২. দুকপুগ্গলপঞ্ঞত্তি

৪৫. কতমো চ পুগ্গলো কোধনো? তত্থ কতমো কোধো? যো কোধো কুজ্ঝনা কুজ্ঝিতত্তং দোসো দুস্সনা দুস্সিতত্তং [দূসনা দূসিতত্তং (স্যা.)] ব্যাপত্তি ব্যাপজ্জনা ব্যাপজ্জিতত্তং ৱিৰোধো পটিৱিৰোধো চণ্ডিক্কং অসুৰোপো অনত্তমনতা চিত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি কোধো. যস্স পুগ্গলস্স অযং কোধো অপ্পহীনো – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘কোধনো’’.

৪৬. কতমো চ পুগ্গলো উপনাহী? তত্থ কতমো উপনাহো? পুব্বকালং কোধো অপৰকালং উপনাহো. যো এৱৰূপো উপনাহো উপনয্হনা উপনয্হিতত্তং অট্ঠপনা [আঠপনা (ক.) ৱিভ. ৮৯১] ঠপনা সণ্ঠপনা অনুসংসন্দনা অনুপ্পবন্ধনা দড়্হীকম্মং কোধস্স – অযং ৱুচ্চতি উপনাহো. যস্স পুগ্গলস্স অযং উপনাহো অপ্পহীনো – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘উপনাহী’’.

৪৭. কতমো চ পুগ্গলো মক্খী? তত্থ কতমো মক্খো? যো মক্খো মক্খাযনা মক্খাযিতত্তং [মক্খীযনা মক্খীযিতত্তং (সী.), মক্খিযনা মক্খিযিতত্তং (ক.)] নিট্ঠুৰিযং নিট্ঠুৰিযকম্মং – অযং ৱুচ্চতি মক্খো. যস্স পুগ্গলস্স অযং মক্খো অপ্পহীনো – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘মক্খী’’.

৪৮. কতমো চ পুগ্গলো পড়াসী? তত্থ কতমো পড়াসো? যো পড়াসো পড়াসাযনা পড়াসাযিতত্তং পড়াসাহাৰো ৱিৱাদট্ঠানং যুগগ্গাহো অপ্পটিনিস্সগ্গো – অযং ৱুচ্চতি পড়াসো. যস্স পুগ্গলস্স অযং পড়াসো অপ্পহীনো – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘পড়াসী’’.

৪৯. কতমো চ পুগ্গলো ইস্সুকী? তত্থ কতমা ইস্সা? যা পৰলাভসক্কাৰগৰুকাৰমাননৱন্দনপূজনাসু ইস্সা ইস্সাযনা ইস্সাযিতত্তং উসূযা উসূযনা [উস্সুযা উস্সুযনা (ক.) ৱিভ. ৮৯৩] উসূযিতত্তং – অযং ৱুচ্চতি ইস্সা. যস্স পুগ্গলস্স অযং ইস্সা অপ্পহীনা – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘ইস্সুকী’’.

৫০. কতমো চ পুগ্গলো মচ্ছৰী? তত্থ কতমং মচ্ছৰিযং? পঞ্চ মচ্ছৰিযানি – আৱাসমচ্ছৰিযং, কুলমচ্ছৰিযং, লাভমচ্ছৰিযং, ৱণ্ণমচ্ছৰিযং, ধম্মমচ্ছৰিযং. যং এৱৰূপং মচ্ছেৰং মচ্ছৰাযনা মচ্ছৰাযিতত্তং ৱেৱিচ্ছং কদৰিযং কটুকঞ্চুকতা অগ্গহিতত্তং চিত্তস্স – ইদং ৱুচ্চতি মচ্ছৰিযং. যস্স পুগ্গলস্স ইদং মচ্ছৰিযং অপ্পহীনং – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘মচ্ছৰী’’.

