতী’’তি জানাতি. তত্থ পুথুজ্জনো চেতোপৰিযঞাণলাভী পুথুজ্জনানংযেৱ চিত্তং জানাতি, ন অৰিযানং. অৰিযেসুপি হেট্ঠিমো উপৰিমস্স চিত্তং ন জানাতি, উপৰিমো পন হেট্ঠিমস্স জানাতি. এতেসু চ সোতাপন্নো সোতাপত্তিফলসমাপত্তিং সমাপজ্জতি…পে… অৰহা অৰহত্তফলসমাপত্তিং সমাপজ্জতি. উপৰিমো হেট্ঠিমং ন সমাপজ্জতি. তেসঞ্হি হেট্ঠিমা হেট্ঠিমা সমাপত্তি তত্ৰৱত্তিযেৱ হোতি. তথেৱ তং হোতীতি এতং একংসেন তথেৱ হোতি. চেতোপৰিযঞাণৱসেন ঞাতঞ্হি অঞ্ঞথাভাৱি নাম নত্থি.

এৱং ৱিতক্কেথাতি এৱং নেক্খম্মৱিতক্কাদযো পৱত্তেন্তা ৱিতক্কেথ. মা এৱং ৱিতক্কযিত্থাতি এৱং কামৱিতক্কাদযো পৱত্তেন্তা মা ৱিতক্কযিত্থ. এৱং মনসি কৰোথাতি এৱং অনিচ্চসঞ্ঞমেৱ, দুক্খসঞ্ঞাদীসু ৱা অঞ্ঞতৰং মনসি কৰোথ. মা এৱন্তি নিচ্চন্তিআদিনা নযেন মা মনসা কৰিত্থ. ইদন্তি ইদং পঞ্চকামগুণৰাগং পজহথ. ইদঞ্চ উপসম্পজ্জাতি ইদং চতুমগ্গফলপ্পভেদং লোকুত্তৰধম্মমেৱ উপসম্পজ্জ পাপুণিত্ৱা নিপ্ফাদেত্ৱা ৱিহৰথ.

মাযাসহধম্মৰূপং ৱিয খাযতীতি মাযায সমানকাৰণজাতিকং ৱিয হুত্ৱা উপট্ঠাতি. মাযাকাৰোপি হি উদকং গহেত্ৱা তেলং কৰোতি, তেলং গহেত্ৱা উদকন্তি এৱং অনেকৰূপং মাযং দস্সেতি. ইদম্পি পাটিহাৰিযং তথাৰূপমেৱাতি. ইদম্পি মে, ভো গোতম, পাটিহাৰিযং মাযাসহধম্মৰূপং ৱিয খাযতীতি চিন্তামণিকৱিজ্জাসৰিক্খকতং সন্ধায এৱং আহ. চিন্তামণিকৱিজ্জং জানন্তাপি হি আগচ্ছন্তমেৱ দিস্ৱা ‘‘অযং ইদং নাম ৱিতক্কেন্তো আগচ্ছতী’’তি জানন্তি. তথা ‘‘ইদং নাম ৱিতক্কেন্তো ঠিতো, ইদং নাম ৱিতক্কেন্তো নিসিন্নো, ইদং নাম ৱিতক্কেন্তো নিপন্নো’’তি জানন্তি.

অভিক্কন্ততৰন্তি সুন্দৰতৰং. পণীততৰন্তি উত্তমতৰং. ভৱঞ্হি গোতমো অৱিতক্কং অৱিচাৰন্তি ইধ ব্ৰাহ্মণো অৱসেসং আদেসনাপাটিহাৰিযং বাহিৰকন্তি ন গণ্হি. ইদঞ্চ পন সব্বং সো ব্ৰাহ্মণো তথাগতস্স ৱণ্ণং কথেন্তোযেৱ আহ. অদ্ধা খো ত্যাযন্তি একংসেনেৱ তযা অযং. আসজ্জ উপনীয ৱাচা ভাসিতাতি মম গুণে ঘট্টেত্ৱা মমেৱ গুণানং সন্তিকং উপনীতা ৱাচা ভাসিতা. অপিচ ত্যাহং ব্যাকৰিস্সামীতি অপিচ তে অহমেৱ কথেস্সামীতি. সেসং উত্তানত্থমেৱাতি.

ব্ৰাহ্মণৱগ্গো পঠমো.

(৭) ২. মহাৱগ্গো

১. তিত্থাযতনসুত্তৱণ্ণনা

৬২. দুতিযস্স পঠমে তিত্থাযতনানীতি তিত্থভূতানি আযতনানি, তিত্থিযানং ৱা আযতনানি. তত্থ তিত্থং জানিতব্বং, তিত্থকৰা জানিতব্বা, তিত্থিযা জানিতব্বা, তিত্থিযসাৱকা জানিতব্বা. তিত্থং নাম দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিযো. তিত্থিকৰা নাম তাসং দিট্ঠীনং উপ্পাদকা. তিত্থিযা নাম যেসং তা দিট্ঠিযো ৰুচ্চন্তি খমন্তি. তিত্থিযসাৱকা নাম তেসং পচ্চযদাযকা. আযতনন্তি ‘‘কম্বোজো অস্সানং আযতনং, গুন্নং দক্খিণাপথো আযতন’’ন্তি এত্থ সঞ্জাতিট্ঠানং আযতনং নাম.

‘‘মনোৰমে আযতনে, সেৱন্তি নং ৱিহঙ্গমা;

ছাযং ছাযত্থিনো যন্তি, ফলত্থং ফলভোজিনো’’তি. (অ. নি. ৫.৩৮) –

এত্থ সমোসৰণট্ঠানং. ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৱে, ৱিমুত্তাযতনানী’’তি (অ. নি. ৫.২৬) এত্থ কাৰণং. তং ইধ সব্বম্পি লব্ভতি. সব্বেপি হি দিট্ঠিগতিকা সঞ্জাযমানা ইমেসুযেৱ তীসু ঠানেসু সঞ্জাযন্তি, সমোসৰণমানাপি এতেসুযেৱ তীসু ঠানেসু সমোসৰন্তি সন্নিপতন্তি, দিট্ঠিগতিকভাৱে চ নেসং এতানেৱ তীণি কাৰণানীতি তিত্থভূতানি সঞ্জাতিআদিনা অত্থেন আযতনানীতিপি তিত্থাযতনানি. তেনেৱত্থেন তিত্থিযানং আযতনানীতিপি তিত্থাযতনানি. সমনুযুঞ্জিযমানানীতি কা নামেতা দিট্ঠিযোতি এৱং পুচ্ছিযমানানি. সমনুগাহিযমানানীতি কিংকাৰণা এতা দিট্ঠিযো উপ্পন্নাতি এৱং সম্মা অনুগ্গাহিযমানানি. সমনুভাসিযমানানীতি পটিনিস্সজ্জেথ এতানি পাপকানি দিট্ঠিগতানীতি এৱং সম্মা অনুসাসিযমানানি. অপিচ তীণিপি এতানি অনুযোগপুচ্ছাৱেৱচনানেৱ. তেন ৱুত্তং অট্ঠকথাযং – ‘‘সমনুযুঞ্জতীতি ৱা সমনুগ্গাহতীতি ৱা সমনুভাসতীতি ৱা এসেসে একট্ঠে সমে সমভাগে তজ্জাতে তঞ্ঞেৱা’’তি.

পৰম্পি গন্ত্ৱাতি আচৰিযপৰম্পৰা লদ্ধিপৰম্পৰা অত্তভাৱপৰম্পৰাতি এতেসু যংকিঞ্চি পৰম্পৰং গন্ত্ৱাপি. অকিৰিযায সণ্ঠহন্তীতি অকিৰিযমত্তে সংতিট্ঠন্তি. ‘‘অম্হাকং আচৰিযো পুব্বেকতৱাদী, অম্হাকং পাচৰিযো পুব্বেকতৱাদী, অম্হাকং আচৰিযপাচৰিযো পুব্বেকতৱাদী. অম্হাকং আচৰিযো ইস্সৰনিম্মানৱাদী, অম্হাকং পাচৰিযো ইস্সৰনিম্মানৱাদী, অম্হাকং আচৰিযপাচৰিযো ইস্সৰনিম্মানৱাদী. অম্হাকং আচৰিযো অহেতুঅপচ্চযৱাদী, অম্হাকং পাচৰিযো অহেতুঅপচ্চযৱাদী, অম্হাকং আচৰিযপাচৰিযো অহেতুঅপচ্চযৱাদী’’তি এৱং গচ্ছন্তানি হি এতানি আচৰিযপৰম্পৰং গচ্ছন্তি নাম. ‘‘অম্হাকং আচৰিযো পুব্বেকতলদ্ধিকো, অম্হাকং পাচৰিযো…পে… অম্হাকং আচৰিযপাচৰিযো অহেতুঅপচ্চযলদ্ধিকো’’তি এৱং গচ্ছন্তানি লদ্ধিপৰম্পৰং গচ্ছন্তি নাম. ‘‘অম্হাকং আচৰিযস্স অত্তভাৱো পুব্বেকতহেতু, অম্হাকং পাচৰিযস্স…পে… অম্হাকং আচৰিযপাচৰিযস্স অত্তভাৱো অহেতু অপচ্চযো’’তি এৱং গচ্ছন্তানি অত্তভাৱপৰম্পৰং গচ্ছন্তি নাম. এৱং পন সুৱিদূৰম্পি গচ্ছন্তানি অকিৰিযমত্তেযেৱ সণ্ঠহন্তি, একোপি এতেসং দিট্ঠিগতিকানং কত্তা ৱা কাৰেতা ৱা ন পঞ্ঞাযতি.

পুৰিসপুগ্গলোতি সত্তো. কামঞ্চ পুৰিসোতিপি ৱুত্তে পুগ্গলোতিপি ৱুত্তে সত্তোযেৱ ৱুত্তো হোতি, অযং পন সম্মুতিকথা নাম যো যথা জানাতি, তস্স তথা ৱুচ্চতি. পটিসংৱেদেতীতি অত্তনো সন্তানে উপ্পন্নং জানাতি পটিসংৱিদিতং কৰোতি, অনুভৱতি ৱা. পুব্বেকতহেতূতি পুব্বেকতকাৰণা, পুব্বেকতকম্মপচ্চযেনেৱ পটিসংৱেদেতীতি অত্থো. ইমিনা কম্মৱেদনঞ্চ কিৰিযৱেদনঞ্চ পটিক্খিপিত্ৱা একং ৱিপাকৱেদনমেৱ সম্পটিচ্ছন্তি. যে ৱা ইমে পিত্তসমুট্ঠানা আবাধা সেম্হসমুট্ঠানা ৱাতসমুট্ঠানা সন্নিপাতিকা উতুপৰিণামজা ৱিসমপৰিহাৰজা ওপক্কমিকা আবাধা কম্মৱিপাকজা আবাধাতি অট্ঠ ৰোগা ৱুত্তা, তেসু সত্ত পটিক্খিপিত্ৱা একং ৱিপাকৱেদনংযেৱ সম্পটিচ্ছন্তি. যেপিমে দিট্ঠধম্মৱেদনীযং উপপজ্জৱেদনীযং অপৰপৰিযাযৱেদনীযন্তি তযো কম্মৰাসযো ৱুত্তা, তেসুপি দ্ৱে পটিবাহিত্ৱা একং অপৰপৰিযাযকম্মংযেৱ সম্পটিচ্ছন্তি. যেপিমে দিট্ঠধম্মৱেদনীযো ৱিপাকো উপপজ্জৱেদনীযো অপৰপৰিযাযৱেদনীযোতি তযো ৱিপাকৰাসযো ৱুত্তা, তেসুপি দ্ৱে পটিবাহিত্ৱা একং অপৰপৰিযাযৱিপাকমেৱ সম্পটিচ্ছন্তি. যেপিমে কুসলচেতনা অকুসলচেতনা ৱিপাকচেতনা কিৰিযচেতনাতি চত্তাৰো চেতনাৰাসযো ৱুত্তা, তেসুপি তযো পটিবাহিত্ৱা একং ৱিপাকচেতনংযেৱ সম্পটিচ্ছন্তি.

ইস্সৰনিম্মানহেতূতি ইস্সৰনিম্মানকাৰণা, ইস্সৰেন নিম্মিতত্তা পটিসংৱেদেতীতি অত্থো. অযং হি তেসং অধিপ্পাযো – ইমা তিস্সো ৱেদনা পচ্চুপ্পন্নে অত্তনা কতমূলকেন ৱা আণত্তিমূলকেন ৱা পুব্বেকতেন ৱা অহেতুঅপচ্চযা ৱা পটিসংৱেদিতুং নাম ন সক্কা, ইস্সৰনিম্মানকাৰণাযেৱ পন ইমা পটিসংৱেদেতীতি. এৱংৱাদিনো পনেতে হেট্ঠা ৱুত্তেসু অট্ঠসু ৰোগেসু একম্পি অসম্পটিচ্ছিত্ৱা সব্বে পটিবাহন্তি, হেট্ঠা ৱুত্তেসু চ তীসু কম্মৰাসীসু তীসু ৱিপাকৰাসীসু চতূসু চেতনাৰাসীসু একম্পি অসম্পটিচ্ছিত্ৱা সব্বেপি পটিবাহন্তি.

অহেতুঅপচ্চযাতি হেতুঞ্চ পচ্চযঞ্চ ৱিনা, অকাৰণেনেৱ পটিসংৱেদেতীতি অত্থো. অযঞ্হি নেসং অধিপ্পাযো – ইমা তিস্সো ৱেদনা পচ্চুপ্পন্নে অত্তনা কতমূলকেন ৱা আণত্তিমূলকেন ৱা পুব্বেকতেন ৱা ইস্সৰনিম্মানহেতুনা ৱা পটিসংৱেদিতুং নাম ন সক্কা, অহেতুঅপচ্চযাযেৱ পন ইমা পটিসংৱেদেতীতি. এৱংৱাদিনো পনেতে হেট্ঠা ৱুত্তেসু ৰোগাদীসু একম্পি অসম্পটিচ্ছিত্ৱা সব্বং পটিবাহন্তি.

এৱং সত্থা মাতিকং নিক্খিপিত্ৱা ইদানি তং ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং তত্ৰ, ভিক্খৱেতিআদিমাহ. তত্থ এৱং ৱদামীতি লদ্ধিপতিট্ঠাপনত্থং এৱং ৱদামীতি দস্সেতি. লদ্ধিঞ্হি অপ্পতিট্ঠাপেত্ৱা নিগ্গয্হমানা লদ্ধিতো লদ্ধিং সঙ্কমন্তি, ভো গোতম, ন মযং পুব্বেকতৱাদং ৱদামাতিআদীনি ৱদন্তি. লদ্ধিযা পন পতিট্ঠাপিতায সঙ্কমিতুং অলভন্তা সুনিগ্গহিতা হোন্তি, ইতি নেসং লদ্ধিপতিট্ঠাপনত্থং এৱং ৱদামীতি আহ. তেনহাযস্মন্তোতি তেন হি আযস্মন্তো. কিং ৱুত্তং হোতি – যদি এতং সচ্চং, এৱং সন্তে তেন তুম্হাকং ৱাদেন. পাণাতিপাতিনো ভৱিস্সন্তি পুব্বেকতহেতূতি যে কেচি লোকে পাণং অতিপাতেন্তি, সব্বে তে পুব্বেকতহেতু পাণাতিপাতিনো ভৱিস্সন্তি. কিংকাৰণা? ন হি পাণাতিপাতকম্মং অত্তনা কতমূলকেন ন আণত্তিমূলকেন ন ইস্সৰনিম্মানহেতুনা ন অহেতুঅপচ্চযা সক্কা পটিসংৱেদেতুং, পুব্বেকতহেতুযেৱ পটিসংৱেদেতীতি অযং ৱো লদ্ধি. যথা চ পাণাতিপাতিনো, এৱং পাণাতিপাতা ৱিৰমন্তাপি পুব্বেকতহেতুযেৱ ৱিৰমিস্সন্তীতি. ইতি ভগৱা তেসংযেৱ লদ্ধিং গহেত্ৱা তেসং নিগ্গহং আৰোপেতি. ইমিনা নযেন অদিন্নাদাযিনোতিআদীসুপি যোজনা ৱেদিতব্বা.

