দুক্খনিদ্দেসকথা
জাতিনিদ্দেসো
সেয্যথিদং, অযঞ্হি জাতি-সদ্দো অনেকত্থো. তথা হেস ‘‘একম্পি জাতিং দ্ৱেপি জাতিযো’’তি (দী. নি. ১.২৪৪; পাৰা. ১২) এত্থ ভৱে আগতো. ‘‘অত্থি, ৱিসাখে, নিগণ্ঠা নাম সমণজাতী’’তি (অ. নি. ৩.৭১) এত্থ নিকাযে. ‘‘জাতি দ্ৱীহি খন্ধেহি সঙ্গহিতা’’তি (ধাতু. ৭১) এত্থ সঙ্খতলক্খণে. ‘‘যং মাতুকুচ্ছিস্মিং পঠমং চিত্তং উপ্পন্নং, পঠমং ৱিঞ্ঞাণং পাতুভূতং, তদুপাদায সাৱস্স জাতী’’তি (মহাৱ. ১২৪) এত্থ পটিসন্ধিযং. ‘‘সম্পতিজাতো, আনন্দ, বোধিসত্তো’’তি (ম. নি. ৩.২০৭) এত্থ পসূতিযং. ‘‘অক্খিত্তো অনুপকুট্ঠো জাতিৱাদেনা’’তি (দী. নি. ১.৩৩১) এত্থ কুলে. ‘‘যতোহং, ভগিনি, অৰিযায জাতিযা জাতো’’তি (ম. নি. ২.৩৫১) এত্থ অৰিযসীলে.
৫৩৮. স্ৱাযমিধ গব্ভসেয্যকানং পটিসন্ধিতো পট্ঠায যাৱ মাতুকুচ্ছিম্হা নিক্খমনং, তাৱ পৱত্তেসু খন্ধেসু. ইতৰেসং পটিসন্ধিখন্ধেস্ৱেৱাতি দট্ঠব্বো. অযম্পি চ পৰিযাযকথাৱ. নিপ্পৰিযাযতো পন তত্থ তত্থ নিব্বত্তমানানং সত্তানং যে যে খন্ধা পাতুভৱন্তি, তেসং তেসং পঠমপাতুভাৱো জাতি নাম.
সা পনেসা তত্থ তত্থ ভৱে পঠমাভিনিব্বত্তিলক্খণা, নিয্যাতনৰসা, অতীতভৱতো ইধ উম্মুজ্জনপচ্চুপট্ঠানা, দুক্খৱিচিত্ততাপচ্চুপট্ঠানা ৱা.
৫৩৯. কস্মা পনেসা দুক্খাতি চে? অনেকেসং দুক্খানং ৱত্থুভাৱতো. অনেকানি হি দুক্খানি. সেয্যথিদং – দুক্খদুক্খং, ৱিপৰিণামদুক্খং, সঙ্খাৰদুক্খং, পটিচ্ছন্নদুক্খং, অপ্পটিচ্ছন্নদুক্খং, পৰিযাযদুক্খং, নিপ্পৰিযাযদুক্খন্তি.
তত্থ কাযিকচেতসিকা দুক্খা ৱেদনাসভাৱতো চ নামতো চ দুক্খত্তা দুক্খদুক্খন্তি ৱুচ্চতি.
সুখা ৱেদনা ৱিপৰিণামেন দুক্খুপ্পত্তিহেতুতো ৱিপৰিণামদুক্খং.
উপেক্খা ৱেদনা চেৱ অৱসেসা চ তেভূমকা সঙ্খাৰা উদযব্বযপ্পটিপীড়িতত্তা সঙ্খাৰদুক্খং. কণ্ণসূলদন্তসূলৰাগজপৰিড়াহদোসজপৰিড়াহাদি কাযিকচেতসিকো আবাধো পুচ্ছিত্ৱা জানিতব্বতো উপক্কমস্স চ অপাকটভাৱতো পটিচ্ছন্নদুক্খং নাম. অপাকটদুক্খন্তিপি ৱুচ্চতি.
দ্ৱত্তিংসকম্মকাৰণাদিসমুট্ঠানো আবাধো অপুচ্ছিত্ৱাৱ জানিতব্বতো উপক্কমস্স চ পাকটভাৱতো অপ্পটিচ্ছন্নদুক্খং নাম. পাকটদুক্খন্তিপি ৱুচ্চতি.
ঠপেত্ৱা দুক্খদুক্খং সেসং দুক্খসচ্চৱিভঙ্গে আগতং জাতিআদি সব্বম্পি তস্স তস্স দুক্খস্স ৱত্থুভাৱতো পৰিযাযদুক্খং. দুক্খদুক্খং পন নিপ্পৰিযাযদুক্খন্তি ৱুচ্চতি.
তত্ৰাযং জাতি যং তং বালপণ্ডিতসুত্তাদীসু (ম. নি. ৩.২৪৬ আদযো) ভগৱতাপি উপমাৱসেন পকাসিতং আপাযিকং দুক্খং, যঞ্চ সুগতিযম্পি মনুস্সলোকে গব্ভোক্কন্তিমূলকাদিভেদং দুক্খং উপ্পজ্জতি, তস্স ৱত্থুভাৱতো দুক্খা.
