৪. নিদানসুত্তৱণ্ণনা

৩৪. চতুত্থে নিদানানীতি কাৰণানি. কম্মানন্তি ৱট্টগামিকম্মানং. লোভো নিদানং কম্মানং সমুদযাযাতি লুব্ভনপলুব্ভনসভাৱো লোভো ৱট্টগামিকম্মানং সমুদযায পিণ্ডকৰণত্থায নিদানং কাৰণং পচ্চযোতি অত্থো. দোসোতি দুস্সনপদুস্সনসভাৱো দোসো. মোহোতি মুয্হনপমুয্হনসভাৱো মোহো.

লোভপকতন্তি লোভেন পকতং, লোভাভিভূতেন লুদ্ধেন হুত্ৱা কতকম্মন্তি অত্থো. লোভতো জাতন্তি লোভজং. লোভো নিদানমস্সাতি লোভনিদানং. লোভো সমুদযো অস্সাতি লোভসমুদযং. সমুদযোতি পচ্চযো, লোভপচ্চযন্তি অত্থো. যত্থস্স অত্তভাৱো নিব্বত্ততীতি যস্মিং ঠানে অস্স লোভজকম্মৱতো পুগ্গলস্স অত্তভাৱো নিব্বত্ততি, খন্ধা পাতুভৱন্তি. তত্থ তং কম্মং ৱিপচ্চতীতি তেসু খন্ধেসু তং কম্মং ৱিপচ্চতি. দিট্ঠে ৱা ধম্মেতিআদি যস্মা তং কম্মং দিট্ঠধম্মৱেদনীযং ৱা হোতি উপপজ্জৱেদনীযং ৱা অপৰপৰিযাযৱেদনীযং ৱা, তস্মা তং পভেদং দস্সেতুং ৱুত্তং. সেসদ্ৱযেপি এসেৱ নযো.

অখণ্ডানীতি অভিন্নানি. অপূতীনীতি পূতিভাৱেন অবীজত্তং অপ্পত্তানি. অৱাতাতপহতানীতি ন ৱাতেন ন চ আতপেন হতানি. সাৰাদানীতি গহিতসাৰানি সাৰৱন্তানি ন নিস্সাৰানি. সুখসযিতানীতি সন্নিচযভাৱেন সুখং সযিতানি. সুখেত্তেতি মণ্ডখেত্তে. সুপৰিকম্মকতায ভূমিযাতি নঙ্গলকসনেন চেৱ অট্ঠদন্তকেন চ সুট্ঠু পৰিকম্মকতায খেত্তভূমিযা. নিক্খিত্তানীতি ঠপিতানি ৰোপিতানি. অনুপ্পৱেচ্ছেয্যাতি অনুপ্পৱেসেয্য. ৱুদ্ধিন্তিআদীসু উদ্ধগ্গমনেন ৱুদ্ধিং, হেট্ঠা মূলপ্পতিট্ঠানেন ৱিৰূড়্হিং, সমন্তা ৱিত্থাৰিকভাৱেন ৱেপুল্লং.

যং পনেত্থ দিট্ঠে ৱা ধম্মেতিআদি ৱুত্তং, তত্থ অসম্মোহত্থং ইমস্মিং ঠানে কম্মৱিভত্তি নাম কথেতব্বা. সুত্তন্তিকপৰিযাযেন হি একাদস কম্মানি ৱিভত্তানি. সেয্যথিদং – দিট্ঠধম্মৱেদনীযং উপপজ্জৱেদনীযং অপৰপৰিযাযৱেদনীযং, যগ্গৰুকং যব্বহুলং যদাসন্নং কটত্তা ৱা পন কম্মং, জনকং উপত্থম্ভকং উপপীড়কং উপঘাতকন্তি. তত্থ একজৱনৱীথিযং সত্তসু চিত্তেসু কুসলা ৱা অকুসলা ৱা পঠমজৱনচেতনা দিট্ঠধম্মৱেদনীযকম্মং নাম. তং ইমস্মিংযেৱ অত্তভাৱে ৱিপাকং দেতি কাকৱড়িযপুণ্ণসেট্ঠীনং ৱিয কুসলং, নন্দযক্খনন্দমাণৱকনন্দগোঘাতককোকালিযসুপ্পবুদ্ধদেৱদত্তচিঞ্চমাণৱিকানং ৱিয চ অকুসলং. তথা অসক্কোন্তং পন অহোসিকম্মং নাম হোতি, অৱিপাকং সম্পজ্জতি. তং মিগলুদ্দকোপমায সাধেতব্বং. যথা হি মিগলুদ্দকেন মিগং দিস্ৱা ধনুং আকড্ঢিত্ৱা খিত্তো সৰো সচে ন ৱিৰজ্ঝতি, তং মিগং তত্থেৱ পাতেতি, অথ নং মিগলুদ্দকো নিচ্চম্মং কত্ৱা খণ্ডাখণ্ডিকং ছেত্ৱা মংসং আদায পুত্তদাৰং তোসেন্তো গচ্ছতি. সচে পন ৱিৰজ্ঝতি, মিগো পলাযিত্ৱা পুন তং দিসং ন ওলোকেতি. এৱং সম্পদমিদং দট্ঠব্বং. সৰস্স অৱিৰজ্ঝিত্ৱা মিগৱিজ্ঝনং ৱিয হি দিট্ঠধম্মৱেদনীযস্স কম্মস্স ৱিপাকৱাৰপটিলাভো, অৱিজ্ঝনং ৱিয অৱিপাকভাৱায সম্পজ্জনন্তি.

অত্থসাধিকা পন সত্তমজৱনচেতনা উপপজ্জৱেদনীযকম্মং নাম. তং অনন্তৰে অত্তভাৱে ৱিপাকং দেতি. তং পনেতং কুসলপক্খে অট্ঠসমাপত্তিৱসেন, অকুসলপক্খে পঞ্চানন্তৰিযকম্মৱসেন ৱেদিতব্বং. তত্থ অট্ঠসমাপত্তিলাভী একায সমাপত্তিযা ব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্ততি. পঞ্চন্নম্পি আনন্তৰিযানং কত্তা একেন কম্মেন নিৰযে নিব্বত্ততি, সেসসমাপত্তিযো চ কম্মানি চ অহোসিকম্মভাৱংযেৱ আপজ্জন্তি, অৱিপাকানি হোন্তি. অযম্পি অত্থো পুৰিমউপমাযযেৱ দীপেতব্বো.