৫১. কতমো চ পুগ্গলো সঠো? তত্থ কতমং সাঠেয্যং? ইধেকচ্চো সঠো হোতি পৰিসঠো. যং তত্থ সঠং সঠতা সাঠেয্যং কক্কৰতা কক্কৰিযং [কক্খড়তা কক্খড়িযং (স্যা.) এৱং খুদ্দকৱিভঙ্গদুকনিদ্দেসেপি] পৰিক্খত্তত্তা পাৰিক্খত্তিযং – ইদং ৱুচ্চতি সাঠেয্যং. যস্স পুগ্গলস্স ইদং সাঠেয্যং অপ্পহীনং – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘সঠো’’.

৫২. কতমো চ পুগ্গলো মাযাৱী? তত্থ কতমা মাযা? ইধেকচ্চো কাযেন দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা ৱাচায দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা মনসা দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা তস্স পটিচ্ছাদনহেতু পাপিকং ইচ্ছং পণিদহতি – ‘‘মা মং জঞ্ঞা’’তি ইচ্ছতি, ‘‘মা মং জঞ্ঞা’’তি সঙ্কপ্পতি ‘‘মা মং জঞ্ঞা’’তি ৱাচং ভাসতি, ‘‘মা মং জঞ্ঞা’’তি কাযেন পৰক্কমতি. যা এৱৰূপা মাযা মাযাৱিতা অচ্চাসৰা ৱঞ্চনা নিকতি ৱিকিৰণা পৰিহৰণা গূহনা পৰিগূহনা ছাদনা পটিচ্ছাদনা অনুত্তানীকম্মং অনাৱিকম্মং ৱোচ্ছাদনা পাপকিৰিযা – অযং ৱুচ্চতি মাযা. যস্স পুগ্গলস্স অযং মাযা অপ্পহীনা – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘মাযাৱী’’.

৫৩. কতমো চ পুগ্গলো অহিৰিকো? তত্থ কতমং অহিৰিকং? যং ন হিৰীযতি হিৰিযিতব্বেন ন হিৰীযতি পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা – ইদং ৱুচ্চতি অহিৰিকং. ইমিনা অহিৰিকেন সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘অহিৰিকো’’.

৫৪. কতমো চ পুগ্গলো অনোত্তপ্পী? তত্থ কতমং অনোত্তপ্পং? যং ন ওত্তপ্পতি ওত্তপ্পিতব্বেন ন ওত্তপ্পতি পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা – ইদং ৱুচ্চতি অনোত্তপ্পং. ইমিনা অনোত্তপ্পেন সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘অনোত্তপ্পী’’.

৫৫. কতমো চ পুগ্গলো দুব্বচো? তত্থ কতমো দোৱচস্সতা? সহধম্মিকে ৱুচ্চমানে দোৱচস্সাযং দোৱচস্সিযং দোৱচস্সতা ৱিপ্পটিকুলগ্গাহিতা ৱিপচ্চনীকসাততা অনাদৰিযং অনাদৰিযতা অগাৰৱতা অপ্পতিস্সৱতা – অযং ৱুচ্চতি দোৱচস্সতা. ইমায দোৱচস্সতায সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘দুব্বচো’’.

৫৬. কতমো চ পুগ্গলো পাপমিত্তো? তত্থ কতমা পাপমিত্ততা? যে তে পুগ্গলা অস্সদ্ধা দুস্সীলা অপ্পস্সুতা মচ্ছৰিনো দুপ্পঞ্ঞা, যা তেসং সেৱনা নিসেৱনা সংসেৱনা ভজনা সম্ভজনা ভত্তি সম্ভত্তি সম্পৱঙ্কতা – অযং ৱুচ্চতি পাপমিত্ততা. ইমায পাপমিত্ততায সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘পাপমিত্তো’’.

