নিদ্দেসো
১. এককপুগ্গলপঞ্ঞত্তি
১. কতমো চ পুগ্গলো সমযৱিমুত্তো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো কালেন কালং সমযেন সমযং অট্ঠ ৱিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৱা [ফস্সিত্ৱা (সী. পী.)] ৱিহৰতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা একচ্চে আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তি – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘সমযৱিমুত্তো’’.
২. কতমো চ পুগ্গলো অসমযৱিমুত্তো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো ন হেৱ খো কালেন কালং সমযেন সমযং অট্ঠ ৱিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তি – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘অসমযৱিমুত্তো’’. সব্বেপি অৰিযপুগ্গলা অৰিযে ৱিমোক্খে অসমযৱিমুত্তা.
৩. কতমো চ পুগ্গলো কুপ্পধম্মো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো লাভী হোতি ৰূপসহগতানং ৱা অৰূপসহগতানং ৱা সমাপত্তীনং. সো চ খো ন নিকামলাভী হোতি ন অকিচ্ছলাভী ন অকসিৰলাভী; ন যত্থিচ্ছকং যদিচ্ছকং যাৱতিচ্ছকং সমাপজ্জতিপি ৱুট্ঠাতিপি. ঠানং খো পনেতং ৱিজ্জতি, যং তস্স পুগ্গলস্স পমাদমাগম্ম তা সমাপত্তিযো কুপ্পেয্যুং – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘কুপ্পধম্মো’’.
৪. কতমো চ পুগ্গলো অকুপ্পধম্মো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো লাভী হোতি ৰূপসহগতানং ৱা অৰূপসহগতানং ৱা সমাপত্তীনং. সো চ খো নিকামলাভী হোতি অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী; যত্থিচ্ছকং যদিচ্ছকং যাৱতিচ্ছকং সমাপজ্জতিপি ৱুট্ঠাতিপি. অট্ঠানমেতং অনৱকাসো যং তস্স পুগ্গলস্স পমাদমাগম্ম তা সমাপত্তিযো কুপ্পেয্যুং – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘অকুপ্পধম্মো’’. সব্বেপি অৰিযপুগ্গলা অৰিযে ৱিমোক্খে অকুপ্পধম্মা.
৫. কতমো চ পুগ্গলো পৰিহানধম্মো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো লাভী হোতি ৰূপসহগতানং ৱা অৰূপসহগতানং ৱা সমাপত্তীনং. সো চ খো ন নিকামলাভী হোতি ন অকিচ্ছলাভী ন অকসিৰলাভী; ন যত্থিচ্ছকং যদিচ্ছকং যাৱতিচ্ছকং সমাপজ্জতিপি ৱুট্ঠাতিপি. ঠানং খো পনেতং ৱিজ্জতি, যং সো পুগ্গলো পমাদমাগম্ম তাহি সমাপত্তীহি পৰিহাযেয্য – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘পৰিহানধম্মো’’.
৬. কতমো চ পুগ্গলো অপৰিহানধম্মো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো লাভী হোতি ৰূপসহগতানং ৱা অৰূপসহগতানং ৱা সমাপত্তীনং. সো চ খো নিকামলাভী হোতি অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী; যত্থিচ্ছকং যদিচ্ছকং যাৱতিচ্ছকং সমাপজ্জতিপি ৱুট্ঠাতিপি. অট্ঠানমেতং অনৱকাসো যং সো পুগ্গলো পমাদমাগম্ম তাহি সমাপত্তীহি পৰিহাযেয্য – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘অপৰিহানধম্মো’’. সব্বেপি অৰিযপুগ্গলা অৰিযে ৱিমোক্খে অপৰিহানধম্মা.
৭. কতমো চ পুগ্গলো চেতনাভব্বো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো লাভী হোতি ৰূপসহগতানং ৱা অৰূপসহগতানং ৱা সমাপত্তীনং. সো চ খো ন নিকামলাভী হোতি ন অকিচ্ছলাভী ন অকসিৰলাভী; ন যত্থিচ্ছকং যদিচ্ছকং যাৱতিচ্ছকং সমাপজ্জতিপি ৱুট্ঠাতিপি. সচে অনুসঞ্চেতেতি, ন পৰিহাযতি তাহি সমাপত্তীহি. সচে ন অনুসঞ্চেতেতি, পৰিহাযতি তাহি সমাপত্তীহি – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘চেতনাভব্বো’’.
৮. কতমো চ পুগ্গলো অনুৰক্খণাভব্বো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো লাভী হোতি ৰূপসহগতানং ৱা অৰূপসহগতানং ৱা সমাপত্তীনং. সো চ খো ন নিকামলাভী হোতি ন অকিচ্ছলাভী ন অকসিৰলাভী; ন যত্থিচ্ছকং যদিচ্ছকং যাৱতিচ্ছকং সমাপজ্জতিপি ৱুট্ঠাতিপি. সচে অনুৰক্খতি, ন পৰিহাযতি তাহি সমাপত্তীহি. সচে ন অনুৰক্খতি, পৰিহাযতি তাহি সমাপত্তীহি – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘অনুৰক্খণাভব্বো’’.
৯. কতমো চ পুগ্গলো পুথুজ্জনো? যস্স পুগ্গলস্স তীণি সংযোজনানি অপ্পহীনানি; ন চ তেসং ধম্মানং পহানায পটিপন্নো – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘পুথুজ্জনো’’.
১০. কতমো চ পুগ্গলো গোত্ৰভূ? যেসং ধম্মানং সমনন্তৰা অৰিযধম্মস্স অৱক্কন্তি হোতি তেহি ধম্মেহি সমন্নাগতো – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘গোত্ৰভূ’’.
১১. কতমো চ পুগ্গলো ভযূপৰতো? সত্ত সেক্খা ভযূপৰতা, যে চ পুথুজ্জনা সীলৱন্তো. অৰহা অভযূপৰতো.
১২. কতমো চ পুগ্গলো অভব্বাগমনো? যে তে পুগ্গলা কম্মাৱৰণেন সমন্নাগতা, কিলেসাৱৰণেন সমন্নাগতা, ৱিপাকাৱৰণেন সমন্নাগতা, অস্সদ্ধা অচ্ছন্দিকা দুপ্পঞ্ঞা এড়া, অভব্বা নিযামং ওক্কমিতুং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তং – ইমে ৱুচ্চন্তি পুগ্গলা ‘‘অভব্বাগমনা’’.
১৩. কতমো চ পুগ্গলো ভব্বাগমনো? যে তে পুগ্গলা ন কম্মাৱৰণেন সমন্নাগতা, ন কিলেসাৱৰণেন সমন্নাগতা, ন ৱিপাকাৱৰণেন সমন্নাগতা, সদ্ধা ছন্দিকা পঞ্ঞৱন্তো [পঞ্ঞৱন্তা (সী.)] অনেড়া, ভব্বা নিযামং ওক্কমিতুং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তং – ইমে ৱুচ্চন্তি পুগ্গলা ‘‘ভব্বাগমনা’’.
১৪. কতমো চ পুগ্গলো নিযতো? পঞ্চ পুগ্গলা আনন্তৰিকা, যে চ মিচ্ছাদিট্ঠিকা নিযতা, অট্ঠ চ অৰিযপুগ্গলা নিযতা. অৱসেসা পুগ্গলা অনিযতা.
১৫. কতমো চ পুগ্গলো পটিপন্নকো? চত্তাৰো মগ্গসমঙ্গিনো পুগ্গলা পটিপন্নকা, চত্তাৰো ফলসমঙ্গিনো পুগ্গলা ফলে ঠিতা.
১৬. কতমো চ পুগ্গলো সমসীসী? যস্স পুগ্গলস্স অপুব্বং অচৰিমং আসৱপৰিযাদানঞ্চ হোতি জীৱিতপৰিযাদানঞ্চ – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘সমসীসী’’.
১৭. কতমো চ পুগ্গলো ঠিতকপ্পী? অযঞ্চ পুগ্গলো সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায পটিপন্নো অস্স, কপ্পস্স চ উড্ডয্হনৱেলা অস্স, নেৱ তাৱ কপ্পো উড্ডয্হেয্য যাৱাযং পুগ্গলো ন সোতাপত্তিফলং সচ্ছিকৰোতি. অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘ঠিতকপ্পী’’. সব্বেপি মগ্গসমঙ্গিনো পুগ্গলা ঠিতকপ্পিনো.
১৮. কতমো চ পুগ্গলো অৰিযো? অট্ঠ অৰিযপুগ্গলা অৰিযা. অৱসেসা পুগ্গলা অনৰিযা.
১৯. কতমো চ পুগ্গলো সেক্খো? চত্তাৰো মগ্গসমঙ্গিনো তযো ফলসমঙ্গিনো পুগ্গলা ‘‘সেক্খা’’. অৰহা অসেক্খো. অৱসেসা পুগ্গলা নেৱসেক্খনাসেক্খা.
২০. কতমো চ পুগ্গলো তেৱিজ্জো? তীহি ৱিজ্জাহি সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘তেৱিজ্জো’’.
২১. কতমো চ পুগ্গলো ছড়ভিঞ্ঞো? ছহি অভিঞ্ঞাহি সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘ছড়ভিঞ্ঞো’’.
২২. কতমো চ পুগ্গলো সম্মাসম্বুদ্ধো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু সামং সচ্চানি অভিসম্বুজ্ঝতি; তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতং পাপুণাতি, বলেসু চ ৱসীভাৱং – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো’’.
২৩. কতমো চ পুগ্গলো পচ্চেকসম্বুদ্ধো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু সামং সচ্চানি অভিসম্বুজ্ঝতি; ন চ তত্থ সব্বঞ্ঞুতং পাপুণাতি, ন চ বলেসু ৱসীভাৱং – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘পচ্চেকসম্বুদ্ধো’’.
২৪. কতমো চ পুগ্গলো উভতোভাগৱিমুত্তো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো অট্ঠ ৱিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰতি; পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তি – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘উভতোভাগৱিমুত্তো’’.
২৫. কতমো চ পুগ্গলো পঞ্ঞাৱিমুত্তো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো ন হেৱ খো অট্ঠ ৱিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰতি; পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তি. অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘পঞ্ঞাৱিমুত্তো’’.
২৬. কতমো চ পুগ্গলো কাযসক্খী? ইধেকচ্চো পুগ্গলো অট্ঠ ৱিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰতি; পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা একচ্চে আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তি. অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘কাযসক্খী’’.
২৭. কতমো চ পুগ্গলো দিট্ঠিপ্পত্তো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘অযং দুক্খসমুদযো’’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘অযং দুক্খনিৰোধো’’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’’তি যথাভূতং পজানাতি. তথাগতপ্পৱেদিতা চস্স ধম্মা পঞ্ঞায ৱোদিট্ঠা হোন্তি ৱোচৰিতা. পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা একচ্চে আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তি – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘দিট্ঠিপ্পত্তো’’.
