নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
ৱিসুদ্ধিমগ্গো
(পঠমো ভাগো)
নিদানাদিকথা
১. সীলে পতিট্ঠায নৰো সপঞ্ঞো, চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৱযং;
আতাপী নিপকো ভিক্খু, সো ইমং ৱিজটযে জটন্তি. (সং. নি. ১.২৩);
ইতি হিদং ৱুত্তং, কস্মা পনেতং ৱুত্তং, ভগৱন্তং কিৰ সাৱত্থিযং ৱিহৰন্তং ৰত্তিভাগে অঞ্ঞতৰো দেৱপুত্তো উপসঙ্কমিত্ৱা অত্তনো সংসযসমুগ্ঘাটত্থং –
অন্তোজটা বহিজটা, জটায জটিতা পজা;
তং তং গোতম পুচ্ছামি, কো ইমং ৱিজটযে জটন্তি. (সং. নি. ১.২৩) –
ইমং পঞ্হং পুচ্ছি. তস্সাযং সঙ্খেপত্থো – জটাতি তণ্হায জালিনিযা এতং অধিৱচনং. সা হি ৰূপাদীসু আৰম্মণেসু হেট্ঠুপৰিযৱসেন পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনতো সংসিব্বনট্ঠেন ৱেড়ুগুম্বাদীনং সাখাজালসঙ্খাতা জটা ৱিযাতি জটা, সা পনেসা সকপৰিক্খাৰপৰপৰিক্খাৰেসু সকঅত্তভাৱপৰঅত্তভাৱেসু অজ্ঝত্তিকাযতনবাহিৰাযতনেসু চ উপ্পজ্জনতো অন্তোজটা বহিজটাতি ৱুচ্চতি. তায এৱং উপ্পজ্জমানায জটায জটিতা পজা. যথা নাম ৱেড়ুগুম্বজটাদীহি ৱেড়ুআদযো, এৱং তায তণ্হাজটায সব্বাপি অযং সত্তনিকাযসঙ্খাতা পজা জটিতা ৱিনদ্ধা, সংসিব্বিতাতি অত্থো. যস্মা চ এৱং জটিতা. তং তং গোতম পুচ্ছামীতি তস্মা তং পুচ্ছামি. গোতমাতি ভগৱন্তং গোত্তেন আলপতি. কো ইমং ৱিজটযে জটন্তি ইমং এৱং তেধাতুকং জটেত্ৱা ঠিতং জটং কো ৱিজটেয্য, ৱিজটেতুং কো সমত্থোতি পুচ্ছতি.
এৱং পুট্ঠো পনস্স সব্বধম্মেসু অপ্পটিহতঞাণচাৰো দেৱদেৱো সক্কানং অতিসক্কো ব্ৰহ্মানং অতিব্ৰহ্মা চতুৱেসাৰজ্জৱিসাৰদো দসবলধৰো অনাৱৰণঞাণো সমন্তচক্খু ভগৱা তমত্থং ৱিস্সজ্জেন্তো –
সীলে পতিট্ঠায নৰো সপঞ্ঞো, চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৱযং;
আতাপী নিপকো ভিক্খু, সো ইমং ৱিজটযে জটন্তি. –
ইমং গাথমাহ.
২. ইমিস্সা দানি গাথায, কথিতায মহেসিনা;
ৱণ্ণযন্তো যথাভূতং, অত্থং সীলাদিভেদনং.
সুদুল্লভং লভিত্ৱান, পব্বজ্জং জিনসাসনে;
সীলাদিসঙ্গহং খেমং, উজুং মগ্গং ৱিসুদ্ধিযা.
যথাভূতং অজানন্তা, সুদ্ধিকামাপি যে ইধ;
ৱিসুদ্ধিং নাধিগচ্ছন্তি, ৱাযমন্তাপি যোগিনো.
তেসং পামোজ্জকৰণং, সুৱিসুদ্ধৱিনিচ্ছযং;
মহাৱিহাৰৱাসীনং, দেসনানযনিস্সিতং.
ৱিসুদ্ধিমগ্গং ভাসিস্সং, তং মে সক্কচ্চ ভাসতো;
ৱিসুদ্ধিকামা সব্বেপি, নিসামযথ সাধৱোতি.
৩. তত্থ ৱিসুদ্ধীতি সব্বমলৱিৰহিতং অচ্চন্তপৰিসুদ্ধং নিব্বানং ৱেদিতব্বং. তস্সা ৱিসুদ্ধিযা মগ্গোতি ৱিসুদ্ধিমগ্গো. মগ্গোতি অধিগমূপাযো ৱুচ্চতি. তং ৱিসুদ্ধিমগ্গং ভাসিস্সামীতি অত্থো.
সো পনাযং ৱিসুদ্ধিমগ্গো কত্থচি ৱিপস্সনামত্তৱসেনেৱ দেসিতো. যথাহ –
‘‘সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চাতি, যদা পঞ্ঞায পস্সতি;
অথ নিব্বিন্দতি দুক্খে, এস মগ্গো ৱিসুদ্ধিযা’’তি. (ধ. প. ২৭৭);
কত্থচি ঝানপঞ্ঞাৱসেন. যথাহ –
‘‘যম্হি ঝানঞ্চ পঞ্ঞা চ, স ৱে নিব্বানসন্তিকে’’তি. (ধ. প. ৩৭২);
কত্থচি কম্মাদিৱসেন. যথাহ –
‘‘কম্মং ৱিজ্জা চ ধম্মো চ, সীলং জীৱিতমুত্তমং;
এতেন মচ্চা সুজ্ঝন্তি, ন গোত্তেন ধনেন ৱা’’তি. (ম. নি. ৩.৩৮৭; সং. নি. ১.৪৮);
কত্থচি সীলাদিৱসেন. যথাহ –
‘‘সব্বদা সীলসম্পন্নো, পঞ্ঞৱা সুসমাহিতো;
আৰদ্ধৱীৰিযো পহিতত্তো, ওঘং তৰতি দুত্তৰ’’ন্তি. (সং. নি. ১.৯৬);
কত্থচি সতিপট্ঠানাদিৱসেন. যথাহ –
‘‘একাযনো অযং, ভিক্খৱে, মগ্গো সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা…পে… নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায, যদিদং চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’তি (দী. নি. ২.৩৭৩).