৫৭. কতমো চ পুগ্গলো ইন্দ্ৰিযেসু অগুত্তদ্ৱাৰো? তত্থ কতমা ইন্দ্ৰিযেসু অগুত্তদ্ৱাৰতা? ইধেকচ্চো পুগ্গলো চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা নিমিত্তগ্গাহী হোতি অনুব্যঞ্জনগ্গাহী; যত্ৱাধিকৰণমেনং চক্খুন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তস্স সংৱৰায ন পটিপজ্জতি, ন ৰক্খতি চক্খুন্দ্ৰিযং, চক্খুন্দ্ৰিযে ন সংৱৰং আপজ্জতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৱা…পে… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৱা…পে… জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা…পে… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা…পে… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায নিমিত্তগ্গাহী হোতি অনুব্যঞ্জনগ্গাহী; যত্ৱাধিকৰণমেনং মনিন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তস্স সংৱৰায ন পটিপজ্জতি, ন ৰক্খতি মনিন্দ্ৰিযং, মনিন্দ্ৰিযে ন সংৱৰং আপজ্জতি. যা ইমেসং ছন্নং ইন্দ্ৰিযানং অগুত্তি অগোপনা অনাৰক্খো অসংৱৰো – অযং ৱুচ্চতি ইন্দ্ৰিযেসু অগুত্তদ্ৱাৰতা. ইমায ইন্দ্ৰিযেসু অগুত্তদ্ৱাৰতায সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘ইন্দ্ৰিযেসু অগুত্তদ্ৱাৰো’’.

৫৮. কতমো চ পুগ্গলো ভোজনে অমত্তঞ্ঞূ? তত্থ কতমা ভোজনে অমত্তঞ্ঞুতা? ইধেকচ্চো পুগ্গলো অপ্পটিসঙ্খা অযোনিসো আহাৰং আহাৰেতি দৱায মদায মণ্ডনায ৱিভূসনায, যা তত্থ অসন্তুট্ঠিতা অমত্তঞ্ঞুতা অপ্পটিসঙ্খা ভোজনে – অযং ৱুচ্চতি ভোজনে অমত্তঞ্ঞুতা. ইমায ভোজনে অমত্তঞ্ঞুতায সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘ভোজনে অমত্তঞ্ঞূ’’.

৫৯. কতমো চ পুগ্গলো মুট্ঠস্সতি? তত্থ কতমং মুট্ঠস্সচ্চং? যা অস্সতি অননুস্সতি অপ্পটিস্সতি অস্সতি অস্সৰণতা অধাৰণতা পিলাপনতা সম্মুসনতা – ইদং ৱুচ্চতি মুট্ঠস্সচ্চং. ইমিনা মুট্ঠস্সচ্চেন সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘মুট্ঠস্সতি’’.

৬০. কতমো চ পুগ্গলো অসম্পজানো? তত্থ কতমং অসম্পজঞ্ঞং? যং অঞ্ঞাণং অদস্সনং অনভিসমযো অননুবোধো অসম্বোধো অপ্পটিৱেধো অসঙ্গাহণা অপৰিযোগাহণা [অসংগাহনা অপৰিযোগাহনা (সী. স্যা. ক.)] অসমপেক্খণা অপচ্চৱেক্খণা অপচ্চক্খকম্মং দুম্মেজ্ঝং বাল্যং অসম্পজঞ্ঞং মোহো পমোহো সম্মোহো অৱিজ্জা অৱিজ্জোঘো অৱিজ্জাযোগো অৱিজ্জানুসযো অৱিজ্জাপৰিযুট্ঠানং অৱিজ্জালঙ্গী মোহো অকুসলমূলং – ইদং ৱুচ্চতি অসম্পজঞ্ঞং. ইমিনা অসম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘অসম্পজানো’’.

৬১. কতমো চ পুগ্গলো সীলৱিপন্নো? তত্থ কতমা সীলৱিপত্তি? কাযিকো ৱীতিক্কমো ৱাচসিকো ৱীতিক্কমো কাযিকৱাচসিকো ৱীতিক্কমো – অযং ৱুচ্চতি সীলৱিপত্তি. সব্বম্পি দুস্সিল্যং সীলৱিপত্তি. ইমায সীলৱিপত্তিযা সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘সীলৱিপন্নো’’.