২৮. কতমো চ পুগ্গলো সদ্ধাৱিমুত্তো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘অযং দুক্খসমুদযো’’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘অযং দুক্খনিৰোধো’’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’’তি যথাভূতং পজানাতি. তথাগতপ্পৱেদিতা চস্স ধম্মা পঞ্ঞায ৱোদিট্ঠা হোন্তি ৱোচৰিতা. পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা একচ্চে আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তি, নো চ খো যথা দিট্ঠিপ্পত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘সদ্ধাৱিমুত্তো’’.
২৯. কতমো চ পুগ্গলো ধম্মানুসাৰী? যস্স পুগ্গলস্স সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায পটিপন্নস্স পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি, পঞ্ঞাৱাহিং পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমং অৰিযমগ্গং ভাৱেতি – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘ধম্মানুসাৰী’’. সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায পটিপন্নো পুগ্গলো ধম্মানুসাৰী ফলে ঠিতো দিট্ঠিপ্পত্তো.
৩০. কতমো চ পুগ্গলো সদ্ধানুসাৰী? যস্স পুগ্গলস্স সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায পটিপন্নস্স সদ্ধিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি, সদ্ধাৱাহিং সদ্ধাপুব্বঙ্গমং অৰিযমগ্গং ভাৱেতি – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘সদ্ধানুসাৰী’’. সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায পটিপন্নো পুগ্গলো সদ্ধানুসাৰী ফলে ঠিতো সদ্ধাৱিমুত্তো.
৩১. কতমো চ পুগ্গলো সত্তক্খত্তুপৰমো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো তিণ্ণং সংযোজনানং পৰিক্খযা সোতাপন্নো হোতি অৱিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপৰাযনো [সম্বোধিপৰাযণো (সী. ক.)]. সো সত্তক্খত্তুং দেৱে চ মানুসে চ সন্ধাৱিত্ৱা সংসৰিত্ৱা দুক্খস্সন্তং কৰোতি – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘সত্তক্খত্তুপৰমো’’.
৩২. কতমো চ পুগ্গলো কোলঙ্কোলো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো তিণ্ণং সংযোজনানং পৰিক্খযা সোতাপন্নো হোতি অৱিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপৰাযনো. সো দ্ৱে ৱা তীণি ৱা কুলানি সন্ধাৱিত্ৱা সংসৰিত্ৱা দুক্খস্সন্তং কৰোতি – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘কোলঙ্কোলো’’.
৩৩. কতমো চ পুগ্গলো একবীজী? ইধেকচ্চো পুগ্গলো তিণ্ণং সংযোজনানং পৰিক্খযা সোতাপন্নো হোতি অৱিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপৰাযনো. সো একংযেৱ মানুসকং ভৱং নিব্বত্তেত্ৱা দুক্খস্সন্তং কৰোতি – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘একবীজী’’.
৩৪. কতমো চ পুগ্গলো সকদাগামী? ইধেকচ্চো পুগ্গলো তিণ্ণং সংযোজনানং পৰিক্খযা ৰাগদোসমোহানং তনুত্তা সকদাগামী হোতি, সকিদেৱ ইমং লোকং আগন্ত্ৱা দুক্খস্সন্তং কৰোতি – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘সকদাগামী’’.
৩৫. কতমো চ পুগ্গলো অনাগামী? ইধেকচ্চো পুগ্গলো পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা ওপপাতিকো হোতি, তত্থ পৰিনিব্বাযী অনাৱত্তিধম্মো তস্মা লোকা – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘অনাগামী’’.
৩৬. কতমো চ পুগ্গলো অন্তৰাপৰিনিব্বাযী? ইধেকচ্চো পুগ্গলো পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা ওপপাতিকো হোতি, তত্থ পৰিনিব্বাযী অনাৱত্তিধম্মো তস্মা লোকা. সো উপপন্নং ৱা সমনন্তৰা অপ্পত্তং ৱা ৱেমজ্ঝং আযুপ্পমাণং অৰিযমগ্গং সঞ্জনেতি উপৰিট্ঠিমানং সংযোজনানং পহানায – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘অন্তৰাপৰিনিব্বাযী’’.
৩৭. কতমো চ পুগ্গলো উপহচ্চপৰিনিব্বাযী? ইধেকচ্চো পুগ্গলো পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা ওপপাতিকো হোতি, তত্থ পৰিনিব্বাযী অনাৱত্তিধম্মো তস্মা লোকা. সো অতিক্কমিত্ৱা ৱেমজ্ঝং আযুপ্পমাণং উপহচ্চ ৱা কালকিৰিযং [কালং কিৰিযং (ক.)] অৰিযমগ্গং সঞ্জনেতি উপৰিট্ঠিমানং সংযোজনানং পহানায – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘উপহচ্চপৰিনিব্বাযী’’.
৩৮. কতমো চ পুগ্গলো অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী? ইধেকচ্চো পুগ্গলো পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা ওপপাতিকো হোতি, তত্থ পৰিনিব্বাযী অনাৱত্তিধম্মো তস্মা লোকা. সো অসঙ্খাৰেন অৰিযমগ্গং সঞ্জনেতি উপৰিট্ঠিমানং সংযোজনানং পহানায – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী’’.
৩৯. কতমো চ পুগ্গলো সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী? ইধেকচ্চো পুগ্গলো পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা ওপপাতিকো হোতি, তত্থ পৰিনিব্বাযী অনাৱত্তিধম্মো তস্মা লোকা. সো সসঙ্খাৰেন অৰিযমগ্গং সঞ্জনেতি উপৰিট্ঠিমানং সংযোজনানং পহানায – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী’’.
৪০. কতমো চ পুগ্গলো উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামী? ইধেকচ্চো পুগ্গলো পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা ওপপাতিকো হোতি, তত্থ পৰিনিব্বাযী অনাৱত্তিধম্মো তস্মা লোকা. সো অৱিহা চুতো অতপ্পং গচ্ছতি, অতপ্পা চুতো সুদস্সং গচ্ছতি, সুদস্সা চুতো সুদস্সিং গচ্ছতি, সুদস্সিযা চুতো অকনিট্ঠং গচ্ছতি; অকনিট্ঠে অৰিযমগ্গং সঞ্জনেতি উপৰিট্ঠিমানং সংযোজনানং পহানায – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামী’’.
৪১. কতমো চ পুগ্গলো সোতাপন্নো সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায পটিপন্নো? তিণ্ণং সংযোজনানং পহানায পটিপন্নো পুগ্গলো সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায পটিপন্নো. যস্স পুগ্গলস্স তীণি সংযোজনানি পহীনানি – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘সোতাপন্নো’’.
৪২. কামৰাগব্যাপাদানং তনুভাৱায পটিপন্নো পুগ্গলো সকদাগামিফলসচ্ছিকিৰিযায পটিপন্নো. যস্স পুগ্গলস্স কামৰাগব্যাপাদা তনুভূতা – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘সকদাগামী’’.
৪৩. কামৰাগব্যাপাদানং অনৱসেসপ্পহানায পটিপন্নো পুগ্গলো অনাগামিফলসচ্ছিকিৰিযায পটিপন্নো. যস্স পুগ্গলস্স কামৰাগব্যাপাদা অনৱসেসা পহীনা – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘অনাগামী’’.
৪৪. ৰূপৰাগঅৰূপৰাগমানউদ্ধচ্চঅৱিজ্জায অনৱসেসপ্পহানায পটিপন্নো পুগ্গলো অৰহত্তফলসচ্ছিকিৰিযায পটিপন্নো. যস্স পুগ্গলস্স ৰূপৰাগো অৰূপৰাগো মানো উদ্ধচ্চং অৱিজ্জা অনৱসেসা পহীনা – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘অৰহা’’.
এককনিদ্দেসো.
২. দুকপুগ্গলপঞ্ঞত্তি
৪৫. কতমো চ পুগ্গলো কোধনো? তত্থ কতমো কোধো? যো কোধো কুজ্ঝনা কুজ্ঝিতত্তং দোসো দুস্সনা দুস্সিতত্তং [দূসনা দূসিতত্তং (স্যা.)] ব্যাপত্তি ব্যাপজ্জনা ব্যাপজ্জিতত্তং ৱিৰোধো পটিৱিৰোধো চণ্ডিক্কং অসুৰোপো অনত্তমনতা চিত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি কোধো. যস্স পুগ্গলস্স অযং কোধো অপ্পহীনো – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘কোধনো’’.
৪৬. কতমো চ পুগ্গলো উপনাহী? তত্থ কতমো উপনাহো? পুব্বকালং কোধো অপৰকালং উপনাহো. যো এৱৰূপো উপনাহো উপনয্হনা উপনয্হিতত্তং অট্ঠপনা [আঠপনা (ক.) ৱিভ. ৮৯১] ঠপনা সণ্ঠপনা অনুসংসন্দনা অনুপ্পবন্ধনা দড়্হীকম্মং কোধস্স – অযং ৱুচ্চতি উপনাহো. যস্স পুগ্গলস্স অযং উপনাহো অপ্পহীনো – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘উপনাহী’’.
৪৭. কতমো চ পুগ্গলো মক্খী? তত্থ কতমো মক্খো? যো মক্খো মক্খাযনা মক্খাযিতত্তং [মক্খীযনা মক্খীযিতত্তং (সী.), মক্খিযনা মক্খিযিতত্তং (ক.)] নিট্ঠুৰিযং নিট্ঠুৰিযকম্মং – অযং ৱুচ্চতি মক্খো. যস্স পুগ্গলস্স অযং মক্খো অপ্পহীনো – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘মক্খী’’.
৪৮. কতমো চ পুগ্গলো পড়াসী? তত্থ কতমো পড়াসো? যো পড়াসো পড়াসাযনা পড়াসাযিতত্তং পড়াসাহাৰো ৱিৱাদট্ঠানং যুগগ্গাহো অপ্পটিনিস্সগ্গো – অযং ৱুচ্চতি পড়াসো. যস্স পুগ্গলস্স অযং পড়াসো অপ্পহীনো – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘পড়াসী’’.
৪৯. কতমো চ পুগ্গলো ইস্সুকী? তত্থ কতমা ইস্সা? যা পৰলাভসক্কাৰগৰুকাৰমাননৱন্দনপূজনাসু ইস্সা ইস্সাযনা ইস্সাযিতত্তং উসূযা উসূযনা [উস্সুযা উস্সুযনা (ক.) ৱিভ. ৮৯৩] উসূযিতত্তং – অযং ৱুচ্চতি ইস্সা. যস্স পুগ্গলস্স অযং ইস্সা অপ্পহীনা – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘ইস্সুকী’’.
৫০. কতমো চ পুগ্গলো মচ্ছৰী? তত্থ কতমং মচ্ছৰিযং? পঞ্চ মচ্ছৰিযানি – আৱাসমচ্ছৰিযং, কুলমচ্ছৰিযং, লাভমচ্ছৰিযং, ৱণ্ণমচ্ছৰিযং, ধম্মমচ্ছৰিযং. যং এৱৰূপং মচ্ছেৰং মচ্ছৰাযনা মচ্ছৰাযিতত্তং ৱেৱিচ্ছং কদৰিযং কটুকঞ্চুকতা অগ্গহিতত্তং চিত্তস্স – ইদং ৱুচ্চতি মচ্ছৰিযং. যস্স পুগ্গলস্স ইদং মচ্ছৰিযং অপ্পহীনং – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘মচ্ছৰী’’.