সাৰতো পচ্চাগচ্ছতন্তি সাৰভাৱেন গণ্হন্তানং. ছন্দোতি কত্তুকম্যতাছন্দো. ইদং ৱা কৰণীযং ইদং ৱা অকৰণীযন্তি এত্থ অযং অধিপ্পাযো – ইদং ৱা কৰণীযন্তি কত্তব্বস্স কৰণত্থায, ইদং ৱা অকৰণীযন্তি অকত্তব্বস্স অকৰণত্থায কত্তুকম্যতা ৱা পচ্চত্তপুৰিসকাৰো ৱা ন হোতি. ছন্দৱাযামেসু ৱা অসন্তেসু ‘‘ইদং কত্তব্ব’’ন্তিপি ‘‘ইদং ন কত্তব্ব’’ন্তিপি ন হোতি. ইতি কৰণীযাকৰণীযে খো পন সচ্চতো থেততো অনুপলব্ভিযমানেতি এৱং কত্তব্বে চ অকত্তব্বে চ ভূততো থিৰতো অপঞ্ঞাযমানে অলব্ভমানে. যদি হি কত্তব্বং কাতুং অকত্তব্বতো চ ৱিৰমিতুং লভেয্য, কৰণীযাকৰণীযং সচ্চতো থেততো উপলব্ভেয্য. যস্মা পন উভযম্পি তং এস নুপলব্ভতি, তস্মা তং সচ্চতো থেততো ন উপলব্ভতি, এৱং তস্মিং চ অনুপলব্ভিযমানেতি অত্থো. মুট্ঠস্সতীনন্তি নট্ঠস্সতীনং ৱিস্সট্ঠস্সতীনং. অনাৰক্খানং ৱিহৰতন্তি ছসু দ্ৱাৰেসু নিৰাৰক্খানং ৱিহৰন্তানং. ন হোতি পচ্চত্তং সহধম্মিকো সমণৱাদোতি এৱং ভূতানং তুম্হাকং ৱা অঞ্ঞেসং ৱা মযং সমণাতি পচ্চত্তং সকাৰণো সমণৱাদো ন হোতি ন ইজ্ঝতি. সমণাপি হি পুব্বেকতকাৰণাযেৱ হোন্তি, অস্সমণাপি পুব্বেকতকাৰণাযেৱাতি. সহধম্মিকোতি সকাৰণো. নিগ্গহো হোতীতি মম নিগ্গহো হোতি, তে পন নিগ্গহিতা হোন্তীতি.

এৱং পুব্বেকতৱাদিনো নিগ্গহেত্ৱা ইদানি ইস্সৰনিম্মানৱাদিনো নিগ্গহেতুং তত্ৰ, ভিক্খৱেতিআদিমাহ. তস্সত্থো পুব্বেকতৱাদে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো, তথা অহেতুকৱাদেপি.

এৱং ইমেসং তিত্থাযতনানং পৰম্পি গন্ত্ৱা অকিৰিযায সণ্ঠহনভাৱেন তুচ্ছভাৱং অনিয্যানিকভাৱং, অসাৰভাৱেন থুসকোট্টনসদিসতং আপজ্জনভাৱেন অগ্গিসঞ্ঞায ধমমানখজ্জুপনকসৰিক্খতং তংদিট্ঠিকানং পুৰিমস্সপি মজ্ঝিমস্সপি পচ্ছিমস্সপি অত্থদস্সনতায অভাৱেন অন্ধৱেণূপমতং সদ্দমত্তেনেৱ তানি গহেত্ৱা সাৰদিট্ঠিকানং পথৱিযং পতিতস্স বেলুৱপক্কস্স দদ্দভাযিতসদ্দং সুত্ৱা ‘‘পথৱী সংৱট্টমানা আগচ্ছতী’’তি সঞ্ঞায পলাযন্তেন সসকেন সৰিক্খভাৱঞ্চ দস্সেত্ৱা ইদানি অত্তনা দেসিতস্স ধম্মস্স সাৰভাৱঞ্চেৱ নিয্যানিকভাৱঞ্চ দস্সেতুং অযং খো পন, ভিক্খৱেতিআদিমাহ. তত্থ অনিগ্গহিতোতি অঞ্ঞেহি অনিগ্গহিতো নিগ্গহেতুং অসক্কুণেয্যো. অসংকিলিট্ঠোতি নিক্কিলেসো পৰিসুদ্ধো, ‘‘সংকিলিট্ঠং নং কৰিস্সামা’’তি পৱত্তেহিপি তথা কাতুং অসক্কুণেয্যো. অনুপৱজ্জোতি উপৱাদৱিনিমুত্তো. অপ্পটিকুট্ঠোতি ‘‘কিং ইমিনা হৰথ ন’’ন্তি এৱং অপ্পটিবাহিতো, অনুপক্কুট্ঠো ৱা. ৱিঞ্ঞূহীতি পণ্ডিতেহি. অপণ্ডিতানঞ্হি অজানিত্ৱা কথেন্তানং ৱচনং অপ্পমাণং. তস্মা ৱিঞ্ঞূহীতি আহ.

ইদানি তস্স ধম্মস্স দস্সনত্থং ‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে’’তি পঞ্হং পুচ্ছিত্ৱা ‘‘ইমা ছ ধাতুযো’’তিআদিনা নযেন মাতিকং নিক্খিপিত্ৱা যথাপটিপাটিযা ৱিভজিত্ৱা দস্সেন্তো পুন ইমা ছ ধাতুযোতিআদিমাহ. তত্থ ধাতুযোতি সভাৱা. নিজ্জীৱনিস্সত্তভাৱপ্পকাসকো হি সভাৱট্ঠো ধাত্ৱট্ঠো নাম. ফস্সাযতনানীতি ৱিপাকফস্সানং আকৰট্ঠেন আযতনানি. মনোপৱিচাৰাতি ৱিতক্কৱিচাৰপাদেহি অট্ঠাৰসসু ঠানেসু মনস্স উপৱিচাৰা.

পথৱীধাতূতি পতিট্ঠাধাতু. আপোধাতূতি আবন্ধনধাতু. তেজোধাতূতি পৰিপাচনধাতু. ৱাযোধাতূতি ৱিত্থম্ভনধাতু. আকাসধাতূতি অসম্ফুট্ঠধাতু. ৱিঞ্ঞাণধাতূতি ৱিজাননধাতু. এৱমিদং ধাতুকম্মট্ঠানং আগতং. তং খো পনেতং সঙ্খেপতো আগতট্ঠানে সঙ্খেপতোপি ৱিত্থাৰতোপি কথেতুং ৱট্টতি. ৱিত্থাৰতো আগতট্ঠানে সঙ্খেপতো কথেতুং ন ৱট্টতি, ৱিত্থাৰতোৱ ৱট্টতি. ইমস্মিং পন তিত্থাযতনসুত্তে ইদং সঙ্খেপতো ছধাতুৱসেন কম্মট্ঠানং আগতং. তং উভযথাপি কথেতুং ৱট্টতি.

সঙ্খেপতো ছধাতুৱসেন কম্মট্ঠানং পৰিগ্গণ্হন্তোপি এৱং পৰিগ্গণ্হাতি – পথৱীধাতু আপোধাতু তেজোধাতু ৱাযোধাতূতি ইমানি চত্তাৰি মহাভূতানি, আকাসধাতু উপাদাৰূপং. একস্মিং চ উপাদাৰূপে দিট্ঠে সেসানি তেৱীসতি দিট্ঠানেৱাতি সল্লক্খেতব্বানি. ৱিঞ্ঞাণধাতূতি চিত্তং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো হোতি, তেন সহজাতা ৱেদনা ৱেদনাক্খন্ধো, সঞ্ঞা সঞ্ঞাক্খন্ধো, ফস্সো চ চেতনা চ সঙ্খাৰক্খন্ধোতি ইমে চত্তাৰো অৰূপক্খন্ধা নাম. চত্তাৰি পন মহাভূতানি চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদাৰূপং ৰূপক্খন্ধো নাম. তত্থ চত্তাৰো অৰূপক্খন্ধা নামং, ৰূপক্খন্ধো ৰূপন্তি নামঞ্চ ৰূপঞ্চাতি দ্ৱেযেৱ ধম্মা হোন্তি, ততো উদ্ধং সত্তো ৱা জীৱো ৱা নত্থীতি এৱং একস্স ভিক্খুনো সঙ্খেপতো ছধাতুৱসেন অৰহত্তসম্পাপকং কম্মট্ঠানং ৱেদিতব্বং.

ৱিত্থাৰতো পৰিগ্গণ্হন্তো পন চত্তাৰি মহাভূতানি পৰিগ্গণ্হিত্ৱা আকাসধাতুপৰিগ্গহানুসাৰেন তেৱীসতি উপাদাৰূপানি পৰিগ্গণ্হাতি. অথ নেসং পচ্চযং উপপৰিক্খন্তো পুন চত্তাৰেৱ মহাভূতানি দিস্ৱা তেসু পথৱীধাতু ৱীসতিকোট্ঠাসা, আপোধাতু দ্ৱাদস, তেজোধাতু চত্তাৰো, ৱাযোধাতু ছকোট্ঠাসাতি কোট্ঠাসৱসেন সমোধানেত্ৱা দ্ৱাচত্তালীস মহাভূতানি চ ৱৱত্থপেত্ৱা তেসু তেৱীসতি উপাদাৰূপানি পক্খিপিত্ৱা পঞ্চসট্ঠি ৰূপানি ৱৱত্থপেতি. তানি চ ৱত্থুৰূপেন সদ্ধিং ছসট্ঠি হোন্তীতি ছসট্ঠি ৰূপানি পস্সতি. ৱিঞ্ঞাণধাতু পন লোকিযচিত্তৱসেন একাসীতি চিত্তানি. তানি সব্বানিপি ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো নাম হোতি. তেহি সহজাতা ৱেদনাদযোপি তত্তকাযেৱাতি একাসীতি ৱেদনা ৱেদনাক্খন্ধো, একাসীতি সঞ্ঞা সঞ্ঞাক্খন্ধো, একাসীতি চেতনা সঙ্খাৰক্খন্ধোতি ইমে চত্তাৰো অৰূপক্খন্ধা তেভূমকৱসেন গয্হমানা চতুৱীসাধিকানি তীণি ধম্মসতানি হোন্তীতি ইতি ইমে চ অৰূপধম্মা ছসট্ঠি চ ৰূপধম্মাতি সব্বেপি সমোধানেত্ৱা নামঞ্চ ৰূপঞ্চাতি দ্ৱেৱ ধম্মা হোন্তি, ততো উদ্ধং সত্তো ৱা জীৱো ৱা নত্থীতি নামৰূপৱসেন পঞ্চক্খন্ধে ৱৱত্থপেত্ৱা তেসং পচ্চযং পৰিযেসন্তো অৱিজ্জাপচ্চযা তণ্হাপচ্চযা কম্মপচ্চযা আহাৰপচ্চযাতি এৱং পচ্চযং দিস্ৱা ‘‘অতীতেপি ইমেহি পচ্চযেহি ইদং ৱট্টং পৱত্তিত্থ, অনাগতেপি এতেহি পচ্চযেহি পৱত্তিস্সতি, এতৰহিপি এতেহিযেৱ পৱত্ততী’’তি তীসু কালেসু কঙ্খং ৱিতৰিত্ৱা অনুক্কমেন পটিপজ্জমানো অৰহত্তং পাপুণাতি. এৱং ৱিত্থাৰতোপি ছধাতুৱসেন অৰহত্তসম্পাপকং কম্মট্ঠানং ৱেদিতব্বং.

চক্খু ফস্সাযতনন্তি সুৱণ্ণাদীনং সুৱণ্ণাদিআকৰো ৱিয দ্ৱে চক্খুৱিঞ্ঞাণানি দ্ৱে সম্পটিচ্ছনানি তীণি সন্তীৰণানীতি ইমেহি সত্তহি ৱিঞ্ঞাণেহি সহজাতানং সত্তন্নং ফস্সানং সমুট্ঠানট্ঠেন আকৰোতি আযতনং. সোতং ফস্সাযতনন্তিআদীসুপি এসেৱ নযো. মনো ফস্সাযতনন্তি এত্থ পন দ্ৱাৱীসতি ৱিপাকফস্সা যোজেতব্বা. ইতি হিদং ছফস্সাযতনানং ৱসেন কম্মট্ঠানং আগতং. তং সঙ্খেপতোপি ৱিত্থাৰতোপি কথেতব্বং. সঙ্খেপতো তাৱ – এত্থ হি পুৰিমানি পঞ্চ আযতনানি উপাদাৰূপং, তেসু দিট্ঠেসু অৱসেসং উপাদাৰূপং দিট্ঠমেৱ হোতি. ছট্ঠং আযতনং চিত্তং, তং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো হোতি, তেন সহজাতা ৱেদনাদযো সেসা তযো অৰূপক্খন্ধাতি হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ সঙ্খেপতো চ ৱিত্থাৰতো চ অৰহত্তসম্পাপকং কম্মট্ঠানং ৱেদিতব্বং.

চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱাতি চক্খুৱিঞ্ঞাণেন ৰূপং পস্সিত্ৱা. সোমনস্সট্ঠানিযন্তি সোমনস্সস্স কাৰণভূতং. উপৱিচৰতীতি তত্থ মনং চাৰেন্তো উপৱিচৰতি. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. এত্থ চ ইট্ঠং ৱা হোতু অনিট্ঠং ৱা, যং ৰূপং দিস্ৱা সোমনস্সং উপ্পজ্জতি, তং সোমনস্সট্ঠানিযং নাম. যং দিস্ৱা দোমনস্সং উপ্পজ্জতি, তং দোমনস্সট্ঠানিযং নাম. যং দিস্ৱা উপেক্খা উপ্পজ্জতি, তং উপেক্খাট্ঠানিযং নামাতি ৱেদিতব্বং. সদ্দাদীসুপি এসেৱ নযো. ইতি ইদং সঙ্খেপতো কম্মট্ঠানং আগতং. তং খো পনেতং সঙ্খেপতো আগতট্ঠানে সঙ্খেপতোপি ৱিত্থাৰতোপি কথেতুং ৱট্টতি. ৱিত্থাৰতো আগতট্ঠানে সঙ্খেপতো কথেতুং ন ৱট্টতি. ইমস্মিং পন তিত্থাযতনসুত্তে ইদং সঙ্খেপতো অট্ঠাৰসমনোপৱিচাৰৱসেন কম্মট্ঠানং আগতং. তং সঙ্খেপতোপি ৱিত্থাৰতোপি কথেতুং ৱট্টতি.

তত্থ সঙ্খেপতো তাৱ – চক্খু সোতং ঘানং জিৱ্হা কাযো, ৰূপং সদ্দো গন্ধো ৰসোতি ইমানি নৱ উপাদাৰূপানি, তেসু দিট্ঠেসু সেসং উপাদাৰূপং দিট্ঠমেৱ হোতি. ফোট্ঠব্বং তীণি মহাভূতানি, তেহি দিট্ঠেহি চতুত্থং দিট্ঠমেৱ হোতি. মনো ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো, তেন সহজাতা ৱেদনাদযো তযো অৰূপক্খন্ধাতি হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ সঙ্খেপতো চ ৱিত্থাৰতো চ অৰহত্তসম্পাপকং কম্মট্ঠানং ৱেদিতব্বং.