সম্মপ্পধানাদীসুপি এসেৱ নযো. ইমস্মিং পন পঞ্হাব্যাকৰণে সীলাদিৱসেন দেসিতো.
৪. তত্ৰাযং সঙ্খেপৱণ্ণনা – সীলে পতিট্ঠাযাতি সীলে ঠত্ৱা, সীলং পৰিপূৰযমানোযেৱ চেত্থ সীলে ঠিতোতি ৱুচ্চতি. তস্মা সীলপৰিপূৰণেন সীলে পতিট্ঠহিত্ৱাতি অযমেত্থ অত্থো. নৰোতি সত্তো. সপঞ্ঞোতি কম্মজতিহেতুকপটিসন্ধিপঞ্ঞায পঞ্ঞৱা. চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৱযন্তি সমাধিঞ্চেৱ ৱিপস্সনঞ্চ ভাৱযমানো, চিত্তসীসেন হেত্থ সমাধি নিদ্দিট্ঠো. পঞ্ঞানামেন চ ৱিপস্সনাতি. আতাপীতি ৱীৰিযৱা. ৱীৰিযঞ্হি কিলেসানং আতাপনপৰিতাপনট্ঠেন আতাপোতি ৱুচ্চতি. তদস্স অত্থীতি আতাপী. নিপকোতি নেপক্কং ৱুচ্চতি পঞ্ঞা, তায সমন্নাগতোতি অত্থো. ইমিনা পদেন পাৰিহাৰিকপঞ্ঞং দস্সেতি. ইমস্মিঞ্হি পঞ্হাব্যাকৰণে তিক্খত্তুং পঞ্ঞা আগতা. তত্থ পঠমা জাতিপঞ্ঞা, দুতিযা ৱিপস্সনাপঞ্ঞা, ততিযা সব্বকিচ্চপৰিণাযিকা পাৰিহাৰিকপঞ্ঞা. সংসাৰে ভযং ইক্খতীতি ভিক্খু. সো ইমং ৱিজটযে জটন্তি সো ইমিনা চ সীলেন ইমিনা চ চিত্তসীসেন নিদ্দিট্ঠসমাধিনা ইমায চ তিৱিধায পঞ্ঞায ইমিনা চ আতাপেনাতি ছহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু. সেয্যথাপি নাম পুৰিসো পথৱিযং পতিট্ঠায সুনিসিতং সত্থং উক্খিপিত্ৱা মহন্তং ৱেড়ুগুম্বং ৱিজটেয্য, এৱমেৱ সীলপথৱিযং পতিট্ঠায সমাধিসিলাযং সুনিসিতং ৱিপস্সনাপঞ্ঞাসত্থং ৱীৰিযবলপগ্গহিতেন পাৰিহাৰিকপঞ্ঞাহত্থেন উক্খিপিত্ৱা সব্বম্পি তং অত্তনো সন্তানে পতিতং তণ্হাজটং ৱিজটেয্য সঞ্ছিন্দেয্য সম্পদালেয্য. মগ্গক্খণে পনেস তং জটং ৱিজটেতি নাম. ফলক্খণে ৱিজটিতজটো সদেৱকস্স লোকস্স অগ্গদক্খিণেয্যো হোতি. তেনাহ ভগৱা –
‘‘সীলে পতিট্ঠায নৰো সপঞ্ঞো, চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৱযং;
আতাপী নিপকো ভিক্খু, সো ইমং ৱিজটযে জট’’ন্তি. (সং. নি. ১.২৩);
৫. তত্ৰাযং যায পঞ্ঞায সপঞ্ঞোতি ৱুত্তো, তত্ৰাস্স কৰণীযং নত্থি. পুৰিমকম্মানুভাৱেনেৱ হিস্স সা সিদ্ধা. আতাপী নিপকোতি এত্থ ৱুত্তৱীৰিযৱসেন পন তেন সাতচ্চকাৰিনা পঞ্ঞাৱসেন চ সম্পজানকাৰিনা হুত্ৱা সীলে পতিট্ঠায চিত্তপঞ্ঞাৱসেন ৱুত্তা সমথৱিপস্সনা ভাৱেতব্বাতি ইমমত্ৰ ভগৱা সীলসমাধিপঞ্ঞামুখেন ৱিসুদ্ধিমগ্গং দস্সেতি.
এত্তাৱতা হি তিস্সো সিক্খা, তিৱিধকল্যাণং সাসনং, তেৱিজ্জতাদীনং উপনিস্সযো, অন্তদ্ৱযৱজ্জনমজ্ঝিমপটিপত্তিসেৱনানি, অপাযাদিসমতিক্কমনুপাযো, তীহাকাৰেহি কিলেসপ্পহানং, ৱীতিক্কমাদীনং পটিপক্খো, সংকিলেসত্তযৱিসোধনং, সোতাপন্নাদিভাৱস্স চ কাৰণং পকাসিতং হোতি.
কথং? এত্থ হি সীলেন অধিসীলসিক্খা পকাসিতা হোতি, সমাধিনা অধিচিত্তসিক্খা, পঞ্ঞায অধিপঞ্ঞাসিক্খা.
সীলেন চ সাসনস্স আদিকল্যাণতা পকাসিতা হোতি. ‘‘কো চাদি কুসলানং ধম্মানং, সীলঞ্চ সুৱিসুদ্ধ’’ন্তি (সং. নি. ৫.৩৬৯) হি ৱচনতো, ‘‘সব্বপাপস্স অকৰণ’’ন্তি (দী. নি. ২.৯০) আদিৱচনতো চ সীলং সাসনস্স আদি, তঞ্চ কল্যাণং, অৱিপ্পটিসাৰাদিগুণাৱহত্তা. সমাধিনা মজ্ঝেকল্যাণতা পকাসিতা হোতি. ‘‘কুসলস্স উপসম্পদা’’তি (দী. নি. ২.৯০) আদিৱচনতো হি সমাধি সাসনস্স মজ্ঝে, সো চ কল্যাণো, ইদ্ধিৱিধাদিগুণাৱহত্তা. পঞ্ঞায সাসনস্স পৰিযোসানকল্যাণতা পকাসিতা হোতি. ‘‘সচিত্তপৰিযোদাপনং, এতং বুদ্ধান সাসন’’ন্তি (দী. নি. ২.৯০) হি ৱচনতো, পঞ্ঞুত্তৰতো চ পঞ্ঞা সাসনস্স পৰিযোসানং, সা চ কল্যাণং, ইট্ঠানিট্ঠেসু তাদিভাৱাৱহনতো.