৫১. কতমো চ পুগ্গলো সঠো? তত্থ কতমং সাঠেয্যং? ইধেকচ্চো সঠো হোতি পৰিসঠো. যং তত্থ সঠং সঠতা সাঠেয্যং কক্কৰতা কক্কৰিযং [কক্খড়তা কক্খড়িযং (স্যা.) এৱং খুদ্দকৱিভঙ্গদুকনিদ্দেসেপি] পৰিক্খত্তত্তা পাৰিক্খত্তিযং – ইদং ৱুচ্চতি সাঠেয্যং. যস্স পুগ্গলস্স ইদং সাঠেয্যং অপ্পহীনং – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘সঠো’’.
৫২. কতমো চ পুগ্গলো মাযাৱী? তত্থ কতমা মাযা? ইধেকচ্চো কাযেন দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা ৱাচায দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা মনসা দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা তস্স পটিচ্ছাদনহেতু পাপিকং ইচ্ছং পণিদহতি – ‘‘মা মং জঞ্ঞা’’তি ইচ্ছতি, ‘‘মা মং জঞ্ঞা’’তি সঙ্কপ্পতি ‘‘মা মং জঞ্ঞা’’তি ৱাচং ভাসতি, ‘‘মা মং জঞ্ঞা’’তি কাযেন পৰক্কমতি. যা এৱৰূপা মাযা মাযাৱিতা অচ্চাসৰা ৱঞ্চনা নিকতি ৱিকিৰণা পৰিহৰণা গূহনা পৰিগূহনা ছাদনা পটিচ্ছাদনা অনুত্তানীকম্মং অনাৱিকম্মং ৱোচ্ছাদনা পাপকিৰিযা – অযং ৱুচ্চতি মাযা. যস্স পুগ্গলস্স অযং মাযা অপ্পহীনা – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘মাযাৱী’’.
৫৩. কতমো চ পুগ্গলো অহিৰিকো? তত্থ কতমং অহিৰিকং? যং ন হিৰীযতি হিৰিযিতব্বেন ন হিৰীযতি পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা – ইদং ৱুচ্চতি অহিৰিকং. ইমিনা অহিৰিকেন সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘অহিৰিকো’’.
৫৪. কতমো চ পুগ্গলো অনোত্তপ্পী? তত্থ কতমং অনোত্তপ্পং? যং ন ওত্তপ্পতি ওত্তপ্পিতব্বেন ন ওত্তপ্পতি পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা – ইদং ৱুচ্চতি অনোত্তপ্পং. ইমিনা অনোত্তপ্পেন সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘অনোত্তপ্পী’’.
৫৫. কতমো চ পুগ্গলো দুব্বচো? তত্থ কতমো দোৱচস্সতা? সহধম্মিকে ৱুচ্চমানে দোৱচস্সাযং দোৱচস্সিযং দোৱচস্সতা ৱিপ্পটিকুলগ্গাহিতা ৱিপচ্চনীকসাততা অনাদৰিযং অনাদৰিযতা অগাৰৱতা অপ্পতিস্সৱতা – অযং ৱুচ্চতি দোৱচস্সতা. ইমায দোৱচস্সতায সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘দুব্বচো’’.
৫৬. কতমো চ পুগ্গলো পাপমিত্তো? তত্থ কতমা পাপমিত্ততা? যে তে পুগ্গলা অস্সদ্ধা দুস্সীলা অপ্পস্সুতা মচ্ছৰিনো দুপ্পঞ্ঞা, যা তেসং সেৱনা নিসেৱনা সংসেৱনা ভজনা সম্ভজনা ভত্তি সম্ভত্তি সম্পৱঙ্কতা – অযং ৱুচ্চতি পাপমিত্ততা. ইমায পাপমিত্ততায সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘পাপমিত্তো’’.
৫৭. কতমো চ পুগ্গলো ইন্দ্ৰিযেসু অগুত্তদ্ৱাৰো? তত্থ কতমা ইন্দ্ৰিযেসু অগুত্তদ্ৱাৰতা? ইধেকচ্চো পুগ্গলো চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা নিমিত্তগ্গাহী হোতি অনুব্যঞ্জনগ্গাহী; যত্ৱাধিকৰণমেনং চক্খুন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তস্স সংৱৰায ন পটিপজ্জতি, ন ৰক্খতি চক্খুন্দ্ৰিযং, চক্খুন্দ্ৰিযে ন সংৱৰং আপজ্জতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৱা…পে… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৱা…পে… জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা…পে… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা…পে… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায নিমিত্তগ্গাহী হোতি অনুব্যঞ্জনগ্গাহী; যত্ৱাধিকৰণমেনং মনিন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তস্স সংৱৰায ন পটিপজ্জতি, ন ৰক্খতি মনিন্দ্ৰিযং, মনিন্দ্ৰিযে ন সংৱৰং আপজ্জতি. যা ইমেসং ছন্নং ইন্দ্ৰিযানং অগুত্তি অগোপনা অনাৰক্খো অসংৱৰো – অযং ৱুচ্চতি ইন্দ্ৰিযেসু অগুত্তদ্ৱাৰতা. ইমায ইন্দ্ৰিযেসু অগুত্তদ্ৱাৰতায সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘ইন্দ্ৰিযেসু অগুত্তদ্ৱাৰো’’.
৫৮. কতমো চ পুগ্গলো ভোজনে অমত্তঞ্ঞূ? তত্থ কতমা ভোজনে অমত্তঞ্ঞুতা? ইধেকচ্চো পুগ্গলো অপ্পটিসঙ্খা অযোনিসো আহাৰং আহাৰেতি দৱায মদায মণ্ডনায ৱিভূসনায, যা তত্থ অসন্তুট্ঠিতা অমত্তঞ্ঞুতা অপ্পটিসঙ্খা ভোজনে – অযং ৱুচ্চতি ভোজনে অমত্তঞ্ঞুতা. ইমায ভোজনে অমত্তঞ্ঞুতায সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘ভোজনে অমত্তঞ্ঞূ’’.
৫৯. কতমো চ পুগ্গলো মুট্ঠস্সতি? তত্থ কতমং মুট্ঠস্সচ্চং? যা অস্সতি অননুস্সতি অপ্পটিস্সতি অস্সতি অস্সৰণতা অধাৰণতা পিলাপনতা সম্মুসনতা – ইদং ৱুচ্চতি মুট্ঠস্সচ্চং. ইমিনা মুট্ঠস্সচ্চেন সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘মুট্ঠস্সতি’’.
৬০. কতমো চ পুগ্গলো অসম্পজানো? তত্থ কতমং অসম্পজঞ্ঞং? যং অঞ্ঞাণং অদস্সনং অনভিসমযো অননুবোধো অসম্বোধো অপ্পটিৱেধো অসঙ্গাহণা অপৰিযোগাহণা [অসংগাহনা অপৰিযোগাহনা (সী. স্যা. ক.)] অসমপেক্খণা অপচ্চৱেক্খণা অপচ্চক্খকম্মং দুম্মেজ্ঝং বাল্যং অসম্পজঞ্ঞং মোহো পমোহো সম্মোহো অৱিজ্জা অৱিজ্জোঘো অৱিজ্জাযোগো অৱিজ্জানুসযো অৱিজ্জাপৰিযুট্ঠানং অৱিজ্জালঙ্গী মোহো অকুসলমূলং – ইদং ৱুচ্চতি অসম্পজঞ্ঞং. ইমিনা অসম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘অসম্পজানো’’.
৬১. কতমো চ পুগ্গলো সীলৱিপন্নো? তত্থ কতমা সীলৱিপত্তি? কাযিকো ৱীতিক্কমো ৱাচসিকো ৱীতিক্কমো কাযিকৱাচসিকো ৱীতিক্কমো – অযং ৱুচ্চতি সীলৱিপত্তি. সব্বম্পি দুস্সিল্যং সীলৱিপত্তি. ইমায সীলৱিপত্তিযা সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘সীলৱিপন্নো’’.
৬২. কতমো চ পুগ্গলো দিট্ঠিৱিপন্নো? তত্থ কতমা দিট্ঠিৱিপত্তি? ‘‘নত্থি দিন্নং, নত্থি যিট্ঠং, নত্থি হুতং, নত্থি সুকতদুক্কটানং [সুকটদুক্কটানং (সী.)] কম্মানং ফলং ৱিপাকো, নত্থি অযং লোকো, নত্থি পৰো লোকো, নত্থি মাতা, নত্থি পিতা, নত্থি সত্তা ওপপাতিকা, নত্থি লোকে সমণব্ৰাহ্মণা সম্মগ্গতা [সমগ্গতা (ক.)] সম্মাপটিপন্না যে ইমঞ্চ লোকং পৰঞ্চ লোকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা পৱেদেন্তী’’তি. যা এৱৰূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং দিট্ঠিগহনং দিট্ঠিকন্তাৰো দিট্ঠিৱিসূকাযিকং দিট্ঠিৱিপ্ফন্দিতং দিট্ঠিসংযোজনং গাহো পটিগ্গাহো অভিনিৱেসো পৰামাসো কুম্মগ্গো মিচ্ছাপথো মিচ্ছত্তং তিত্থাযতনং ৱিপৰিযাসগ্গাহো [ৱিপৰিযেসগ্গাহো (সব্বত্থ) পদসিদ্ধি চিন্তেতব্বা], অযং ৱুচ্চতি দিট্ঠিৱিপত্তি. সব্বাপি মিচ্ছাদিট্ঠি দিট্ঠিৱিপত্তি. ইমায দিট্ঠিৱিপত্তিযা সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘দিট্ঠিৱিপন্নো’’.
৬৩. কতমো চ পুগ্গলো অজ্ঝত্তসংযোজনো? যস্স পুগ্গলস্স পঞ্চোৰম্ভাগিযানি সংযোজনানি অপ্পহীনানি – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘অজ্ঝত্তসংযোজনো’’.
৬৪. কতমো চ পুগ্গলো বহিদ্ধাসংযোজনো? যস্স পুগ্গলস্স পঞ্চুদ্ধম্ভাগিযানি সংযোজনানি অপ্পহীনানি – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘বহিদ্ধাসংযোজনো’’.
৬৫. কতমো চ পুগ্গলো অক্কোধনো? তত্থ কতমো কোধো? যো কোধো কুজ্ঝনা কুজ্ঝিতত্তং দোসো দুস্সনা দুস্সিতত্তং ব্যাপত্তি ব্যাপজ্জনা ব্যাপজ্জিতত্তং ৱিৰোধো পটিৱিৰোধো চণ্ডিক্কং অসুৰোপো অনত্তমনতা চিত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি কোধো. যস্স পুগ্গলস্স অযং কোধো পহীনো – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘অক্কোধনো’’.
৬৬. কতমো চ পুগ্গলো অনুপনাহী? তত্থ কতমো উপনাহো? পুব্বকালং কোধো অপৰকালং উপনাহো যো এৱৰূপো উপনাহো উপনয্হনা উপনয্হিতত্তং অট্ঠপনা ঠপনা সণ্ঠপনা অনুসংসন্দনা অনুপ্পবন্ধনা দড়্হীকম্মং কোধস্স – অযং ৱুচ্চতি উপনাহো. যস্স পুগ্গলস্স অযং উপনাহো পহীনো – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘অনুপনাহী’’.