অৰিযসচ্চানীতি অৰিযভাৱকৰানি, অৰিযপটিৱিদ্ধানি ৱা সচ্চানি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰতো পনেতং পদং ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ২.৫২৯) পকাসিতং. ছন্নং, ভিক্খৱে, ধাতূনন্তি ইদং কিমত্থং আৰদ্ধং? সুখাৱবোধনত্থং. যস্স হি তথাগতো দ্ৱাদসপদং পচ্চযাৱট্টং কথেতুকামো হোতি, তস্স গব্ভাৱক্কন্তি ৱট্টং দস্সেতি. গব্ভাৱক্কন্তি ৱট্টস্মিং হি দস্সিতে কথেতুম্পি সুখং হোতি পৰং অৱবোধে উতুম্পীতি সুখাৱবোধনত্থং ইদমাৰদ্ধন্তি ৱেদিতব্বং. তত্থ ছন্নং ধাতূনন্তি হেট্ঠা ৱুত্তানংযেৱ পথৱীধাতুআদীনং. উপাদাযাতি পটিচ্চ. এতেন পচ্চযমত্তং দস্সেতি. ইদং ৱুত্তং হোতি ‘‘ছধাতুপচ্চযা গব্ভস্সাৱক্কন্তি হোতী’’তি. কস্স ছন্নং ধাতূনং পচ্চযেন, কিং মাতু, উদাহু পিতূতি? ন মাতু ন পিতু, পটিসন্ধিগ্গণ্হনকসত্তস্সেৱ পন ছন্নং ধাতূনং পচ্চযেন গব্ভস্সাৱক্কন্তি নাম হোতি. গব্ভো চ নামেস নিৰযগব্ভো তিৰচ্ছানযোনিগব্ভো পেত্তিৱিসযগব্ভো মনুস্সগব্ভো দেৱগব্ভোতি নানপ্পকাৰো হোতি. ইমস্মিং পন ঠানে মনুস্সগব্ভো অধিপ্পেতো. অৱক্কন্তি হোতীতি ওক্কন্তি নিব্বত্তি পাতুভাৱো হোতি, কথং হোতীতি? তিণ্ণং সন্নিপাতেন. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘তিণ্ণং খো পন, ভিক্খৱে, সন্নিপাতা গব্ভস্সাৱক্কন্তি হোতি. কতমেসং তিণ্ণং? ইধ মাতাপিতৰো চ সন্নিপতিতা হোন্তি, মাতা চ ন উতুনী হোতি, গন্ধব্বো চ ন পচ্চুপট্ঠিতো হোতি. নেৱ তাৱ গব্ভস্সাৱক্কন্তি হোতি. ইধ মাতাপিতৰো চ সন্নিপতিতা হোন্তি, মাতা চ উতুনী হোতি, গন্ধব্বো চ ন পচ্চুপট্ঠিতো হোতি, নেৱ তাৱ গব্ভস্সাৱক্কন্তি হোতি. যতো চ খো, ভিক্খৱে, মাতাপিতৰো চ সন্নিপতিতা হোন্তি, মাতা চ উতুনী হোতি, গন্ধব্বো চ পচ্চুপট্ঠিতো হোতি. এৱং তিণ্ণং সন্নিপাতা গব্ভস্সাৱক্কন্তি হোতী’’তি (ম. নি. ১.৪০৮).

ওক্কন্তিযা সতি নামৰূপন্তি ‘‘ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপ’’ন্তি ৱুত্তট্ঠানে ৱত্থুদসকং কাযদসকং ভাৱদসকং তযো অৰূপিনো খন্ধাতি তেত্তিংস ধম্মা গহিতা, ইমস্মিং পন ‘‘ওক্কন্তিযা সতি নামৰূপ’’ন্তি ৱুত্তট্ঠানে ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধম্পি পক্খিপিত্ৱা গব্ভসেয্যকানং পটিসন্ধিক্খণে চতুত্তিংস ধম্মা গহিতাতি ৱেদিতব্বা. নামৰূপপচ্চযা সড়াযতনন্তিআদীহি যথেৱ ওক্কন্তিযা সতি নামৰূপপাতুভাৱো দস্সিতো, এৱং নামৰূপে সতি সড়াযতনপাতুভাৱো, সড়াযতনে সতি ফস্সপাতুভাৱো, ফস্সে সতি ৱেদনাপাতুভাৱো দস্সিতো.

ৱেদিযমানস্সাতি এত্থ ৱেদনং অনুভৱন্তোপি ৱেদিযমানোতি ৱুচ্চতি জানন্তোপি. ‘‘ৱেদিযামহং, ভন্তে, ৱেদিযতীতি মং সঙ্ঘো ধাৰেতূ’’তি (চূড়ৱ. অট্ঠ. ১০২) এত্থ হি অনুভৱন্তো ৱেদিযমানো নাম, ‘‘সুখং ৱেদনং ৱেদিযমানো সুখং ৱেদনং ৱেদিযামীতি পজানাতী’’তি (ম. নি. ১.১১৩; দী. নি. ২.৩৮০; ৱিভ. ৩৬৩) এত্থ জানন্তো. ইধাপি জানন্তোৱ অধিপ্পেতো. ইদং দুক্খন্তি পঞ্ঞপেমীতি এৱং জানন্তস্স সত্তস্স ‘‘ইদং দুক্খং এত্তকং দুক্খং, নত্থি ইতো উদ্ধং দুক্খ’’ন্তি পঞ্ঞপেমি বোধেমি জানাপেমি. অযং দুক্খসমুদযোতিআদীসুপি এসেৱ নযো.

তত্থ দুক্খাদীসু অযং সন্নিট্ঠানকথা – ঠপেত্ৱা হি তণ্হং তেভূমকা পঞ্চক্খন্ধা দুক্খং নাম, তস্সেৱ পভাৱিকা পুব্বতণ্হা দুক্খসমুদযো নাম, তেসং দ্ৱিন্নম্পি সচ্চানং অনুপ্পত্তিনিৰোধো দুক্খনিৰোধো নাম, অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা নাম. ইতি ভগৱা ওক্কন্তিযা সতি নামৰূপন্তি কথেন্তোপি ৱেদিযমানস্স জানমানস্সেৱ কথেসি, নামৰূপপচ্চযা সড়াযতনন্তি কথেন্তোপি, সড়াযতনপচ্চযা ফস্সোতি কথেন্তোপি, ফস্সপচ্চযা ৱেদনাতি কথেন্তোপি, ৱেদিযমানস্স খো পনাহং, ভিক্খৱে, ইদং দুক্খন্তি পঞ্ঞপেমীতি কথেন্তোপি, অযং দুক্খসমুদযোতি, অযং দুক্খনিৰোধোতি, অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদাতি পঞ্ঞপেমীতি কথেন্তোপি ৱেদিযমানস্স জানমানস্সেৱ কথেসি.

ইদানি তানি পটিপাটিযা ঠপিতানি সচ্চানি ৱিত্থাৰেন্তো কতমঞ্চ, ভিক্খৱেতিআদিমাহ. তং সব্বং সব্বাকাৰেন ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ২.৫৩৭) ৱিত্থাৰিতমেৱ. তত্থ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. অযং পন ৱিসেসো – তত্থ ‘‘দুক্খসমুদযং অৰিযসচ্চং যাযং তণ্হা পোনোব্ভৱিকা’’তি (ম. নি. ১.১৩৩; দী. নি. ২.৪০০; ৱিভ. ২০৩) ইমায তন্তিযা আগতং, ইধ ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তি পচ্চযাকাৰৱসেন. তত্থ চ দুক্খনিৰোধং অৰিযসচ্চং ‘‘যো তস্সাযেৱ তণ্হায অসেসৱিৰাগনিৰোধো’’তি (ম. নি. ১.১৩৪; দী. নি. ২.৪০১; ৱিভ. ২০৪) ইমায তন্তিযা আগতং, ইধ ‘‘অৱিজ্জাযত্ৱেৱ অসেসৱিৰাগনিৰোধা’’তি পচ্চযাকাৰনিৰোধৱসেন.

তত্থ অসেসৱিৰাগনিৰোধাতি অসেসৱিৰাগেন চ অসেসনিৰোধেন চ. উভযম্পেতং অঞ্ঞমঞ্ঞৱেৱচনমেৱ. সঙ্খাৰনিৰোধোতি সঙ্খাৰানং অনুপ্পত্তিনিৰোধো হোতি. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. ইমেহি পন পদেহি যং আগম্ম অৱিজ্জাদযো নিৰুজ্ঝন্তি, অত্থতো তং নিব্বানং দীপিতং হোতি. নিব্বানঞ্হি অৱিজ্জানিৰোধোতিপি সঙ্খাৰনিৰোধোতিপি এৱং তেসং তেসং ধম্মানং নিৰোধনামেন কথীযতি. কেৱলস্সাতি সকলস্স. দুক্খক্খন্ধস্সাতি ৱট্টদুক্খৰাসিস্স. নিৰোধো হোতীতি অপ্পৱত্তি হোতি. তত্থ যস্মা অৱিজ্জাদীনং নিৰোধো নাম খীণাকাৰোপি ৱুচ্চতি অৰহত্তম্পি নিব্বানম্পি, তস্মা ইধ খীণাকাৰদস্সনৱসেন দ্ৱাদসসু ঠানেসু অৰহত্তং, দ্ৱাদসসুযেৱ নিব্বানং কথিতন্তি ৱেদিতব্বং. ইদং ৱুচ্চতীতি এত্থ নিব্বানমেৱ সন্ধায ইদন্তি ৱুত্তং. অট্ঠঙ্গিকোতি ন অট্ঠহি অঙ্গেহি ৱিনিমুত্তো অঞ্ঞো মগ্গো নাম অত্থি. যথা পন পঞ্চঙ্গিকং তূৰিযন্তি ৱুত্তে পঞ্চঙ্গমত্তমেৱ তূৰিযন্তি ৱুত্তং হোতি, এৱমিধাপি অট্ঠঙ্গিকমত্তমেৱ মগ্গো হোতীতি ৱেদিতব্বো. অনিগ্গহিতোতি ন নিগ্গহিতো. নিগ্গণ্হন্তো হি হাপেত্ৱা ৱা দস্সেতি ৱড্ঢেত্ৱা ৱা তং পৰিৱত্তেত্ৱা ৱা. তত্থ যস্মা চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি ‘‘ন ইমানি চত্তাৰি, দ্ৱে ৱা তীণি ৱা’’তি এৱং হাপেত্ৱাপি ‘‘পঞ্চ ৱা ছ ৱা’’তি এৱং ৱড্ঢেত্ৱাপি ‘‘ন ইমানি চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি, অঞ্ঞানেৱ চত্তাৰি অৰিযসচ্চানী’’তি দস্সেতুং ন সক্কা. তস্মা অযং ধম্মো অনিগ্গহিতো নাম. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱাতি.

২. ভযসুত্তৱণ্ণনা

৬৩. দুতিযে অমাতাপুত্তিকানীতি মাতা চ পুত্তো চ মাতাপুত্তং, পৰিত্তাতুং সমত্থভাৱেন নত্থি এত্থ মাতাপুত্তন্তি অমাতাপুত্তিকানি. যন্তি যস্মিং সমযে. তত্থ মাতাপি পুত্তং নপ্পটিলভতীতি তস্মিং অগ্গিভযে উপ্পন্নে মাতাপি পুত্তং পস্সিতুং ন লভতি, পুত্তোপি মাতৰং পস্সিতুং ন লভতীতি অত্থো. ভযং হোতীতি চিত্তুত্ৰাসভযং হোতি. অটৱিসঙ্কোপোতি অটৱিযা সঙ্কোপো. অটৱীতি চেত্থ অটৱিৱাসিনো চোৰা ৱেদিতব্বা. যদা হি তে অটৱিতো জনপদং ওতৰিত্ৱা গামনিগমৰাজধানিযো পহৰিত্ৱা ৱিলুম্পন্তি, তদা অটৱিসঙ্কোপো নাম হোতি, তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. চক্কসমাৰূড়্হাতি এত্থ ইৰিযাপথচক্কম্পি ৱট্টতি যানচক্কম্পি. ভযস্মিং হি সম্পত্তে যেসং যানকানি অত্থি, তে অত্তনো পৰিক্খাৰভণ্ডং তেসু আৰোপেত্ৱা পলাযন্তি. যেসং নত্থি, তে কাজেন ৱা আদায সীসেন ৱা উক্খিপিত্ৱা পলাযন্তিযেৱ. তে চক্কসমাৰূড়্হা নাম হোন্তি. পৰিযাযন্তীতি ইতো চিতো চ গচ্ছন্তি. কদাচীতি কিস্মিঞ্চিদেৱ কালে. কৰহচীতি তস্সেৱ ৱেৱচনং. মাতাপি পুত্তং পটিলভতীতি আগচ্ছন্তং ৱা গচ্ছন্তং ৱা একস্মিং ঠানে নিলীনং ৱা পস্সিতুং লভতি. উদকৱাহকোতি নদীপূৰো. মাতাপি পুত্তং পটিলভতীতি কুল্লে ৱা উড়ুম্পে ৱা মত্তিকাভাজনে ৱা দাৰুক্খণ্ডে ৱা লগ্গং ৱুয্হমানং পস্সিতুং পটিলভতি, সোত্থিনা ৱা পুন উত্তৰিত্ৱা গামে ৱা অৰঞ্ঞে ৱা ঠিতং পস্সিতুং লভতীতি.

এৱং পৰিযাযতো অমাতাপুত্তিকানি ভযানি দস্সেত্ৱা ইদানি নিপ্পৰিযাযেন দস্সেন্তো তীণিমানীতিআদিমাহ. তত্থ জৰাভযন্তি জৰং পটিচ্চ উপ্পজ্জনকভযং. ইতৰেসুপি এসেৱ নযো. ৱুত্তম্পি চেতং – ‘‘জৰং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি ভযং ভযানকং ছম্ভিতত্তং লোমহংসো চেতসো উত্ৰাসো. ব্যাধিং পটিচ্চ, মৰণং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি ভযং ভযানকং ছম্ভিতত্তং লোমহংসো চেতসো উত্ৰাসো’’তি (ৱিভ. ৯২১). সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱাতি.

৩. ৱেনাগপুৰসুত্তৱণ্ণনা

৬৪. ততিযে কোসলেসূতি এৱংনামকে জনপদে. চাৰিকং চৰমানোতি অদ্ধানগমনং গচ্ছন্তো. চাৰিকা চ নামেসা ভগৱতো দুৱিধা হোতি তুৰিতচাৰিকা চ অতুৰিতচাৰিকা চাতি. তত্থ দূৰেপি বোধনেয্যপুগ্গলং দিস্ৱা তস্স বোধনত্থায সহসা গমনং তুৰিতচাৰিকা নাম. সা মহাকস্সপপচ্চুগ্গমনাদীসু দট্ঠব্বা. যং পন গামনিগমপটিপাটিযা দেৱসিকং যোজনঅদ্ধযোজনৱসেন পিণ্ডপাতচৰিযাদীহি লোকং অনুগ্গণ্হন্তস্স গমনং, অযং অতুৰিতচাৰিকা নাম. ইমং সন্ধাযেতং ৱুত্তং – ‘‘চাৰিকং চৰমানো’’তি. ৱিত্থাৰেন পন চাৰিকাকথা সুমঙ্গলৱিলাসিনিযা দীঘনিকাযট্ঠকথায অম্বট্ঠসুত্তৱণ্ণনাযং (দী. নি. অট্ঠ. ১.২৫৪) ৱুত্তা. ব্ৰাহ্মণগামোতি ব্ৰাহ্মণানং সমোসৰণগামোপি ব্ৰাহ্মণগামোতি ৱুচ্চতি, ব্ৰাহ্মণানং ভোগগামোপি. ইধ সমোসৰণগামো ব্ৰাহ্মণৱসনগামোতি অধিপ্পেতো. তদৱসৰীতি তত্থ অৱসৰি, সম্পত্তোতি অত্থো. ৱিহাৰো পনেত্থ অনিযামিতো. তস্মা তস্স অৱিদূৰে বুদ্ধানং অনুচ্ছৱিকো একো ৱনসণ্ডো অত্থি, সত্থা তং ৱনসণ্ডং গতোতি ৱেদিতব্বো.