‘‘সেলো যথা একঘনো, ৱাতেন ন সমীৰতি;
এৱং নিন্দাপসংসাসু, ন সমিঞ্জন্তি পণ্ডিতা’’তি. (ধ. প. ৮১); –
হি ৱুত্তং.
তথা সীলেন তেৱিজ্জতায উপনিস্সযো পকাসিতো হোতি. সীলসম্পত্তিঞ্হি নিস্সায তিস্সো ৱিজ্জা পাপুণাতি, ন ততো পৰং. সমাধিনা ছড়ভিঞ্ঞতায উপনিস্সযো পকাসিতো হোতি. সমাধিসম্পদঞ্হি নিস্সায ছ অভিঞ্ঞা পাপুণাতি, ন ততো পৰং. পঞ্ঞায পটিসম্ভিদাপভেদস্স উপনিস্সযো পকাসিতো হোতি. পঞ্ঞাসম্পত্তিঞ্হি নিস্সায চতস্সো পটিসম্ভিদা পাপুণাতি, ন অঞ্ঞেন কাৰণেন.
সীলেন চ কামসুখল্লিকানুযোগসঙ্খাতস্স অন্তস্স ৱজ্জনং পকাসিতং হোতি, সমাধিনা অত্তকিলমথানুযোগসঙ্খাতস্স. পঞ্ঞায মজ্ঝিমায পটিপত্তিযা সেৱনং পকাসিতং হোতি.
তথা সীলেন অপাযসমতিক্কমনুপাযো পকাসিতো হোতি, সমাধিনা কামধাতুসমতিক্কমনুপাযো, পঞ্ঞায সব্বভৱসমতিক্কমনুপাযো.
সীলেন চ তদঙ্গপ্পহানৱসেন কিলেসপ্পহানং পকাসিতং হোতি, সমাধিনা ৱিক্খম্ভনপ্পহানৱসেন, পঞ্ঞায সমুচ্ছেদপ্পহানৱসেন.
তথা সীলেন কিলেসানং ৱীতিক্কমপটিপক্খো পকাসিতো হোতি, সমাধিনা পৰিযুট্ঠানপটিপক্খো, পঞ্ঞায অনুসযপটিপক্খো.
সীলেন চ দুচ্চৰিতসংকিলেসৱিসোধনং পকাসিতং হোতি, সমাধিনা তণ্হাসংকিলেসৱিসোধনং, পঞ্ঞায দিট্ঠিসংকিলেসৱিসোধনং.
তথা সীলেন সোতাপন্নসকদাগামিভাৱস্স কাৰণং পকাসিতং হোতি, সমাধিনা অনাগামিভাৱস্স, পঞ্ঞায অৰহত্তস্স. সোতাপন্নো হি ‘‘সীলেসু পৰিপূৰকাৰী’’তি (অ. নি. ৩.৮৭) ৱুত্তো, তথা সকদাগামী. অনাগামী পন ‘‘সমাধিস্মিং পৰিপূৰকাৰী’’তি (অ. নি. ৩.৮৭). অৰহা পন ‘‘পঞ্ঞায পৰিপূৰকাৰী’’তি (অ. নি. ৩.৮৭).
এৱং এত্তাৱতা তিস্সো সিক্খা, তিৱিধকল্যাণং সাসনং, তেৱিজ্জতাদীনং উপনিস্সযো, অন্তদ্ৱযৱজ্জনমজ্ঝিমপটিপত্তিসেৱনানি, অপাযাদিসমতিক্কমনুপাযো, তীহাকাৰেহি কিলেসপ্পহানং, ৱীতিক্কমাদীনং পটিপক্খো, সংকিলেসত্তযৱিসোধনং, সোতাপন্নাদিভাৱস্স চ কাৰণন্তি ইমে নৱ, অঞ্ঞে চ এৱৰূপা গুণত্তিকা পকাসিতা হোন্তীতি.
১. সীলনিদ্দেসো
সীলসৰূপাদিকথা
৬. এৱং অনেকগুণসঙ্গাহকেন সীলসমাধিপঞ্ঞামুখেন দেসিতোপি পনেস ৱিসুদ্ধিমগ্গো অতিসঙ্খেপদেসিতোযেৱ হোতি. তস্মা নালং সব্বেসং উপকাৰাযাতি ৱিত্থাৰমস্স দস্সেতুং সীলং তাৱ আৰব্ভ ইদং পঞ্হাকম্মং হোতি.
কিং সীলং, কেনট্ঠেন সীলং, কানস্স লক্খণৰসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানানি, কিমানিসংসং সীলং, কতিৱিধং চেতং সীলং, কো চস্স সংকিলেসো, কিং ৱোদানন্তি.
তত্ৰিদং ৱিস্সজ্জনং. কিং সীলন্তি পাণাতিপাতাদীহি ৱা ৱিৰমন্তস্স ৱত্তপটিপত্তিং ৱা পূৰেন্তস্স চেতনাদযো ধম্মা. ৱুত্তঞ্হেতং পটিসম্ভিদাযং ‘‘কিং সীলন্তি চেতনা সীলং, চেতসিকং সীলং, সংৱৰো সীলং, অৱীতিক্কমো সীল’’ন্তি (পটি. ম. ১.৩৯). তত্থ চেতনা সীলং নাম পাণাতিপাতাদীহি ৱা ৱিৰমন্তস্স ৱত্তপটিপত্তিং ৱা পূৰেন্তস্স চেতনা. চেতসিকং সীলং নাম পাণাতিপাতাদীহি ৱিৰমন্তস্স ৱিৰতি. অপিচ চেতনা সীলং নাম পাণাতিপাতাদীনি পজহন্তস্স সত্ত কম্মপথচেতনা. চেতসিকং সীলং নাম ‘‘অভিজ্ঝং পহায ৱিগতাভিজ্ঝেন চেতসা ৱিহৰতী’’তি (দী. নি. ১.২১৭) আদিনা নযেন ৱুত্তা অনভিজ্ঝাব্যাপাদসম্মাদিট্ঠিধম্মা. সংৱৰো সীলন্তি এত্থ পঞ্চৱিধেন সংৱৰো ৱেদিতব্বো পাতিমোক্খসংৱৰো, সতিসংৱৰো, ঞাণসংৱৰো, খন্তিসংৱৰো, ৱীৰিযসংৱৰোতি. তত্থ ইমিনা পাতিমোক্খসংৱৰেন উপেতো হোতি সমুপেতোতি (ৱিভ. ৫১১) অযং পাতিমোক্খসংৱৰো. ৰক্খতি চক্খুন্দ্ৰিযং, চক্খুন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতীতি (দী. নি. ১.২১৩) অযং সতিসংৱৰো.