৫৪০. তত্ৰিদং গব্ভোক্কন্তিমূলকাদিভেদং দুক্খং – অযং হি সত্তো মাতুকুচ্ছিম্হি নিব্বত্তমানো ন উপ্পলপদুমপুণ্ডৰীকাদীসু নিব্বত্ততি, অথ খো হেট্ঠা আমাসযস্স উপৰি পক্কাসযস্স উদৰপটলপিট্ঠিকণ্টকানং ৱেমজ্ঝে পৰমসম্বাধে তিব্বন্ধকাৰেনানাকুণপগন্ধপৰিভাৱিতপৰমদুগ্গন্ধপৱনৱিচৰিতে অধিমত্তজেগুচ্ছে কুচ্ছিপদেসে পূতিমচ্ছপূতিকুম্মাসচন্দনিকাদীসু কিমি ৱিয নিব্বত্ততি. সো তত্থ নিব্বত্তো দস মাসে মাতুকুচ্ছিসম্ভৱেন উস্মনা পুটপাকং ৱিয পচ্চমানো পিট্ঠপিণ্ডি ৱিয সেদিযমানো সমিঞ্জনপসাৰণাদিৰহিতো অধিমত্তং দুক্খমনুভোতীতি, ইদং তাৱ গব্ভোক্কন্তিমূলকং দুক্খং.
যং পন সো মাতু সহসা উপক্খলনগমননিসীদনৱুট্ঠানপৰিৱত্তনাদীসু সুৰাধুত্তহত্থগতো এড়কো ৱিয অহিতুণ্ডিকহত্থগতো সপ্পপোতকো ৱিয চ আকড্ঢনপৰিকড্ঢনওধূনননিদ্ধূননাদিনা উপক্কমেন অধিমত্তং দুক্খমনুভৱতি, যঞ্চ মাতু সীতূদকপানকালে সীতনৰকুপপন্নো ৱিয, উণ্হযাগুভত্তাদিঅজ্ঝোহৰণকালে অঙ্গাৰৱুট্ঠিসম্পৰিকিণ্ণো ৱিয, লোণম্বিলাদিঅজ্ঝোহৰণকালে খাৰাপটিচ্ছকাদিকম্মকাৰণপত্তো ৱিয তিব্বং দুক্খমনুভোতি, ইদং গব্ভপৰিহৰণমূলকং দুক্খং.
যং পনস্স মূড়্হগব্ভায মাতুযা মিত্তামচ্চসুহজ্জাদীহিপি অদস্সনাৰহে দুক্খুপ্পত্তিট্ঠানে ছেদনফালনাদীহি দুক্খং উপ্পজ্জতি, ইদং গব্ভৱিপত্তিমূলকং দুক্খং.
যং ৱিজাযমানায মাতুযা কম্মজেহি ৱাতেহি পৰিৱত্তেত্ৱা নৰকপপাতং ৱিয অতিভযানকং যোনিমগ্গং পটিপাতিযমানস্স পৰমসম্বাধেন যোনিমুখেন তাড়চ্ছিগ্গড়েন ৱিয নিক্কড্ঢিযমানস্স মহানাগস্স নৰকসত্তস্স ৱিয চ সঙ্ঘাতপব্বতেহি ৱিচুণ্ণিযমানস্স দুক্খং উপ্পজ্জতি, ইদং ৱিজাযনমূলকং দুক্খং.
যং পন জাতস্স তৰুণৱণসদিসসুখুমালসৰীৰস্স হত্থগহণনহাপনধোৱনচোড়পৰিমজ্জনাদিকালে সূচিমুখখুৰধাৰাহি ৱিজ্ঝনফালনসদিসং দুক্খং উপ্পজ্জতি, ইদং মাতুকুচ্ছিতো বহিনিক্খমনমূলকং দুক্খং.
যং ততো পৰং পৱত্তিযং অত্তনাৱ অত্তানং ৱধেন্তস্স অচেলকৱতাদিৱসেন আতাপনপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তস্স, কোধৱসেন অভুঞ্জন্তস্স, উব্বন্ধন্তস্স চ দুক্খং উপ্পজ্জতি, ইদং অত্তূপক্কমমূলকং দুক্খং. যং পন পৰতো ৱধবন্ধনাদীনি অনুভৱন্তস্স উপ্পজ্জতি, ইদং পৰূপক্কমমূলকং দুক্খন্তি.
ইতি ইমস্স সব্বস্সাপি দুক্খস্স অযং জাতি ৱত্থুমেৱ হোতি.
৫৪১. তেনেতং ৱুচ্চতি –
জাযেথ নো চে নৰকেসু সত্তো,
তত্তগ্গিদাহাদিকমপ্পসয্হং;
লভেথ দুক্খং নু কুহিং পতিট্ঠং,
ইচ্চাহ দুক্খাতি মুনীধ জাতিং.
দুক্খং তিৰচ্ছেসু কসাপতোদ-
দণ্ডাভিঘাতাদিভৱং অনেকং;
যং তং কথং তত্থ ভৱেয্য জাতিং,
ৱিনা তহিং জাতি ততোপি দুক্খা.
পেতেসু দুক্খং পন খুপ্পিপাসা-
ৱাতাতপাদিপ্পভৱং ৱিচিত্তং;
যস্মা অজাতস্স ন তত্থ অত্থি,
তস্মাপি দুক্খং মুনি জাতিমাহ.
তিব্বন্ধকাৰে চ অসয্হসীতে,
লোকন্তৰে যং অসুৰেসু দুক্খং;
ন তং ভৱে তত্থ ন চস্স জাতি,
যতো অযং জাতি ততোপি দুক্খা.