অস্সোসুন্তি সুণিংসু উপলভিংসু, সোতদ্ৱাৰসম্পত্তৱচননিগ্ঘোসানুসাৰেন জানিংসু. খোতি অৱধাৰণত্থে, পদপূৰণমত্তে ৱা নিপাতো. তত্থ অৱধাৰণত্থেন ‘‘অস্সোসুং এৱ, ন তেসং কোচি সৱনন্তৰাযো অহোসী’’তি অযমত্থো ৱেদিতব্বো. পদপূৰণেন ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতামত্তমেৱ.

ইদানি যমত্থং অস্সোসুং, তং পকাসেতুং সমণো খলু, ভো, গোতমোতিআদি ৱুত্তং. তত্থ সমিতপাপত্তা সমণোতি ৱেদিতব্বো. খলূতি অনুস্সৱত্থে নিপাতো. ভোতি তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং আলপনমত্তং. গোতমোতি ভগৱতো গোত্তৱসেন পৰিদীপনং, তস্মা ‘‘সমণো খলু, ভো, গোতমো’’তি এত্থ সমণো কিৰ, ভো, গোতমগোত্তোতি এৱমত্থো দট্ঠব্বো. সক্যপুত্তোতি ইদং পন ভগৱতো উচ্চাকুলপৰিদীপনং. সক্যকুলা পব্বজিতোতি সদ্ধাপব্বজিতভাৱপৰিদীপনং, কেনচি পাৰিজুঞ্ঞেন অনভিভূতো অপৰিক্খীণংযেৱ তং কুলং পহায সদ্ধায পব্বজিতোতি ৱুত্তং হোতি. তং খো পনাতি ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থে উপযোগৱচনং, তস্স খো পন ভোতো গোতমস্সাতি অত্থো. কল্যাণোতি কল্যাণগুণসমন্নাগতো, সেট্ঠোতি ৱুত্তং হোতি. কিত্তিসদ্দোতি কিত্তিযেৱ, থুতিঘোসো ৱা. অব্ভুগ্গতোতি সদেৱকং লোকং অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা উগ্গতো. কিন্তি? ইতিপি সো ভগৱা…পে… বুদ্ধো ভগৱাতি. তত্ৰাযং পদসম্বন্ধো – সো ভগৱা ইতিপি অৰহং, ইতিপি সম্মাসম্বুদ্ধো…পে… ইতিপি ভগৱাতি. ইমিনা চ ইমিনা চ কাৰণেনাতি ৱুত্তং হোতি.

তত্থ ‘‘আৰকত্তা, অৰীনং অৰানঞ্চ হতত্তা, পচ্চযাদীনং অৰহত্তা, পাপকৰণে ৰহাভাৱাতি ইমেহি কাৰণেহি সো ভগৱা অৰহন্তি ৱেদিতব্বো’’তিআদিনা নযেন মাতিকং নিক্খিপিত্ৱা সব্বানেৱ এতানি পদানি ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.১২৫-১২৭) বুদ্ধানুস্সতিনিদ্দেসে ৱিত্থাৰিতানীতি ততো নেসং ৱিত্থাৰো গহেতব্বো.

সো ইমং লোকন্তি সো ভৱং গোতমো ইমং লোকং, ইদানি ৱত্তব্বং নিদস্সেতি. সদেৱকন্তি সহ দেৱেহি সদেৱকং. এৱং সহ মাৰেন সমাৰকং. সহ ব্ৰহ্মুনা সব্ৰহ্মকং. সহ সমণব্ৰাহ্মণেহি সস্সমণব্ৰাহ্মণিং. পজাতত্তা পজা, তং পজং. সহ দেৱমনুস্সেহি সদেৱমনুস্সং. তত্থ সদেৱকৱচনেন পঞ্চকামাৱচৰদেৱগ্গহণং ৱেদিতব্বং, সমাৰকৱচনেন ছট্ঠকামাৱচৰদেৱগ্গহণং, সব্ৰহ্মকৱচনেন ব্ৰহ্মকাযিকাদিব্ৰহ্মগ্গহণং, সস্সমণব্ৰাহ্মণিৱচনেন সাসনস্স পচ্চত্থিকপচ্চামিত্তসমণব্ৰাহ্মণগ্গহণং, সমিতপাপবাহিতপাপসমণব্ৰাহ্মণগ্গহণঞ্চ, পজাৱচনেন সত্তলোকগ্গহণং, সদেৱমনুস্সৱচনেন সম্মুতিদেৱঅৱসেসমনুস্সগ্গহণং. এৱমেত্থ তীহি পদেহি ওকাসলোকেন সদ্ধিং সত্তলোকো, দ্ৱীহি পজাৱসেন সত্তলোকোৱ গহিতোতি ৱেদিতব্বো.

অপৰো নযো – সদেৱকগ্গহণেন অৰূপাৱচৰলোকো গহিতো, সমাৰকগ্গহণেন ছকামাৱচৰদেৱলোকো, সব্ৰহ্মকগ্গহণেন ৰূপীব্ৰহ্মলোকো, সস্সমণব্ৰাহ্মণাদিগ্গহণেন চতুপৰিসৱসেন, সম্মুতিদেৱেহি ৱা সহ মনুস্সলোকো, অৱসেসসব্বসত্তলোকো ৱা. পোৰাণা পনাহু – সদেৱকন্তি দেৱতাহি সদ্ধিং অৱসেসলোকং. সমাৰকন্তি মাৰেন সদ্ধিং অৱসেসলোকং. সব্ৰহ্মকন্তি ব্ৰহ্মেহি সদ্ধিং অৱসেসলোকং. এৱং সব্বেপি তিভৱূপগে সত্তে তীহাকাৰেহি তীসু পদেসু পক্খিপিত্ৱা পুন দ্ৱীহি পদেহি পৰিযাদাতুং সস্সমণব্ৰাহ্মণিং পজং সদেৱমনুস্সন্তি ৱুত্তং. এৱং পঞ্চহি পদেহি তেন তেনাকাৰেন তেধাতুকমেৱ পৰিযাদিন্নন্তি.

সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা পৱেদেতীতি সযন্তি সামং, অপৰনেয্যো হুত্ৱা. অভিঞ্ঞাতি অভিঞ্ঞায, অধিকেন ঞাণেন ঞত্ৱাতি অত্থো. সচ্ছিকত্ৱাতি পচ্চক্খং কত্ৱা, এতেন অনুমানাদিপটিক্খেপো কতো. পৱেদেতীতি বোধেতি ঞাপেতি পকাসেতি.

সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং…পে… পৰিযোসানকল্যাণন্তি সো ভগৱা সত্তেসু কাৰুঞ্ঞতং পটিচ্চ হিত্ৱাপি অনুত্তৰং ৱিৱেকসুখং ধম্মং দেসেতি. তঞ্চ খো অপ্পং ৱা বহুং ৱা দেসেন্তো আদিকল্যাণাদিপ্পকাৰমেৱ দেসেতি, আদিম্হিপি কল্যাণং ভদ্দকং অনৱজ্জমেৱ কত্ৱা দেসেতি, মজ্ঝেপি, পৰিযোসানেপি কল্যাণং ভদ্দকং অনৱজ্জমেৱ কত্ৱা দেসেতীতি ৱুত্তং হোতি.

তত্থ অত্থি দেসনায আদিমজ্ঝপৰিযোসানং, অত্থি সাসনস্স. দেসনায তাৱ চতুপ্পদিকাযপি গাথায পঠমপাদো আদি নাম, ততো দ্ৱে মজ্ঝং নাম, অন্তে একো পৰিযোসানং নাম. একানুসন্ধিকস্স সুত্তস্স নিদানং আদি, ইদমৱোচাতি পৰিযোসানং, উভিন্নং অন্তৰা মজ্ঝং. অনেকানুসন্ধিকস্স সুত্তস্স পঠমানুসন্ধি আদি, অন্তে অনুসন্ধি পৰিযোসানং, মজ্ঝে একো ৱা দ্ৱে ৱা বহূ ৱা মজ্ঝমেৱ.

সাসনস্স সীলসমাধিৱিপস্সনা আদি নাম. ৱুত্তম্পি চেতং – ‘‘কো চাদি কুসলানং ধম্মানং, সীলঞ্চ সুৱিসুদ্ধং দিট্ঠি চ উজুকা’’তি (সং. নি. ৫.৩৬৯). ‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, মজ্ঝিমা পটিপদা তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা’’তি এৱং ৱুত্তো পন অৰিযমগ্গো মজ্ঝং নাম. ফলঞ্চেৱ নিব্বানঞ্চ পৰিযোসানং নাম. ‘‘তস্মাতিহ ত্ৱং, ব্ৰাহ্মণ, ব্ৰহ্মচৰিযং এতংপাৰং এতংপৰিযোসান’’ন্তি এত্থ ফলং পৰিযোসনন্তি ৱুত্তং. ‘‘নিব্বানোগধঞ্হি, আৱুসো ৱিসাখ, ব্ৰহ্মচৰিযং ৱুস্সতি নিব্বানপৰাযণং নিব্বানপৰিযোসান’’ন্তি (ম. নি. ১.৪৬৬) এত্থ নিব্বানং পৰিযোসানন্তি ৱুত্তং. ইধ পন দেসনায আদিমজ্ঝপৰিযোসানং অধিপ্পেতং. ভগৱা হি ধম্মং দেসেন্তো আদিম্হি সীলং দস্সেত্ৱা মজ্ঝে মগ্গং পৰিযোসানে নিব্বানং দস্সেতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পৰিযোসানকল্যাণ’’ন্তি. তস্মা অঞ্ঞোপি ধম্মকথিকো ধম্মং কথেন্তো –

‘‘আদিম্হি সীলং দস্সেয্য, মজ্ঝে মগ্গং ৱিভাৱযে;

পৰিযোসানম্হি নিব্বানং, এসা কথিকসণ্ঠিতী’’তি.

সাত্থং সব্যঞ্জনন্তি যস্স হি যাগুভত্তইত্থিপুৰিসাদিৱণ্ণনানিস্সিতা দেসনা হোতি, ন সো সাত্থং দেসেতি. ভগৱা পন তথাৰূপং দেসনং পহায চতুসতিপট্ঠানাদিনিস্সিতং দেসনং দেসেতি. তস্মা ‘‘সাত্থং দেসেতী’’তি ৱুচ্চতি. যস্স পন দেসনা একব্যঞ্জনাদিযুত্তা ৱা সব্বনিৰোট্ঠব্যঞ্জনা ৱা সব্বৱিস্সট্ঠব্যঞ্জনা ৱা সব্বনিগ্গহিতব্যঞ্জনা ৱা, তস্স দমিড়কিৰাতযৱনাদিমিলক্খানং ভাসা ৱিয ব্যঞ্জনপাৰিপূৰিযা অভাৱতো অব্যঞ্জনা নাম দেসনা হোতি. ভগৱা পন –

‘‘সিথিলং ধনিতঞ্চ দীঘৰস্সং, লহুকং গৰুকঞ্চ নিগ্গহীতং;

সম্বন্ধং ৱৱত্থিতং ৱিমুত্তং, দসধা ব্যঞ্জনবুদ্ধিযা পভেদো’’তি. –

এৱং ৱুত্তং দসৱিধং ব্যঞ্জনং অমক্খেত্ৱা পৰিপুণ্ণব্যঞ্জনমেৱ কত্ৱা ধম্মং দেসেতি. তস্মা ‘‘সব্যঞ্জনং কত্ৱা দেসেতী’’তি ৱুচ্চতি. কেৱলপৰিপুণ্ণন্তি এত্থ কেৱলন্তি সকলাধিৱচনং. পৰিপুণ্ণন্তি অনূনাধিকৱচনং. ইদং ৱুত্তং হোতি – সকলপৰিপুণ্ণমেৱ দেসেতি, একদেসনাপি অপৰিপুণ্ণা নত্থীতি. পৰিসুদ্ধন্তি নিৰুপক্কিলেসং. যো হি ‘‘ইমং ধম্মদেসনং নিস্সায লাভং ৱা সক্কাৰং ৱা লভিস্সামী’’তি দেসেতি, তস্স অপৰিসুদ্ধা দেসনা নাম হোতি. ভগৱা পন লোকামিসনিৰপেক্খো হিতফৰণেনেৱ মেত্তাভাৱনায মুদুহদযো উল্লুম্পনসভাৱসণ্ঠিতেন চিত্তেন দেসেতি. তস্মা পৰিসুদ্ধং দেসেতীতি ৱুচ্চতি. ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেতীতি এত্থ ব্ৰহ্মচৰিযন্তি সিক্খত্তযসঙ্গহিতং সকলং সাসনং. তস্মা ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেতীতি সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং…পে… পৰিসুদ্ধং, এৱং দেসেন্তো চ সিক্খত্তযসঙ্গহিতং সকলসাসনব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেতীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ব্ৰহ্মচৰিযন্তি সেট্ঠট্ঠেন ব্ৰহ্মভূতং চৰিযং, ব্ৰহ্মভূতানং ৱা বুদ্ধাদীনং চৰিযন্তি ৱুত্তং হোতি.

সাধু খো পনাতি সুন্দৰং খো পন, অত্থাৱহং সুখাৱহন্তি ৱুত্তং হোতি. তথাৰূপানং অৰহতন্তি যথাৰূপো সো ভৱং গোতমো, এৱৰূপানং অনেকেহিপি কপ্পকোটিসতসহস্সেহি দুল্লভদস্সনানং ব্যামপ্পভাপৰিক্খিত্তেহি অসীতিঅনুব্যঞ্জনপটিমণ্ডিতেহি দ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণৱৰেহি সমাকিণ্ণমনোৰমসৰীৰানং অনপ্পকদস্সনানং অতিমধুৰধম্মনিগ্ঘোসানং যথাভূতগুণাধিগমেন লোকে অৰহন্তোতি লদ্ধসদ্দানং অৰহতং. দস্সনং হোতীতি পসাদসোম্মানি অক্খীনি উম্মীলেত্ৱা দস্সনমত্তম্পি সাধু হোতি. সচে পন অট্ঠঙ্গসমন্নাগতেন ব্ৰহ্মস্সৰেন ধম্মং দেসেন্তস্স একপদম্পি সোতুং লভিস্সাম, সাধুতৰংযেৱ ভৱিস্সতীতি এৱং অজ্ঝাসযং কত্ৱা. যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসূতি সব্বকিচ্চানি পহায তুট্ঠমানসা অগমংসু. অঞ্জলিং পণামেত্ৱাতি এতে উভতোপক্খিকা, তে এৱং চিন্তেসুং – ‘‘সচে নো মিচ্ছাদিট্ঠিকা চোদেস্সন্তি ‘কস্মা তুম্হে সমণং গোতমং ৱন্দিত্থা’তি, তেসং ‘কিং অঞ্জলিকৰণমত্তেনাপি ৱন্দিতং হোতী’তি ৱক্খাম. সচে নো সম্মাদিট্ঠিকা চোদেস্সন্তি ‘কস্মা ভগৱন্তং ন ৱন্দিত্থা’তি, ‘কিং সীসেন ভূমিং পহৰন্তেনেৱ ৱন্দিতং হোতি. ননু অঞ্জলিকম্মম্পি ৱন্দনা এৱা’তি ৱক্খামা’’তি.

নামগোত্তন্তি, ‘‘ভো গোতম, অহং অসুকস্স পুত্তো দত্তো নাম মিত্তো নাম ইধাগতো’’তি ৱদন্তা নামং সাৱেন্তি নাম. ‘‘ভো গোতম, অহং ৱাসেট্ঠো নাম কচ্চানো নাম ইধাগতো’’তি ৱদন্তা গোত্তং সাৱেন্তি নাম. এতে কিৰ দলিদ্দা জিণ্ণকুলপুত্তা ‘‘পৰিসমজ্ঝে নামগোত্তৱসেন পাকটা ভৱিস্সামা’’তি এৱং অকংসু. যে পন তুণ্হীভূতা নিসীদিংসু, তে কেৰাটিকা চেৱ অন্ধবালা চ. তত্থ কেৰাটিকা ‘‘একং দ্ৱে কথাসল্লাপে কৰোন্তে ৱিস্সাসিকো হোতি, অথ ৱিস্সাসে সতি একং দ্ৱে ভিক্খা অদাতুং ন যুত্ত’’ন্তি ততো অত্তানং মোচেন্তা তুণ্হীভূতা নিসীদন্তি. অন্ধবালা অঞ্ঞাণতাযেৱ অৱক্খিত্তমত্তিকাপিণ্ডা ৱিয যত্থ কত্থচি তুণ্হীভূতা নিসীদন্তি.