যানি সোতানি লোকস্মিং, (অজিতাতি ভগৱা;)
সতি তেসং নিৱাৰণং;
সোতানং সংৱৰং ব্ৰূমি, পঞ্ঞাযেতে পিধিয্যৰেতি. (সু. নি. ১০৪১);
অযং ঞাণসংৱৰো. পচ্চযপটিসেৱনম্পি এত্থেৱ সমোধানং গচ্ছতি. যো পনাযং খমো হোতি সীতস্স উণ্হস্সাতিআদিনা (ম. নি. ১.২৪; অ. নি. ৬.৫৮) নযেন আগতো, অযং খন্তিসংৱৰো নাম. যো চাযং উপ্পন্নং কামৱিতক্কং নাধিৱাসেতীতিআদিনা (ম. নি. ১.২৬; অ. নি. ৬.৫৮) নযেন আগতো, অযং ৱীৰিযসংৱৰো নাম. আজীৱপাৰিসুদ্ধিপি এত্থেৱ সমোধানং গচ্ছতি. ইতি অযং পঞ্চৱিধোপি সংৱৰো, যা চ পাপভীৰুকানং কুলপুত্তানং সম্পত্তৱত্থুতো ৱিৰতি, সব্বম্পেতং সংৱৰসীলন্তি ৱেদিতব্বং. অৱীতিক্কমো সীলন্তি সমাদিন্নসীলস্স কাযিকৱাচসিকো অনতিক্কমো. ইদং তাৱ কিং সীলন্তি পঞ্হস্স ৱিস্সজ্জনং.
৭. অৱসেসেসু কেনট্ঠেন সীলন্তি সীলনট্ঠেন সীলং. কিমিদং সীলনং নাম. সমাধানং ৱা, কাযকম্মাদীনং সুসীল্যৱসেন অৱিপ্পকিণ্ণতাতি অত্থো. উপধাৰণং ৱা, কুসলানং ধম্মানং পতিট্ঠানৱসেন আধাৰভাৱোতি অত্থো. এতদেৱ হেত্থ অত্থদ্ৱযং সদ্দলক্খণৱিদূ অনুজানন্তি. অঞ্ঞে পন সিৰট্ঠো সীলত্থো, সীতলট্ঠো সীলত্থোতি এৱমাদিনাপি নযেনেত্থ অত্থং ৱণ্ণযন্তি.
৮. ইদানি কানস্স লক্খণৰসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানানীতি এত্থ –
সীলনং লক্খণং তস্স, ভিন্নস্সাপি অনেকধা;
সনিদস্সনত্তং ৰূপস্স, যথা ভিন্নস্সনেকধা.
যথা হি নীলপীতাদিভেদেন অনেকধা ভিন্নস্সাপি ৰূপাযতনস্স সনিদস্সনত্তং লক্খণং, নীলাদিভেদেন ভিন্নস্সাপি সনিদস্সন ভাৱানতিক্কমনতো. তথা সীলস্স চেতনাদিভেদেন অনেকধা ভিন্নস্সাপি যদেতং কাযকম্মাদীনং সমাধানৱসেন কুসলানঞ্চ ধম্মানং পতিট্ঠানৱসেন ৱুত্তং সীলনং, তদেৱ লক্খণং, চেতনাদিভেদেন ভিন্নস্সাপি সমাধানপতিট্ঠানভাৱানতিক্কমনতো. এৱং লক্খণস্স পনস্স –
দুস্সীল্যৱিদ্ধংসনতা, অনৱজ্জগুণো তথা;
কিচ্চসম্পত্তিঅত্থেন, ৰসো নাম পৱুচ্চতি.
তস্মা ইদং সীলং নাম কিচ্চট্ঠেন ৰসেন দুস্সীল্যৱিদ্ধংসনৰসং, সম্পত্তিঅত্থেন ৰসেন অনৱজ্জৰসন্তি ৱেদিতব্বং. লক্খণাদীসু হি কিচ্চমেৱ সম্পত্তি ৱা ৰসোতি ৱুচ্চতি.
সোচেয্যপচ্চুপট্ঠানং, তযিদং তস্স ৱিঞ্ঞুহি;
ওত্তপ্পঞ্চ হিৰী চেৱ, পদট্ঠানন্তি ৱণ্ণিতং.
তযিদং সীলং কাযসোচেয্যং ৱচীসোচেয্যং মনোসোচেয্যন্তি (অ. নি. ৩.১২১) এৱং ৱুত্তসোচেয্যপচ্চুপট্ঠানং, সোচেয্যভাৱেন পচ্চুপট্ঠাতি গহণভাৱং গচ্ছতি. হিৰোত্তপ্পঞ্চ পনস্স ৱিঞ্ঞূহি পদট্ঠানন্তি ৱণ্ণিতং, আসন্নকাৰণন্তি অত্থো. হিৰোত্তপ্পে হি সতি সীলং উপ্পজ্জতি চেৱ তিট্ঠতি চ. অসতি নেৱ উপ্পজ্জতি, ন তিট্ঠতীতি. এৱং সীলস্স লক্খণৰসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানানি ৱেদিতব্বানি.
সীলানিসংসকথা
৯. কিমানিসংসং সীলন্তি অৱিপ্পটিসাৰাদিঅনেকগুণপটিলাভানিসংসং. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘অৱিপ্পটিসাৰত্থানি খো, আনন্দ, কুসলানি সীলানি অৱিপ্পটিসাৰানিসংসানী’’তি (অ. নি. ১১.১).