উভিন্নং অন্তৰে পন পঞ্চজৱনচেতনা অপৰপৰিযাযৱেদনীযকম্মং নাম. তং অনাগতে যদা ওকাসং লভতি, তদা ৱিপাকং দেতি. সতি সংসাৰপ্পৱত্তিযা অহোসিকম্মং নাম ন হোতি. তং সব্বং সুনখলুদ্দকেন দীপেতব্বং. যথা হি সুনখলুদ্দকেন মিগং দিস্ৱা সুনখো ৱিস্সজ্জিতো মিগং অনুবন্ধিত্ৱা যস্মিং ঠানে পাপুণাতি, তস্মিং যেৱ ডংসতি; এৱমেৱং ইদং কম্মং যস্মিং ঠানে ওকাসং লভতি, তস্মিংযেৱ ৱিপাকং দেতি, তেন মুত্তো সত্তো নাম নত্থি.

কুসলাকুসলেসু পন গৰুকাগৰুকেসু যং গৰুকং হোতি, তং যগ্গৰুকং নাম. তদেতং কুসলপক্খে মহগ্গতকম্মং, অকুসলপক্খে পঞ্চানন্তৰিযকম্মং ৱেদিতব্বং. তস্মিং সতি সেসানি কুসলানি ৱা অকুসলানি ৱা ৱিপচ্চিতুং ন সক্কোন্তি, তদেৱ দুৱিধম্পি পটিসন্ধিং দেতি. যথা হি সাসপপ্পমাণাপি সক্খৰা ৱা অযগুড়িকা ৱা উদকৰহদে পক্খিত্তা উদকপিট্ঠে উপ্লৱিতুং ন সক্কোতি, হেট্ঠাৱ পৱিসতি; এৱমেৱ কুসলেপি অকুসলেপি যং গৰুকং, তদেৱ গণ্হিত্ৱা গচ্ছতি.

কুসলাকুসলেসু পন যং বহুলং হোতি, তং যব্বহুলং নাম. তং দীঘৰত্তং লদ্ধাসেৱনৱসেন ৱেদিতব্বং. যং ৱা বলৱকুসলকম্মেসু সোমনস্সকৰং, অকুসলকম্মেসু সন্তাপকৰং, এতং যব্বহুলং নাম. তদেতং যথা নাম দ্ৱীসু মল্লেসু যুদ্ধভূমিং ওতিণ্ণেসু যো বলৱা, সো ইতৰং পাতেত্ৱা গচ্ছতি; এৱমেৱ ইতৰং দুব্বলকম্মং অৱত্থৰিত্ৱা যং আসেৱনৱসেন ৱা বহুলং, আসন্নৱসেন ৱা বলৱং, তং ৱিপাকং দেতি, দুট্ঠগামণিঅভযৰঞ্ঞো কম্মং ৱিয.

সো কিৰ চূড়ঙ্গণিযযুদ্ধে পৰাজিতো ৱড়ৱং আৰুয্হ পলাযি. তস্স চূড়ুপট্ঠাকো তিস্সামচ্চো নাম এককোৱ পচ্ছতো অহোসি. সো একং অটৱিং পৱিসিত্ৱা নিসিন্নো জিঘচ্ছায বাধযমানায – ‘‘ভাতিক তিস্স, অতিৱিয নো জিঘচ্ছা বাধতি, কিং কৰিস্সামা’’তি আহ. অত্থি, দেৱ, মযা সাটকন্তৰে ঠপেত্ৱা একং সুৱণ্ণসৰকভত্তং আভতন্তি. তেন হি আহৰাতি. সো নীহৰিত্ৱা ৰঞ্ঞো পুৰতো ঠপেসি. ৰাজা দিস্ৱা, ‘‘তাত, চত্তাৰো কোট্ঠাসে কৰোহী’’তি আহ. মযং তযো জনা, কস্মা দেৱো চত্তাৰো কোট্ঠাসে কাৰযতীতি? ভাতিক তিস্স, যতো পট্ঠায অহং অত্তানং সৰামি, ন মে অয্যানং অদত্ৱা আহাৰো পৰিভুত্তপুব্বো অত্থি, স্ৱাহং অজ্জপি অদত্ৱা ন পৰিভুঞ্জিস্সামীতি. সো চত্তাৰো কোট্ঠাসে অকাসি. ৰাজা ‘‘কালং ঘোসেহী’’তি আহ. ছড্ডিতাৰঞ্ঞে কুতো, অয্যে, লভিস্সাম দেৱাতি. ‘‘নাযং তৱ ভাৰো. সচে মম সদ্ধা অত্থি, অয্যে, লভিস্সাম, ৱিস্সত্থো কালং ঘোসেহী’’তি আহ. সো ‘‘কালো, ভন্তে, কালো, ভন্তে’’তি তিক্খত্তুং ঘোসেসি.

অথস্স বোধিমাতুমহাতিস্সত্থেৰো তং সদ্দং দিব্বায সোতধাতুযা সুত্ৱা ‘কত্থাযং সদ্দো’তি তং আৱজ্জেন্তো ‘‘অজ্জ দুট্ঠগামণিঅভযমহাৰাজা যুদ্ধপৰাজিতো অটৱিং পৱিসিত্ৱা নিসিন্নো একং সৰকভত্তং চত্তাৰো কোট্ঠাসে কাৰেত্ৱা ‘এককোৱ ন পৰিভুঞ্জিস্সামী’তি কালং ঘোসাপেসী’’তি ঞত্ৱা ‘‘অজ্জ মযা ৰঞ্ঞো সঙ্গহং কাতুং ৱট্টতী’’তি মনোগতিযা আগন্ত্ৱা ৰঞ্ঞো পুৰতো অট্ঠাসি. ৰাজা দিস্ৱা পসন্নচিত্তো ‘‘পস্স, ভাতিক, তিস্সা’’তি ৱত্ৱা থেৰং ৱন্দিত্ৱা ‘‘পত্তং, ভন্তে, দেথা’’তি আহ. থেৰো পত্তং নীহৰি. ৰাজা অত্তনো কোট্ঠাসেন সদ্ধিং থেৰস্স কোট্ঠাসং পত্তে পক্খিপিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, আহাৰপৰিস্সযো নাম মা কদাচি হোতূ’’তি ৱন্দিত্ৱা অট্ঠাসি. তিস্সামচ্চোপি ‘‘মম অয্যপুত্তে পস্সন্তে ভুঞ্জিতুং ন সক্খিস্সামী’’তি অত্তনো কোট্ঠাসং থেৰস্সেৱ পত্তে আকিৰি. ৱড়ৱাপি চিন্তেসি – ‘‘ময্হম্পি কোট্ঠাসং থেৰস্সেৱ দাতুং ৱট্টতী’’তি. ৰাজা ৱড়ৱং ওলোকেত্ৱা ‘‘অযম্পি অত্তনো কোট্ঠাসং থেৰস্সেৱ পত্তে পক্খিপনং পচ্চাসীসতী’’তি ঞত্ৱা তম্পি তত্থেৱ পক্খিপিত্ৱা থেৰং ৱন্দিত্ৱা উয্যোজেসি. থেৰো তং ভত্তং আদায গন্ত্ৱা আদিতো পট্ঠায ভিক্খুসঙ্ঘস্স আলোপসঙ্খেপেন অদাসি.