৬৭. কতমো চ পুগ্গলো অমক্খী? তত্থ কতমো মক্খো? যো মক্খো মক্খাযনা মক্খাযিতত্তং নিট্ঠুৰিযং নিট্ঠুৰিযকম্মং – অযং ৱুচ্চতি মক্খো. যস্স পুগ্গলস্স অযং মক্খো পহীনো – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘অমক্খী’’.
৬৮. কতমো চ পুগ্গলো অপড়াসী? তত্থ কতমো পড়াসো? যো পড়াসো পড়াসাযনা পড়াসাযিতত্তং পড়াসাহাৰো ৱিৱাদট্ঠানং যুগগ্গাহো অপ্পটিনিস্সগ্গো – অযং ৱুচ্চতি পড়াসো. যস্স পুগ্গলস্স অযং পড়াসো পহীনো – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘অপড়াসী’’.
৬৯. কতমো চ পুগ্গলো অনিস্সুকী? তত্থ কতমা ইস্সা? যা পৰলাভসক্কাৰগৰুকাৰমাননৱন্দনপূজনাসু ইস্সা ইস্সাযনা ইস্সাযিতত্তং উসূযা উসূযনা উসূযিতত্তং – অযং ৱুচ্চতি ইস্সা. যস্স পুগ্গলস্স অযং ইস্সা পহীনা – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘অনিস্সুকী’’.
৭০. কতমো চ পুগলো অমচ্ছৰী? তত্থ কতমং মচ্ছৰিযং? পঞ্চ মচ্ছৰিযানি – আৱাসমচ্ছৰিযং, কুলমচ্ছৰিযং, লাভমচ্ছৰিযং, ৱণ্ণমচ্ছৰিযং, ধম্মমচ্ছৰিযং. যং এৱৰূপং মচ্ছেৰং মচ্ছৰাযনা মচ্ছৰাযিতত্তং ৱেৱিচ্ছং কদৰিযং কটুকঞ্চুকতা অগ্গহিতত্তং চিত্তস্স – ইদং ৱুচ্চতি মচ্ছৰিযং. যস্স পুগ্গলস্স ইদং মচ্ছৰিযং পহীনং – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘অমচ্ছৰী’’.
৭১. কতমো চ পুগ্গলো অসঠো? তত্থ কতমং সাঠেয্যং? ইধেকচ্চো সঠো হোতি পৰিসঠো. যং তত্থ সঠং সঠতা সাঠেয্যং কক্কৰতা কক্কৰিযং পৰিক্খত্ততা পাৰিক্খত্তিযং – ইদং ৱুচ্চতি সাঠেয্যং. যস্স পুগ্গলস্স ইদং সাঠেয্যং পহীনং – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘অসঠো’’.
৭২. কতমো চ পুগ্গলো অমাযাৱী? তত্থ কতমা মাযা? ইধেকচ্চো পুগ্গলো কাযেন দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা ৱাচায দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা মনসা দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা তস্স পটিচ্ছাদনহেতু পাপিকং ইচ্ছং পণিদহতি – ‘‘মা মং জঞ্ঞা’’তি ইচ্ছতি, ‘‘মা মং জঞ্ঞা’’তি সঙ্কপ্পতি, ‘‘মা মং জঞ্ঞা’’তি ৱাচং ভাসতি, ‘‘মা মং জঞ্ঞা’’তি কাযেন পৰক্কমতি. যা এৱৰূপা মাযা মাযাৱিতা অচ্চাসৰা ৱঞ্চনা নিকতি ৱিকিৰণা পৰিহৰণা গূহনা পৰিগূহনা ছাদনা পটিচ্ছাদনা অনুত্তানীকম্মং অনাৱিকম্মং ৱোচ্ছাদনা পাপকিৰিযা – অযং ৱুচ্চতি মাযা. যস্স পুগ্গলস্স অযং মাযা পহীনা – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘অমাযাৱী’’.
৭৩. কতমো চ পুগ্গলো হিৰিমা? তত্থ কতমা হিৰী? যং হিৰীযতি হিৰিযিতব্বেন হিৰীযতি পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা – অযং ৱুচ্চতি হিৰী. ইমায হিৰিযা সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘হিৰিমা’’.
৭৪. কতমো চ পুগ্গলো ওত্তপ্পী? তত্থ কতমং ওত্তপ্পং? যং ওত্তপ্পতি ওত্তপ্পিতব্বেন ওত্তপ্পতি পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা – ইদং ৱুচ্চতি ওত্তপ্পং. ইমিনা ওত্তপ্পেন সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘ওত্তপ্পী’’.
৭৫. কতমো চ পুগ্গলো সুৱচো? তত্থ কতমা সোৱচস্সতা? সহধম্মিকে ৱুচ্চমানে সোৱচস্সাযং সোৱচস্সিযং সোৱচস্সতা অৱিপ্পটিকুলগ্গাহিতা অৱিপচ্চনীকসাততা সাদৰিযং সাদৰিযতা সগাৰৱতা সপ্পতিস্সৱতা – অযং ৱুচ্চতি সোৱচস্সতা. ইমায সোৱচস্সতায সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘সুৱচো’’.
৭৬. কতমো চ পুগ্গলো কল্যাণমিত্তো? তত্থ কতমা কল্যাণমিত্ততা? যে তে পুগ্গলা সদ্ধা সীলৱন্তো বহুস্সুতা চাগৱন্তো পঞ্ঞৱন্তো, যা তেসং সেৱনা নিসেৱনা সংসেৱনা ভজনা সম্ভজনা ভত্তি সম্ভত্তি সম্পৱঙ্কতা – অযং ৱুচ্চতি কল্যাণমিত্ততা. ইমায কল্যাণমিত্ততায সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘কল্যাণমিত্তো’’.
৭৭. কতমো চ পুগ্গলো ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰো? তত্থ কতমা ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰতা? ইধেকচ্চো পুগ্গলো চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী; যত্ৱাধিকৰণমেনং চক্খুন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তস্স সংৱৰায পটিপজ্জতি, ৰক্খতি চক্খুন্দ্ৰিযং চক্খুন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৱা…পে… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৱা…পে… জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা…পে… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা…পে… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী; যত্ৱাধিকৰণমেনং মনিন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তস্স সংৱৰায পটিপজ্জতি, ৰক্খতি মনিন্দ্ৰিযং, মনিন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতি. যা ইমেসং ছন্নং ইন্দ্ৰিযানং গুত্তি গোপনা আৰক্খো সংৱৰো – অযং ৱুচ্চতি ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰতা. ইমায ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰতায সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰো’’.
৭৮. কতমো চ পুগ্গলো ভোজনে মত্তঞ্ঞূ? তত্থ কতমা ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা? ইধেকচ্চো পুগ্গলো পটিসঙ্খা যোনিসো আহাৰং আহাৰেতি – ‘‘নেৱ দৱায, ন মদায, ন মণ্ডনায, ন ৱিভূসনায; যাৱদেৱ ইমস্স কাযস্স ঠিতিযা যাপনায ৱিহিংসূপৰতিযা ব্ৰহ্মচৰিযানুগ্গহায. ইতি পুৰাণঞ্চ ৱেদনং পটিহঙ্খামি, নৱঞ্চ ৱেদনং ন উপ্পাদেস্সামি, যাত্ৰা চ মে ভৱিস্সতি অনৱজ্জতা চ ফাসুৱিহাৰো চা’’তি. যা তত্থ সন্তুট্ঠিতা মত্তঞ্ঞুতা পটিসঙ্খা ভোজনে – অযং ৱুচ্চতি ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা. ইমায ভোজনে মত্তঞ্ঞুতায সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘ভোজনে মত্তঞ্ঞূ’’.
৭৯. কতমো চ পুগ্গলো উপট্ঠিতস্সতি? তত্থ কতমা সতি? যা সতি অনুস্সতি পটিস্সতি সতি সৰণতা ধাৰণতা অপিলাপনতা অসম্মুসনতা সতি সতিন্দ্ৰিযং সতিবলং সম্মাসতি – অযং ৱুচ্চতি সতি. ইমায সতিযা সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘উপট্ঠিতস্সতি’’.
৮০. কতমো চ পুগ্গলো সম্পজানো? তত্থ কতমং সম্পজঞ্ঞং? যা পঞ্ঞা পজাননা ৱিচযো পৱিচযো ধম্মৱিচযো সল্লক্খণা উপলক্খণা পচ্চুপলক্খণা পণ্ডিচ্চং কোসল্লং নেপুঞ্ঞং ৱেভব্যা চিন্তা উপপৰিক্খা ভূৰী মেধা পৰিণাযিকা ৱিপস্সনা সম্পজঞ্ঞং পতোদো পঞ্ঞা পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং পঞ্ঞাবলং পঞ্ঞাসত্থং পঞ্ঞাপাসাদো পঞ্ঞাআলোকো পঞ্ঞাওভাসো পঞ্ঞাপজ্জোতো পঞ্ঞাৰতনং অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি – ইদং ৱুচ্চতি সম্পজঞ্ঞং. ইমিনা সম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘সম্পজানো’’.
৮১. কতমো চ পুগ্গলো সীলসম্পন্নো? তত্থ কতমা সীলসম্পদা? কাযিকো অৱীতিক্কমো ৱাচসিকো অৱীতিক্কমো কাযিকৱাচসিকো অৱীতিক্কমো – অযং ৱুচ্চতি সীলসম্পদা. সব্বোপি সীলসংৱৰো সীলসম্পদা. ইমায সীলসম্পদায সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘সীলসম্পন্নো’’.
৮২. কতমো চ পুগ্গলো দিট্ঠিসম্পন্নো? তত্থ কতমা দিট্ঠিসম্পদা? ‘‘অত্থি দিন্নং, অত্থি যিট্ঠং, অত্থি হুতং, অত্থি সুকতদুক্কটানং কম্মানং ফলং ৱিপাকো, অত্থি অযং লোকো, অত্থি পৰো লোকো, অত্থি মাতা, অত্থি পিতা, অত্থি সত্তা ওপপাতিকা, অত্থি লোকে সমণব্ৰাহ্মণা সম্মগ্গতা সম্মাপটিপন্না যে ইমঞ্চ লোকং পৰঞ্চ লোকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা পৱেদেন্তী’’তি. যা এৱৰূপা পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি – অযং ৱুচ্চতি দিট্ঠিসম্পদা. সব্বাপি সম্মাদিট্ঠি দিট্ঠিসম্পদা. ইমায দিট্ঠিসম্পদায সমন্নাগতো পুগ্গলো ‘‘দিট্ঠিসম্পন্নো’’.
৮৩. কতমে দ্ৱে পুগ্গলা দুল্লভা লোকস্মিং? যো চ পুব্বকাৰী, যো চ কতঞ্ঞূ কতৱেদী – ইমে দ্ৱে পুগ্গলা দুল্লভা লোকস্মিং.
৮৪. কতমে দ্ৱে পুগ্গলা দুত্তপ্পযা? যো চ লদ্ধং লদ্ধং নিক্খিপতি, যো চ লদ্ধং লদ্ধং ৱিস্সজ্জেতি – ইমে দ্ৱে পুগ্গলা ‘‘দুত্তপ্পযা’’.