ৱেনাগপুৰিকোতি ৱেনাগপুৰৱাসী. এতদৱোচাতি পাদন্ততো পট্ঠায যাৱ কেসগ্গা তথাগতস্স সৰীৰং ওলোকেন্তো অসীতিঅনুব্যঞ্জনসমুজ্জলেহি দ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণেহি পটিমণ্ডিতং সৰীৰা নিক্খমিত্ৱা সমন্ততো অসীতিহত্থপ্পদেসং অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা ঠিতাহি ছব্বণ্ণাহি ঘনবুদ্ধৰংসীহি সম্পৰিৱাৰিতং তথাগতস্স সৰীৰং দিস্ৱা সঞ্জাতৱিম্হযো ৱণ্ণং ভণন্তো এতং ‘‘অচ্ছৰিযং, ভো গোতমা’’তিআদিৱচনং অৱোচ.

তত্থ যাৱঞ্চিদন্তি অধিমত্তপ্পমাণপৰিচ্ছেদৱচনমেতং. তস্স ৱিপ্পসন্নপদেন সদ্ধিং সম্বন্ধো. যাৱঞ্চ ৱিপ্পসন্নানি অধিমত্তৱিপ্পসন্নানীতি অত্থো. ইন্দ্ৰিযানীতি চক্খাদীনি ছ ইন্দ্ৰিযানি. তস্স হি পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং পতিট্ঠিতোকাসস্স ৱিপ্পসন্নতং দিস্ৱা তেসং ৱিপ্পসন্নতা পাকটা অহোসি. যস্মা পন সা মনে ৱিপ্পসন্নেযেৱ হোতি, অৱিপ্পসন্নচিত্তানঞ্হি ইন্দ্ৰিযপ্পসাদো নাম নত্থি, তস্মাস্স মনিন্দ্ৰিযপ্পসাদোপি পাকটো অহোসি. তং এস ৱিপ্পসন্নতং গহেত্ৱা ‘‘ৱিপ্পসন্নানি ইন্দ্ৰিযানী’’তি আহ. পৰিসুদ্ধোতি নিম্মলো. পৰিযোদাতোতি পভস্সৰো. সাৰদং বদৰপণ্ডুন্তি সৰদকালে জাতং নাতিসুপৰিপক্কং বদৰং. তঞ্হি পৰিসুদ্ধঞ্চেৱ হোতি পৰিযোদাতঞ্চ. তালপক্কন্তি সুপৰিপক্কতালফলং. সম্পতি বন্ধনা পমুত্তন্তি তংখণঞ্ঞেৱ বন্ধনা পমুত্তং. তস্স হি বন্ধনমূলং অপনেত্ৱা পৰমুখং কত্ৱা ফলকে ঠপিতস্স চতুৰঙ্গুলমত্তং ঠানং ওলোকেন্তানং পৰিসুদ্ধং পৰিযোদাতং হুত্ৱা খাযতি. তং সন্ধাযেৱমাহ. নেক্খং জম্বোনদন্তি সুৰত্তৱণ্ণস্স জম্বোনদসুৱণ্ণস্স ঘটিকা. দক্খকম্মাৰপুত্তসুপৰিকম্মকতন্তি দক্খেন সুৱণ্ণকাৰপুত্তেন সুট্ঠু কতপৰিকম্মং. উক্কামুখে সুকুসলসম্পহট্ঠন্তি সুৱণ্ণকাৰউদ্ধনে পচিত্ৱা সুকুসলেন সুৱণ্ণকাৰেন ঘট্টনপৰিমজ্জনহংসনেন সুট্ঠু পহট্ঠং সুপৰিমদ্দিতন্তি অত্থো. পণ্ডুকম্বলে নিক্খিত্তন্তি অগ্গিনা পচিত্ৱা দীপিদাঠায ঘংসিত্ৱা গেৰুকপৰিকম্মং কত্ৱা ৰত্তকম্বলে ঠপিতং. ভাসতেতি সঞ্জাতওভাসতায ভাসতে. তপতেতি অন্ধকাৰৱিদ্ধংসনতায তপতে. ৱিৰোচতীতি ৱিজ্জোতমানং হুত্ৱা ৱিৰোচতি, সোভতীতি অত্থো.

উচ্চাসযনমহাসযনানীতি এত্থ অতিক্কন্তপ্পমাণং উচ্চাসযনং নাম, আযতৱিত্থতং অকপ্পিযভণ্ডং মহাসযনং নাম. ইদানি তানি দস্সেন্তো সেয্যথিদং, আসন্দীতিআদিমাহ. তত্থ আসন্দীতি অতিক্কন্তপ্পমাণং আসনং. পল্লঙ্কোতি পাদেসু ৱাড়ৰূপানি ঠপেত্ৱা কতো. গোনকোতি দীঘলোমকো মহাকোজৱো. চতুৰঙ্গুলাধিকানি কিৰ তস্স লোমানি. চিত্তকোতি ৱানচিত্তং উণ্ণামযত্থৰণং. পটিকাতি উণ্ণামযো সেতত্থৰকো. পটলিকাতি ঘনপুপ্ফো উণ্ণামযত্থৰকো, যো আমলকপট্টোতিপি ৱুচ্চতি. তূলিকাতি তিণ্ণং তূলানং অঞ্ঞতৰপুণ্ণা তূলিকা. ৱিকতিকাতি সীহব্যগ্ঘাদিৰূপৱিচিত্ৰো উণ্ণামযত্থৰকো. উদ্দলোমীতি উভতোদসং উণ্ণামযত্থৰণং. কেচি একতো উগ্গতপুপ্ফন্তি ৱদন্তি. একন্তলোমীতি একতোদসং উণ্ণামযত্থৰণং. কেচি উভতো উগ্গতপুপ্ফন্তি ৱদন্তি. কট্টিস্সন্তি ৰতনপৰিসিব্বিতং কোসেয্যকট্টিস্সমযং পচ্চত্থৰণং. কোসেয্যন্তি ৰতনপৰিসিব্বিতমেৱ কোসিযসুত্তমযং পচ্চত্থৰণং. কুত্তকন্তি সোড়সন্নং নাটকিত্থীনং ঠত্ৱা নচ্চনযোগ্গং উণ্ণামযত্থৰণং. হত্থত্থৰাদযো হত্থিপিট্ঠাদীসু অত্থৰণকঅত্থৰকা চেৱ হত্থিৰূপাদীনি দস্সেত্ৱা কতঅত্থৰকা চ. অজিনপ্পৱেণীতি অজিনচম্মেহি মঞ্চপ্পমাণেন সিব্বিত্ৱা কতপ্পৱেণী. সেসং হেট্ঠা ৱুত্তত্থমেৱ.

নিকামলাভীতি অতিকামলাভী ইচ্ছিতিচ্ছিতলাভী. অকিচ্ছলাভীতি অদুক্খলাভী. অকসিৰলাভীতি ৱিপুললাভী মহন্তলাভী, উড়াৰুড়াৰানেৱ লভতি মঞ্ঞেতি সন্ধায ৱদতি. অযং কিৰ ব্ৰাহ্মণো সযনগৰুকো, সো ভগৱতো ৱিপ্পসন্নিন্দ্ৰিযাদিতং দিস্ৱা ‘‘অদ্ধা এস এৱৰূপেসু উচ্চাসযনমহাসযনেসু নিসীদতি চেৱ নিপজ্জতি চ. তেনস্স ৱিপ্পসন্নানি ইন্দ্ৰিযানি, পৰিসুদ্ধো ছৱিৱণ্ণো পৰিযোদাতো’’তি মঞ্ঞমানো ইমং সেনাসনৱণ্ণং কথেসি.

লদ্ধা চ পন ন কপ্পন্তীতি এত্থ কিঞ্চি কিঞ্চি কপ্পতি. সুদ্ধকোসেয্যঞ্হি মঞ্চেপি অত্থৰিতুং ৱট্টতি, গোনকাদযো চ ভূমত্থৰণপৰিভোগেন, আসন্দিযা পাদে ছিন্দিত্ৱা, পল্লঙ্কস্স ৱাড়ে ভিন্দিত্ৱা, তূলিকং ৱিজটেত্ৱা ‘‘বিম্বোহনঞ্চ কাতু’’ন্তি (চূড়ৱ. ২৯৭) ৱচনতো ইমানিপি একেন ৱিধানেন কপ্পন্তি. অকপ্পিযং পন উপাদায সব্বানেৱ ন কপ্পন্তীতি ৱুত্তানি.

ৱনন্তঞ্ঞেৱ পৱিসামীতি অৰঞ্ঞংযেৱ পৱিসামি. যদেৱাতি যানিযেৱ. পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱাতি সমন্ততো ঊৰুবদ্ধাসনং বন্ধিত্ৱা. উজুং কাযং পণিধাযাতি অট্ঠাৰস পিট্ঠিকণ্টকে কোটিযা কোটিং পটিপাদেন্তো উজুং কাযং ঠপেত্ৱা. পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱাতি কম্মট্ঠানাভিমুখং সতিং ঠপেত্ৱা, পৰিগ্গহিতনিয্যানং ৱা কত্ৱাতি অত্থো. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘পৰীতি পৰিগ্গহট্ঠো. মুখন্তি নিয্যানট্ঠো. সতীতি উপট্ঠানট্ঠো. তেন ৱুচ্চতি পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা’’তি (পটি. ম. ১.১৬৪). উপসম্পজ্জ ৱিহৰামীতি পটিলভিত্ৱা পচ্চক্খং কত্ৱা ৱিহৰামি. এৱংভূতোতি এৱং পঠমজ্ঝানাদীসু অঞ্ঞতৰসমঙ্গী হুত্ৱা. দিব্বো মে এসো তস্মিং সমযে চঙ্কমো হোতীতি চত্তাৰি হি ৰূপজ্ঝানানি সমাপজ্জিত্ৱা চঙ্কমন্তস্স চঙ্কমো দিব্বচঙ্কমো নাম হোতি, সমাপত্তিতো ৱুট্ঠায চঙ্কমন্তস্সাপি চঙ্কমো দিব্বচঙ্কমোযেৱ. ঠানাদীসুপি এসেৱ নযো. তথা ইতৰেসু দ্ৱীসু ৱিহাৰেসু.

সো এৱং পজানামি ‘‘ৰাগো মে পহীনো’’তি মহাবোধিপল্লঙ্কে অৰহত্তমগ্গেন পহীনৰাগমেৱ দস্সেন্তো ‘‘সো এৱং পজানামি ৰাগো মে পহীনো’’তি আহ. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. ইমিনা পন কিং কথিতং হোতীতি? পচ্চৱেক্খণা কথিতা, পচ্চৱেক্খণায ফলসমাপত্তি কথিতা. ফলসমাপত্তিঞ্হি সমাপন্নস্সপি সমাপত্তিতো ৱুট্ঠিতস্সাপি চঙ্কমাদযো অৰিযচঙ্কমাদযো হোন্তি. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.

৪. সৰভসুত্তৱণ্ণনা

৬৫. চতুত্থে ৰাজগহেতি এৱংনামকে নগৰে. গিজ্ঝকূটে পব্বতেতি গিজ্ঝসদিসানিস্স কূটানি, গিজ্ঝা ৱা তস্স কূটেসু ৱসন্তীতি গিজ্ঝকূটো, তস্মিং গিজ্ঝকূটে পব্বতে. এতেনস্স ৰাজগহং গোচৰগামং কত্ৱা ৱিহৰন্তস্স ৱসনট্ঠানং দস্সিতং. গিজ্ঝকূটস্মিঞ্হি তথাগতং উদ্দিস্স ৱিহাৰো কাৰিতো, গিজ্ঝকূটৱিহাৰোত্ৱেৱস্স নামং. তত্থাযং তস্মিং সমযে ৱিহৰতীতি. সৰভো নাম পৰিব্বাজকো অচিৰপক্কন্তো হোতীতি সৰভোতি এৱংনামকো পৰিব্বাজকো ইমস্মিং সাসনে পব্বজিত্ৱা নচিৰস্সেৱ পক্কন্তো হোতি, অধুনা ৱিব্ভন্তোতি অত্থো. সম্মাসম্বুদ্ধে হি লোকে উপ্পন্নে তিত্থিযা নট্ঠলাভসক্কাৰা অহেসুং, তিণ্ণং ৰতনানং মহালাভসক্কাৰো উপ্পজ্জি. যথাহ –

‘‘তেন খো পন সমযেন ভগৱা সক্কতো হোতি গৰুকতো মানিতো পূজিতো অপচিতো লাভী চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰানং. অঞ্ঞতিত্থিযা পন পৰিব্বাজকা অসক্কতা হোন্তি অগৰুকতা অমানিতা অপূজিতা ন লাভিনো চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰান’’ন্তি (উদা.১৪; সং.নি.১.২.৭০).

তে এৱং পৰিহীনলাভসক্কাৰা পঞ্চসতমত্তা একস্মিং পৰিব্বাজকাৰামে সন্নিপতিত্ৱা সম্মন্তযিংসু – ‘‘ভো, মযং সমণস্স গোতমস্স উপ্পন্নকালতো পট্ঠায হতলাভসক্কাৰা জাতা, সমণস্স গোতমস্স সাৱকানঞ্চস্স একং অৱণ্ণং উপধাৰেথ, অৱণ্ণং পত্থৰিত্ৱা এতস্স সাসনং গৰহিত্ৱা অম্হাকং লাভসক্কাৰং উপ্পাদেস্সামা’’তি. তে ৱজ্জং ওলোকেন্তা – ‘‘তীসু দ্ৱাৰেসু আজীৱে চাতি চতূসুপি ঠানেসু সমণস্স গোতমস্স ৱজ্জং পস্সিতুং ন সক্কা, ইমানি চত্তাৰি ঠানানি মুঞ্চিত্ৱা অঞ্ঞত্থ ওলোকেথা’’তি আহংসু. অথ নেসং অন্তৰে একো এৱমাহ – ‘‘অহং অঞ্ঞং ন পস্সামি, ইমে অন্ৱড্ঢমাসং সন্নিপতিত্ৱা দ্ৱাৰৱাতপানানি পিধায সামণেৰানম্পি পৱেসনং ন দেন্তি. জীৱিতসদিসাপি উপট্ঠাকা দট্ঠুং ন লভন্তি, আৱট্টনিমাযং ওসাৰেত্ৱা ওসাৰেত্ৱা জনং আৱট্টেত্ৱা আৱট্টেত্ৱা খাদন্তি. সচে তং মযং আহৰিতুং সক্খিস্সাম, এৱং নো লাভসক্কাৰউড়াৰো ভৱিস্সতী’’তি. অপৰোপি এৱমেৱ ৱদন্তো উট্ঠাসি. সব্বে একৱাদা অহেসুং. ততো আহংসু – ‘‘যো তং আহৰিতুং সক্খিস্সতি, তং মযং অম্হাকং সমযে জেট্ঠকং কৰিস্সামা’’তি.