যঞ্চাপি গূথনৰকে ৱিয মাতুগব্ভে,
সত্তো ৱসং চিৰমতো বহি নিক্খমঞ্চ;
পপ্পোতি দুক্খমতিঘোৰমিদম্পি নত্থি,
জাতিং ৱিনা ইতিপি জাতি অযঞ্হি দুক্খা.
কিং ভাসিতেন বহুনা ননু যং কুহিঞ্চি,
অত্থীধ কিঞ্চিদপি দুক্খমিদং কদাচি;
নেৱত্থি জাতিৱিৰহেন যতো মহেসি,
দুক্খাতি সব্বপঠমং ইমমাহ জাতিন্তি.
অযং তাৱ জাতিযং ৱিনিচ্ছযো.
জৰানিদ্দেসো
৫৪২. জৰাপি দুক্খাতি এত্থ দুৱিধা জৰা সঙ্খতলক্খণঞ্চ, খণ্ডিচ্চাদিসম্মতো সন্ততিযং একভৱপৰিযাপন্নখন্ধপুৰাণভাৱো চ, সা ইধ অধিপ্পেতা. সা পনেসা জৰা খন্ধপৰিপাকলক্খণা, মৰণূপনযনৰসা, যোব্বনৱিনাসপচ্চুপট্ঠানা. দুক্খা সঙ্খাৰদুক্খভাৱতো চেৱ দুক্খৱত্থুতো চ. যং হি অঙ্গপচ্চঙ্গসিথিলীভাৱইন্দ্ৰিযৱিকাৰৱিৰূপতাযোব্বনৱিনাসবলূপঘাতসতিমতিৱিপ্পৱাসপৰপৰিভৱাদিঅনেকপচ্চযং কাযিকচেতসিকদুক্খং উপ্পজ্জতি, জৰা তস্স ৱত্থু. তেনেতং ৱুচ্চতি –
‘‘অঙ্গানং সিথিলীভাৱা, ইন্দ্ৰিযানং ৱিকাৰতো;
যোব্বনস্স ৱিনাসেন, বলস্স উপঘাততো.
‘‘ৱিপ্পৱাসা সতাদীনং, পুত্তদাৰেহি অত্তনো;
অপসাদনীযতো চেৱ, ভিয্যো বালত্তপত্তিযা.
‘‘পপ্পোতি দুক্খং যং মচ্চো, কাযিকং মানসং তথা;
সব্বমেতং জৰাহেতু, যস্মা তস্মা জৰা দুখা’’তি.
অযং জৰাযং ৱিনিচ্ছযো.
মৰণনিদ্দেসো
৫৪৩. মৰণম্পি দুক্খন্তি এত্থাপি দুৱিধং মৰণং সঙ্খতলক্খণঞ্চ, যং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘জৰামৰণং দ্ৱীহি খন্ধেহি সঙ্গহিত’’ন্তি (ধাতু. ৭১). একভৱপৰিযাপন্নজীৱিতিন্দ্ৰিযপ্পবন্ধৱিচ্ছেদো চ, যং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘নিচ্চং মৰণতো ভয’’ন্তি (সু. নি. ৫৮১). তং ইধ অধিপ্পেতং. জাতিপচ্চযা মৰণং উপক্কমমৰণং সৰসমৰণং আযুক্খযমৰণং পুঞ্ঞক্খযমৰণন্তিপি তস্সেৱ নামং. তযিদং চুতিলক্খণং, ৱিযোগৰসং, গতিৱিপ্পৱাসপচ্চুপট্ঠানং. দুক্খস্স পন ৱত্থুভাৱতো দুক্খন্তি ৱেদিতব্বং. তেনেতং ৱুচ্চতি –
‘‘পাপস্স পাপকম্মাদি-নিমিত্তমনুপস্সতো;
ভদ্দস্সাপসহন্তস্স, ৱিযোগং পিযৱত্থুকং;
মীযমানস্স যং দুক্খং, মানসং অৱিসেসতো.
সব্বেসঞ্চাপি যং সন্ধি-বন্ধনচ্ছেদনাদিকং;
ৱিতুজ্জমানমম্মানং, হোতি দুক্খং সৰীৰজং.
অসয্হমপ্পতিকাৰং, দুক্খস্সেতস্সিদং যতো;
মৰণং ৱত্থু তেনেতং, দুক্খমিচ্চেৱ ভাসিত’’ন্তি.
অযং মৰণে ৱিনিচ্ছযো.
সোকাদিনিদ্দেসা
৫৪৪. সোকাদীসু সোকো নাম ঞাতিব্যসনাদীহি ফুট্ঠস্স চিত্তসন্তাপো. সো কিঞ্চাপি অত্থতো দোমনস্সমেৱ হোতি. এৱং সন্তেপি অন্তোনিজ্ঝানলক্খণো, চেতসো পৰিজ্ঝাপনৰসো, অনুসোচনপচ্চুপট্ঠানো. দুক্খো পন দুক্খদুক্খতো দুক্খৱত্থুতো চ. তেনেতং ৱুচ্চতি –
‘‘সত্তানং হদযং সোকো, ৱিসসল্লংৱ তুজ্জতি;
অগ্গিতত্তোৱ নাৰাচো, ভুসংৱ দহতে পুন.
‘‘সমাৱহতি চ ব্যাধি-জৰামৰণভেদনং;
দুক্খম্পি ৱিৱিধং যস্মা, তস্মা দুক্খোতি ৱুচ্চতী’’তি.
অযং সোকে ৱিনিচ্ছযো.