৬২. কতমো চ পুগ্গলো দিট্ঠিৱিপন্নো? তত্থ কতমা দিট্ঠিৱিপত্তি? ‘‘নত্থি দিন্নং, নত্থি যিট্ঠং, নত্থি হুতং, নত্থি সুকতদুক্কটানং [সুকটদুক্কটানং (সী.)] কম্মানং ফলং ৱিপাকো, নত্থি অযং লোকো, নত্থি পৰো লোকো, নত্থি মাতা, নত্থি পিতা, নত্থি সত্তা ওপপাতিকা, নত্থি লোকে সমণব্ৰাহ্মণা সম্মগ্গতা [সমগ্গতা (ক.)] সম্মাপটিপন্না যে ইমঞ্চ লোকং পৰঞ্চ লোকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা পৱেদেন্তী’’তি. যা এৱৰূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং দিট্ঠিগহনং দিট্ঠিকন্তাৰো দিট্ঠিৱিসূকাযিকং দিট্ঠিৱিপ্ফন্দিতং দিট্ঠিসংযোজনং গাহো পটিগ্গাহো অভিনিৱেসো পৰামাসো কুম্মগ্গো মিচ্ছাপথো মিচ্ছত্তং তিত্থাযতনং ৱিপৰিযাসগ্গাহো [ৱিপৰিযেসগ্গাহো (সব্বত্থ) পদসিদ্ধি চিন্তেতব্বা], অযং ৱুচ্চতি দিট্ঠিৱিপত্তি. সব্বাপি মিচ্ছাদিট্ঠি দিট্ঠিৱিপত্তি. ইমায দিট্ঠিৱিপত্তিযা সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘দিট্ঠিৱিপন্নো’’.

৬৩. কতমো চ পুগ্গলো অজ্ঝত্তসংযোজনো? যস্স পুগ্গলস্স পঞ্চোৰম্ভাগিযানি সংযোজনানি অপ্পহীনানি – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘অজ্ঝত্তসংযোজনো’’.

৬৪. কতমো চ পুগ্গলো বহিদ্ধাসংযোজনো? যস্স পুগ্গলস্স পঞ্চুদ্ধম্ভাগিযানি সংযোজনানি অপ্পহীনানি – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘বহিদ্ধাসংযোজনো’’.

৬৫. কতমো চ পুগ্গলো অক্কোধনো? তত্থ কতমো কোধো? যো কোধো কুজ্ঝনা কুজ্ঝিতত্তং দোসো দুস্সনা দুস্সিতত্তং ব্যাপত্তি ব্যাপজ্জনা ব্যাপজ্জিতত্তং ৱিৰোধো পটিৱিৰোধো চণ্ডিক্কং অসুৰোপো অনত্তমনতা চিত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি কোধো. যস্স পুগ্গলস্স অযং কোধো পহীনো – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘অক্কোধনো’’.

৬৬. কতমো চ পুগ্গলো অনুপনাহী? তত্থ কতমো উপনাহো? পুব্বকালং কোধো অপৰকালং উপনাহো যো এৱৰূপো উপনাহো উপনয্হনা উপনয্হিতত্তং অট্ঠপনা ঠপনা সণ্ঠপনা অনুসংসন্দনা অনুপ্পবন্ধনা দড়্হীকম্মং কোধস্স – অযং ৱুচ্চতি উপনাহো. যস্স পুগ্গলস্স অযং উপনাহো পহীনো – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘অনুপনাহী’’.

৬৭. কতমো চ পুগ্গলো অমক্খী? তত্থ কতমো মক্খো? যো মক্খো মক্খাযনা মক্খাযিতত্তং নিট্ঠুৰিযং নিট্ঠুৰিযকম্মং – অযং ৱুচ্চতি মক্খো. যস্স পুগ্গলস্স অযং মক্খো পহীনো – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘অমক্খী’’.

৬৮. কতমো চ পুগ্গলো অপড়াসী? তত্থ কতমো পড়াসো? যো পড়াসো পড়াসাযনা পড়াসাযিতত্তং পড়াসাহাৰো ৱিৱাদট্ঠানং যুগগ্গাহো অপ্পটিনিস্সগ্গো – অযং ৱুচ্চতি পড়াসো. যস্স পুগ্গলস্স অযং পড়াসো পহীনো – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘অপড়াসী’’.

৬৯. কতমো চ পুগ্গলো অনিস্সুকী? তত্থ কতমা ইস্সা? যা পৰলাভসক্কাৰগৰুকাৰমাননৱন্দনপূজনাসু ইস্সা ইস্সাযনা ইস্সাযিতত্তং উসূযা উসূযনা উসূযিতত্তং – অযং ৱুচ্চতি ইস্সা. যস্স পুগ্গলস্স অযং ইস্সা পহীনা – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘অনিস্সুকী’’.