ততো কোটিতো পট্ঠায ‘‘ত্ৱং সক্খিস্সসি, ত্ৱং সক্খিস্সসী’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘অহং ন সক্খিস্সামি, অহং ন সক্খিস্সামী’’তি বহূহি ৱুত্তে সৰভং পুচ্ছিংসু – ‘‘ত্ৱং সক্খিস্সসি আচৰিযা’’তি. সো আহ – ‘‘অগৰু এতং আহৰিতুং, সচে তুম্হে অত্তনো কথায ঠত্ৱা মং জেট্ঠকং কৰিস্সথা’’তি. অগৰু এতমাচৰিয আহৰ, ত্ৱং কতোযেৱাসি অম্হেহি জেট্ঠকোতি. সো আহ – ‘‘তং আহৰন্তেন থেনেত্ৱা ৱা ৱিলুম্পিত্ৱা ৱা আহৰিতুং ন সক্কা, সমণস্স পন গোতমস্স সাৱকসদিসেন হুত্ৱা তস্স সাৱকে ৱন্দিত্ৱা ৱত্তপটিৱত্তং কত্ৱা তেসং পত্তে ভত্তং ভুঞ্জিত্ৱা আহৰিতুং সক্কা. ৰুচ্চতি ৱো এতস্স এত্তকস্স কিৰিযা’’তি. যংকিঞ্চি কত্ৱা আহৰিত্ৱা চ নো দেহীতি. তেন হি মং দিস্ৱা অপস্সন্তা ৱিয ভৱেয্যাথাতি পৰিব্বাজকানং সঞ্ঞং দত্ৱা দুতিযদিৱসে পাতোৱ উট্ঠায গিজ্ঝকূটমহাৱিহাৰং গন্ত্ৱা দিট্ঠদিট্ঠানং ভিক্খূনং পঞ্চপতিট্ঠিতেন পাদে ৱন্দি. ভিক্খূ আহংসু – ‘‘অঞ্ঞে পৰিব্বাজকা চণ্ডা ফৰুসা, অযং পন সদ্ধো ভৱিস্সতি পসন্নো’’তি. ভন্তে, তুম্হে ঞত্ৱা যুত্তট্ঠানস্মিংযেৱ পব্বজিতা, মযং পন অনুপধাৰেত্ৱা অতিত্থেনেৱ পক্খন্তা অনিয্যানিকমগ্গে ৱিচৰামাতি. সো এৱং ৱত্ৱা দিট্ঠে দিট্ঠে ভিক্খূ পুনপ্পুনং ৱন্দতি, ন্হানোদকাদীনি পটিযাদেতি, দন্তকট্ঠং কপ্পিযং কৰোতি, পাদে ধোৱতি মক্খেতি, অতিৰেকভত্তং লভিত্ৱা ভুঞ্জতি.

তং ইমিনা নীহাৰেন ৱসন্তং একো মহাথেৰো দিস্ৱা, ‘‘পৰিব্বাজক, ত্ৱং সদ্ধো পসন্নো, কিং ন পব্বজসী’’তি. কো মং, ভন্তে, পব্বাজেস্সতি. মযঞ্হি চিৰকালং ভদন্তানং পচ্চত্থিকা হুত্ৱা ৱিচৰিম্হাতি. থেৰো ‘‘সচে ত্ৱং পব্বজিতুকামো, অহং তং পব্বাজেস্সামী’’তি ৱত্ৱা পব্বাজেসি. সো পব্বজিতকালতো পট্ঠায নিৰন্তৰং ৱত্তপটিৱত্তমকাসি. অথ নং থেৰো ৱত্তে পসীদিত্ৱা নচিৰস্সেৱ উপসম্পাদেসি. সো উপোসথদিৱসে ভিক্খূহি সদ্ধিং উপোসথগ্গং পৱিসিত্ৱা ভিক্খূ মহন্তেন উস্সাহেন পাতিমোক্খং পগ্গণ্হন্তে দিস্ৱা ‘‘ইমিনা নীহাৰেন ওসাৰেত্ৱা ওসাৰেত্ৱা লোকং খাদন্তি, কতিপাহেন হৰিস্সামী’’তি চিন্তেসি. সো পৰিৱেণং গন্ত্ৱা উপজ্ঝাযং ৱন্দিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, কো নামো অযং ধম্মো’’তি পুচ্ছি. পাতিমোক্খো নাম, আৱুসোতি. উত্তমধম্মো এস, ভন্তে, ভৱিস্সতীতি. আম, আৱুসো, সকলসাসনধাৰণী অযং সিক্খাতি. ভন্তে, সচে এস সিক্খাধম্মো উত্তমো, ইমমেৱ পঠমং গণ্হামীতি. গণ্হাৱুসোতি থেৰো সম্পটিচ্ছি. সো গণ্হন্তো পৰিব্বাজকে পস্সিত্ৱা ‘‘কীদিসং আচৰিযা’’তি পুচ্ছিতো, ‘‘আৱুসো, মা চিন্তযিত্থ, কতিপাহেন আহৰিস্সামী’’তি ৱত্ৱা নচিৰস্সেৱ উগ্গণ্হিত্ৱা উপজ্ঝাযং আহ – ‘‘এত্তকমেৱ, ভন্তে, উদাহু অঞ্ঞম্পি অত্থী’’তি. এত্তকমেৱ, আৱুসোতি.

সো পুনদিৱসে যথানিৱত্থপাৰুতোৱ গহিতনীহাৰেনেৱ পত্তং গহেত্ৱা গিজ্ঝকূটা নিক্খম্ম পৰিব্বাজকাৰামং অগমাসি. পৰিব্বাজকা দিস্ৱা ‘‘কীদিসং, আচৰিয, নাসক্খিত্থ মঞ্ঞে আৱট্টনিমাযং আহৰিতু’’ন্তি তং পৰিৱাৰযিংসু. মা চিন্তযিত্থ, আৱুসো, আহটা মে আৱট্টনিমাযা, ইতো পট্ঠায অম্হাকং লাভসক্কাৰো মহা ভৱিস্সতি. তুম্হে অঞ্ঞমঞ্ঞং সমগ্গা হোথ, মা ৱিৱাদং অকত্থাতি. সচে তে, আচৰিয, সুগ্গহিতা, অম্হেপি নং ৱাচেহীতি. সো আদিতো পট্ঠায পাতিমোক্খং ওসাৰেসি. অথ তে সব্বেপি – ‘‘এথ, ভো, নগৰে ৱিচৰন্তা সমণস্স গোতমস্স অৱণ্ণং কথেস্সামা’’তি অনুগ্ঘাটিতেসুযেৱ নগৰদ্ৱাৰেসু দ্ৱাৰসমীপং গন্ত্ৱা ৱিৱটেন দ্ৱাৰেন সব্বপঠমং পৱিসিংসু. এৱং সলিঙ্গেনেৱ অপক্কন্তং তং পৰিব্বাজকং সন্ধায – ‘‘সৰভো নাম পৰিব্বাজকো অচিৰপক্কন্তো হোতী’’তি ৱুত্তং.

তং দিৱসং পন ভগৱা পচ্চূসসমযে লোকং ওলোকেন্তো ইদং অদ্দস – ‘‘অজ্জ সৰভো পৰিব্বাজকো নগৰে ৱিচৰিত্ৱা পকাসনীযকম্মং কৰিস্সতি, তিণ্ণং ৰতনানং অৱণ্ণং কথেন্তো ৱিসং সিঞ্চিত্ৱা পৰিব্বাজকাৰামং গমিস্সতি, অহম্পি তত্থেৱ গমিস্সামি, চতস্সোপি পৰিসা তত্থেৱ ওসৰিস্সন্তি. তস্মিং সমাগমে চতুৰাসীতি পাণসহস্সানি অমতপানং পিৱিস্সন্তী’’তি. ততো ‘‘তস্স ওকাসো হোতু, যথাৰুচিযা অৱণ্ণং পত্থৰতূ’’তি চিন্তেত্ৱা আনন্দত্থেৰং আমন্তেসি – ‘‘আনন্দ, অট্ঠাৰসসু মহাৱিহাৰেসু ভিক্খুসঙ্ঘস্স মযা সদ্ধিংযেৱ পিণ্ডায চৰিতুং আৰোচেহী’’তি. থেৰো তথা অকাসি. ভিক্খূ পত্তচীৱৰমাদায সত্থাৰমেৱ পৰিৱাৰযিংসু. সত্থা ভিক্খুসঙ্ঘং আদায দ্ৱাৰগামসমীপেযেৱ পিণ্ডায চৰি. সৰভোপি পৰিব্বাজকেহি সদ্ধিং নগৰং পৱিট্ঠো তত্থ তত্থ পৰিসমজ্ঝে ৰাজদ্ৱাৰৱীথিচতুক্কাদীসু চ গন্ত্ৱা ‘‘অঞ্ঞাতো মযা সমণানং সক্যপুত্তিযানং ধম্মো’’তিআদীনি অভাসি. তং সন্ধায সো ৰাজগহে পৰিসতি এৱং ৱাচং ভাসতীতিআদি ৱুত্তং. তত্থ অঞ্ঞাতোতি ঞাতো অৱবুদ্ধো, পাকটং কত্ৱা উগ্গহিতোতি দীপেতি. অঞ্ঞাযাতি জানিত্ৱা. অপক্কন্তোতি সলিঙ্গেনেৱ অপক্কন্তো. সচে হি সমণস্স গোতমস্স সাসনে কোচি সাৰো অভৱিস্স, নাহং অপক্কমিস্সং. তস্স পন সাসনং অসাৰং নিস্সাৰং, আৱট্টনিমাযং ওসাৰেত্ৱা সমণা লোকং খাদন্তীতি এৱমত্থং দীপেন্তো এৱমাহ.

অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূতি অথ এৱং তস্মিং পৰিব্বাজকে ভাসমানে অৰঞ্ঞৱাসিনো পঞ্চসতা ভিক্খূ ‘‘অসুকট্ঠানং নাম সত্থা পিণ্ডায চৰিতুং গতো’’তি অজানন্তা ভিক্খাচাৰৱেলাযং ৰাজগহং পিণ্ডায পৱিসিংসু. তে সন্ধাযেতং ৱুত্তং. অস্সোসুন্তি সুণিংসু. যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসূতি ‘‘ইমং কাৰণং দসবলস্স আৰোচেস্সামা’’তি উপসঙ্কমিংসু.

সিপ্পিনিকাতীৰন্তি সিপ্পিনিকাতি এৱংনামিকায নদিযা তীৰং. অধিৱাসেসি ভগৱা তুণ্হীভাৱেনাতি কাযঙ্গৱাচঙ্গানি অচোপেত্ৱা অব্ভন্তৰে খন্তিং ধাৰেত্ৱা চিত্তেনেৱ অধিৱাসেসীতি অত্থো. এৱং অধিৱাসেত্ৱা পুন চিন্তেসি – ‘‘কিং নু খো অজ্জ মযা সৰভস্স ৱাদং মদ্দিতুং গচ্ছন্তেন এককেন গন্তব্বং, উদাহু ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতেনা’’তি. অথস্স এতদহোসি – সচাহং ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো গমিস্সামি, মহাজনো এৱং চিন্তেস্সতি – ‘‘সমণো গোতমো ৱাদুপ্পত্তিট্ঠানং গচ্ছন্তো পক্খং উক্খিপিত্ৱা গন্ত্ৱা পৰিসবলেন উপ্পন্নং ৱাদং মদ্দতি, পৰৱাদীনং সীসং উক্খিপিতুং ন দেতী’’তি. ন খো পন ময্হং উপ্পন্নে ৱাদে পৰং গহেত্ৱা মদ্দনকিচ্চং অত্থি, অহমেৱ গন্ত্ৱা মদ্দিস্সামি. অনচ্ছৰিযং চেতং য্ৱাহং ইদানি বুদ্ধভূতো অত্তনো উপ্পন্নং ৱাদং মদ্দেয্যং, চৰিযং চৰণকালে অহেতুকপটিসন্ধিযং নিব্বত্তেনাপি হি মযা ৱহিতব্বং ধুৰং অঞ্ঞো ৱহিতুং সমত্থো নাম নাহোসি. ইমস্স পনত্থস্স সাধনত্থং –

‘‘যতো যতো গৰু ধুৰং, যতো গম্ভীৰৱত্তনী;

তদাস্সু কণ্হং যুঞ্জেন্তি, স্ৱাস্সু তং ৱহতে ধুৰ’’ন্তি. (জা. ১.১.২৯) –

ইদং কণ্হজাতকং আহৰিতব্বং. অতীতে কিৰ একো সত্থৱাহো একিস্সা মহল্লিকায গেহে নিৱাসং গণ্হি. অথস্স একিস্সা ধেনুযা ৰত্তিভাগসমনন্তৰে গব্ভৱুট্ঠানং অহোসি. সা একং ৱচ্ছকং ৱিজাযি. মহল্লিকায ৱচ্ছকং দিট্ঠকালতো পট্ঠায পুত্তসিনেহো উদপাদি. পুনদিৱসে সত্থৱাহপুত্তো – ‘‘তৱ গেহৱেতনং গণ্হাহী’’তি আহ. মহল্লিকা ‘‘ময্হং অঞ্ঞেন কিচ্চং ন অত্থি, ইমমেৱ ৱচ্ছকং দেহী’’তি আহ. গণ্হ, অম্মাতি. সা তং গণ্হিত্ৱা খীৰং পাযেত্ৱা যাগুভত্ততিণাদীনি দদমানা পোসেসি. সো ৱুদ্ধিমন্ৱায পৰিপুণ্ণৰূপো বলৱীৰিযসম্পন্নো অহোসি সম্পন্নাচাৰো, কাড়কো নাম নামেন. অথেকস্স সত্থৱাহস্স পঞ্চহি সকটসতেহি আগচ্ছন্তস্স উদকভিন্নট্ঠানে সকটচক্কং লগ্গি. সো দসপি ৱীসম্পি তিংসম্পি যোজেত্ৱা নীহৰাপেতুং অসক্কোন্তো কাড়কং উপসঙ্কমিত্ৱা আহ – ‘‘তাত, তৱ ৱেতনং দস্সামি, সকটং মে উক্খিপিত্ৱা দেহী’’তি. এৱঞ্চ পন ৱত্ৱা তং আদায – ‘‘অঞ্ঞো ইমিনা সদ্ধিং ধুৰং ৱহিতুং সমত্থো নত্থী’’তি ধুৰসকটে যোত্তং বন্ধিত্ৱা তং এককংযেৱ যোজেসি. সো তং সকটং উক্খিপিত্ৱা থলে পতিট্ঠাপেত্ৱা এতেনেৱ নিহাৰেন পঞ্চ সকটসতানি নীহৰি. সো সব্বপচ্ছিমসকটং নীহৰিত্ৱা মোচিযমানো ‘‘সু’’ন্তি কত্ৱা সীসং উক্খিপি.

সত্থৱাহো ‘‘অযং এত্তকানি সকটানি উক্খিপন্তো এৱং ন অকাসি, ৱেতনত্থং মঞ্ঞে কৰোতী’’তি সকটগণনায কহাপণে গহেত্ৱা পঞ্চসতভণ্ডিকং তস্স গীৱায বন্ধাপেসি. সো অঞ্ঞেসং অত্তনো সন্তিকং অল্লীযিতুং অদেন্তো উজুকং গেহমেৱ অগমাসি. মহল্লিকা দিস্ৱা মোচেত্ৱা কহাপণভাৱং ঞত্ৱা ‘‘কস্মা, পুত্ত, এৱমকাসি, মা ত্ৱং ‘মযা কম্মং কত্ৱা আভতেন অযং জীৱিস্সতী’তি সঞ্ঞমকাসী’’তি ৱত্ৱা গোণং উণ্হোদকেন ন্হাপেত্ৱা তেলেন অব্ভঞ্জিত্ৱা ‘‘ইতো পট্ঠায পুন মা এৱমকাসী’’তি ওৱদি. এৱং সত্থা ‘‘চৰিযং চৰণকালে অহেতুকপটিসন্ধিযং নিব্বত্তেনাপি হি মযা ৱহিতব্বধুৰং অঞ্ঞো ৱহিতুং সমত্থো নাম নাহোসী’’তি চিন্তেত্ৱা এককোৱ অগমাসি. তং দস্সেতুং অথ খো ভগৱা সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতোতিআদি ৱুত্তং.