পৰিদেৱো
৫৪৫. পৰিদেৱো নাম ঞাতিব্যসনাদীহি ফুট্ঠস্স ৱচীপলাপো. সো লালপ্পনলক্খণো, গুণদোসকিত্তনৰসো, সম্ভমপচ্চুপট্ঠানো. দুক্খো পন সঙ্খাৰদুক্খভাৱতো দুক্খৱত্থুতো চ. তেনেতং ৱুচ্চতি –
‘‘যং সোকসল্লৱিহতো পৰিদেৱমানো,
কণ্ঠোট্ঠতালুতলসোসজমপ্পসয্হং;
ভিয্যোধিমত্তমধিগচ্ছতিযেৱ দুক্খং,
দুক্খোতি তেন ভগৱা পৰিদেৱমাহা’’তি.
অযং পৰিদেৱে ৱিনিচ্ছযো.
দুক্খং
৫৪৬. দুক্খং নাম কাযিকং দুক্খং, তং কাযপীড়নলক্খণং, দুপ্পঞ্ঞানং দোমনস্সকৰণৰসং, কাযিকাবাধপচ্চুপট্ঠানং. দুক্খং পন দুক্খদুক্খতো মানসদুক্খাৱহনতো চ. তেনেতং ৱুচ্চতি –
‘‘পীড়েতি কাযিকমিদং, দুক্খঞ্চ মানসং ভিয্যো;
জনযতি যস্মা তস্মা, দুক্খন্তি ৱিসেসতো ৱুত্ত’’ন্তি.
অযং দুক্খে ৱিনিচ্ছযো.
দোমনস্সং
৫৪৭. দোমনস্সং নাম মানসং দুক্খং. তং চিত্তপীড়নলক্খণং, মনোৱিঘাতৰসং, মানসব্যাধিপচ্চুপট্ঠানং. দুক্খং পন দুক্খদুক্খতো কাযিকদুক্খাৱহনতো চ. চেতোদুক্খসমপ্পিতা হি কেসে পকিৰিয কন্দন্তি, উৰানি পটিপিসন্তি, আৱট্টন্তি, ৱিৱট্টন্তি, উদ্ধংপাদং পপতন্তি, সত্থং আহৰন্তি, ৱিসং খাদন্তি, ৰজ্জুযা উব্বন্ধন্তি, অগ্গিং পৱিসন্তীতি তং নানপ্পকাৰকং দুক্খমনুভৱন্তি. তেনেতং ৱুচ্চতি –
‘‘পীড়েতি যতো চিত্তং, কাযস্স চ পীড়নং সমাৱহতি;
দুক্খন্তি দোমনস্সং, ৱিদোমনস্সা ততো আহূ’’তি.
অযং দোমনস্সে ৱিনিচ্ছযো.
উপাযাসো
৫৪৮. উপাযাসো নাম ঞাতিব্যসনাদীহি ফুট্ঠস্স অধিমত্তচেতোদুক্খপ্পভাৱিতো দোসোযেৱ. সঙ্খাৰক্খন্ধপৰিযাপন্নো একো ধম্মোতি একে. সো চিত্তপৰিদহনলক্খণো, নিত্থুননৰসো, ৱিসাদপচ্চুপট্ঠানো. দুক্খো পন সঙ্খাৰদুক্খভাৱতো চিত্তপৰিদহনতো কাযৱিসাদনতো চ. তেনেতং ৱুচ্চতি –
‘‘চিত্তস্স চ পৰিদহনা, কাযস্স ৱিসাদনা চ অধিমত্তং;
যং দুক্খমুপাযাসো, জনেতি দুক্খো ততো ৱুত্তো’’তি.
অযং উপাযাসে ৱিনিচ্ছযো.
এত্থ চ মন্দগ্গিনা অন্তোভাজনে পাকো ৱিয সোকো. তিক্খগ্গিনা পচ্চমানস্স ভাজনতো বহিনিক্খমনং ৱিয পৰিদেৱো. বহিনিক্খন্তাৱসেসস্স নিক্খমিতুং অপ্পহোন্তস্স অন্তোভাজনেযেৱ যাৱ পৰিক্খযা পাকো ৱিয উপাযাসো দট্ঠব্বো.
অপ্পিযসম্পযোগো
৫৪৯. অপ্পিযসম্পযোগো নাম অমনাপেহি সত্তসঙ্খাৰেহি সমোধানং. সো অনিট্ঠসমোধানলক্খণো, চিত্তৱিঘাতকৰণৰসো, অনত্থভাৱপচ্চুপট্ঠানো. দুক্খো পন দুক্খৱত্থুতো. তেনেতং ৱুচ্চতি –
‘‘দিস্ৱাৱ অপ্পিযে দুক্খং, পঠমং হোতি চেতসি;
তদুপক্কমসম্ভূত-মথকাযে যতো ইধ.
‘‘ততো দুক্খদ্ৱযস্সাপি, ৱত্থুতো সো মহেসিনা;
দুক্খো ৱুত্তোতি ৱিঞ্ঞেয্যো, অপ্পিযেহি সমাগমো’’তি.
অযং অপ্পিযসম্পযোগে ৱিনিচ্ছযো.
পিযৱিপ্পযোগো
৫৫০. পিযৱিপ্পযোগো নাম মনাপেহি সত্তসঙ্খাৰেহি ৱিনাভাৱো. সো ইট্ঠৱত্থুৱিযোগলক্খণো, সোকুপ্পাদনৰসো, ব্যসনপচ্চুপট্ঠানো. দুক্খো পন সোকদুক্খস্স ৱত্থুতো. তেনেতং ৱুচ্চতি –
‘‘ঞাতিধনাদিৱিযোগা,
সোকসৰসমপ্পিতা ৱিতুজ্জন্তি;
বালা যতো ততো যং,
দুক্খোতি মতো পিযৱিপ্পযোগো’’তি.