ৰাজাপি চিন্তেসি – ‘‘অতিৱিযম্হা জিঘচ্ছিতা, সাধু ৱতস্স সচে অতিৰেকভত্তসিত্থানি পহিণেয্যা’’তি. থেৰো ৰঞ্ঞো চিত্তং ঞত্ৱা অতিৰেকভত্তং এতেসং যাপনমত্তং কত্ৱা পত্তং আকাসে খিপি, পত্তো আগন্ত্ৱা ৰঞ্ঞো হত্থে পতিট্ঠাসি. ভত্তং তিণ্ণম্পি জনানং যাৱদত্থং অহোসি. অথ ৰাজা পত্তং ধোৱিত্ৱা ‘‘তুচ্ছপত্তং ন পেসিস্সামী’’তি উত্তৰিসাটকং মোচেত্ৱা উদকং পুঞ্ছিত্ৱা সাটকং পত্তে ঠপেত্ৱা ‘‘পত্তো গন্ত্ৱা মম অয্যস্স হত্থে পতিট্ঠাতূ’’তি আকাসে খিপি. পত্তো গন্ত্ৱা থেৰস্স হত্থে পতিট্ঠাসি.

অপৰভাগে ৰঞ্ঞো তথাগতস্স সৰীৰধাতূনং অট্ঠমভাগং পতিট্ঠাপেত্ৱা ৱীসৰতনসতিকং মহাচেতিযং কাৰেন্তস্স অপৰিনিট্ঠিতেযেৱ চেতিযে কালকিৰিযাসমযো অনুপ্পত্তো. অথস্স মহাচেতিযস্স দক্খিণপস্সে নিপন্নস্স পঞ্চনিকাযৱসেন ভিক্খুসঙ্ঘে সজ্ঝাযং কৰোন্তে ছহি দেৱলোকেহি ছ ৰথা আগন্ত্ৱা পুৰতো আকাসে অট্ঠংসু. ৰাজা ‘‘পুঞ্ঞপোত্থকং আহৰথা’’তি আদিতো পট্ঠায পুঞ্ঞপোত্থকং ৱাচাপেসি. অথ নং কিঞ্চি কম্মং ন পৰিতোসেসি. সো ‘‘পৰতো ৱাচেথা’’তি আহ. পোত্থকৱাচকো ‘‘চূড়ঙ্গণিযযুদ্ধে পৰাজিতেন তে দেৱ অটৱিং পৱিসিত্ৱা নিসিন্নেন একং সৰকভত্তং চত্তাৰো কোট্ঠাসে কাৰেত্ৱা বোধিমাতুমহাতিস্সত্থেৰস্স ভিক্খা দিন্না’’তি আহ. ৰাজা ‘‘ঠপেহী’’তি ৱত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘং পুচ্ছি, ‘‘ভন্তে, কতৰো দেৱলোকো ৰমণীযো’’তি? সব্ববোধিসত্তানং ৱসনট্ঠানং তুসিতভৱনং মহাৰাজাতি. ৰাজা কালং কত্ৱা তুসিতভৱনতো আগতৰথেৱ পতিট্ঠায তুসিতভৱনং অগমাসি. ইদং বলৱকম্মস্স ৱিপাকদানে ৱত্থু.

যং পন কুসলাকুসলেসু আসন্নমৰণে অনুস্সৰিতুং সক্কোতি, তং যদাসন্নং নাম. তদেতং যথা নাম গোগণপৰিপুণ্ণস্স ৱজস্স দ্ৱাৰে ৱিৱটে পৰভাগে দম্মগৱবলৱগৱেসু সন্তেসুপি যো ৱজদ্ৱাৰস্স আসন্নো হোতি অন্তমসো দুব্বলজৰগ্গৱোপি, সো এৱ পঠমতৰং নিক্খমতি, এৱমেৱ অঞ্ঞেসু কুসলাকুসলেসু সন্তেসুপি মৰণকালস্স আসন্নত্তা ৱিপাকং দেতি.