৮৫. কতমে দ্ৱে পুগ্গলা সুতপ্পযা? যো চ লদ্ধং লদ্ধং ন নিক্খিপতি, যো চ লদ্ধং লদ্ধং ন ৱিস্সজ্জেতি – ইমে দ্ৱে পুগ্গলা ‘‘সুতপ্পযা’’.
৮৬. কতমেসং দ্ৱিন্নং পুগ্গলানং আসৱা ৱড্ঢন্তি? যো চ ন কুক্কুচ্চাযিতব্বং কুক্কুচ্চাযতি, যো চ কুক্কুচ্চাযিতব্বং ন কুক্কুচ্চাযতি – ইমেসং দ্ৱিন্নং পুগ্গলানং আসৱা ৱড্ঢন্তি.
৮৭. কতমেসং দ্ৱিন্নং পুগ্গলানং আসৱা ন ৱড্ঢন্তি? যো চ ন কুক্কুচ্চাযিতব্বং ন কুক্কুচ্চাযতি, যো চ কুক্কুচ্চাযিতব্বং কুক্কুচ্চাযতি – ইমেসং দ্ৱিন্নং পুগ্গলানং আসৱা ন ৱড্ঢন্তি.
৮৮. কতমো চ পুগ্গলো হীনাধিমুত্তো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো দুস্সীলো হোতি পাপধম্মো, সো অঞ্ঞং দুস্সীলং পাপধম্মং সেৱতি ভজতি পযিৰুপাসতি – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘হীনাধিমুত্তো’’.
৮৯. কতমো চ পুগ্গলো পণীতাধিমুত্তো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো সীলৱা হোতি কল্যাণধম্মো, সো অঞ্ঞং সীলৱন্তং কল্যাণধম্মং সেৱতি ভজতি পযিৰুপাসতি – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘পণীতাধিমুত্তো’’.
৯০. কতমো চ পুগ্গলো তিত্তো? পচ্চেকসম্বুদ্ধা [পচ্চেকবুদ্ধো (সী.)] যে চ তথাগতস্স সাৱকা অৰহন্তো তিত্তা. সম্মাসম্বুদ্ধো তিত্তো চ তপ্পেতা চ [তপ্পেতা চ, অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো তিত্তো (সী.)].
দুকনিদ্দেসো.
৩. তিকপুগ্গলপঞ্ঞত্তি
৯১. কতমো চ পুগ্গলো নিৰাসো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো দুস্সীলো হোতি পাপধম্মো অসুচি সঙ্কস্সৰসমাচাৰো পটিচ্ছন্নকম্মন্তো অস্সমণো সমণপটিঞ্ঞো অব্ৰহ্মচাৰী ব্ৰহ্মচাৰিপটিঞ্ঞো অন্তোপূতি অৱস্সুতো কসম্বুজাতো. সো সুণাতি – ‘‘ইত্থন্নামো কিৰ ভিক্খু আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতী’’তি. তস্স ন এৱং হোতি – ‘‘কুদাস্সু নামাহম্পি আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰিস্সামী’’তি. অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘নিৰাসো’’.
৯২. কতমো চ পুগ্গলো আসংসো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো সীলৱা হোতি কল্যাণধম্মো. সো সুণাতি – ‘‘ইত্থন্নামো কিৰ ভিক্খু আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতী’’তি. তস্স এৱং হোতি – ‘‘কুদাস্সু নামাহম্পি আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰিস্সামী’’তি. অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘আসংসো’’.
৯৩. কতমো চ পুগ্গলো ৱিগতাসো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো সুণাতি – ‘‘ইত্থন্নামো কিৰ ভিক্খু আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতী’’তি. তস্স ন এৱং হোতি – ‘‘কুদাস্সু নামাহম্পি আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰিস্সামী’’তি. তং কিস্স হেতু? যা হিস্স পুব্বে অৱিমুত্তস্স ৱিমুত্তাসা, সা পটিপ্পস্সদ্ধা. অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘ৱিগতাসো’’.
৯৪. তত্থ কতমে তযো গিলানূপমা পুগ্গলা? তযো গিলানা – ইধেকচ্চো গিলানো লভন্তো ৱা সপ্পাযানি ভোজনানি অলভন্তো ৱা সপ্পাযানি ভোজনানি, লভন্তো ৱা সপ্পাযানি ভেসজ্জানি অলভন্তো ৱা সপ্পাযানি ভেসজ্জানি, লভন্তো ৱা পতিৰূপং উপট্ঠাকং অলভন্তো ৱা পতিৰূপং উপট্ঠাকং, নেৱ ৱুট্ঠাতি তম্হা আবাধা. (১)
ইধ পনেকচ্চো গিলানো লভন্তো ৱা সপ্পাযানি ভোজনানি অলভন্তো ৱা সপ্পাযানি ভোজনানি, লভন্তো ৱা সপ্পাযানি ভেসজ্জানি অলভন্তো ৱা সপ্পাযানি ভেসজ্জানি, লভন্তো ৱা পতিৰূপং উপট্ঠাকং অলভন্তো ৱা পতিৰূপং উপট্ঠাকং, ৱুট্ঠাতি তম্হা আবাধা. (২)
ইধ পনেকচ্চো গিলানো লভন্তো সপ্পাযানি ভোজনানি নো অলভন্তো, লভন্তো সপ্পাযানি ভেসজ্জানি নো অলভন্তো, লভন্তো পতিৰূপং উপট্ঠাকং নো অলভন্তো, ৱুট্ঠাতি তম্হা আবাধা. (৩)
তত্ৰ য্ৱাযং গিলানো লভন্তো সপ্পাযানি ভোজনানি নো অলভন্তো, লভন্তো সপ্পাযানি ভেসজ্জানি নো অলভন্তো, লভন্তো পতিৰূপং উপট্ঠাকং নো অলভন্তো, ৱুট্ঠাতি তম্হা আবাধা, ইমং গিলানং পটিচ্চ ভগৱতা গিলানভত্তং অনুঞ্ঞাতং গিলানভেসজ্জং অনুঞ্ঞাতং গিলানুপট্ঠাকো অনুঞ্ঞাতো. ইমঞ্চ পন গিলানং পটিচ্চ অঞ্ঞেপি গিলানা উপট্ঠাতব্বা.
এৱমেৱং [এৱমেৱ (সী.)] তযো গিলানূপমা পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো লভন্তো ৱা তথাগতং দস্সনায অলভন্তো ৱা তথাগতং দস্সনায, লভন্তো ৱা তথাগতপ্পৱেদিতং ধম্মৱিনযং সৱণায অলভন্তো ৱা তথাগতপ্পৱেদিতং ধম্মৱিনযং সৱণায, নেৱ ওক্কমতি নিযামং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তং. (১)
ইধ পনেকচ্চো পুগ্গলো লভন্তো ৱা তথাগতং দস্সনায অলভন্তো ৱা তথাগতং দস্সনায, লভন্তো ৱা তথাগতপ্পৱেদিতং ধম্মৱিনযং সৱণায অলভন্তো ৱা তথাগতপ্পৱেদিতং ধম্মৱিনযং সৱণায, ওক্কমতি নিযামং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তং. (২)
ইধ পনেকচ্চো পুগ্গলো লভন্তো তথাগতং দস্সনায নো অলভন্তো, লভন্তো তথাগতপ্পৱেদিতং ধম্মৱিনযং সৱণায নো অলভন্তো, ওক্কমতি নিযামং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তং. (৩)
তত্ৰ য্ৱাযং পুগ্গলো লভন্তো তথাগতং দস্সনায নো অলভন্তো, লভন্তো তথাগতপ্পৱেদিতং ধম্মৱিনযং সৱণায নো অলভন্তো, ওক্কমতি নিযামং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তং, ইমং পুগ্গলং পটিচ্চ ভগৱতা ধম্মদেসনা অনুঞ্ঞাতা, ইমঞ্চ পুগ্গলং পটিচ্চ অঞ্ঞেসম্পি ধম্মো দেসেতব্বো. ইমে তযো গিলানূপমা পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং.
৯৫. কতমো চ পুগ্গলো কাযসক্খী? ইধেকচ্চো পুগ্গলো অট্ঠ ৱিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা একচ্চে আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তি – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘কাযসক্খী’’.
৯৬. কতমো চ পুগ্গলো দিট্ঠিপ্পত্তো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘অযং দুক্খসমুদযো’’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘অযং দুক্খনিৰোধো’’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’’তি যথাভূতং পজানাতি, তথাগতপ্পৱেদিতা চস্স ধম্মা পঞ্ঞায ৱোদিট্ঠা হোন্তি ৱোচৰিতা, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা একচ্চে আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তি – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘দিট্ঠিপ্পত্তো’’.
৯৭. কতমো চ পুগ্গলো সদ্ধাৱিমুত্তো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি যথাভূতং পজানাতি…পে… তথাগতপ্পৱেদিতা চস্স ধম্মা পঞ্ঞায ৱোদিট্ঠা হোন্তি ৱোচৰিতা, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা একচ্চে আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তি, নো চ খো যথাদিট্ঠিপ্পত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘সদ্ধাৱিমুত্তো’’.
৯৮. কতমো চ পুগ্গলো গূথভাণী? ইধেকচ্চো পুগ্গলো মুসাৱাদী হোতি সভগ্গতো ৱা পৰিসগ্গতো ৱা ঞাতিমজ্ঝগতো ৱা পূগমজ্ঝগতো ৱা ৰাজকুলমজ্ঝগতো ৱা অভিনীতো সক্খিপুট্ঠো – ‘‘এহম্ভো [এহি ভো (স্যা. ক.) ম. নি. ১.৪৪০; অ. নি. ৩.২৮], পুৰিস, যং জানাসি তং ৱদেহী’’তি, সো অজানং ৱা আহ – ‘‘জানামী’’তি, জানং ৱা আহ – ‘‘ন জানামী’’তি, অপস্সং ৱা আহ – ‘‘পস্সামী’’তি, পস্সং ৱা আহ – ‘‘ন পস্সামী’’তি. ইতি অত্তহেতু ৱা পৰহেতু ৱা আমিসকিঞ্চিক্খহেতু ৱা সম্পজানমুসা ভাসিতা হোতি – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘গূথভাণী’’.
৯৯. কতমো চ পুগ্গলো পুপ্ফভাণী? ইধেকচ্চো পুগ্গলো মুসাৱাদং পহায মুসাৱাদা পটিৱিৰতো হোতি সভগ্গতো ৱা পৰিসগ্গতো ৱা ঞাতিমজ্ঝগতো ৱা পূগমজ্ঝগতো ৱা ৰাজকুলমজ্ঝগতো ৱা অভিনীতো সক্খিপুট্ঠো – ‘‘এহম্ভো, পুৰিস, যং জানাসি তং ৱদেহী’’তি, সো অজানং ৱা আহ – ‘‘ন জানামী’’তি, জানং ৱা আহ – ‘‘জানামী’’তি, অপস্সং ৱা আহ – ‘‘ন পস্সামী’’তি, পস্সং ৱা আহ – ‘‘পস্সামী’’তি. ইতি অত্তহেতু ৱা পৰহেতু ৱা আমিসকিঞ্চিক্খহেতু ৱা ন সম্পজানমুসা ভাসিতা হোতি – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘পুপ্ফভাণী’’.