অযং পিযৱিপ্পযোগে ৱিনিচ্ছযো.
ইচ্ছিতালাভো
৫৫১. যম্পিচ্ছং ন লভতীতি এত্থ ‘‘অহো ৱত মযং ন জাতিধম্মা অস্সামা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৯৮; ৱিভ. ২০১) অলব্ভনেয্যৱত্থূসু ইচ্ছাৱ যম্পিচ্ছং ন লভতি, তম্পি দুক্খন্তি ৱুত্তা. সা অলব্ভনেয্যৱত্থুইচ্ছনলক্খণা, তপ্পৰিযেসনৰসা, তেসং অপ্পত্তিপচ্চুপট্ঠানা. দুক্খা পন দুক্খৱত্থুতো. তেনেতং ৱুচ্চতি –
‘‘তং তং পত্থযমানানং, তস্স তস্স অলাভতো;
যং ৱিঘাতমযং দুক্খং, সত্তানং ইধ জাযতি.
‘‘অলব্ভনেয্যৱত্থূনং, পত্থনা তস্স কাৰণং;
যস্মা তস্মা জিনো দুক্খং, ইচ্ছিতালাভমব্ৰৱী’’তি.
অযং ইচ্ছিতালাভে ৱিনিচ্ছযো.
পঞ্চুপাদানক্খন্ধা
৫৫২. সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খাতি এত্থ পন –
জাতিপ্পভুতিকং দুক্খং, যং ৱুত্তমিধ তাদিনা;
অৱুত্তং যঞ্চ তং সব্বং, ৱিনা এতে ন ৱিজ্জতি.
যস্মা তস্মা উপাদান-ক্খন্ধা সঙ্খেপতো ইমে;
দুক্খাতি ৱুত্তা দুক্খন্ত-দেসকেন মহেসিনা.
তথা হি ইন্ধনমিৱ পাৱকো, লক্খমিৱ পহৰণানি, গোৰূপং ৱিয ডংসমকসাদযো, খেত্তমিৱ লাযকা, গামং ৱিয গামঘাতকা উপাদানক্খন্ধপঞ্চকমেৱ জাতিআদযো নানপ্পকাৰেহি ৱিবাধেন্তা তিণলতাদীনি ৱিয ভূমিযং, পুপ্ফফলপল্লৱানি ৱিয ৰুক্খেসু উপাদানক্খন্ধেসুযেৱ নিব্বত্তন্তি. উপাদানক্খন্ধানঞ্চ আদিদুক্খং জাতি, মজ্ঝেদুক্খং জৰা, পৰিযোসানদুক্খং মৰণং, মাৰণন্তিকদুক্খাভিঘাতেন পৰিডয্হনদুক্খং সোকো, তদসহনতো লালপ্পনদুক্খং পৰিদেৱো, ততো ধাতুক্খোভসঙ্খাতঅনিট্ঠফোট্ঠব্বসমাযোগতো কাযস্স আবাধনদুক্খং দুক্খং, তেন বাধিযমানানং পুথুজ্জনানং তত্থ পটিঘুপ্পত্তিতো চেতোবাধনদুক্খং দোমনস্সং, সোকাদিৱুদ্ধিযা জনিতৱিসাদানং অনুত্থুননদুক্খং উপাযাসো, মনোৰথৱিঘাতপ্পত্তানং ইচ্ছাৱিঘাতদুক্খং ইচ্ছিতালাভোতি এৱং নানপ্পকাৰতো উপপৰিক্খিযমানা উপাদানক্খন্ধাৱ দুক্খাতি. যদেতং একমেকং দস্সেত্ৱা ৱুচ্চমানং অনেকেহিপি কপ্পেহি ন সক্কা অসেসতো ৱত্তুং, তস্মা তং সব্বম্পি দুক্খং একজলবিন্দুম্হি সকলসমুদ্দজলৰসং ৱিয যেসু কেসুচি পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু সংখিপিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খা’’তি ভগৱা অৱোচাতি. অযং উপাদানক্খন্ধেসু ৱিনিচ্ছযো.
অযং তাৱ দুক্খনিদ্দেসে নযো.
সমুদযনিদ্দেসকথা
৫৫৩. সমুদযনিদ্দেসে পন যাযং তণ্হাতি যা অযং তণ্হা. পোনোব্ভৱিকাতি পুনব্ভৱকৰণং পুনোব্ভৱো, পুনোব্ভৱো সীলমেতিস্সাতি পোনোব্ভৱিকা. নন্দীৰাগেন সহগতাতি নন্দীৰাগসহগতা, নন্দীৰাগেন সদ্ধিং অত্থতো একত্তমেৱ গতাতি ৱুত্তং হোতি. তত্ৰ তত্ৰাভিনন্দিনীতি যত্ৰ যত্ৰ অত্তভাৱো নিব্বত্ততি, তত্ৰ তত্ৰাভিনন্দিনী. সেয্যথিদন্তি নিপাতো, তস্স সা কতমাতি চেতি অত্থো. কামতণ্হা ভৱতণ্হা ৱিভৱতণ্হাতি ইমা পটিচ্চসমুপ্পাদনিদ্দেসে আৱিভৱিস্সন্তি. ইধ পনাযং তিৱিধাপি দুক্খসচ্চস্স নিব্বত্তকট্ঠেন একত্তং উপনেত্ৱা দুক্খসমুদযং অৰিযসচ্চন্তি ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা.