অপৰম্পি ৱুত্তং ‘‘পঞ্চিমে গহপতযো আনিসংসা সীলৱতো সীলসম্পদায. কতমে পঞ্চ? ইধ গহপতযো সীলৱা সীলসম্পন্নো অপ্পমাদাধিকৰণং মহন্তং ভোগক্খন্ধং অধিগচ্ছতি, অযং পঠমো আনিসংসো সীলৱতো সীলসম্পদায. পুন চপৰং গহপতযো সীলৱতো সীলসম্পন্নস্স কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতি, অযং দুতিযো আনিসংসো সীলৱতো সীলসম্পদায. পুন চপৰং গহপতযো সীলৱা সীলসম্পন্নো যঞ্ঞদেৱ পৰিসং উপসঙ্কমতি যদি খত্তিযপৰিসং যদি ব্ৰাহ্মণপৰিসং যদি গহপতিপৰিসং যদি সমণপৰিসং, ৱিসাৰদো উপসঙ্কমতি অমঙ্কুভূতো, অযং ততিযো আনিসংসো সীলৱতো সীলসম্পদায. পুন চপৰং গহপতযো সীলৱা সীলসম্পন্নো অসম্মূড়্হো কালং কৰোতি, অযং চতুত্থো আনিসংসো সীলৱতো সীলসম্পদায. পুন চপৰং গহপতযো সীলৱা সীলসম্পন্নো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জতি, অযং পঞ্চমো আনিসংসো সীলৱতো সীলসম্পদাযা’’তি (দী. নি. ২.১৫০; অ. নি. ৫.২১৩; মহাৱ. ২৮৫).
অপৰেপি ‘‘আকঙ্খেয্য চে, ভিক্খৱে, ভিক্খু সব্ৰহ্মচাৰীনং পিযো চ অস্সং মনাপো চ গৰু চ ভাৱনীযো চাতি, সীলেস্ৱেৱস্স পৰিপূৰকাৰী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৬৫) নযেন পিযমনাপতাদযো আসৱক্খযপৰিযোসানা অনেকা সীলানিসংসা ৱুত্তা. এৱং অৱিপ্পটিসাৰাদিঅনেকগুণানিসংসং সীলং. অপিচ –
সাসনে কুলপুত্তানং, পতিট্ঠা নত্থি যং ৱিনা;
আনিসংসপৰিচ্ছেদং, তস্স সীলস্স কো ৱদে.
ন গঙ্গা যমুনা চাপি, সৰভূ ৱা সৰস্ৱতী;
নিন্নগা ৱাচিৰৱতী, মহী ৱাপি মহানদী.
সক্কুণন্তি ৱিসোধেতুং, তং মলং ইধ পাণিনং;
ৱিসোধযতি সত্তানং, যং ৱে সীলজলং মলং.
ন তং সজলদা ৱাতা, ন চাপি হৰিচন্দনং;
নেৱ হাৰা ন মণযো, ন চন্দকিৰণঙ্কুৰা.
সমযন্তীধ সত্তানং, পৰিড়াহং সুৰক্খিতং;
যং সমেতি ইদং অৰিযং, সীলং অচ্চন্তসীতলং.
সীলগন্ধসমো গন্ধো, কুতো নাম ভৱিস্সতি;
যো সমং অনুৱাতে চ, পটিৱাতে চ ৱাযতি.
সগ্গাৰোহণসোপানং, অঞ্ঞং সীলসমং কুতো;
দ্ৱাৰং ৱা পন নিব্বান, নগৰস্স পৱেসনে.
সোভন্তেৱং ন ৰাজানো, মুত্তামণিৱিভূসিতা;
যথা সোভন্তি যতিনো, সীলভূসনভূসিতা.
অত্তানুৱাদাদিভযং, ৱিদ্ধংসযতি সব্বসো;
জনেতি কিত্তিহাসঞ্চ, সীলং সীলৱতং সদা.
গুণানং মূলভূতস্স, দোসানং বলঘাতিনো;
ইতি সীলস্স ৱিঞ্ঞেয্যং, আনিসংসকথামুখন্তি.
সীলপ্পভেদকথা
১০. ইদানি যং ৱুত্তং কতিৱিধং চেতং সীলন্তি, তত্ৰিদং ৱিস্সজ্জনং. সব্বমেৱ তাৱ ইদং সীলং অত্তনো সীলনলক্খণেন একৱিধং.
চাৰিত্তৱাৰিত্তৱসেন দুৱিধং. তথা আভিসমাচাৰিকআদিব্ৰহ্মচৰিযকৱসেন, ৱিৰতিঅৱিৰতিৱসেন, নিস্সিতানিস্সিতৱসেন, কালপৰিযন্তআপাণকোটিকৱসেন, সপৰিযন্তাপৰিযন্তৱসেন, লোকিযলোকুত্তৰৱসেন চ.
তিৱিধং হীনমজ্ঝিমপণীতৱসেন. তথা অত্তাধিপতেয্যলোকাধিপতেয্যধম্মাধিপতেয্যৱসেন, পৰামট্ঠাপৰামট্ঠপটিপ্পস্সদ্ধিৱসেন, ৱিসুদ্ধাৱিসুদ্ধৱেমতিকৱসেন, সেক্খাসেক্খনেৱসেক্খনাসেক্খৱসেন চ.
চতুব্বিধং হানভাগিযঠিতিভাগিযৱিসেসভাগিযনিব্বেধভাগিযৱসেন. তথা ভিক্খুভিক্খুনীঅনুপসম্পন্নগহট্ঠসীলৱসেন, পকতিআচাৰধম্মতাপুব্বহেতুকসীলৱসেন, পাতিমোক্খসংৱৰইন্দ্ৰিযসংৱৰআজীৱপাৰিসুদ্ধিপচ্চযসন্নিস্সিতসীলৱসেন চ.