তত্থ পটিসল্লানাতি পুথুত্তাৰম্মণেহি চিত্তং পটিসংহৰিত্ৱা সল্লানতো, ফলসমাপত্তিতোতি অত্থো. তেনুপসঙ্কমীতি পৰিব্বাজকেসু সকলনগৰে পকাসনীযকম্মং কত্ৱা নগৰা নিক্খম্ম পৰিব্বাজকাৰামে সন্নিপতিত্ৱা ‘‘সচে, আৱুসো সৰভ, সমণো গোতমো আগমিস্সতি, কিং কৰিস্সসী’’তি. সমণে গোতমে একং কৰোন্তে অহং দ্ৱে কৰিস্সামি, দ্ৱে কৰোন্তে চত্তাৰি, চত্তাৰি কৰোন্তে পঞ্চ, পঞ্চ কৰোন্তে দস, দস কৰোন্তে ৱীসতি, ৱীসতি কৰোন্তে তিংসং, তিংসং কৰোন্তে চত্তালীসং, চত্তালীসং কৰোন্তে পঞ্ঞাসং, পঞ্ঞাসং কৰোন্তে সতং, সতং কৰোন্তে সহস্সং কৰিস্সামীতি এৱং অঞ্ঞমঞ্ঞং সীহনাদকথং সমুট্ঠাপেত্ৱা নিসিন্নেসু উপসঙ্কমি.

উপসঙ্কমন্তো পন যস্মা পৰিব্বাজকাৰামস্স নগৰমজ্ঝেনেৱ মগ্গো, তস্মা সুৰত্তদুপট্টং নিৱাসেত্ৱা সুগতমহাচীৱৰং পাৰুপিত্ৱা ৱিস্সট্ঠবলো ৰাজা ৱিয এককোৱ নগৰমজ্ঝেন অগমাসি. মিচ্ছাদিট্ঠিকা দিস্ৱা ‘‘পৰিব্বাজকা সমণস্স গোতমস্স পকাসনীযকম্মং কৰোন্তা অৱণ্ণং পত্থৰিংসু, সো এতে অনুৱত্তিত্ৱা সঞ্ঞাপেতুং গচ্ছতি মঞ্ঞে’’তি অনুবন্ধিংসু. সম্মাদিট্ঠিকাপি ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো পত্তচীৱৰং আদায এককোৱ নিক্খন্তো, অজ্জ সৰভেন সদ্ধিং মহাধম্মসঙ্গামো ভৱিস্সতি. মযম্পি তস্মিং সমাগমে কাযসক্খিনো ভৱিস্সামা’’তি অনুবন্ধিংসু. সত্থা পস্সন্তস্সেৱ মহাজনস্স পৰিব্বাজকাৰামং উপসঙ্কমি.

পৰিব্বাজকা ৰুক্খানং খন্ধৱিটপসাখন্তৰেহি সমুগ্গচ্ছন্তা ছব্বণ্ণঘনবুদ্ধৰস্মিযো দিস্ৱা ‘‘অঞ্ঞদা এৱৰূপো ওভাসো নাম নত্থি, কিং নু খো এত’’ন্তি উল্লোকেত্ৱা ‘‘সমণো গোতমো আগচ্ছতী’’তি আহংসু. তং সুত্ৱাৱ সৰভো জাণুকন্তৰে সীসং ঠপেত্ৱা অধোমুখো নিসীদি. এৱং তস্মিং সমযে ভগৱা তং আৰামং উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. তথাগতো হি জম্বুদীপতলে অগ্গকুলে জাতত্তা অগ্গাসনাৰহোতিস্স সব্বত্থ আসনং পঞ্ঞত্তমেৱ হোতি. এৱং পঞ্ঞত্তে মহাৰহে বুদ্ধাসনে নিসীদি.

তে পৰিব্বাজকা সৰভং পৰিব্বাজকং এতদৱোচুন্তি সম্মাসম্বুদ্ধে কিৰ সৰভেন সদ্ধিং এত্তকং কথেন্তেযেৱ ভিক্খুসঙ্ঘো সত্থু পদানুপদিকো হুত্ৱা পৰিব্বাজকাৰামং সম্পাপুণি, চতস্সোপি পৰিসা পৰিব্বাজকাৰামেযেৱ ওসৰিংসু. ততো তে পৰিব্বাজকা ‘‘অচ্ছৰিযং সমণস্স গোতমস্স কম্মং, সকলনগৰং ৱিচৰিত্ৱা অৱণ্ণং পত্থৰিত্ৱা পকাসনীযকম্মং কত্ৱা আগতানং ৱেৰীনং পটিসত্তূনং পচ্চামিত্তানং সন্তিকং আগন্ত্ৱা থোকম্পি ৱিগ্গাহিককথং ন কথেসি, আগতকালতো পট্ঠায সতপাকতেলেন মক্খেন্তো ৱিয অমতপানং পাযেন্তো ৱিয মধুৰকথং কথেতী’’তি সব্বেপি সম্মাসম্বুদ্ধং অনুৱত্তন্তা এতদৱোচুং.

যাচেয্যাসীতি আযাচেয্যাসি পত্থেয্যাসি পিহেয্যাসি. তুণ্হীভূতোতি তুণ্হীভাৱং উপগতো. মঙ্কুভূতোতি নিত্তেজতং আপন্নো. পত্তক্খন্ধোতি ওনতগীৱো. অধোমুখোতি হেট্ঠামুখো. সম্মাসম্বুদ্ধস্স তে পটিজানতোতি ‘‘অহং সম্মাসম্বুদ্ধো, সব্বে ধম্মা মযা অভিসম্বুদ্ধা’’তি এৱং পটিজানতো তৱ. অনভিসম্বুদ্ধাতি ইমে নাম ধম্মা তযা অনভিসম্বুদ্ধা. তত্থাতি তেসু অনভিসম্বুদ্ধাতি এৱং দস্সিতধম্মেসু. অঞ্ঞেন ৱা অঞ্ঞং পটিচৰিস্সতীতি অঞ্ঞেন ৱা ৱচনেন অঞ্ঞং ৱচনং পটিচ্ছাদেস্সতি, অঞ্ঞং পুচ্ছিতো অঞ্ঞং কথেস্সতীতি অধিপ্পাযো. বহিদ্ধা কথং অপনামেস্সতীতি বহিদ্ধা অঞ্ঞং আগন্তুককথং আহৰন্তো পুৰিমকথং অপনামেস্সতি. অপ্পচ্চযন্তি অনভিৰদ্ধিং অতুট্ঠাকাৰং পাতুকৰিস্সতীতি পাকটং কৰিস্সতি. এত্থ চ অপ্পচ্চযেন দোমনস্সং ৱুত্তং, পুৰিমেহি দ্ৱীহি মন্দবলৱভেদো কোধোযেৱ.

এৱং ভগৱা পঠমৱেসাৰজ্জেন সীহনাদং নদিত্ৱা পুন দুতিযাদীহি নদন্তো যো খো মং পৰিব্বাজকাতিআদিমাহ. তত্থ যস্স খো পন তে অত্থায ধম্মো দেসিতোতি যস্স মগ্গস্স ৱা ফলস্স ৱা অত্থায তযা চতুসচ্চধম্মো দেসিতো. সো ন নিয্যাতীতি সো ধম্মো ন নিয্যাতি ন নিগ্গচ্ছতি, ন তং অত্থং সাধেতীতি ৱুত্তং হোতি. তক্কৰস্সাতি যো নং কৰোতি, তস্স পটিপত্তিপূৰকস্স পুগ্গলস্সাতি অত্থো. সম্মা দুক্খক্খযাযাতি হেতুনা নযেন কাৰণেন সকলস্স ৱট্টদুক্খস্স খযায. অথ ৱা যস্স খো পন তে অত্থায ধম্মো দেসিতোতি যস্স তে অত্থায ধম্মো দেসিতো. সেয্যথিদং – ৰাগপটিঘাতত্থায অসুভকম্মট্ঠানং, দোসপটিঘাতত্থায মেত্তাভাৱনা, মোহপটিঘাতত্থায পঞ্চ ধম্মা, ৱিতক্কুপচ্ছেদায আনাপানস্সতি. সো ন নিয্যাতি তক্কৰস্স সম্মা দুক্খক্খযাযাতি সো ধম্মো যো নং যথাদেসিতং কৰোতি, তস্স তক্কৰস্স সম্মা হেতুনা নযেন কাৰণেন ৱট্টদুক্খক্খযায ন নিয্যাতি ন নিগ্গচ্ছতি, তং অত্থং ন সাধেতীতি অযমেত্থ অত্থো. সেয্যথাপি সৰভো পৰিব্বাজকোতি যথা অযং সৰভো পৰিব্বাজকো পজ্ঝাযন্তো অপ্পটিভানো নিসিন্নো, এৱং নিসীদিস্সতীতি.

এৱং তীহি পদেহি সীহনাদং নদিত্ৱা দেসনং নিৱত্তেন্তস্সেৱ তথাগতস্স তস্মিং ঠানে সন্নিপতিতা চতুৰাসীতিপাণসহস্সপৰিমাণা পৰিসা অমতপানং পিৱি, সত্থা পৰিসায অমতপানস্স পীতভাৱং ঞত্ৱা ৱেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা পক্কামি. তমত্থং দস্সেতুং অথ খো ভগৱাতিআদি ৱুত্তং. তত্থ সীহনাদন্তি সেট্ঠনাদং অভীতনাদং অপ্পটিনাদং. ৱেহাসং পক্কামীতি অভিঞ্ঞাপাদকং চতুত্থজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায অধিট্ঠায সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন আকাসং পক্খন্দি. এৱং পক্খন্দো চ পন তংখণঞ্ঞেৱ গিজ্ঝকূটমহাৱিহাৰে পতিট্ঠাসি.

ৱাচায সন্নিতোদকেনাতি ৱচনপতোদেন. সঞ্জম্ভৰিমকংসূতি সম্ভৰিতং নিৰন্তৰফুটং অকংসু, উপৰি ৱিজ্ঝিংসূতি ৱুত্তং হোতি. ব্ৰহাৰঞ্ঞেতি মহাৰঞ্ঞে. সীহনাদং নদিস্সামীতি সীহস্স নদতো আকাৰং দিস্ৱা ‘‘অযম্পি তিৰচ্ছানগতো, অহম্পি, ইমস্স চত্তাৰো পাদা, ময্হম্পি, অহম্পি এৱমেৱ সীহনাদং নদিস্সামী’’তি চিন্তেসি. সো সীহস্স সম্মুখা নদিতুং অসক্কোন্তো তস্মিং গোচৰায পক্কন্তে এককো নদিতুং আৰভি. অথস্স সিঙ্গালসদ্দোযেৱ নিচ্ছৰি. তেন ৱুত্তং – সিঙ্গালকংযেৱ নদতীতি. ভেৰণ্ডকন্তি তস্সেৱ ৱেৱচনং. অপিচ ভিন্নস্সৰং অমনাপসদ্দং নদতীতি ৱুত্তং হোতি. এৱমেৱ খো ত্ৱন্তি ইমিনা ওপম্মেন পৰিব্বাজকা তথাগতং সীহসদিসং কত্ৱা সৰভং সিঙ্গালসদিসং অকংসু. অম্বুকসঞ্চৰীতি খুদ্দককুক্কুটিকা. পুৰিসকৰৱিতং ৰৱিস্সামীতি মহাকুক্কুটং ৰৱন্তং দিস্ৱা ‘‘ইমস্সপি দ্ৱে পাদা দ্ৱে পক্খা, ময্হম্পি তথেৱ, অহম্পি এৱৰূপং ৰৱিতং ৰৱিস্সামী’’তি সা তস্স সম্মুখা ৰৱিতুং অসক্কোন্তী তস্মিং পক্কন্তে ৰৱমানা কুক্কুটিকাৰৱংযেৱ ৰৱি. তেন ৱুত্তং – অম্বুকসঞ্চৰিৰৱিতংযেৱ ৰৱতীতি. উসভোতি গোণো. সুঞ্ঞাযাতি তুচ্ছায জেট্ঠকৱসভেহি ৱিৰহিতায. গম্ভীৰং নদিতব্বং মঞ্ঞতীতি জেট্ঠকৱসভস্স নাদসদিসং গম্ভীৰনাদং নদিতব্বং মঞ্ঞতি. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.

৫. কেসমুত্তিসুত্তৱণ্ণনা

৬৬. পঞ্চমে কালামানং নিগমোতি কালামা নাম খত্তিযা, তেসং নিগমো. কেসমুত্তিযাতি কেসমুত্তনিগমৱাসিনো. উপসঙ্কমিংসূতি সপ্পিনৱনীতাদিভেসজ্জানি চেৱ অট্ঠৱিধপানকানি চ গাহাপেত্ৱা উপসঙ্কমিংসু. সকংযেৱ ৱাদং দীপেন্তীতি অত্তনোযেৱ লদ্ধিং কথেন্তি. জোতেন্তীতি পকাসেন্তি. খুংসেন্তীতি ঘট্টেন্তি. ৱম্ভেন্তীতি অৱজানন্তি. পৰিভৱন্তীতি লামকং কৰোন্তি. ওমক্খিং কৰোন্তীতি উক্খিত্তকং কৰোন্তি, উক্খিপিত্ৱা ছড্ডেন্তি. অপৰেপি, ভন্তেতি সো কিৰ অটৱিমুখে গামো, তস্মা তত্থ অটৱিং অতিক্কন্তা চ অতিক্কমিতুকামা চ ৱাসং কপ্পেন্তি. তেসুপি পঠমং আগতা অত্তনো লদ্ধিং দীপেত্ৱা পক্কমিংসু, পচ্ছা আগতা ‘‘কিং তে জানন্তি, অম্হাকং অন্তেৱাসিকা তে, অম্হাকং সন্তিকে কিঞ্চি কিঞ্চি সিপ্পং উগ্গণ্হিংসূ’’তি অত্তনো লদ্ধিং দীপেত্ৱা পক্কমিংসু. কালামা একলদ্ধিযম্পি সণ্ঠহিতুং ন সক্খিংসু. তে এতমত্থং দীপেত্ৱা ভগৱতো এৱমাৰোচেত্ৱা তেসং নো, ভন্তেতিআদিমাহংসু. তত্থ হোতেৱ কঙ্খাতি হোতিযেৱ কঙ্খা. ৱিচিকিচ্ছাতি তস্সেৱ ৱেৱচনং. অলন্তি যুত্তং.

মা অনুস্সৱেনাতি অনুস্সৱকথাযপি মা গণ্হিত্থ. মা পৰম্পৰাযাতি পৰম্পৰকথাযপি মা গণ্হিত্থ. মা ইতিকিৰাযাতি এৱং কিৰ এতন্তি মা গণ্হিত্থ. মা পিটকসম্পদানেনাতি অম্হাকং পিটকতন্তিযা সদ্ধিং সমেতীতি মা গণ্হিত্থ. মা তক্কহেতূতি তক্কগ্গাহেনপি মা গণ্হিত্থ. মা নযহেতূতি নযগ্গাহেনপি মা গণ্হিত্থ. মা আকাৰপৰিৱিতক্কেনাতি সুন্দৰমিদং কাৰণন্তি এৱং কাৰণপৰিৱিতক্কেনপি মা গণ্হিত্থ. মা দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযাতি অম্হাকং নিজ্ঝাযিত্ৱা খমিত্ৱা গহিতদিট্ঠিযা সদ্ধিং সমেতীতিপি মা গণ্হিত্থ. মা ভব্বৰূপতাযাতি অযং ভিক্খু ভব্বৰূপো, ইমস্স কথং গহেতুং যুত্তন্তিপি মা গণ্হিত্থ. মা সমণো নো গৰূতি অযং সমণো অম্হাকং গৰু, ইমস্স কথং গহেতুং যুত্তন্তিপি মা গণ্হিত্থ. সমত্তাতি পৰিপুণ্ণা. সমাদিন্নাতি গহিতা পৰামট্ঠা. যংস হোতীতি যং কাৰণং তস্স পুগ্গলস্স হোতি. অলোভাদযো লোভাদিপটিপক্খৱসেন ৱেদিতব্বা. ৱিগতাভিজ্ঝোতিআদীহি মেত্তায পুব্বভাগো কথিতো.