অযং সমুদযনিদ্দেসে নযো.
নিৰোধনিদ্দেসকথা
৫৫৪. দুক্খনিৰোধনিদ্দেসে যো তস্সাযেৱ তণ্হাযাতিআদিনা নযেন সমুদযনিৰোধো ৱুত্তো, সো কস্মাতি চে? সমুদযনিৰোধেন দুক্খনিৰোধো. সমুদযনিৰোধেন হি দুক্খং নিৰুজ্ঝতি, ন অঞ্ঞথা. তেনাহ –
‘‘যথাপি মূলে অনুপদ্দৱে দড়্হে,
ছিন্নোপি ৰুক্খো পুনদেৱ ৰূহতি;
এৱম্পি তণ্হানুসযে অনূহতে,
নিব্বত্ততী দুক্খমিদং পুনপ্পুন’’ন্তি. (ধ. প. ৩৩৮);
ইতি যস্মা সমুদযনিৰোধেনেৱ দুক্খং নিৰুজ্ঝতি, তস্মা ভগৱা দুক্খনিৰোধং দেসেন্তো সমুদযনিৰোধেনেৱ দেসেসি. সীহসমানৱুত্তিনো হি তথাগতা. তে দুক্খং নিৰোধেন্তা দুক্খনিৰোধঞ্চ দেসেন্তা হেতুম্হি পটিপজ্জন্তি, ন ফলে. সুৱানৱুত্তিনো পন তিত্থিযা. তে দুক্খং নিৰোধেন্তা দুক্খনিৰোধঞ্চ দেসেন্তা অত্তকিলমথানুযোগদেসনাদীহি ফলে পটিপজ্জন্তি, ন হেতুম্হীতি. এৱং তাৱ দুক্খনিৰোধস্স সমুদযনিৰোধৱসেন দেসনায পযোজনং ৱেদিতব্বং.
৫৫৫. অযং পনত্থো – তস্সাযেৱ তণ্হাযাতি তস্সা ‘‘পোনোব্ভৱিকা’’তি ৱত্ৱা কামতণ্হাদিৱসেন ৱিভত্ততণ্হায. ৱিৰাগো ৱুচ্চতি মগ্গো. ‘‘ৱিৰাগা ৱিমুচ্চতী’’তি (ম. নি. ১.২৪৫; সং. নি. ৩.১৪) হি ৱুত্তং. ৱিৰাগেন নিৰোধো ৱিৰাগনিৰোধো. অনুসযসমুগ্ঘাততো অসেসো ৱিৰাগনিৰোধো অসেসৱিৰাগনিৰোধো. অথ ৱা ৱিৰাগোতি পহানং ৱুচ্চতি, তস্মা অসেসো ৱিৰাগো অসেসো নিৰোধোতি এৱম্পেত্থ যোজনা দট্ঠব্বা. অত্থতো পন সব্বানেৱ এতানি নিব্বানস্স ৱেৱচনানি. পৰমত্থতো হি দুক্খনিৰোধো অৰিযসচ্চন্তি নিব্বানং ৱুচ্চতি. যস্মা পন তং আগম্ম তণ্হা ৱিৰজ্জতি চেৱ নিৰুজ্ঝতি চ, তস্মা ৱিৰাগোতি চ নিৰোধোতি চ ৱুচ্চতি. যস্মা চ তদেৱ আগম্ম তস্সা চাগাদযো হোন্তি, কামগুণালযেসু চেত্থ একোপি আলযো নত্থি, তস্মা ‘‘চাগো পটিনিস্সগ্গো মুত্তি অনালযো’’তি ৱুচ্চতি.
৫৫৬. তযিদং সন্তিলক্খণং, অচ্চুতিৰসং, অস্সাসকৰণৰসং ৱা, অনিমিত্তপচ্চুপট্ঠানং, নিপ্পপঞ্চপচ্চুপট্ঠানং ৱা.
নিব্বানকথা
৫৫৭. নত্থেৱ নিব্বানং, সসৱিসাণং ৱিয অনুপলব্ভনীযতোতি চে? ন, উপাযেন উপলব্ভনীযতো. উপলব্ভতি হি তং তদনুৰূপপটিপত্তিসঙ্খাতেন উপাযেন, চেতোপৰিযঞাণেন পৰেসং লোকুত্তৰচিত্তং ৱিয, তস্মা ‘‘অনুপলব্ভনীযতো নত্থী’’তি ন ৱত্তব্বং. ন হি ‘‘যং বালপুথুজ্জনা ন উপলভন্তি, তং নত্থী’’তি ৱত্তব্বং.