পঞ্চৱিধং পৰিযন্তপাৰিসুদ্ধিসীলাদিৱসেন. ৱুত্তম্পি চেতং পটিসম্ভিদাযং ‘‘পঞ্চ সীলানি – পৰিযন্তপাৰিসুদ্ধিসীলং, অপৰিযন্তপাৰিসুদ্ধিসীলং, পৰিপুণ্ণপাৰিসুদ্ধিসীলং, অপৰামট্ঠপাৰিসুদ্ধিসীলং, পটিপ্পস্সদ্ধিপাৰিসুদ্ধিসীল’’ন্তি (পটি. ম. ১.৩৭). তথা পহানৱেৰমণীচেতনাসংৱৰাৱীতিক্কমৱসেন.
১১. তত্থ একৱিধকোট্ঠাসে অত্থো ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. দুৱিধকোট্ঠাসে যং ভগৱতা ‘‘ইদং কত্তব্ব’’ন্তি পঞ্ঞত্তসিক্খাপদপূৰণং, তং চাৰিত্তং. যং ‘‘ইদং ন কত্তব্ব’’ন্তি পটিক্খিত্তস্স অকৰণং, তং ৱাৰিত্তং. তত্ৰাযং ৱচনত্থো. চৰন্তি তস্মিং সীলেসু পৰিপূৰকাৰিতায পৱত্তন্তীতি চাৰিত্তং. ৱাৰিতং তাযন্তি ৰক্খন্তি তেনাতি ৱাৰিত্তং. তত্থ সদ্ধাৱীৰিযসাধনং চাৰিত্তং, সদ্ধাসাধনং ৱাৰিত্তং. এৱং চাৰিত্তৱাৰিত্তৱসেন দুৱিধং.
দুতিযদুকে অভিসমাচাৰোতি উত্তমসমাচাৰো. অভিসমাচাৰো এৱ আভিসমাচাৰিকং. অভিসমাচাৰং ৱা আৰব্ভ পঞ্ঞত্তং আভিসমাচাৰিকং, আজীৱট্ঠমকতো অৱসেসসীলস্সেতং অধিৱচনং. মগ্গব্ৰহ্মচৰিযস্স আদিভাৱভূতন্তি আদিব্ৰহ্মচৰিযকং, আজীৱট্ঠমকসীলস্সেতং অধিৱচনং. তঞ্হি মগ্গস্স আদিভাৱভূতং, পুব্বভাগেযেৱ পৰিসোধেতব্বতো. তেনাহ – ‘‘পুব্বেৱ খো পনস্স কাযকম্মং ৱচীকম্মং আজীৱো সুপৰিসুদ্ধো হোতী’’তি (ম. নি. ৩.৪৩১). যানি ৱা সিক্খাপদানি খুদ্দানুখুদ্দকানীতি ৱুত্তানি, ইদং আভিসমাচাৰিকসীলং. সেসং আদিব্ৰহ্মচৰিযকং. উভতোৱিভঙ্গপৰিযাপন্নং ৱা আদিব্ৰহ্মচৰিযকং. খন্ধকৱত্তপৰিযাপন্নং আভিসমাচাৰিকং. তস্স সম্পত্তিযা আদিব্ৰহ্মচৰিযকং সম্পজ্জতি. তেনেৱাহ – ‘‘সো ৱত, ভিক্খৱে, ভিক্খু আভিসমাচাৰিকং ধম্মং অপৰিপূৰেত্ৱা আদিব্ৰহ্মচৰিযকং ধম্মং পৰিপূৰেস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’’তি (অ. নি. ৫.২১). এৱং আভিসমাচাৰিকআদিব্ৰহ্মচৰিযকৱসেন দুৱিধং.
ততিযদুকে পাণাতিপাতাদীহি ৱেৰমণিমত্তং ৱিৰতিসীলং. সেসং চেতনাদি অৱিৰতিসীলন্তি এৱং ৱিৰতিঅৱিৰতিৱসেন দুৱিধং.
চতুত্থদুকে নিস্সযোতি দ্ৱে নিস্সযা তণ্হানিস্সযো চ দিট্ঠিনিস্সযো চ. তত্থ যং ‘‘ইমিনাহং সীলেন দেৱো ৱা ভৱিস্সামি দেৱঞ্ঞতৰো ৱা’’তি (দী. নি. ৩.৩২০; ম. নি. ১.১৮৬; অ. নি. ৫.২০৬; ৭.৫০) এৱং ভৱসম্পত্তিং আকঙ্খমানেন পৱত্তিতং, ইদং তণ্হানিস্সিতং. যং ‘‘সীলেন সুদ্ধী’’তি এৱং সুদ্ধিদিট্ঠিযা পৱত্তিতং, ইদং দিট্ঠিনিস্সিতং. যং পন লোকুত্তৰং লোকিযঞ্চ তস্সেৱ সম্ভাৰভূতং, ইদং অনিস্সিতন্তি এৱং নিস্সিতানিস্সিতৱসেন দুৱিধং.
পঞ্চমদুকে কালপৰিচ্ছেদং কত্ৱা সমাদিন্নং সীলং কালপৰিযন্তং. যাৱজীৱং সমাদিযিত্ৱা তথেৱ পৱত্তিতং আপাণকোটিকন্তি এৱং কালপৰিযন্তআপাণকোটিকৱসেন দুৱিধং.
ছট্ঠদুকে লাভযসঞাতিঅঙ্গজীৱিতৱসেন দিট্ঠপৰিযন্তং সপৰিযন্তং নাম. ৱিপৰীতং অপৰিযন্তং. ৱুত্তম্পি চেতং পটিসম্ভিদাযং ‘‘কতমং তং সীলং সপৰিযন্তং? অত্থি সীলং লাভপৰিযন্তং, অত্থি সীলং যসপৰিযন্তং, অত্থি সীলং ঞাতিপৰিযন্তং, অত্থি সীলং অঙ্গপৰিযন্তং, অত্থি সীলং জীৱিতপৰিযন্তং. কতমং তং সীলং লাভপৰিযন্তং? ইধেকচ্চো লাভহেতু লাভপচ্চযা লাভকাৰণা যথাসমাদিন্নং সিক্খাপদং ৱীতিক্কমতি, ইদং তং সীলং লাভপৰিযন্ত’’ন্তি (পটি. ম. ১.৩৮). এতেনেৱ উপাযেন ইতৰানিপি ৱিত্থাৰেতব্বানি. অপৰিযন্তৱিস্সজ্জনেপি ৱুত্তং ‘‘কতমং তং সীলং ন লাভপৰিযন্তং? ইধেকচ্চো লাভহেতু লাভপচ্চযা লাভকাৰণা যথাসমাদিন্নং সিক্খাপদং ৱীতিক্কমায চিত্তম্পি ন উপ্পাদেতি, কিং সো ৱীতিক্কমিস্সতি, ইদং তং সীলং ন লাভপৰিযন্ত’’ন্তি (পটি. ম. ১.৩৮). এতেনেৱুপাযেন ইতৰানিপি ৱিত্থাৰেতব্বানি. এৱং সপৰিযন্তাপৰিযন্তৱসেন দুৱিধং.