৭০. কতমো চ পুগলো অমচ্ছৰী? তত্থ কতমং মচ্ছৰিযং? পঞ্চ মচ্ছৰিযানি – আৱাসমচ্ছৰিযং, কুলমচ্ছৰিযং, লাভমচ্ছৰিযং, ৱণ্ণমচ্ছৰিযং, ধম্মমচ্ছৰিযং. যং এৱৰূপং মচ্ছেৰং মচ্ছৰাযনা মচ্ছৰাযিতত্তং ৱেৱিচ্ছং কদৰিযং কটুকঞ্চুকতা অগ্গহিতত্তং চিত্তস্স – ইদং ৱুচ্চতি মচ্ছৰিযং. যস্স পুগ্গলস্স ইদং মচ্ছৰিযং পহীনং – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘অমচ্ছৰী’’.

৭১. কতমো চ পুগ্গলো অসঠো? তত্থ কতমং সাঠেয্যং? ইধেকচ্চো সঠো হোতি পৰিসঠো. যং তত্থ সঠং সঠতা সাঠেয্যং কক্কৰতা কক্কৰিযং পৰিক্খত্ততা পাৰিক্খত্তিযং – ইদং ৱুচ্চতি সাঠেয্যং. যস্স পুগ্গলস্স ইদং সাঠেয্যং পহীনং – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘অসঠো’’.

৭২. কতমো চ পুগ্গলো অমাযাৱী? তত্থ কতমা মাযা? ইধেকচ্চো পুগ্গলো কাযেন দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা ৱাচায দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা মনসা দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা তস্স পটিচ্ছাদনহেতু পাপিকং ইচ্ছং পণিদহতি – ‘‘মা মং জঞ্ঞা’’তি ইচ্ছতি, ‘‘মা মং জঞ্ঞা’’তি সঙ্কপ্পতি, ‘‘মা মং জঞ্ঞা’’তি ৱাচং ভাসতি, ‘‘মা মং জঞ্ঞা’’তি কাযেন পৰক্কমতি. যা এৱৰূপা মাযা মাযাৱিতা অচ্চাসৰা ৱঞ্চনা নিকতি ৱিকিৰণা পৰিহৰণা গূহনা পৰিগূহনা ছাদনা পটিচ্ছাদনা অনুত্তানীকম্মং অনাৱিকম্মং ৱোচ্ছাদনা পাপকিৰিযা – অযং ৱুচ্চতি মাযা. যস্স পুগ্গলস্স অযং মাযা পহীনা – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘অমাযাৱী’’.

৭৩. কতমো চ পুগ্গলো হিৰিমা? তত্থ কতমা হিৰী? যং হিৰীযতি হিৰিযিতব্বেন হিৰীযতি পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা – অযং ৱুচ্চতি হিৰী. ইমায হিৰিযা সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘হিৰিমা’’.

৭৪. কতমো চ পুগ্গলো ওত্তপ্পী? তত্থ কতমং ওত্তপ্পং? যং ওত্তপ্পতি ওত্তপ্পিতব্বেন ওত্তপ্পতি পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা – ইদং ৱুচ্চতি ওত্তপ্পং. ইমিনা ওত্তপ্পেন সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘ওত্তপ্পী’’.

৭৫. কতমো চ পুগ্গলো সুৱচো? তত্থ কতমা সোৱচস্সতা? সহধম্মিকে ৱুচ্চমানে সোৱচস্সাযং সোৱচস্সিযং সোৱচস্সতা অৱিপ্পটিকুলগ্গাহিতা অৱিপচ্চনীকসাততা সাদৰিযং সাদৰিযতা সগাৰৱতা সপ্পতিস্সৱতা – অযং ৱুচ্চতি সোৱচস্সতা. ইমায সোৱচস্সতায সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘সুৱচো’’.