৫৫৮. অপিচ নিব্বানং নত্থীতি ন ৱত্তব্বং, কস্মা? পটিপত্তিযা ৱঞ্ঝভাৱাপজ্জনতো. অসতি হি নিব্বানে সম্মাদিট্ঠিপুৰেজৱায সীলাদিখন্ধত্তযসঙ্গহায সম্মাপটিপত্তিযা ৱঞ্ঝভাৱো আপজ্জতি. ন চাযং ৱঞ্ঝা, নিব্বানপাপনতোতি. ন পটিপত্তিযা ৱঞ্ঝভাৱাপত্তি, অভাৱপাপকত্তাতি চে. ন, অতীতানাগতাভাৱেপি নিব্বানপত্তিযা অভাৱতো. ৱত্তমানানম্পি অভাৱো নিব্বানন্তি চে. ন, তেসং অভাৱাসম্ভৱতো, অভাৱে চ অৱত্তমানভাৱাপজ্জনতো, ৱত্তমানক্খন্ধনিস্সিতমগ্গক্খণে চ সোপাদিসেসনিব্বানধাতুপ্পত্তিযা অভাৱদোসতো. তদা কিলেসানং অৱত্তমানত্তা ন দোসোতি চে. ন, অৰিযমগ্গস্স নিৰত্থকভাৱাপজ্জনতো. এৱঞ্হি সতি অৰিযমগ্গক্খণতো পুব্বেপি কিলেসা ন সন্তীতি অৰিযমগ্গস্স নিৰত্থকভাৱো আপজ্জতি. তস্মা অকাৰণমেতং.
৫৫৯. ‘‘যো খো, আৱুসো, ৰাগক্খযো’’তিআদিৱচনতো (সং. নি. ৪.৩১৫) ‘‘খযো নিব্বান’’ন্তি চে. ন, অৰহত্তস্সাপি খযমত্তাপজ্জনতো. তম্পি হি ‘‘যো খো, আৱুসো, ৰাগক্খযো’’তিআদিনা (স. নি. ৪.৩১৫) নযেন নিদ্দিট্ঠং. কিঞ্চ ভিয্যো নিব্বানস্স ইত্তৰকালাদিপ্পত্তিদোসতো. এৱঞ্হি সতি নিব্বানং ইত্তৰকালং, সঙ্খতলক্খণং, সম্মাৱাযামনিৰপেক্খাধিগমনীযভাৱঞ্চ আপজ্জতি. সঙ্খতলক্খণত্তাযেৱ চ সঙ্খতপৰিযাপন্নং, সঙ্খতপৰিযাপন্নত্তা ৰাগাদীহি অগ্গীহি আদিত্তং, আদিত্তত্তা দুক্খঞ্চাতিপি আপজ্জতি. যস্মা খযা পট্ঠায ন ভিয্যো পৱত্তি নাম হোতি, তস্স নিব্বানভাৱতো ন দোসোতি চে. ন, তাদিসস্স খযস্স অভাৱতো. ভাৱেপি চস্স ৱুত্তপ্পকাৰদোসানতিৱত্তনতো, অৰিযমগ্গস্স চ নিব্বানভাৱাপজ্জনতো. অৰিযমগ্গো হি দোসে খীণেতি, তস্মা খযোতি ৱুচ্চতি. ততো চ পট্ঠায ন ভিয্যো দোসানং পৱত্তীতি.
অনুপ্পত্তিনিৰোধসঙ্খাতস্স পন খযস্স পৰিযাযেন উপনিস্সযত্তা, যস্স উপনিস্সযো হোতি তদুপচাৰেন ‘‘খযো’’তি ৱুত্তং. সৰূপেনেৱ কস্মা ন ৱুত্তন্তি চে. অতিসুখুমত্তা. অতিসুখুমতা চস্স ভগৱতো অপ্পোসুক্কভাৱাৱহনতো, অৰিযেন চক্খুনা পস্সিতব্বতো চ সিদ্ধাতি.
৫৬০. তযিদং মগ্গসমঙ্গিনা পত্তব্বতো অসাধাৰণং, পুৰিমকোটিযা অভাৱতো অপ্পভৱং. মগ্গভাৱে ভাৱতো ন অপ্পভৱন্তি চে. ন, মগ্গেন অনুপ্পাদনীযতো. পত্তব্বমেৱ হেতং মগ্গেন, ন উপ্পাদেতব্বং. তস্মা অপ্পভৱমেৱ. অপ্পভৱত্তা অজৰামৰণং. পভৱজৰামৰণানং অভাৱতো নিচ্চং.
নিব্বানস্সেৱ অণুআদীনম্পি নিচ্চভাৱাপত্তীতি চে. ন, হেতুনো অভাৱা. নিব্বানস্স নিচ্চত্তা তে নিচ্চাতি চে. ন, হেতুলক্খণস্স অনুপপত্তিতো. নিচ্চা উপ্পাদাদীনং অভাৱতো নিব্বানং ৱিযাতি চে. ন, অণুআদীনং অসিদ্ধত্তা.
৫৬১. যথাৱুত্তযুত্তিসব্ভাৱতো পন ইদমেৱ নিচ্চং, ৰূপসভাৱাতিক্কমতো অৰূপং. বুদ্ধাদীনং নিট্ঠায ৱিসেসাভাৱতো একাৱ নিট্ঠা. যেন ভাৱনায পত্তং, তস্স কিলেসৱূপসমং, উপাদিসেসঞ্চ উপাদায পঞ্ঞাপনীযত্তা সহ উপাদিসেসেন পঞ্ঞাপিযতীতি সউপাদিসেসং. যো চস্স সমুদযপ্পহানেন উপহতাযতিকম্মফলস্স চৰিমচিত্ততো চ উদ্ধং পৱত্তিখন্ধানং অনুপ্পাদনতো, উপ্পন্নানঞ্চ অন্তৰধানতো উপাদিসেসাভাৱো, তং উপাদায পঞ্ঞাপনীযতো নত্থি এত্থ উপাদিসেসোতি অনুপাদিসেসং.