১০০. কতমো চ পুগ্গলো মধুভাণী? ইধেকচ্চো পুগ্গলো যা সা ৱাচা নেলা কণ্ণসুখা পেমনিযা হদযঙ্গমা পোৰী বহুজনকন্তা বহুজনমনাপা, তথাৰূপিং ৱাচং ভাসিতা হোতি – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘মধুভাণী’’.
১০১. কতমো চ পুগ্গলো অৰুকূপমচিত্তো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো কোধনো হোতি উপাযাসবহুলো, অপ্পম্পি ৱুত্তো সমানো অভিসজ্জতি কুপ্পতি ব্যাপজ্জতি পতিত্থীযতি [পতিট্ঠীযতি (স্যা. ক.) অ. নি. ৩.২৫], কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকৰোতি. সেয্যথাপি নাম দুট্ঠাৰুকো কট্ঠেন ৱা কঠলায [কথলায (ক.), কথলেন (অট্ঠকথা) অ. নি. ৩.২৫] ৱা ঘট্টিতো ভিয্যোসো মত্তায আসৱং দেতি [অস্সৱনোতি (সী.)], এৱমেৱং ইধেকচ্চো পুগ্গলো কোধনো হোতি উপাযাসবহুলো, অপ্পম্পি ৱুত্তো সমানো অভিসজ্জতি কুপ্পতি ব্যাপজ্জতি পতিত্থীযতি, কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকৰোতি – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘অৰুকূপমচিত্তো’’.
১০২. কতমো চ পুগ্গলো ৱিজ্জূপমচিত্তো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘অযং দুক্খসমুদযো’’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘অযং দুক্খনিৰোধো’’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’’তি যথাভূতং পজানাতি. সেয্যথাপি নাম চক্খুমা পুৰিসো ৰত্তন্ধকাৰতিমিসায ৱিজ্জন্তৰিকায ৰূপানি পস্সেয্য, এৱমেৱং ইধেকচ্চো পুগ্গলো ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘অযং দুক্খসমুদযো’’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘অযং দুক্খনিৰোধো’’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’’তি যথাভূতং পজানাতি – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘ৱিজ্জূপমচিত্তো’’.
১০৩. কতমো চ পুগ্গলো ৱজিৰূপমচিত্তো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সেয্যথাপি নাম ৱজিৰস্স নত্থি কিঞ্চি অভেজ্জং মণি ৱা পাসাণো ৱা, এৱমেৱং ইধেকচ্চো পুগ্গলো আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘ৱজিৰূপমচিত্তো’’.
১০৪. কতমো চ পুগ্গলো অন্ধো? ইধেকচ্চস্স পুগ্গলস্স তথাৰূপং চক্খু ন হোতি যথাৰূপেন চক্খুনা অনধিগতং ৱা ভোগং অধিগচ্ছেয্য, অধিগতং ৱা ভোগং ফাতিং কৰেয্য; তথাৰূপম্পিস্স চক্খু ন হোতি যথাৰূপেন চক্খুনা কুসলাকুসলে ধম্মে জানেয্য, সাৱজ্জানৱজ্জে ধম্মে জানেয্য, হীনপ্পণীতে ধম্মে জানেয্য, কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগে ধম্মে জানেয্য – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘অন্ধো’’.
১০৫. কতমো চ পুগ্গলো একচক্খু? ইধেকচ্চস্স পুগ্গলস্স তথাৰূপং চক্খু হোতি, যথাৰূপেন চক্খুনা অনধিগতং ৱা ভোগং অধিগচ্ছেয্য, অধিগতং ৱা ভোগং ফাতিং কৰেয্য; তথাৰূপম্পিস্স চক্খু ন হোতি যথাৰূপেন চক্খুনা কুসলাকুসলে ধম্মে জানেয্য, সাৱজ্জানৱজ্জে ধম্মে জানেয্য, হীনপ্পণীতে ধম্মে জানেয্য, কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগে ধম্মে জানেয্য – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘একচক্খু’’.
১০৬. কতমো চ পুগ্গলো দ্ৱিচক্খু? ইধেকচ্চস্স পুগ্গলস্স তথাৰূপং চক্খু হোতি যথাৰূপেন চক্খুনা অনধিগতং ৱা ভোগং অধিগচ্ছেয্য, অধিগতং ৱা ভোগং ফাতিং কৰেয্য; তথাৰূপম্পিস্স চক্খু হোতি যথাৰূপেন চক্খুনা কুসলাকুসলে ধম্মে জানেয্য, সাৱজ্জানৱজ্জে ধম্মে জানেয্য, হীনপ্পণীতে ধম্মে জানেয্য, কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগে ধম্মে জানেয্য – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘দ্ৱিচক্খু’’.
১০৭. কতমো চ পুগ্গলো অৱকুজ্জপঞ্ঞো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো আৰামং গন্তা [গতো (সী.), গন্ত্ৱা (স্যা.)] হোতি অভিক্খণং ভিক্খূনং সন্তিকে ধম্মস্সৱণায [ধম্মস্সৱনায (স্যা.)]. তস্স ভিক্খূ ধম্মং দেসেন্তি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পৰিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেন্তি. সো তস্মিং আসনে নিসিন্নো তস্সা কথায নেৱ আদিং মনসি কৰোতি, ন মজ্ঝং মনসি কৰোতি, ন পৰিযোসানং মনসি কৰোতি. ৱুট্ঠিতোপি তম্হা আসনা তস্সা কথায নেৱ আদিং মনসি কৰোতি, ন মজ্ঝং মনসি কৰোতি, ন পৰিযোসানং মনসি কৰোতি. সেয্যথাপি নাম কুম্ভো নিক্কুজ্জো [নিকুজ্জো (স্যা.) অ. নি. ৩.৩০] তত্ৰ উদকং আসিত্তং ৱিৱট্টতি, নো সণ্ঠাতি; এৱমেৱং ইধেকচ্চো পুগ্গলো আৰামং গন্তা হোতি অভিক্খণং ভিক্খূনং সন্তিকে ধম্মস্সৱণায. তস্স ভিক্খূ ধম্মং দেসেন্তি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পৰিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেন্তি. সো তস্মিং আসনে নিসিন্নো তস্সা কথায নেৱ আদিং মনসি কৰোতি, ন মজ্ঝং মনসি কৰোতি, ন পৰিযোসানং মনসি কৰোতি. ৱুট্ঠিতোপি তম্হা আসনা তস্সা কথায নেৱ আদিং মনসি কৰোতি, ন মজ্ঝং মনসি কৰোতি, ন পৰিযোসানং মনসি কৰোতি – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘অৱকুজ্জপঞ্ঞো’’.
১০৮. কতমো চ পুগ্গলো উচ্ছঙ্গপঞ্ঞো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো আৰামং গন্তা হোতি অভিক্খণং ভিক্খূনং সন্তিকে ধম্মস্সৱণায. তস্স ভিক্খূ ধম্মং দেসেন্তি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পৰিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেন্তি. সো তস্মিং আসনে নিসিন্নো তস্সা কথায আদিম্পি মনসি কৰোতি, মজ্ঝম্পি মনসি কৰোতি, পৰিযোসানম্পি মনসি কৰোতি. ৱুট্ঠিতো চ খো তম্হা আসনা তস্সা কথায নেৱ আদিং মনসি কৰোতি, ন মজ্ঝং মনসি কৰোতি, ন পৰিযোসানং মনসি কৰোতি. সেয্যথাপি নাম পুৰিসস্স উচ্ছঙ্গে নানাখজ্জকানি আকিণ্ণানি – তিলা তণ্ডুলা [তিলতণ্ডুলা (ক.) অ. নি. ৩.৩০] মোদকা বদৰা. সো তম্হা আসনা ৱুট্ঠহন্তো সতিসম্মোসা পকিৰেয্য. এৱমেৱং ইধেকচ্চো পুগ্গলো আৰামং গন্তা হোতি অভিক্খণং ভিক্খূনং সন্তিকে ধম্মস্সৱণায. তস্স ভিক্খূ ধম্মং দেসেন্তি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পৰিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেন্তি. সো তস্মিং আসনে নিসিন্নো তস্সা কথায আদিম্পি মনসি কৰোতি, মজ্ঝম্পি মনসি কৰোতি, পৰিযোসানম্পি মনসি কৰোতি. ৱুট্ঠিতো চ খো তম্হা আসনা তস্সা কথায নেৱ আদিম্পি মনসি কৰোতি, ন মজ্ঝম্পি মনসি কৰোতি, ন পৰিযোসানম্পি মনসি কৰোতি – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘উচ্ছঙ্গপঞ্ঞো’’.
১০৯. কতমো চ পুগ্গলো পুথুপঞ্ঞো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো আৰামং গন্তা হোতি অভিক্খণং ভিক্খূনং সন্তিকে ধম্মস্সৱণায. তস্স ভিক্খূ ধম্মং দেসেন্তি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পৰিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেন্তি. সো তস্মিং আসনে নিসিন্নো তস্সা কথায আদিম্পি মনসি কৰোতি, মজ্ঝম্পি মনসি কৰোতি, পৰিযোসানম্পি মনসি কৰোতি. ৱুট্ঠিতোপি তম্হা আসনা তস্সা কথায আদিম্পি মনসি কৰোতি, মজ্ঝম্পি মনসি কৰোতি, পৰিযোসানম্পি মনসি কৰোতি. সেয্যথাপি নাম কুম্ভো উক্কুজ্জো তত্ৰ উদকং আসিত্তং সণ্ঠাতি, নো ৱিৱট্টতি; এৱমেৱং ইধেকচ্চো পুগ্গলো আৰামং গন্তা হোন্তি অভিক্খণং ভিক্খূনং সন্তিকে ধম্মস্সৱণায. তস্স ভিক্খূ ধম্মং দেসেন্তি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পৰিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেন্তি. সো তস্মিং আসনে নিসিন্নো তস্সা কথায আদিম্পি মনসি কৰোতি, মজ্ঝম্পি মনসি কৰোতি, পৰিযোসানম্পি মনসি কৰোতি. ৱুট্ঠিতোপি তম্হা আসনা তস্সা কথায আদিম্পি মনসি কৰোতি, মজ্ঝম্পি মনসি কৰোতি, পৰিযোসানম্পি মনসি কৰোতি – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘পুথুপঞ্ঞো’’.
১১০. কতমো চ পুগ্গলো কামেসু চ ভৱেসু চ অৱীতৰাগো? সোতাপন্নসকদাগামিনো – ইমে ৱুচ্চন্তি পুগ্গলা ‘‘কামেসু চ ভৱেসু চ অৱীতৰাগা’’.
১১১. কতমো চ পুগ্গলো কামেসু ৱীতৰাগো, ভৱেসু অৱীতৰাগো? অনাগামী – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘কামেসু ৱীতৰাগো, ভৱেসু অৱীতৰাগো’’.
১১২. কতমো চ পুগ্গলো কামেসু চ ভৱেসু চ ৱীতৰাগো? অৰহা – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘কামেসু চ ভৱেসু চ ৱীতৰাগো’’.