সত্তমদুকে সব্বম্পি সাসৱং সীলং লোকিযং. অনাসৱং লোকুত্তৰং. তত্থ লোকিযং ভৱৱিসেসাৱহং হোতি ভৱনিস্সৰণস্স চ সম্ভাৰো. যথাহ – ‘‘ৱিনযো সংৱৰত্থায, সংৱৰো অৱিপ্পটিসাৰত্থায, অৱিপ্পটিসাৰো পামোজ্জত্থায, পামোজ্জং পীতত্থায, পীতি পস্সদ্ধত্থায, পস্সদ্ধি সুখত্থায, সুখং সমাধত্থায, সমাধি যথাভূতঞাণদস্সনত্থায, যথাভূতঞাণদস্সনং নিব্বিদত্থায, নিব্বিদা ৱিৰাগত্থায, ৱিৰাগো ৱিমুত্তত্থায, ৱিমুত্তি ৱিমুত্তিঞাণদস্সনত্থায, ৱিমুত্তিঞাণদস্সনং অনুপাদাপৰিনিব্বানত্থায, এতদত্থা কথা, এতদত্থা মন্তনা, এতদত্থা উপনিসা, এতদত্থং সোতাৱধানং, যদিদং অনুপাদাচিত্তস্স ৱিমোক্খো’’তি (পৰি. ৩৬৬). লোকুত্তৰং ভৱনিস্সৰণাৱহং হোতি পচ্চৱেক্খণঞাণস্স চ ভূমীতি এৱং লোকিযলোকুত্তৰৱসেন দুৱিধং.
১২. তিকেসু পঠমত্তিকে হীনেন ছন্দেন চিত্তেন ৱীৰিযেন ৱীমংসায ৱা পৱত্তিতং হীনং. মজ্ঝিমেহি ছন্দাদীহি পৱত্তিতং মজ্ঝিমং. পণীতেহি পণীতং. যসকামতায ৱা সমাদিন্নং হীনং. পুঞ্ঞফলকামতায মজ্ঝিমং. কত্তব্বমেৱিদন্তি অৰিযভাৱং নিস্সায সমাদিন্নং পণীতং. ‘‘অহমস্মি সীলসম্পন্নো, ইমে পনঞ্ঞে ভিক্খূ দুস্সীলা পাপধম্মা’’তি এৱং অত্তুক্কংসনপৰৱম্ভনাদীহি উপক্কিলিট্ঠং ৱা হীনং. অনুপক্কিলিট্ঠং লোকিযং সীলং মজ্ঝিমং. লোকুত্তৰং পণীতং. তণ্হাৱসেন ৱা ভৱভোগত্থায পৱত্তিতং হীনং. অত্তনো ৱিমোক্খত্থায পৱত্তিতং মজ্ঝিমং. সব্বসত্তানং ৱিমোক্খত্থায পৱত্তিতং পাৰমিতাসীলং পণীতন্তি এৱং হীনমজ্ঝিমপণীতৱসেন তিৱিধং.
দুতিযত্তিকে অত্তনো অননুৰূপং পজহিতুকামেন অত্তগৰুনা অত্তনিগাৰৱেন পৱত্তিতং অত্তাধিপতেয্যং. লোকাপৱাদং পৰিহৰিতুকামেন লোকগৰুনা লোকে গাৰৱেন পৱত্তিতং লোকাধিপতেয্যং. ধম্মমহত্তং পূজেতুকামেন ধম্মগৰুনা ধম্মগাৰৱেন পৱত্তিতং ধম্মাধিপতেয্যন্তি এৱং অত্তাধিপতেয্যাদিৱসেন তিৱিধং.
ততিযত্তিকে যং দুকেসু নিস্সিতন্তি ৱুত্তং, তং তণ্হাদিট্ঠীহি পৰামট্ঠত্তা পৰামট্ঠং. পুথুজ্জনকল্যাণকস্স মগ্গসম্ভাৰভূতং সেক্খানঞ্চ মগ্গসম্পযুত্তং অপৰামট্ঠং. সেক্খাসেক্খানং ফলসম্পযুত্তং পটিপ্পস্সদ্ধন্তি এৱং পৰামট্ঠাদিৱসেন তিৱিধং.
চতুত্থত্তিকে যং আপত্তিং অনাপজ্জন্তেন পূৰিতং, আপজ্জিত্ৱা ৱা পুন কতপটিকম্মং, তং ৱিসুদ্ধং. আপত্তিং আপন্নস্স অকতপটিকম্মং অৱিসুদ্ধং. ৱত্থুম্হি ৱা আপত্তিযা ৱা অজ্ঝাচাৰে ৱা ৱেমতিকস্স সীলং ৱেমতিকসীলং নাম. তত্থ যোগিনা অৱিসুদ্ধসীলং ৱিসোধেতব্বং, ৱেমতিকে ৱত্থুজ্ঝাচাৰং অকত্ৱা ৱিমতি পটিৱিনেতব্বা ‘‘ইচ্চস্স ফাসু ভৱিস্সতী’’তি এৱং ৱিসুদ্ধাদিৱসেন তিৱিধং.
পঞ্চমত্তিকে চতূহি অৰিযমগ্গেহি তীহি চ সামঞ্ঞফলেহি সম্পযুত্তং সীলং সেক্খং. অৰহত্তফলসম্পযুত্তং অসেক্খং. সেসং নেৱসেক্খনাসেক্খন্তি এৱং সেক্খাদিৱসেন তিৱিধং.