অসিথিলপৰক্কমসিদ্ধেন ঞাণৱিসেসেন অধিগমনীযতো, সব্বঞ্ঞুৱচনতো চ পৰমত্থেন সভাৱতো নিব্বানং নাৱিজ্জমানং. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খত’’ন্তি.
ইদং দুক্খনিৰোধনিদ্দেসে ৱিনিচ্ছযকথামুখং.
মগ্গনিদ্দেসকথা
৫৬২. দুক্খনিৰোধগামিনিপটিপদানিদ্দেসে ৱুত্তা পন অট্ঠ ধম্মা কামং খন্ধনিদ্দেসেপি অত্থতো পকাসিতাযেৱ, ইধ পন নেসং একক্খণে পৱত্তমানানং ৱিসেসাৱবোধনত্থং ৱদাম. সঙ্খেপতো হি চতুসচ্চপটিৱেধায পটিপন্নস্স যোগিনো নিব্বানাৰম্মণং অৱিজ্জানুসযসমুগ্ঘাতকং পঞ্ঞাচক্খু সম্মাদিট্ঠি. সা সম্মা দস্সনলক্খণা, ধাতুপ্পকাসনৰসা, অৱিজ্জন্ধকাৰৱিদ্ধংসনপচ্চুপট্ঠানা. তথা সম্পন্নদিট্ঠিনো তংসম্পযুত্তং মিচ্ছাসঙ্কপ্পনিঘাতকং চেতসো নিব্বানপদাভিনিৰোপনং সম্মাসঙ্কপ্পো. সো সম্মা চিত্তাভিনিৰোপনলক্খণো, অপ্পনাৰসো, মিচ্ছাসঙ্কপ্পপ্পহানপচ্চুপট্ঠানো.
তথা পস্সতো ৱিতক্কযতো চ তংসম্পযুত্তাৱ ৱচীদুচ্চৰিতসমুগ্ঘাতিকা মিচ্ছাৱাচায ৱিৰতি সম্মাৱাচা নাম. সা পৰিগ্গহলক্খণা, ৱিৰমণৰসা, মিচ্ছাৱাচাপ্পহানপচ্চুপট্ঠানা. তথা ৱিৰমতো তংসম্পযুত্তাৱ মিচ্ছাকম্মন্তসমুচ্ছেদিকা পাণাতিপাতাদিৱিৰতি সম্মাকম্মন্তো নাম. সো সমুট্ঠাপনলক্খণো, ৱিৰমণৰসো, মিচ্ছাকম্মন্তপ্পহানপচ্চুপট্ঠানো. যা পনস্স তেসং সম্মাৱাচাকম্মন্তানং ৱিসুদ্ধিভূতা তংসম্পযুত্তাৱ কুহনাদিউপচ্ছেদিকা মিচ্ছাজীৱৱিৰতি, সো সম্মাআজীৱো নাম. সো ৱোদানলক্খণো, ঞাযাজীৱপৱত্তিৰসো, মিচ্ছাজীৱপ্পহানপচ্চুপট্ঠানো.
অথস্স যো তস্সা সম্মাৱাচাকম্মন্তাজীৱসঙ্খাতায সীলভূমিযং পতিট্ঠিতস্স তদনুৰূপো তংসম্পযুত্তোৱ কোসজ্জসমুচ্ছেদকো ৱীৰিযাৰম্ভো, এস সম্মাৱাযামো নাম. সো পগ্গহলক্খণো, অনুপ্পন্নঅকুসলানুপ্পাদনাদিৰসো, মিচ্ছাৱাযামপ্পহানপচ্চুপট্ঠানো. তস্সেৱং ৱাযমতো তংসম্পযুত্তোৱ মিচ্ছাসতিৱিনিদ্ধুননো চেতসো অসম্মোসো সম্মাসতি নাম. সা উপট্ঠানলক্খণা, অসম্মুস্সনৰসা, মিচ্ছাসতিপ্পহানপচ্চুপট্ঠানা. এৱং অনুত্তৰায সতিযা সংৰক্খিযমানচিত্তস্স তংসম্পযুত্তাৱ মিচ্ছাসমাধিৱিদ্ধংসিকা চিত্তেকগ্গতা সম্মাসমাধি নাম. সো অৱিক্খেপলক্খণো, সমাধানৰসো, মিচ্ছাসমাধিপ্পহানপচ্চুপট্ঠানোতি. অযং দুক্খনিৰোধগামিনিপটিপদানিদ্দেসে নযো. এৱমেত্থ জাতিআদীনং ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
৫৬৩. ঞাণকিচ্চতোতি সচ্চঞাণস্স কিচ্চতোপি ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো. দুৱিধং হি সচ্চঞাণং – অনুবোধঞাণং পটিৱেধঞাণঞ্চ. তত্থ অনুবোধঞাণং লোকিযং অনুস্সৱাদিৱসেন নিৰোধে মগ্গে চ পৱত্ততি. পটিৱেধঞাণং লোকুত্তৰং নিৰোধমাৰম্মণং কত্ৱা কিচ্চতো চত্তাৰি সচ্চানি পটিৱিজ্ঝতি. যথাহ – ‘‘যো, ভিক্খৱে, দুক্খং পস্সতি, দুক্খসমুদযম্পি সো পস্সতি, দুক্খনিৰোধম্পি পস্সতি, দুক্খনিৰোধগামিনিং পটিপদম্পি পস্সতী’’তি (সং. নি. ৫.১১০০) সব্বং ৱত্তব্বং. তং পনস্স কিচ্চং ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিযং আৱিভৱিস্সতি.