তত্ৰিমানি ৱত্থূনি – মধুঅঙ্গণগামে কিৰ একো দমিড়দোৱাৰিকো পাতোৱ বড়িসং আদায গন্ত্ৱা মচ্ছে ৱধিত্ৱা তযো কোট্ঠাসে কত্ৱা একেন তণ্ডুলং গণ্হাতি, একেন দধিং, একং পচতি. ইমিনা নীহাৰেন পঞ্ঞাস ৱস্সানি পাণাতিপাতকম্মং কত্ৱা অপৰভাগে মহল্লকো অনুট্ঠানসেয্যং উপগচ্ছতি. তস্মিং খণে গিৰিৱিহাৰৱাসী চূড়পিণ্ডপাতিকতিস্সত্থেৰো ‘‘মা অযং সত্তো মযি পস্সন্তে নস্সতূ’’তি গন্ত্ৱা তস্স গেহদ্ৱাৰে অট্ঠাসি. অথস্স ভৰিযা, ‘‘সামি, থেৰো আগতো’’তি আৰোচেসি. অহং পঞ্ঞাস ৱস্সানি থেৰস্স সন্তিকং ন গতপুব্বো, কতৰেন মে গুণেন থেৰো আগমিস্সতি, গচ্ছাতি নং ৱদথাতি. সা ‘‘অতিচ্ছথ, ভন্তে’’তি আহ. থেৰো ‘‘উপাসকস্স কা সৰীৰপ্পৱত্তী’’তি পুচ্ছি. দুব্বলো, ভন্তেতি. থেৰো ঘৰং পৱিসিত্ৱা সতিং উপ্পাদেত্ৱা ‘‘সীলং গণ্হিস্সসী’’তি আহ. আম, ভন্তে, দেথাতি. থেৰো তীণি সৰণানি দত্ৱা পঞ্চ সীলানি দাতুং আৰভি. তস্স পঞ্চ সীলানীতি ৱচনকালেযেৱ জিৱ্হা পপতি. থেৰো ‘‘ৱট্টিস্সতি এত্তক’’ন্তি নিক্খমিত্ৱা গতো. সোপি কালং কত্ৱা চাতুমহাৰাজিকভৱনে নিব্বত্তি. নিব্বত্তক্খণেযেৱ চ ‘‘কিং নু খো কম্মং কত্ৱা মযা ইদং লদ্ধ’’ন্তি আৱজ্জেন্তো থেৰং নিস্সায লদ্ধভাৱং ঞত্ৱা দেৱলোকতো আগন্ত্ৱা থেৰং ৱন্দিত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. ‘‘কো এসো’’তি চ ৱুত্তে ‘‘অহং, ভন্তে, দমিড়দোৱাৰিকো’’তি আহ. কুহিং নিব্বত্তোসীতি? চাতুমহাৰাজিকেসু, ভন্তে, সচে মে অয্যো পঞ্চ সীলানি অদস্স, উপৰি দেৱলোকে নিব্বত্তো অস্সং. অহং কিং কৰিস্সামি, ত্ৱং গণ্হিতুং নাসক্খি, পুত্তকাতি. সো থেৰং ৱন্দিত্ৱা দেৱলোকমেৱ গতো. ইদং তাৱ কুসলকম্মে ৱত্থু.

অন্তৰগঙ্গায পন মহাৱাচকালউপাসকো নাম অহোসি. সো তিংস ৱস্সানি সোতাপত্তিমগ্গত্থায দ্ৱত্তিংসাকাৰং সজ্ঝাযিত্ৱা ‘‘অহং এৱং দ্ৱত্তিংসাকাৰং সজ্ঝাযন্তো ওভাসমত্তম্পি নিব্বত্তেতুং নাসক্খিং, বুদ্ধসাসনং অনিয্যানিকং ভৱিস্সতী’’তি দিট্ঠিৱিপল্লাসং পত্ৱা কালকিৰিযং কত্ৱা মহাগঙ্গায নৱউসভিকো সুসুমাৰপেতো হুত্ৱা নিব্বত্তি. একং সমযং কচ্ছকতিত্থেন সট্ঠি পাসাণত্থম্ভসকটানি অগমংসু. সো সব্বেপি তে গোণে চ পাসাণে চ খাদি. ইদং অকুসলকম্মে ৱত্থু.

এতেহি পন তীহি মুত্তং অঞ্ঞাণৱসেন কতং কটত্তা ৱা পন কম্মং নাম. তং যথা নাম উম্মত্তকেন খিত্তদণ্ডং যত্থ ৱা তত্থ ৱা গচ্ছতি, এৱমেৱ তেসং অভাৱে যত্থ কত্থচি ৱিপাকং দেতি.

জনকং নাম একং পটিসন্ধিং জনেত্ৱা পৱত্তিং ন জনেতি, পৱত্তে অঞ্ঞং কম্মং ৱিপাকং নিব্বত্তেতি. যথা হি মাতা জনেতিযেৱ, ধাতিযেৱ পন জগ্গতি; এৱমেৱং মাতা ৱিয পটিসন্ধিনিব্বত্তকং জনককম্মং, ধাতি ৱিয পৱত্তে সম্পত্তকম্মং. উপত্থম্ভকং নাম কুসলেপি লব্ভতি অকুসলেপি. একচ্চো হি কুসলং কত্ৱা সুগতিভৱে নিব্বত্ততি. সো তত্থ ঠিতো পুনপ্পুনং কুসলং কত্ৱা তং কম্মং উপত্থম্ভেত্ৱা অনেকানি ৱস্সসতসহস্সানি সুগতিভৱস্মিংযেৱ ৱিচৰতি. একচ্চো অকুসলং কত্ৱা দুগ্গতিভৱে নিব্বত্ততি. সো তত্থ ঠিতো পুনপ্পুনং অকুসলং কত্ৱা তং কম্মং উপত্থম্ভেত্ৱা বহূনি ৱস্সসতসহস্সানি দুগ্গতিভৱস্মিংযেৱ ৱিচৰতি.

অপৰো নযো – জনকং নাম কুসলম্পি হোতি অকুসলম্পি. তং পটিসন্ধিযম্পি পৱত্তেপি ৰূপাৰূপৱিপাকক্খন্ধে জনেতি. উপত্থম্ভকং পন ৱিপাকং জনেতুং ন সক্কোতি, অঞ্ঞেন কম্মেন দিন্নায পটিসন্ধিযা জনিতে ৱিপাকে উপ্পজ্জনকসুখদুক্খং উপত্থম্ভেতি, অদ্ধানং পৱত্তেতি. উপপীড়কং নাম অঞ্ঞেন কম্মেন দিন্নায পটিসন্ধিযা জনিতে ৱিপাকে উপ্পজ্জনকসুখদুক্খং পীড়েতি বাধেতি, অদ্ধানং পৱত্তিতুং ন দেতি. তত্ৰাযং নযো – কুসলকম্মে ৱিপচ্চমানে অকুসলকম্মং উপপীড়কং হুত্ৱা তস্স ৱিপচ্চিতুং ন দেতি. অকুসলকম্মে ৱিপচ্চমানে কুসলকম্মং উপপীড়কং হুত্ৱা তস্স ৱিপচ্চিতুং ন দেতি. যথা ৱড্ঢমানকং ৰুক্খং ৱা গচ্ছং ৱা লতং ৱা কোচিদেৱ দণ্ডেন ৱা সত্থেন ৱা ভিন্দেয্য ৱা ছিন্দেয্য ৱা, অথ সো ৰুক্খো ৱা গচ্ছো ৱা লতা ৱা ৱড্ঢিতুং ন সক্কুণেয্য; এৱমেৱং কুসলং ৱিপচ্চমানং অকুসলেন উপপীড়িতং, অকুসলং ৱা পন ৱিপচ্চমানং কুসলেন উপপীড়িতং ৱিপচ্চিতুং ন সক্কোতি. তত্থ সুনক্খত্তস্স অকুসলকম্মং কুসলং উপপীড়েসি, চোৰঘাতকস্স কুসলকম্মং অকুসলং উপপীড়েসি.