ইদানি মেত্তাদিকং কম্মট্ঠানং কথেন্তো মেত্তাসহগতেনাতিআদিমাহ. তত্থ কম্মট্ঠানকথায ৱা ভাৱনানযে ৱা পাড়িৱণ্ণনায ৱা যং ৱত্তব্বং সিযা, তং সব্বং ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.২৪০) ৱুত্তমেৱ. এৱং অৱেৰচিত্তোতি এৱং অকুসলৱেৰস্স চ পুগ্গলৱেৰিনো চ নত্থিতায অৱেৰচিত্তো. অব্যাবজ্ঝচিত্তোতি কোধচিত্তস্স অভাৱেন নিদ্দুক্খচিত্তো. অসংকিলিট্ঠচিত্তোতি কিলেসস্স নত্থিতায অসংকিলিট্ঠচিত্তো. ৱিসুদ্ধচিত্তোতি কিলেসমলাভাৱেন ৱিসুদ্ধচিত্তো হোতীতি অত্থো. তস্সাতি তস্স এৱৰূপস্স অৰিযসাৱকস্স. অস্সাসাতি অৱস্সযা পতিট্ঠা. সচে খো পন অত্থি পৰো লোকোতি যদি ইমম্হা লোকা পৰলোকো নাম অত্থি. অথাহং কাযস্স ভেদা পৰম্মৰণা…পে… উপপজ্জিস্সামীতি অত্থেতং কাৰণং, যেনাহং কাযস্স ভেদা পৰম্মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জিস্সামীতি এৱং সব্বত্থ নযো ৱেদিতব্বো. অনীঘন্তি নিদ্দুক্খং. সুখিন্তি সুখিতং. উভযেনেৱ ৱিসুদ্ধং অত্তানং সমনুপস্সামীতি যঞ্চ পাপং ন কৰোমি, যঞ্চ কৰোতোপি ন কৰীযতি, ইমিনা উভযেনাপি ৱিসুদ্ধং অত্তানং সমনুপস্সামি. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.

৬. সাড়্হসুত্তৱণ্ণনা

৬৭. ছট্ঠে মিগাৰনত্তাতি মিগাৰসেট্ঠিনো নত্তা. সেখুনিযনত্তাতি সেখুনিযসেট্ঠিনো নত্তা. উপসঙ্কমিংসূতি ভুত্তপাতৰাসা দাসকম্মকৰপৰিৱুতা উপসঙ্কমিংসু. তেসং কিৰ পুৰেভত্তে পুব্বণ্হসমযেযেৱ গেহে একো পঞ্হো সমুট্ঠিতো, তং পন কথেতুং ওকাসো নাহোসি. তে ‘‘তং পঞ্হং সোস্সামা’’তি থেৰস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা তুণ্হী নিসীদিংসু. থেৰো ‘‘গামে তং সমুট্ঠিতং পঞ্হং সোতুং আগতা ভৱিস্সন্তী’’তি তেসং মনং ঞত্ৱা তমেৱ পঞ্হং আৰভন্তো এথ তুম্হে সাড়্হাতিআদিমাহ. তত্থ অত্থি লোভোতি লুব্ভনসভাৱো লোভো নাম অত্থীতি পুচ্ছতি. অভিজ্ঝাতি খো অহং সাড়্হা এতমত্থং ৱদামীতি এতং লোভসঙ্খাতং অত্থং অহং ‘‘অভিজ্ঝা’’তি ৱদামি, ‘‘তণ্হা’’তি ৱদামীতি সমুট্ঠিতপঞ্হস্স অত্থং দীপেন্তো আহ. এৱং সব্বৱাৰেসু নযো নেতব্বো.

সো এৱং পজানাতীতি সো চত্তাৰো ব্ৰহ্মৱিহাৰে ভাৱেত্ৱা ঠিতো অৰিযসাৱকো সমাপত্তিতো ৱুট্ঠায ৱিপস্সনং আৰভন্তো এৱং পজানাতি. অত্থি ইদন্তি অত্থি দুক্খসচ্চসঙ্খাতং খন্ধপঞ্চকং নামৰূপৱসেন পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা পজানন্তো এস ‘‘এৱং পজানাতি অত্থি ইদ’’ন্তি ৱুত্তো. হীনন্তি সমুদযসচ্চং. পণীতন্তি মগ্গসচ্চং. ইমস্স সঞ্ঞাগতস্স উত্তৰি নিস্সৰণন্তি ইমস্স ৱিপস্সনাসঞ্ঞাসঙ্খাতস্স সঞ্ঞাগতস্স উত্তৰি নিস্সৰণং নাম নিব্বানং, তমত্থীতি ইমিনা নিৰোধসচ্চং দস্সেতি. ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণন্তি একূনৱীসতিৱিধং পচ্চৱেক্খণঞাণং কথিতং. অহু পুব্বে লোভোতি পুব্বে মে লোভো অহোসি. তদহু অকুসলন্তি তং অকুসলং নাম অহোসি, তদা ৱা অকুসলং নাম অহোসি. ইচ্চেতং কুসলন্তি ইতি এতং কুসলং, তস্সেৱ অকুসলস্স নত্থিভাৱং কুসলং খেমন্তি সন্ধায ৱদতি. নিচ্ছাতোতি নিত্তণ্হো. নিব্বুতোতি অব্ভন্তৰে সন্তাপকৰানং কিলেসানং অভাৱেন নিব্বুতো. সীতিভূতোতি সীতলীভূতো. সুখপ্পটিসংৱেদীতি কাযিকচেতসিকস্স সুখস্স পটিসংৱেদিতা. ব্ৰহ্মভূতেনাতি সেট্ঠভূতেন. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.

৭. কথাৱত্থুসুত্তৱণ্ণনা

৬৮. সত্তমে কথাৱত্থূনীতি কথাকাৰণানি, কথায ভূমিযো পতিট্ঠাযোতি অত্থো. অতীতং ৱা, ভিক্খৱে, অদ্ধানন্তি অতীতমদ্ধানং নাম কালোপি ৱট্টতি খন্ধাপি. অনাগতপচ্চুপ্পন্নেসুপি এসেৱ নযো. তত্থ অতীতে কস্সপো নাম সম্মাসম্বুদ্ধো অহোসি, তস্স কিকী নাম কাসিকৰাজা অগ্গুপট্ঠাকো অহোসি, ৱীসতি ৱস্সসহস্সানি আযু অহোসীতি ইমিনা নযেন কথেন্তো অতীতং আৰব্ভ কথং কথেতি নাম. অনাগতে মেত্তেয্যো নাম বুদ্ধো ভৱিস্সতি, তস্স সঙ্খো নাম ৰাজা অগ্গুপট্ঠাকো ভৱিস্সতি, অসীতি ৱস্সসহস্সানি আযু ভৱিস্সতীতি ইমিনা নযেন কথেন্তো অনাগতং আৰব্ভ কথং কথেতি নাম. এতৰহি অসুকো নাম ৰাজা ধম্মিকোতি ইমিনা নযেন কথেন্তো পচ্চুপ্পন্নং আৰব্ভ কথং কথেতি নাম.

কথাসম্পযোগেনাতি কথাসমাগমেন. কচ্ছোতি কথেতুং যুত্তো. অকচ্ছোতি কথেতুং ন যুত্তো. একংসব্যাকৰণীযং পঞ্হন্তিআদীসু, ‘‘চক্খু, অনিচ্চ’’ন্তি পুট্ঠেন, ‘‘আম, অনিচ্চ’’ন্তি একংসেনেৱ ব্যাকাতব্বং. এসেৱ নযো সোতাদীসু. অযং একংসব্যাকৰণীযো পঞ্হো. ‘‘অনিচ্চং নাম চক্খূ’’তি পুট্ঠেন পন ‘‘ন চক্খুমেৱ, সোতম্পি অনিচ্চং, ঘানম্পি অনিচ্চ’’ন্তি এৱং ৱিভজিত্ৱা ব্যাকাতব্বং. অযং ৱিভজ্জব্যাকৰণীযো পঞ্হো. ‘‘যথা চক্খু, তথা সোতং. যথা সোতং, তথা চক্খূ’’তি পুট্ঠেন ‘‘কেনট্ঠেন পুচ্ছসী’’তি পটিপুচ্ছিত্ৱা ‘‘দস্সনট্ঠেন পুচ্ছামী’’তি ৱুত্তে ‘‘ন হী’’তি ব্যাকাতব্বং. ‘‘অনিচ্চট্ঠেন পুচ্ছামী’’তি ৱুত্তে, ‘‘আমা’’তি ব্যাকাতব্বং. অযং পটিপুচ্ছাব্যাকৰণীযো পঞ্হো. ‘‘তং জীৱং তং সৰীৰ’’ন্তিআদীনি পুট্ঠেন পন ‘‘অব্যাকতমেতং ভগৱতা’’তি ঠপেতব্বো, এস পঞ্হো ন ব্যাকাতব্বো. অযং ঠপনীযো পঞ্হো.

ঠানাঠানে ন সণ্ঠাতীতি কাৰণাকাৰণে ন সণ্ঠাতি. তত্ৰাযং নযো – সস্সতৱাদী যুত্তেন কাৰণেন পহোতি উচ্ছেদৱাদিং নিগ্গহেতুং, উচ্ছেদৱাদী তেন নিগ্গয্হমানো ‘‘কিং পনাহং উচ্ছেদং ৱদামী’’তি সস্সতৱাদিভাৱমেৱ দীপেতি, অত্তনো ৱাদে পতিট্ঠাতুং ন সক্কোতি. এৱং উচ্ছেদৱাদিম্হি পহোন্তে সস্সতৱাদী, পুগ্গলৱাদিম্হি পহোন্তে সুঞ্ঞতৱাদী, সুঞ্ঞতৱাদিম্হি পহোন্তে পুগ্গলৱাদীতি এৱং ঠানাঠানে ন সণ্ঠাতি নাম.

পৰিকপ্পে ন সণ্ঠাতীতি ইদং পঞ্হপুচ্ছনেপি পঞ্হকথনেপি লব্ভতি. কথং? একচ্চো হি ‘‘পঞ্হং পুচ্ছিস্সামী’’তি কণ্ঠং সোধেতি, সো ইতৰেন ‘‘ইদং নাম ত্ৱং পুচ্ছিস্সসী’’তি ৱুত্তো ঞাতভাৱং ঞত্ৱা ‘‘ন এতং, অঞ্ঞং পুচ্ছিস্সামী’’তি ৱদতি. পঞ্হং পুট্ঠোপি ‘‘পঞ্হং কথেস্সামী’’তি হনুং সংসোধেতি, সো ইতৰেন ‘‘ইদং নাম কথেস্সসী’’তি ৱুত্তো ঞাতভাৱং ঞত্ৱা ‘‘ন এতং, অঞ্ঞং কথেস্সামী’’তি ৱদতি. এৱং পৰিকপ্পে ন সণ্ঠাতি নাম.

অঞ্ঞাতৱাদে ন সণ্ঠাতীতি অঞ্ঞাতৱাদে জানিতৱাদে ন সণ্ঠাতি. কথং? একচ্চো পঞ্হং পুচ্ছতি, তং ইতৰো ‘‘মনাপো তযা পঞ্হো পুচ্ছিতো, কহং তে এস উগ্গহিতো’’তি ৱদতি. ইতৰো পুচ্ছিতব্বনিযামেনেৱ পঞ্হং পুচ্ছিত্ৱাপি তস্স কথায ‘‘অপঞ্হং নু খো পুচ্ছিত’’ন্তি ৱিমতিং কৰোতি. অপৰো পঞ্হং পুট্ঠো কথেতি, তমঞ্ঞো ‘‘সুট্ঠু তে পঞ্হো কথিতো, কত্থ তে উগ্গহিতো, পঞ্হং কথেন্তেন নাম এৱং কথেতব্বো’’তি ৱদতি. ইতৰো কথেতব্বনিযামেনেৱ পঞ্হং কথেত্ৱাপি তস্স কথায ‘‘অপঞ্হো নু খো মযা কথিতো’’তি ৱিমতিং কৰোতি.

পটিপদায ন সণ্ঠাতীতি পটিপত্তিযং ন তিট্ঠতি, ৱত্তং অজানিত্ৱা অপুচ্ছিতব্বট্ঠানে পুচ্ছতীতি অত্থো. অযং পঞ্হো নাম চেতিযঙ্গণে পুচ্ছিতেন ন কথেতব্বো, তথা ভিক্খাচাৰমগ্গে গামং পিণ্ডায চৰণকালে. আসনসালায নিসিন্নকালে যাগুং ৱা ভত্তং ৱা গহেত্ৱা নিসিন্নকালে পৰিভুঞ্জিত্ৱা নিসিন্নকালে দিৱাৱিহাৰট্ঠানগমনকালেপি. দিৱাট্ঠানে নিসিন্নকালে পন ওকাসং কাৰেত্ৱাৱ পুচ্ছন্তস্স কথেতব্বো, অকাৰেত্ৱা পুচ্ছন্তস্স ন কথেতব্বো. ইদং ৱত্তং অজানিত্ৱা পুচ্ছন্তো পটিপদায ন সণ্ঠাতি নাম. এৱং সন্তাযং, ভিক্খৱে, পুগ্গলো অকচ্ছো হোতীতি, ভিক্খৱে, এতং ইমস্মিং চ কাৰণে সতি অযং পুগ্গলো ন কথেতুং যুত্তো নাম হোতি.

ঠানাঠানে সণ্ঠাতীতি সস্সতৱাদী যুত্তেন কাৰণেন পহোতি উচ্ছেদৱাদিং নিগ্গহেতুং, উচ্ছেদৱাদী তেন নিগ্গয্হমানোপি ‘‘অহং তযা সতক্খত্তুং নিগ্গয্হমানোপি উচ্ছেদৱাদীযেৱা’’তি ৱদতি. ইমিনা নযেন সস্সতপুগ্গলসুঞ্ঞতৱাদাদীসুপি নযো নেতব্বো. এৱং ঠানাঠানে সণ্ঠাতি নাম. পৰিকপ্পে সণ্ঠাতীতি ‘‘পঞ্হং পুচ্ছিস্সামী’’তি কণ্ঠং সোধেন্তো ‘‘ত্ৱং ইমং নাম পুচ্ছিস্সসী’’তি ৱুত্তে, ‘‘আম, এতংযেৱ পুচ্ছিস্সামী’’তি ৱদতি. পঞ্হং কথেস্সামীতি হনুং সংসোধেন্তোপি ‘‘ত্ৱং ইমং নাম কথেস্সসী’’তি ৱুত্তে, ‘‘আম, এতংযেৱ কথেস্সামী’’তি ৱদতি. এৱং পৰিকপ্পে সণ্ঠাতি নাম.

অঞ্ঞাতৱাদে সণ্ঠাতীতি ইমং পঞ্হং পুচ্ছিত্ৱা ‘‘সুট্ঠু তে পঞ্হো পুচ্ছিতো, পুচ্ছন্তেন নাম এৱং পুচ্ছিতব্ব’’ন্তি ৱুত্তে সম্পটিচ্ছতি, ৱিমতিং ন উপ্পাদেতি. পঞ্হং কথেত্ৱাপি ‘‘সুট্ঠু তে পঞ্হো কথিতো, কথেন্তেন নাম এৱং কথেতব্ব’’ন্তি ৱুত্তে সম্পটিচ্ছতি, ৱিমতিং ন উপ্পাদেতি. পটিপদায সণ্ঠাতীতি গেহে নিসীদাপেত্ৱা যাগুখজ্জকাদীনি দত্ৱা যাৱ ভত্তং নিট্ঠাতি, তস্মিং অন্তৰে নিসিন্নো পঞ্হং পুচ্ছতি. সপ্পিআদীনি ভেসজ্জানি অট্ঠৱিধানি পানকানি ৱত্থচ্ছাদনমালাগন্ধাদীনি ৱা আদায ৱিহাৰং গন্ত্ৱা তানি দত্ৱা দিৱাট্ঠানং পৱিসিত্ৱা ওকাসং কাৰেত্ৱা পঞ্হং পুচ্ছতি. এৱঞ্হি ৱত্তং ঞত্ৱা পুচ্ছন্তো পটিপদায সণ্ঠাতি নাম. তস্স পঞ্হং কথেতুং ৱট্টতি.