১১৩. কতমো চ পুগ্গলো পাসাণলেখূপমো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো অভিণ্হং কুজ্ঝতি. সো চ খ্ৱস্স কোধো চিৰং দীঘৰত্তং অনুসেতি. সেয্যথাপি নাম পাসাণে লেখা ন খিপ্পং লুজ্জতি ৱাতেন ৱা উদকেন ৱা, চিৰট্ঠিতিকা হোতি; এৱমেৱং ইধেকচ্চো পুগ্গলো অভিণ্হং কুজ্ঝতি. সো চ খ্ৱস্স কোধো চিৰং দীঘৰত্তং অনুসেতি – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘পাসাণলেখূপমো’’.
১১৪. কতমো চ পুগ্গলো পথৱিলেখূপমো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো অভিণ্হং কুজ্ঝতি. সো চ খ্ৱস্স কোধো ন চিৰং দীঘৰত্তং অনুসেতি. সেয্যথাপি নাম পথৱিযা [পঠৱিযা (সী. স্যা.)] লেখা খিপ্পং লুজ্জতি ৱাতেন ৱা উদকেন ৱা, ন চিৰট্ঠিতিকা হোতি; এৱমেৱং ইধেকচ্চো পুগ্গলো অভিণ্হং কুজ্ঝতি. সো চ খ্ৱস্স কোধো ন চিৰং দীঘৰত্তং অনুসেতি – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘পথৱিলেখূপমো’’.
১১৫. কতমো চ পুগ্গলো উদকলেখূপমো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো আগাড়্হেনপি ৱুচ্চমানো ফৰুসেনপি ৱুচ্চমানো অমনাপেনপি ৱুচ্চমানো সংসন্দতিমেৱ [… চেৱ (স্যা.) অ. নি. ৩.১৩৩] সন্ধিযতিমেৱ [… চেৱ (স্যা.) অ. নি. ৩.১৩৩] সম্মোদতিমেৱ [… চেৱ (স্যা.) অ. নি. ৩.১৩৩]. সেয্যথাপি নাম উদকে লেখা খিপ্পং লুজ্জতি, ন চিৰট্ঠিতিকা হোতি; এৱমেৱং ইধেকচ্চো পুগ্গলো আগাড়্হেনপি ৱুচ্চমানো ফৰুসেনপি ৱুচ্চমানো অমনাপেনপি ৱুচ্চমানো সংসন্দতিমেৱ সন্ধিযতিমেৱ সম্মোদতিমেৱ – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘উদকলেখূপমো’’.
১১৬. তত্থ কতমে তযো পোত্থকূপমা পুগ্গলা? তযো পোত্থকা – নৱোপি পোত্থকো দুব্বণ্ণো চেৱ হোতি দুক্খসম্ফস্সো চ অপ্পগ্ঘো চ, মজ্ঝিমোপি পোত্থকো দুব্বণ্ণো চেৱ হোতি দুক্খসম্ফস্সো চ অপ্পগ্ঘো চ, জিণ্ণোপি পোত্থকো দুব্বণ্ণো চেৱ হোতি দুক্খসম্ফস্সো চ অপ্পগ্ঘো চ. জিণ্ণম্পি পোত্থকং উক্খলিপৰিমজ্জনং ৱা কৰোন্তি সঙ্কাৰকূটে ৱা নং ছড্ডেন্তি. এৱমেৱং তযোমে পোত্থকূপমা পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা ভিক্খূসু. কতমে তযো? নৱো চেপি ভিক্খু হোতি দুস্সীলো পাপধম্মো, ইদমস্স দুব্বণ্ণতায. সেয্যথাপি সো পোত্থকো দুব্বণ্ণো, তথূপমো অযং পুগ্গলো. যে খো পনস্স সেৱন্তি ভজন্তি পযিৰুপাসন্তি দিট্ঠানুগতিং আপজ্জন্তি, তেসং তং হোতি দীঘৰত্তং অহিতায দুক্খায. ইদমস্স দুক্খসম্ফস্সতায. সেয্যথাপি সো পোত্থকো দুক্খসম্ফস্সো, তথূপমো অযং পুগ্গলো. যেসং খো পন সো পটিগ্গণ্হাতি চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰং, তেসং তং ন মহপ্ফলং হোতি ন মহানিসংসং. ইদমস্স অপ্পগ্ঘতায. সেয্যথাপি সো পোত্থকো অপ্পগ্ঘো, তথূপমো অযং পুগ্গলো.
মজ্ঝিমো চেপি ভিক্খু হোতি…পে… থেৰো চেপি ভিক্খু হোতি দুস্সীলো পাপধম্মো, ইদমস্স দুব্বণ্ণতায. সেয্যথাপি সো পোত্থকো দুব্বণ্ণো, তথূপমো অযং পুগ্গলো. যে খো পনস্স সেৱন্তি ভজন্তি পযিৰুপাসন্তি দিট্ঠানুগতিং আপজ্জন্তি, তেসং তং হোতি দীঘৰত্তং অহিতায দুক্খায. ইদমস্স দুক্খসম্ফস্সতায. সেয্যথাপি সো পোত্থকো দুক্খসম্ফস্সো, তথূপমো অযং পুগ্গলো. যেসং খো পন সো পটিগ্গণ্হাতি চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰং, তেসং তং ন মহপ্ফলং হোতি ন মহানিসংসং. ইদমস্স অপ্পগ্ঘতায. সেয্যথাপি সো পোত্থকো অপ্পগ্ঘো, তথূপমো অযং পুগ্গলো.
এৱৰূপো চে থেৰো ভিক্খু সঙ্ঘমজ্ঝে ভণতি. তমেনং ভিক্খূ এৱমাহংসু – ‘‘কিং নু খো তুয্হং বালস্স অব্যত্তস্স ভণিতেন, ত্ৱম্পি নাম ভণিতব্বং মঞ্ঞসী’’তি! সো কুপিতো অনত্তমনো তথাৰূপিং ৱাচং নিচ্ছাৰেতি যথাৰূপায ৱাচায সঙ্ঘো তং উক্খিপতি, সঙ্কাৰকূটেৱ নং পোত্থকং. ইমে তযো পোত্থকূপমা পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা ভিক্খূসু.
১১৭. তত্থ কতমে তযো কাসিকৱত্থূপমা পুগ্গলা? তীণি কাসিকৱত্থানি – নৱম্পি কাসিকৱত্থং ৱণ্ণৱন্তঞ্চেৱ হোতি সুখসম্ফস্সঞ্চ মহগ্ঘঞ্চ, মজ্ঝিমম্পি কাসিকৱত্থং ৱণ্ণৱন্তঞ্চেৱ হোতি সুখসম্ফস্সঞ্চ মহগ্ঘঞ্চ, জিণ্ণম্পি কাসিকৱত্থং ৱণ্ণৱন্তঞ্চেৱ হোতি সুখসম্ফস্সঞ্চ মহগ্ঘঞ্চ. জিণ্ণম্পি কাসিকৱত্থং ৰতনপলিৱেঠনং ৱা কৰোন্তি গন্ধকৰণ্ডকে ৱা নং নিক্খিপন্তি.
এৱমেৱং তযোমে কাসিকৱত্থূপমা পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা ভিক্খূসু. কতমে তযো? নৱো চেপি ভিক্খু হোতি সীলৱা কল্যাণধম্মো, ইদমস্স সুৱণ্ণতায. সেয্যথাপি তং কাসিকৱত্থং ৱণ্ণৱন্তং, তথূপমো অযং পুগ্গলো. যে খো পনস্স সেৱন্তি ভজন্তি পযিৰুপাসন্তি দিট্ঠানুগতিং আপজ্জন্তি, তেসং তং হোতি দীঘৰত্তং হিতায সুখায. ইদমস্স সুখসম্ফস্সতায. সেয্যথাপি তং কাসিকৱত্থং সুখসম্ফস্সং, তথূপমো অযং পুগ্গলো. যেসং খো পন সো [যেসং খো পন (সব্বত্থ) অ. নি. ৩.১০০] পটিগ্গণ্হাতি [পতিগণ্হাতি (সী.) ৰূপসিদ্ধিটীকায পন সমেতি] চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰং, তেসং তং মহপ্ফলং হোতি মহানিসংসং. ইদমস্স মহগ্ঘতায. সেয্যথাপি তং কাসিকৱত্থং মহগ্ঘং, তথূপমো অযং পুগ্গলো.
মজ্ঝিমো চেপি ভিক্খু…পে… থেৰো চেপি ভিক্খু হোতি সীলৱা কল্যাণধম্মো, ইদমস্স সুৱণ্ণতায. সেয্যথাপি তং কাসিকৱত্থং ৱণ্ণৱন্তং, তথূপমো অযং পুগ্গলো. যে খো পনস্স সেৱন্তি ভজন্তি পযিৰুপাসন্তি দিট্ঠানুগতিং আপজ্জন্তি, তেসং তং হোতি দীঘৰত্তং হিতায সুখায. ইদমস্স সুখসম্ফস্সতায. সেয্যথাপি তং কাসিকৱত্থং সুখসম্ফস্সং, তথূপমো অযং পুগ্গলো. যেসং খো পন সো পটিগ্গণ্হাতি চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰং, তেসং তং মহপ্ফলং হোতি মহানিসংসং. ইদমস্স মহগ্ঘতায. সেয্যথাপি তং কাসিকৱত্থং মহগ্ঘং, তথূপমো অযং পুগ্গলো.
এৱৰূপো চে থেৰো ভিক্খু সঙ্ঘমজ্ঝে ভণতি, তমেনং ভিক্খূ এৱমাহংসু – ‘‘অপ্পসদ্দা আযস্মন্তো হোথ, থেৰো ভিক্খু ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ ভণতী’’তি. তস্স তং ৱচনং আধেয্যং গচ্ছতি, গন্ধকৰণ্ডকেৱ নং কাসিকৱত্থং. ইমে তযো কাসিকৱত্থূপমা পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা ভিক্খূসু.
১১৮. কতমো চ পুগ্গলো সুপ্পমেয্যো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো উদ্ধতো হোতি উন্নড়ো চপলো মুখৰো ৱিকিণ্ণৱাচো মুট্ঠস্সতি অসম্পজানো অসমাহিতো ৱিব্ভন্তচিত্তো পাকটিন্দ্ৰিযো – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘সুপ্পমেয্যো’’.
১১৯. কতমো চ পুগ্গলো দুপ্পমেয্যো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো অনুদ্ধতো হোতি অনুন্নড়ো অচপলো অমুখৰো অৱিকিণ্ণৱাচো উপট্ঠিতস্সতি সম্পজানো সমাহিতো একগ্গচিত্তো সংৱুতিন্দ্ৰিযো – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘দুপ্পমেয্যো’’.
১২০. কতমো চ পুগ্গলো অপ্পমেয্যো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ‘‘অপ্পমেয্যো’’.
১২১. কতমো চ পুগ্গলো ন সেৱিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিৰুপাসিতব্বো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো হীনো হোতি সীলেন সমাধিনা পঞ্ঞায. এৱৰূপো পুগ্গলো ন সেৱিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিৰুপাসিতব্বো, অঞ্ঞত্ৰ অনুদ্দযা অঞ্ঞত্ৰ অনুকম্পা.