ৰাজগহে কিৰ ৱাতকাড়কো পঞ্ঞাস ৱস্সানি চোৰঘাতকম্মং অকাসি. অথ নং ৰঞ্ঞো আৰোচেসুং – ‘‘দেৱ, ৱাতকাড়কো মহল্লকো চোৰে ঘাতেতুং ন সক্কোতী’’তি. ‘‘অপনেথ নং তস্মা ঠানন্তৰাতি. অমচ্চা নং অপনেত্ৱা অঞ্ঞং তস্মিং ঠানে ঠপযিংসু. ৱাতকাড়কোপি যাৱ তং কম্মং অকাসি, তাৱ অহতৱত্থানি ৱা অচ্ছাদিতুং সুৰভিপুপ্ফানি ৱা পিড়ন্ধিতুং পাযাসং ৱা ভুঞ্জিতুং উচ্ছাদনন্হাপনং ৱা পচ্চনুভোতুং নালত্থ. সো ‘‘দীঘৰত্তং মে কিলিট্ঠৱেসেন চৰিত’’ন্তি ‘‘পাযাসং মে পচাহী’’তি ভৰিযং আণাপেত্ৱা ন্হানীযসম্ভাৰানি গাহাপেত্ৱা ন্হানতিত্থং গন্ত্ৱা সীসং ন্হত্ৱা অহতৱত্থানি অচ্ছাদেত্ৱা গন্ধে ৱিলিম্পিত্ৱা পুপ্ফানি পিড়ন্ধিত্ৱা ঘৰং আগচ্ছন্তো সাৰিপুত্তত্থেৰং দিস্ৱা ‘‘সংকিলিট্ঠকম্মতো চম্হি অপগতো, অয্যো চ মে দিট্ঠো’’তি তুট্ঠমানসো থেৰং ঘৰং নেত্ৱা নৱসপ্পিসক্কৰচুণ্ণাভিসঙ্খতেন পাযাসেন পৰিৱিসি. থেৰো তস্স অনুমোদনমকাসি. সো অনুমোদনং সুত্ৱা অনুলোমিকখন্তিং পটিলভিত্ৱা থেৰং অনুগন্ত্ৱা নিৱত্তমানো অন্তৰামগ্গে তৰুণৱচ্ছায গাৱিযা মদ্দিত্ৱা জীৱিতক্খযং পাপিতো গন্ত্ৱা তাৱতিংসভৱনে নিব্বত্তি. ভিক্খূ তথাগতং পুচ্ছিংসু – ‘‘ভন্তে, চোৰঘাতকো অজ্জেৱ কিলিট্ঠকম্মতো অপনীতো, অজ্জেৱ কালঙ্কতো, কহং নু খো নিব্বত্তো’’তি? তাৱতিংসভৱনে, ভিক্খৱেতি. ভন্তে, চোৰঘাতকো দীঘৰত্তং পুৰিসে ঘাতেসি, তুম্হে চ এৱং ৱদেথ, নত্থি নু খো পাপকম্মস্স ফলন্তি. মা, ভিক্খৱে, এৱং অৱচুত্থ, বলৱকল্যাণমিত্তূপনিস্সযং লভিত্ৱা ধম্মসেনাপতিস্স পিণ্ডপাতং দত্ৱা অনুমোদনং সুত্ৱা অনুলোমিকখন্তিং পটিলভিত্ৱা সো তত্থ নিব্বত্তোতি.

‘‘সুভাসিতং সুণিত্ৱান, নাগৰিযো চোৰঘাতকো;

অনুলোমখন্তিং লদ্ধান, মোদতী তিদিৱং গতো’’তি.

উপঘাতকং পন সযং কুসলম্পি অকুসলম্পি সমানং অঞ্ঞং দুব্বলকম্মং ঘাতেত্ৱা তস্স ৱিপাকং পটিবাহিত্ৱা অত্তনো ৱিপাকস্স ওকাসং কৰোতি. এৱং পন কম্মেন কতে ওকাসে তং ৱিপাকং উপ্পন্নং নাম ৱুচ্চতি. উপচ্ছেদকন্তিপি এতস্সেৱ নামং. তত্ৰাযং নযো – কুসলকম্মস্স ৱিপচ্চনকালে একং অকুসলকম্মং উট্ঠায তং কম্মং ছিন্দিত্ৱা পাতেতি. অকুসলকম্মস্সপি ৱিপচ্চনকালে একং কুসলকম্মং উট্ঠায তং কম্মং ছিন্দিত্ৱা পাতেতি. ইদং উপচ্ছেদকং নাম. তত্থ অজাতসত্তুনো কম্মং কুসলচ্ছেদকং অহোসি, অঙ্গুলিমালত্থেৰস্স অকুসলচ্ছেদকন্তি. এৱং সুত্তন্তিকপৰিযাযেন একাদস কম্মানি ৱিভত্তানি.