৭৬. কতমো চ পুগ্গলো কল্যাণমিত্তো? তত্থ কতমা কল্যাণমিত্ততা? যে তে পুগ্গলা সদ্ধা সীলৱন্তো বহুস্সুতা চাগৱন্তো পঞ্ঞৱন্তো, যা তেসং সেৱনা নিসেৱনা সংসেৱনা ভজনা সম্ভজনা ভত্তি সম্ভত্তি সম্পৱঙ্কতা – অযং ৱুচ্চতি কল্যাণমিত্ততা. ইমায কল্যাণমিত্ততায সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘কল্যাণমিত্তো’’.

৭৭. কতমো চ পুগ্গলো ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰো? তত্থ কতমা ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰতা? ইধেকচ্চো পুগ্গলো চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী; যত্ৱাধিকৰণমেনং চক্খুন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তস্স সংৱৰায পটিপজ্জতি, ৰক্খতি চক্খুন্দ্ৰিযং চক্খুন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৱা…পে… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৱা…পে… জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা…পে… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা…পে… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী; যত্ৱাধিকৰণমেনং মনিন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তস্স সংৱৰায পটিপজ্জতি, ৰক্খতি মনিন্দ্ৰিযং, মনিন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতি. যা ইমেসং ছন্নং ইন্দ্ৰিযানং গুত্তি গোপনা আৰক্খো সংৱৰো – অযং ৱুচ্চতি ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰতা. ইমায ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰতায সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰো’’.

৭৮. কতমো চ পুগ্গলো ভোজনে মত্তঞ্ঞূ? তত্থ কতমা ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা? ইধেকচ্চো পুগ্গলো পটিসঙ্খা যোনিসো আহাৰং আহাৰেতি – ‘‘নেৱ দৱায, ন মদায, ন মণ্ডনায, ন ৱিভূসনায; যাৱদেৱ ইমস্স কাযস্স ঠিতিযা যাপনায ৱিহিংসূপৰতিযা ব্ৰহ্মচৰিযানুগ্গহায. ইতি পুৰাণঞ্চ ৱেদনং পটিহঙ্খামি, নৱঞ্চ ৱেদনং ন উপ্পাদেস্সামি, যাত্ৰা চ মে ভৱিস্সতি অনৱজ্জতা চ ফাসুৱিহাৰো চা’’তি. যা তত্থ সন্তুট্ঠিতা মত্তঞ্ঞুতা পটিসঙ্খা ভোজনে – অযং ৱুচ্চতি ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা. ইমায ভোজনে মত্তঞ্ঞুতায সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘ভোজনে মত্তঞ্ঞূ’’.

৭৯. কতমো চ পুগ্গলো উপট্ঠিতস্সতি? তত্থ কতমা সতি? যা সতি অনুস্সতি পটিস্সতি সতি সৰণতা ধাৰণতা অপিলাপনতা অসম্মুসনতা সতি সতিন্দ্ৰিযং সতিবলং সম্মাসতি – অযং ৱুচ্চতি সতি. ইমায সতিযা সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘উপট্ঠিতস্সতি’’.

৮০. কতমো চ পুগ্গলো সম্পজানো? তত্থ কতমং সম্পজঞ্ঞং? যা পঞ্ঞা পজাননা ৱিচযো পৱিচযো ধম্মৱিচযো সল্লক্খণা উপলক্খণা পচ্চুপলক্খণা পণ্ডিচ্চং কোসল্লং নেপুঞ্ঞং ৱেভব্যা চিন্তা উপপৰিক্খা ভূৰী মেধা পৰিণাযিকা ৱিপস্সনা সম্পজঞ্ঞং পতোদো পঞ্ঞা পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং পঞ্ঞাবলং পঞ্ঞাসত্থং পঞ্ঞাপাসাদো পঞ্ঞাআলোকো পঞ্ঞাওভাসো পঞ্ঞাপজ্জোতো পঞ্ঞাৰতনং অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি – ইদং ৱুচ্চতি সম্পজঞ্ঞং. ইমিনা সম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘সম্পজানো’’.

৮১. কতমো চ পুগ্গলো সীলসম্পন্নো? তত্থ কতমা সীলসম্পদা? কাযিকো অৱীতিক্কমো ৱাচসিকো অৱীতিক্কমো কাযিকৱাচসিকো অৱীতিক্কমো – অযং ৱুচ্চতি সীলসম্পদা. সব্বোপি সীলসংৱৰো সীলসম্পদা. ইমায সীলসম্পদায সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘সীলসম্পন্নো’’.