১২২. কতমো চ পুগ্গলো সেৱিতব্বো ভজিতব্বো পযিৰুপাসিতব্বো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো সদিসো হোতি সীলেন সমাধিনা পঞ্ঞায. এৱৰূপো পুগ্গলো সেৱিতব্বো ভজিতব্বো পযিৰুপাসিতব্বো. তং কিস্স হেতু? ‘‘সীলসামঞ্ঞগতানং সতং সীলকথা চ নো ভৱিস্সতি, সা চ নো ফাসু ভৱিস্সতি, সা চ নো পৱত্তিনী ভৱিস্সতি; সমাধিসামঞ্ঞগতানং সতং সমাধিকথা চ নো ভৱিস্সতি, সা চ নো ফাসু ভৱিস্সতি, সা চ নো পৱত্তিনী [পৱত্তনী (সী.) অ. নি. ৩.২৬] ভৱিস্সতি; পঞ্ঞাসামঞ্ঞগতানং সতং পঞ্ঞাকথা চ নো ভৱিস্সতি, সা চ নো ফাসু ভৱিস্সতি, সা চ নো পৱত্তিনী ভৱিস্সতী’’তি. তস্মা এৱৰূপো পুগ্গলো সেৱিতব্বো ভজিতব্বো পযিৰুপাসিতব্বো.
১২৩. কতমো চ পুগ্গলো সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা সেৱিতব্বো ভজিতব্বো পযিৰুপাসিতব্বো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো অধিকো হোতি সীলেন সমাধিনা পঞ্ঞায. এৱৰূপো পুগ্গলো সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা সেৱিতব্বো ভজিতব্বো পযিৰুপাসিতব্বো. তং কিস্স হেতু? ‘‘অপৰিপূৰং ৱা সীলক্খন্ধং পৰিপূৰেস্সামি, পৰিপূৰং ৱা সীলক্খন্ধং তত্থ তত্থ পঞ্ঞায অনুগ্গহেস্সামি; অপৰিপূৰং ৱা সমাধিক্খন্ধং পৰিপূৰেস্সামি, পৰিপূৰং ৱা সমাধিক্খন্ধং তত্থ তত্থ পঞ্ঞায অনুগ্গহেস্সামি; অপৰিপূৰং ৱা পঞ্ঞাক্খন্ধং পৰিপূৰেস্সামি, পৰিপূৰং ৱা পঞ্ঞাক্খন্ধং তত্থ তত্থ পঞ্ঞায অনুগ্গহেস্সামী’’তি. তস্মা এৱৰূপো পুগ্গলো সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা সেৱিতব্বো ভজিতব্বো পযিৰুপাসিতব্বো.
১২৪. কতমো চ পুগ্গলো জিগুচ্ছিতব্বো ন সেৱিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিৰুপাসিতব্বো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো দুস্সীলো হোতি পাপধম্মো অসুচি সঙ্কস্সৰসমাচাৰো পটিচ্ছন্নকম্মন্তো অস্সমণো সমণপটিঞ্ঞো অব্ৰহ্মচাৰী ব্ৰহ্মচাৰিপটিঞ্ঞো অন্তোপূতি অৱস্সুতো কসম্বুজাতো. এৱৰূপো পুগ্গলো জিগুচ্ছিতব্বো ন সেৱিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিৰুপাসিতব্বো. তং কিস্স হেতু? কিঞ্চাপি এৱৰূপস্স পুগ্গলস্স ন দিট্ঠানুগতিং আপজ্জতি, অথ খো নং পাপকো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতি – ‘‘পাপমিত্তো পুৰিসপুগ্গলো পাপসহাযো পাপসম্পৱঙ্কো’’তি. সেয্যথাপি নাম অহি গূথগতো কিঞ্চাপি ন ডংসতি, অথ খো নং মক্খেতি; এৱমেৱং কিঞ্চাপি এৱৰূপস্স পুগ্গলস্স ন দিট্ঠানুগতিং আপজ্জতি, অথ খো নং পাপকো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতি – ‘‘পাপমিত্তো পুৰিসপুগ্গলো পাপসহাযো পাপসম্পৱঙ্কো’’তি! তস্মা এৱৰূপো পুগ্গলো জিগুচ্ছিতব্বো ন সেৱিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিৰুপাসিতব্বো.
১২৫. কতমো চ পুগ্গলো অজ্ঝুপেক্খিতব্বো ন সেৱিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিৰুপাসিতব্বো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো কোধনো হোতি উপাযাসবহুলো, অপ্পম্পি ৱুত্তো সমানো অভিসজ্জতি কুপ্পতি ব্যাপজ্জতি পতিত্থীযতি, কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকৰোতি. সেয্যথাপি নাম দুট্ঠাৰুকো কট্ঠেন ৱা কঠলায ৱা ঘট্টিতো ভিয্যোসো মত্তায আসৱং দেতি, এৱমেৱং ইধেকচ্চো পুগ্গলো কোধনো হোতি উপাযাসবহুলো, অপ্পম্পি ৱুত্তো সমানো অভিসজ্জতি কুপ্পতি ব্যাপজ্জতি পতিত্থীযতি, কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকৰোতি. সেয্যথাপি নাম তিন্দুকালাতং কট্ঠেন ৱা কঠলায ৱা ঘট্টিতং ভিয্যোসো মত্তায চিচ্চিটাযতি চিটিচিটাযতি, এৱমেৱং ইধেকচ্চো পুগ্গলো কোধনো হোতি উপাযাসবহুলো, অপ্পম্পি ৱুত্তো সমানো অভিসজ্জতি কুপ্পতি ব্যাপজ্জতি পতিত্থীযতি, কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকৰোতি. সেয্যথাপি নাম গূথকূপো কট্ঠেন ৱা কঠলায ৱা ঘট্টিতো ভিয্যোসো মত্তায দুগ্গন্ধো হোতি, এৱমেৱং ইধেকচ্চো পুগ্গলো কোধনো হোতি উপাযাসবহুলো, অপ্পম্পি ৱুত্তো সমানো অভিসজ্জতি কুপ্পতি ব্যাপজ্জতি পতিত্থীযতি, কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকৰোতি; এৱৰূপো পুগ্গলো অজ্ঝুপেক্খিতব্বো ন সেৱিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিৰুপাসিতব্বো. তং কিস্স হেতু? ‘‘অক্কোসেয্যপি মং পৰিভাসেয্যপি মং অনত্থম্পি মে কৰেয্যা’’তি! তস্মা এৱৰূপো পুগ্গলো অজ্ঝুপেক্খিতব্বো ন সেৱিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিৰুপাসিতব্বো.
১২৬. কতমো চ পুগ্গলো সেৱিতব্বো ভজিতব্বো পযিৰুপাসিতব্বো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো সীলৱা হোতি কল্যাণধম্মো – এৱৰূপো পুগ্গলো সেৱিতব্বো ভজিতব্বো পযিৰুপাসিতব্বো. তং কিস্স হেতু? কিঞ্চাপি এৱৰূপস্স পুগ্গলস্স ন দিট্ঠানুগতিং আপজ্জতি, অথ খো নং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতি – ‘‘কল্যাণমিত্তো পুৰিসপুগ্গলো কল্যাণসহাযো কল্যাণসম্পৱঙ্কো’’তি! তস্মা এৱৰূপো পুগ্গলো সেৱিতব্বো ভজিতব্বো পযিৰুপাসিতব্বো.
১২৭. কতমো চ পুগ্গলো সীলেসু পৰিপূৰকাৰী, সমাধিস্মিং মত্তসো কাৰী, পঞ্ঞায মত্তসো কাৰী? সোতাপন্নসকদাগামিনো – ইমে ৱুচ্চন্তি পুগ্গলা সীলেসু পৰিপূৰকাৰিনো, সমাধিস্মিং মত্তসো কাৰিনো, পঞ্ঞায মত্তসো কাৰিনো.
১২৮. কতমো চ পুগ্গলো সীলেসু চ পৰিপূৰকাৰী, সমাধিস্মিঞ্চ পৰিপূৰকাৰী, পঞ্ঞায মত্তসো কাৰী? অনাগামী – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো সীলেসু চ পৰিপূৰকাৰী, সমাধিস্মিঞ্চ পৰিপূৰকাৰী, পঞ্ঞায মত্তসো কাৰী.
১২৯. কতমো চ পুগ্গলো সীলেসু চ পৰিপূৰকাৰী, সমাধিস্মিঞ্চ পৰিপূৰকাৰী, পঞ্ঞায চ পৰিপূৰকাৰী? অৰহা – অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো সীলেসু চ পৰিপূৰকাৰী, সমাধিস্মিঞ্চ পৰিপূৰকাৰী, পঞ্ঞায চ পৰিপূৰকাৰী.
১৩০. তত্থ কতমে তযো সত্থাৰো? ইধেকচ্চো সত্থা কামানং পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেতি [পঞ্ঞাপেতি (সী. স্যা.)], ন ৰূপানং পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেতি, ন ৱেদনানং পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেতি. ইধ পনেকচ্চো সত্থা কামানঞ্চ পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেতি, ৰূপানঞ্চ পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেতি, ন ৱেদনানং পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেতি. ইধ পনেকচ্চো সত্থা কামানঞ্চ পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেতি, ৰূপানঞ্চ পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেতি, ৱেদনানঞ্চ পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেতি.
তত্ৰ য্ৱাযং সত্থা কামানং পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেতি, ন ৰূপানং পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেতি, ন ৱেদনানং পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেতি, ৰূপাৱচৰসমাপত্তিযা লাভী সত্থা তেন দট্ঠব্বো. তত্ৰ য্ৱাযং সত্থা কামানঞ্চ পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেতি, ৰূপানঞ্চ পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেতি, ন ৱেদনানং পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেতি, অৰূপাৱচৰসমাপত্তিযা লাভী সত্থা তেন দট্ঠব্বো. তত্ৰ য্ৱাযং সত্থা কামানঞ্চ পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেতি, ৰূপানঞ্চ পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেতি, ৱেদনানঞ্চ পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেতি, সম্মাসম্বুদ্ধো সত্থা তেন দট্ঠব্বো. ইমে তযো সত্থাৰো.
১৩১. তত্থ কতমে অপৰেপি তযো সত্থাৰো? ইধেকচ্চো সত্থা দিট্ঠে চেৱ ধম্মে অত্তানং সচ্চতো থেততো পঞ্ঞপেতি, অভিসম্পৰাযঞ্চ অত্তানং সচ্চতো থেততো পঞ্ঞপেতি. ইধ পনেকচ্চো সত্থা দিট্ঠে চেৱ ধম্মে অত্তানং সচ্চতো থেততো পঞ্ঞপেতি, নো চ খো অভিসম্পৰাযং অত্তানং সচ্চতো থেততো পঞ্ঞপেতি. ইধ পনেকচ্চো সত্থা দিট্ঠে চেৱ ধম্মে অত্তানং সচ্চতো থেততো ন পঞ্ঞপেতি, অভিসম্পৰাযঞ্চ অত্তানং সচ্চতো থেততো ন পঞ্ঞপেতি.