অভিধম্মপৰিযাযেন পন সোড়স কম্মানি ৱিভত্তানি, সেয্যথিদং – ‘‘অত্থেকচ্চানি পাপকানি কম্মসমাদানানি গতিসম্পত্তিপটিবাড়্হানি ন ৱিপচ্চন্তি, অত্থেকচ্চানি পাপকানি কম্মসমাদানানি উপধিসম্পত্তিপটিবাড়্হানি ন ৱিপচ্চন্তি, অত্থেকচ্চানি পাপকানি কম্মসমাদানানি কালসম্পত্তিপটিবাড়্হানি ন ৱিপচ্চন্তি, অত্থেকচ্চানি পাপকানি কম্মসমাদানানি পযোগসম্পত্তিপটিবাড়্হানি ন ৱিপচ্চন্তি. অত্থেকচ্চানি পাপকানি কম্মসমাদানানি গতিৱিপত্তিং আগম্ম ৱিপচ্চন্তি, উপধিৱিপত্তিং, কালৱিপত্তিং, পযোগৱিপত্তিং আগম্ম ৱিপচ্চন্তি. অত্থেকচ্চানি কল্যাণানি কম্মসমাদানানি গতিৱিপত্তিপটিবাড়্হানি ন ৱিপচ্চন্তি, উপধিৱিপত্তি, কালৱিপত্তি, পযোগৱিপত্তিপটিবাড়্হানি ন ৱিপচ্চন্তি. অত্থেকচ্চানি কল্যাণানি কম্মসমাদানানি গতিসম্পত্তিং আগম্ম ৱিপচ্চন্তি, উপধিসম্পত্তিং, কালসম্পত্তিং, পযোগসম্পত্তিং আগম্ম ৱিপচ্চন্তী’’তি (ৱিভ. ৮১০).

তত্থ পাপকানীতি লামকানি. কম্মসমাদানানীতি কম্মগ্গহণানি. গহিতসমাদিন্নানং কম্মানমেতং অধিৱচনং. গতিসম্পত্তিপটিবাড়্হানি ন ৱিপচ্চন্তীতিআদীসু অনিট্ঠাৰম্মণানুভৱনাৰহে কম্মে ৱিজ্জমানেযেৱ সুগতিভৱে নিব্বত্তস্স তং কম্মং গতিসম্পত্তিপটিবাড়্হং ন ৱিপচ্চতি নাম. গতিসম্পত্তিযা পতিবাহিতং হুত্ৱা ন ৱিপচ্চতীতি অত্থো. যো পন পাপকম্মেন দাসিযা ৱা কম্মকাৰিযা ৱা কুচ্ছিযং নিব্বত্তিত্ৱা উপধিসম্পন্নো হোতি, অত্তভাৱসমিদ্ধিযং তিট্ঠতি. অথস্স সামিকা তস্স ৰূপসম্পত্তিং দিস্ৱা ‘‘নাযং কিলিট্ঠকম্মস্সানুচ্ছৱিকো’’তি চিত্তং উপ্পাদেত্ৱা অত্তনো জাতপুত্তং ৱিয ভণ্ডাগাৰিকাদিট্ঠানেসু ঠপেত্ৱা সম্পত্তিং যোজেত্ৱা পৰিহৰন্তি. এৱৰূপস্স কম্মং উপধিসম্পত্তিপটিবাড়্হং ন ৱিপচ্চতি নাম. যো পন পঠমকপ্পিককালসদিসে সুলভসম্পন্নৰসভোজনে সুভিক্খকালে নিব্বত্ততি, তস্স ৱিজ্জমানম্পি পাপকম্মং কালসম্পত্তিপটিবাড়্হং ন ৱিপচ্চতি নাম. যো পন সম্মাপযোগং নিস্সায জীৱতি, উপসঙ্কমিতব্বযুত্তকালে উপসঙ্কমতি, পটিক্কমিতব্বযুত্তকালে পটিক্কমতি, পলাযিতব্বযুত্তকালে পলাযতি. লঞ্জদানযুত্তকালে লঞ্জং দেতি, চোৰিকযুত্তকালে চোৰিকং কৰোতি, এৱৰূপস্স পাপকম্মং পযোগসম্পত্তিপটিবাড়্হং ন ৱিপচ্চতি নাম.

দুগ্গতিভৱে নিব্বত্তস্স পন পাপকম্মং গতিৱিপত্তিং আগম্ম ৱিপচ্চতি নাম. যো পন দাসিযা ৱা কম্মকাৰিযা ৱা কুচ্ছিস্মিং নিব্বত্তো দুব্বণ্ণো হোতি দুস্সণ্ঠানো, ‘‘যক্খো নু খো মনুস্সো নু খো’’তি ৱিমতিং উপ্পাদেতি. সো সচে পুৰিসো হোতি, অথ নং ‘‘নাযং অঞ্ঞস্স কম্মস্স অনুচ্ছৱিকো’’তি হত্থিং ৱা ৰক্খাপেন্তি অস্সং ৱা গোণে ৱা, তিণকট্ঠাদীনি ৱা আহৰাপেন্তি, খেড়সৰকং ৱা গণ্হাপেন্তি. সচে ইত্থী হোতি, অথ নং হত্থিঅস্সাদীনং ভত্তমাসাদীনি ৱা পচাপেন্তি, কচৱৰং ৱা ছড্ডাপেন্তি, অঞ্ঞং ৱা পন জিগুচ্ছনীযকম্মং কাৰেন্তি. এৱৰূপস্স পাপকম্মং উপধিৱিপত্তিং আগম্ম ৱিপচ্চতি নাম. যো পন দুব্ভিক্খকালে ৱা পৰিহীনসম্পত্তিকালে ৱা অন্তৰকপ্পে ৱা নিব্বত্ততি, তস্স পাপকম্মং কালৱিপত্তিং আগম্ম ৱিপচ্চতি নাম. যো পন পযোগং সম্পাদেতুং ন জানাতি, উপসঙ্কমিতব্বযুত্তকালে উপসঙ্কমিতুং ন জানাতি…পে… চোৰিকযুত্তকালে চোৰিকং কাতুং ন জানাতি, তস্স পাপকম্মং পযোগৱিপত্তিং আগম্ম ৱিপচ্চতি নাম.

যো পন ইট্ঠাৰম্মণানুভৱনাৰহে কম্মে ৱিজ্জমানেযেৱ গন্ত্ৱা দুগ্গতিভৱে নিব্বত্ততি, তস্স তং কম্মং গতিৱিপত্তিপটিবাড়্হং ন ৱিপচ্চতি নাম. যো পন পুঞ্ঞানুভাৱেন ৰাজৰাজমহামত্তাদীনং গেহে নিব্বত্তিত্ৱা কাণো ৱা হোতি কুণী ৱা খঞ্জো ৱা পক্খহতো ৱা, তস্স ওপৰজ্জসেনাপতিভণ্ডাগাৰিকট্ঠানাদীনি ন অনুচ্ছৱিকানীতি ন দেন্তি. ইচ্চস্স তং পুঞ্ঞং উপধিৱিপত্তিপটিবাড়্হং ন ৱিপচ্চতি নাম. যো পন দুব্ভিক্খকালে ৱা পৰিহীনসম্পত্তিকালে ৱা অন্তৰকপ্পে ৱা মনুস্সেসু নিব্বত্ততি, তস্স তং কল্যাণকম্মং কালৱিপত্তিপটিবাড়্হং ন ৱিপচ্চতি নাম. যো হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ পযোগং সম্পাদেতুং ন জানাতি, তস্স কল্যাণকম্মং পযোগৱিপত্তিপটিবাড়্হং ন ৱিপচ্চতি নাম.