৮২. কতমো চ পুগ্গলো দিট্ঠিসম্পন্নো? তত্থ কতমা দিট্ঠিসম্পদা? ‘‘অত্থি দিন্নং, অত্থি যিট্ঠং, অত্থি হুতং, অত্থি সুকতদুক্কটানং কম্মানং ফলং ৱিপাকো, অত্থি অযং লোকো, অত্থি পৰো লোকো, অত্থি মাতা, অত্থি পিতা, অত্থি সত্তা ওপপাতিকা, অত্থি লোকে সমণব্ৰাহ্মণা সম্মগ্গতা সম্মাপটিপন্না যে ইমঞ্চ লোকং পৰঞ্চ লোকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা পৱেদেন্তী’’তি. যা এৱৰূপা পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি – অযং ৱুচ্চতি দিট্ঠিসম্পদা. সব্বাপি সম্মাদিট্ঠি দিট্ঠিসম্পদা. ইমায দিট্ঠিসম্পদায সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘দিট্ঠিসম্পন্নো’’.

৮৩. কতমে দ্ৱে পুগ্গলা দুল্লভা লোকস্মিং? যো চ পুব্বকাৰী, যো চ কতঞ্ঞূ কতৱেদী – ইমে দ্ৱে পুগ্গলা দুল্লভা লোকস্মিং.

৮৪. কতমে দ্ৱে পুগ্গলা দুত্তপ্পযা? যো চ লদ্ধং লদ্ধং নিক্খিপতি, যো চ লদ্ধং লদ্ধং ৱিস্সজ্জেতি – ইমে দ্ৱে পুগ্গলা ‘‘দুত্তপ্পযা’’.

৮৫. কতমে দ্ৱে পুগ্গলা সুতপ্পযা? যো চ লদ্ধং লদ্ধং ন নিক্খিপতি, যো চ লদ্ধং লদ্ধং ন ৱিস্সজ্জেতি – ইমে দ্ৱে পুগ্গলা ‘‘সুতপ্পযা’’.

৮৬. কতমেসং দ্ৱিন্নং পুগ্গলানং আসৱা ৱড্ঢন্তি? যো চ ন কুক্কুচ্চাযিতব্বং কুক্কুচ্চাযতি, যো চ কুক্কুচ্চাযিতব্বং ন কুক্কুচ্চাযতি – ইমেসং দ্ৱিন্নং পুগ্গলানং আসৱা ৱড্ঢন্তি.

৮৭. কতমেসং দ্ৱিন্নং পুগ্গলানং আসৱা ন ৱড্ঢন্তি? যো চ ন কুক্কুচ্চাযিতব্বং ন কুক্কুচ্চাযতি, যো চ কুক্কুচ্চাযিতব্বং কুক্কুচ্চাযতি – ইমেসং দ্ৱিন্নং পুগ্গলানং আসৱা ন ৱড্ঢন্তি.

৮৮. কতমো চ পুগ্গলো হীনাধিমুত্তো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো দুস্সীলো হোতি পাপধম্মো, সো অঞ্ঞং দুস্সীলং পাপধম্মং সেৱতি ভজতি পযিৰুপাসতি – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘হীনাধিমুত্তো’’.

৮৯. কতমো চ পুগ্গলো পণীতাধিমুত্তো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো সীলৱা হোতি কল্যাণধম্মো, সো অঞ্ঞং সীলৱন্তং কল্যাণধম্মং সেৱতি ভজতি পযিৰুপাসতি – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘পণীতাধিমুত্তো’’.

৯০. কতমো চ পুগ্গলো তিত্তো? পচ্চেকসম্বুদ্ধা [পচ্চেকবুদ্ধো (সী.)] যে চ তথাগতস্স সাৱকা অৰহন্তো তিত্তা. সম্মাসম্বুদ্ধো তিত্তো চ তপ্পেতা চ [তপ্পেতা চ, অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো তিত্তো (সী.)].

দুকনিদ্দেসো.