কল্যাণকম্মেন পন সুগতিভৱে নিব্বত্তস্স তং কম্মং গতিসম্পত্তিং আগম্ম ৱিপচ্চতি নাম. ৰাজৰাজমহামত্তাদীনং কুলে নিব্বত্তিত্ৱা উপধিসম্পত্তিং পত্তস্স অত্তভাৱসমিদ্ধিযং ঠিতস্স দেৱনগৰে সমুস্সিতৰতনতোৰণসদিসং অত্তভাৱং দিস্ৱা ‘‘ইমস্স ওপৰজ্জসেনাপতিভণ্ডাগাৰিকট্ঠানাদীনি অনুচ্ছৱিকানী’’তি দহৰস্সেৱ সতো তানি ঠানন্তৰানি দেন্তি, এৱৰূপস্স কল্যাণকম্মং উপধিসম্পত্তিং আগম্ম ৱিপচ্চতি নাম. যো পঠমকপ্পিকেসু ৱা সুলভন্নপানকালে ৱা নিব্বত্ততি, তস্স কল্যাণকম্মং কালসম্পত্তিং আগম্ম ৱিপচ্চতি নাম. যো ৱুত্তনযেনেৱ পযোগং সম্পাদেতুং জানাতি, তস্স কম্মং পযোগসম্পত্তিং আগম্ম ৱিপচ্চতি নাম. এৱং অভিধম্মপৰিযাযেন সোড়স কম্মানি ৱিভত্তানি.

অপৰানিপি পটিসম্ভিদামগ্গপৰিযাযেন দ্ৱাদস কম্মানি ৱিভত্তানি. সেয্যথিদং – ‘‘অহোসি কম্মং অহোসি কম্মৱিপাকো, অহোসি কম্মং নাহোসি কম্মৱিপাকো, অহোসি কম্মং অত্থি কম্মৱিপাকো, অহোসি কম্মং নত্থি কম্মৱিপাকো, অহোসি কম্মং ভৱিস্সতি কম্মৱিপাকো, অহোসি কম্মং ন ভৱিস্সতি কম্মৱিপাকো, অত্থি কম্মং অত্থি কম্মৱিপাকো, অত্থি কম্মং নত্থি কম্মৱিপাকো, অত্থি কম্মং ভৱিস্সতি কম্মৱিপাকো, অত্থি কম্মং ন ভৱিস্সতি কম্মৱিপাকো, ভৱিস্সতি কম্মং ভৱিস্সতি কম্মৱিপাকো, ভৱিস্সতি কম্মং ন ভৱিস্সতি কম্মৱিপাকো’’তি (পটি. ম. ১.২৩৪).

তত্থ যং কম্মং অতীতে আযূহিতং অতীতেযেৱ ৱিপাকৱাৰং লভি, পটিসন্ধিজনকং পটিসন্ধিং জনেসি, ৰূপজনকং ৰূপং, তং অহোসি কম্মং অহোসি কম্মৱিপাকোতি ৱুত্তং. যং পন ৱিপাকৱাৰং ন লভি, পটিসন্ধিজনকং পটিসন্ধিং ৰূপজনকং ৱা ৰূপং জনেতুং নাসক্খি, তং অহোসি কম্মং নাহোসি কম্মৱিপাকোতি ৱুত্তং. যং পন অতীতে আযূহিতং এতৰহি লদ্ধৱিপাকৱাৰং পটিসন্ধিজনকং পটিসন্ধিং জনেত্ৱা ৰূপজনকং ৰূপং জনেত্ৱা ঠিতং, তং অহোসি কম্মং অত্থি কম্মৱিপাকোতি ৱুত্তং. যং অলদ্ধৱিপাকৱাৰং পটিসন্ধিজনকং ৱা পটিসন্ধিং ৰূপজনকং ৱা ৰূপং জনেতুং নাসক্খি, তং অহোসি কম্মং নত্থি কম্মৱিপাকোতি ৱুত্তং. যং পন অতীতে আযূহিতং অনাগতে ৱিপাকৱাৰং লভিস্সতি, পটিসন্ধিজনকং পটিসন্ধিং ৰূপজনকং ৰূপং জনেতুং সক্খিস্সতি, তং অহোসি কম্মং ভৱিস্সতি কম্মৱিপাকোতি ৱুত্তং. যং অনাগতে ৱিপাকৱাৰং ন লভিস্সতি, পটিসন্ধিজনকং পটিসন্ধিং ৰূপজনকং ৱা ৰূপং জনেতুং ন সক্খিস্সতি, তং অহোসি কম্মং ন ভৱিস্সতি কম্মৱিপাকোতি ৱুত্তং.

যং পন এতৰহি আযূহিতং এতৰহিযেৱ ৱিপাকৱাৰং লভতি, তং অত্থি কম্মং অত্থি কম্মৱিপাকোতি ৱুত্তং. যং পন এতৰহি ৱিপাকৱাৰং ন লভতি, তং অত্থি কম্মং নত্থি কম্মৱিপাকোতি ৱুত্তং. যং পন এতৰহি আযূহিতং অনাগতে ৱিপাকৱাৰং লভিস্সতি, পটিসন্ধিজনকং পটিসন্ধিং ৰূপজনকং ৰূপং জনেতুং সক্খিস্সতি, তং অত্থি কম্মং ভৱিস্সতি কম্মৱিপাকোতি ৱুত্তং. যং পন ৱিপাকৱাৰং ন লভিস্সতি, পটিসন্ধিজনকং পটিসন্ধিং ৰূপজনকং ৱা ৰূপং জনেতুং সক্খিস্সতি, তং অত্থি কম্মং ন ভৱিস্সতি কম্মৱিপাকোতি ৱুত্তং.

যং পনানাগতে আযূহিস্সতি, অনাগতেযেৱ ৱিপাকৱাৰং লভিস্সতি, পটিসন্ধিজনকং পটিসন্ধিং ৰূপজনকং ৱা ৰূপং জনেস্সতি, তং ভৱিস্সতি কম্মং ভৱিস্সতি কম্মৱিপাকোতি ৱুত্তং. যং পন ৱিপাকৱাৰং ন লভিস্সতি, পটিসন্ধিজনকং পটিসন্ধিং ৰূপজনকং ৱা ৰূপং জনেতুং ন সক্খিস্সতি, তং ভৱিস্সতি কম্মং ন ভৱিস্সতি কম্মৱিপাকোতি ৱুত্তং. এৱং পটিসম্ভিদামগ্গপৰিযাযেন দ্ৱাদস কম্মানি ৱিভত্তানি.

ইতি ইমানি চেৱ দ্ৱাদস অভিধম্মপৰিযাযেন ৱিভত্তানি চ সোড়স কম্মানি অত্তনো ঠানা ওসক্কিত্ৱা সুত্তন্তিকপৰিযাযেন ৱুত্তানি একাদস কম্মানিযেৱ ভৱন্তি. তানিপি ততো ওসক্কিত্ৱা তীণিযেৱ কম্মানি হোন্তি দিট্ঠধম্মৱেদনীযং, উপপজ্জৱেদনীযং, অপৰপৰিযাযৱেদনীযন্তি. তেসং সঙ্কমনং নত্থি, যথাঠানেযেৱ তিট্ঠন্তি. যদি হি দিট্ঠধম্মৱেদনীযং কম্মং উপপজ্জৱেদনীযং ৱা অপৰপৰিযাযৱেদনীযং ৱা ভৱেয্য, ‘‘দিট্ঠে ৱা ধম্মে’’তি সত্থা ন ৱদেয্য. সচেপি উপপজ্জৱেদনীযং দিট্ঠধম্মৱেদনীযং ৱা অপৰপৰিযাযৱেদনীযং ৱা ভৱেয্য, ‘‘উপপজ্জ ৱা’’তি সত্থা ন ৱদেয্য. অথাপি অপৰপৰিযাযৱেদনীযং দিট্ঠধম্মৱেদনীযং ৱা উপপজ্জৱেদনীযং ৱা ভৱেয্য, ‘‘অপৰে ৱা পৰিযাযে’’তি সত্থা ন ৱদেয্য.

সুক্কপক্খেপি ইমিনাৱ নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. এত্থ পন লোভে ৱিগতেতি লোভে অপগতে নিৰুদ্ধে. তালৱত্থুকতন্তি তালৱত্থু ৱিয কতং, মত্থকচ্ছিন্নতালো ৱিয পুন অৱিৰুড়্হিসভাৱং কতন্তি অত্থো. অনভাৱং কতন্তি অনুঅভাৱং কতং, যথা পুন নুপ্পজ্জতি, এৱং কতন্তি অত্থো. এৱস্সূতি এৱং ভৱেয্যুং. এৱমেৱ খোতি এত্থ বীজানি ৱিয কুসলাকুসলং কম্মং দট্ঠব্বং, তানি অগ্গিনা ডহনপুৰিসো ৱিয যোগাৱচৰো, অগ্গি ৱিয মগ্গঞাণং, অগ্গিং দত্ৱা বীজানং ডহনকালো ৱিয মগ্গঞাণেন কিলেসানং দড্ঢকালো, মসিকতকালো ৱিয পঞ্চন্নং খন্ধানং ছিন্নমূলকে কত্ৱা ঠপিতকালো, মহাৱাতে ওপুনিত্ৱা নদিযা ৱা পৱাহেত্ৱা অপ্পৱত্তিকতকালো ৱিয উপাদিন্নকসন্তানস্স নিৰোধেন ছিন্নমূলকানং পঞ্চন্নং খন্ধানং অপ্পটিসন্ধিকভাৱেন নিৰুজ্ঝিত্ৱা পুন ভৱস্মিং পটিসন্ধিং অগ্গহিতকালো ৱেদিতব্বো.

মোহজঞ্চাপৱিদ্দসূতি মোহজঞ্চাপি অৱিদ্দসু. ইদং ৱুত্তং হোতি – যং সো অৱিদূ অন্ধবালো লোভজঞ্চ দোসজঞ্চ মোহজঞ্চাতি কম্মং কৰোতি, এৱং কৰোন্তেন যং তেন পকতং কম্মং অপ্পং ৱা যদি ৱা বহুং. ইধেৱ তং ৱেদনিযন্তি তং কম্মং তেন বালেন ইধ সকে অত্তভাৱেযেৱ ৱেদনীযং, তস্সেৱ তং অত্তভাৱে ৱিপচ্চতীতি অত্থো. ৱত্থুং অঞ্ঞং ন ৱিজ্জতীতি তস্স কম্মস্স ৱিপচ্চনত্থায অঞ্ঞং ৱত্থু নত্থি. ন হি অঞ্ঞেন কতং কম্মং অঞ্ঞস্স অত্তভাৱে ৱিপচ্চতি. তস্মা লোভঞ্চ দোসঞ্চ, মোহজঞ্চাপি ৱিদ্দসূতি তস্মা যো ৱিদূ মেধাৱী পণ্ডিতো তং লোভজাদিভেদং কম্মং ন কৰোতি, সো ৱিজ্জং উপ্পাদযং ভিক্খু, সব্বা দুগ্গতিযো জহে, অৰহত্তমগ্গৱিজ্জং উপ্পাদেত্ৱা তং ৱা পন ৱিজ্জং উপ্পাদেন্তো সব্বা দুগ্গতিযো জহতি. দেসনাসীসমেৱেতং, সুগতিযোপি পন সো খীণাসৱো জহতিযেৱ. যম্পি চেতং ‘‘তস্মা লোভঞ্চ দোসঞ্চা’’তি ৱুত্তং, এত্থাপি লোভদোসসীসেন লোভজঞ্চ দোসজঞ্চ কম্মমেৱ নিদ্দিট্ঠন্তি ৱেদিতব্বং. এৱং সুত্তন্তেসুপি গাথাযপি ৱট্টৱিৱট্টমেৱ কথিতন্তি.