পটিসম্ভিদাযং পন যস্মা লোকে তেসং তেসং সত্তানং পকতিপি সীলন্তি ৱুচ্চতি, যং সন্ধায ‘‘অযং সুখসীলো, অযং দুক্খসীলো, অযং কলহসীলো, অযং মণ্ডনসীলো’’তি ভণন্তি, তস্মা তেন পৰিযাযেন ‘‘তীণি সীলানি, কুসলসীলং অকুসলসীলং অব্যাকতসীলন্তি (পটি. ম. ১.৩৯). এৱং কুসলাদিৱসেনপি তিৱিধন্তি ৱুত্তং. তত্থ অকুসলং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতস্স সীলস্স লক্খণাদীসু একেনপি ন সমেতীতি ইধ ন উপনীতং, তস্মা ৱুত্তনযেনেৱস্স তিৱিধতা ৱেদিতব্বা.
১৩. চতুক্কেসু পঠমচতুক্কে –
যোধ সেৱতি দুস্সীলে, সীলৱন্তে ন সেৱতি;
ৱত্থুৱীতিক্কমে দোসং, ন পস্সতি অৱিদ্দসু.
মিচ্ছাসঙ্কপ্পবহুলো, ইন্দ্ৰিযানি ন ৰক্খতি;
এৱৰূপস্স ৱে সীলং, জাযতে হানভাগিযং.
যো পনত্তমনো হোতি, সীলসম্পত্তিযা ইধ;
কম্মট্ঠানানুযোগম্হি, ন উপ্পাদেতি মানসং.
তুট্ঠস্স সীলমত্তেন, অঘটন্তস্স উত্তৰি;
তস্স তং ঠিতিভাগিযং, সীলং ভৱতি ভিক্খুনো.
সম্পন্নসীলো ঘটতি, সমাধত্থায যো পন;
ৱিসেসভাগিযং সীলং, হোতি এতস্স ভিক্খুনো.
অতুট্ঠো সীলমত্তেন, নিব্বিদং যোনুযুঞ্জতি;
হোতি নিব্বেধভাগিযং, সীলমেতস্স ভিক্খুনোতি.
এৱং হানভাগিযাদিৱসেন চতুব্বিধং.
দুতিযচতুক্কে ভিক্খূ আৰব্ভ পঞ্ঞত্তসিক্খাপদানি, যানি চ নেসং ভিক্খুনীনং পঞ্ঞত্তিতো ৰক্খিতব্বানি, ইদং ভিক্খুসীলং. ভিক্খুনিযো আৰব্ভ পঞ্ঞত্তসিক্খাপদানি, যানি চ তাসং ভিক্খূনং পঞ্ঞত্তিতো ৰক্খিতব্বানি, ইদং ভিক্খুনিসীলং. সামণেৰসামণেৰীনং দসসীলানি অনুপসম্পন্নসীলং. উপাসকউপাসিকানং নিচ্চসীলৱসেন পঞ্চসিক্খাপদানি, সতি ৱা উস্সাহে দস, উপোসথঙ্গৱসেন অট্ঠাতি ইদং গহট্ঠসীলন্তি এৱং ভিক্খুসীলাদিৱসেন চতুব্বিধং.
ততিযচতুক্কে উত্তৰকুৰুকানং মনুস্সানং অৱীতিক্কমো পকতিসীলং. কুলদেসপাসণ্ডানং অত্তনো অত্তনো মৰিযাদাচাৰিত্তং আচাৰসীলং. ‘‘ধম্মতা এসা, আনন্দ, যদা বোধিসত্তো মাতুকুচ্ছিং ওক্কন্তো হোতি ন বোধিসত্তমাতু পুৰিসেসু মানসং উপ্পজ্জি কামগুণূপসংহিত’’ন্তি এৱং ৱুত্তং বোধিসত্তমাতুসীলং ধম্মতাসীলং. মহাকস্সপাদীনং পন সুদ্ধসত্তানং, বোধিসত্তস্স চ তাসু তাসু জাতীসু সীলং পুব্বহেতুকসীলন্তি এৱং পকতিসীলাদিৱসেন চতুব্বিধং.
চতুত্থচতুক্কে যং ভগৱতা ‘‘ইধ ভিক্খু পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো ৱিহৰতি আচাৰগোচৰসম্পন্নো অণুমত্তেসু ৱজ্জেসু ভযদস্সাৱী সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসূ’’তি (ৱিভ. ৫০৮; দী. নি. ১.১৯৩) ৱং ৱুত্তং সীলং, ইদং পাতিমোক্খসংৱৰসীলং নাম. যং পন ‘‘সো চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী, যত্ৱাধিকৰণমেনং চক্খুন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তস্স সংৱৰায পটিপজ্জতি, ৰক্খতি চক্খুন্দ্ৰিযং, চক্খুন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৱা…পে… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৱা…পে… জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা…পে… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা…পে… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায ন নিমিত্তগ্গাহী…পে… মনিন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতী’’তি (ম. নি. ১.২২, ৪১১; দী. নি. ১.২১৩; অ. নি. ৪.১৯৮) ৱুত্তং, ইদং ইন্দ্ৰিযসংৱৰসীলং. যা পন আজীৱহেতুপঞ্ঞত্তানং ছন্নং সিক্খাপদানং ৱীতিক্কমস্স, ‘‘কুহনা লপনা নেমিত্তিকতা নিপ্পেসিকতা লাভেন লাভং নিজিগীসনতা’’তি এৱমাদীনঞ্চ পাপধম্মানং ৱসেন পৱত্তা মিচ্ছাজীৱা ৱিৰতি, ইদং আজীৱপাৰিসুদ্ধিসীলং. ‘‘পটিসঙ্খা যোনিসো চীৱৰং পটিসেৱতি, যাৱদেৱ সীতস্স পটিঘাতাযা’’তি (ম. নি. ১.২৩; অ. নি. ৬.৫৮) আদিনা নযেন ৱুত্তো পটিসঙ্খানপৰিসুদ্ধো চতুপচ্চযপৰিভোগো পচ্চযসন্নিস্সিতসীলং নাম.
পাতিমোক্খসংৱৰসীলং
১৪. তত্ৰাযং আদিতো পট্ঠায অনুপুব্বপদৱণ্ণনায সদ্ধিং ৱিনিচ্ছযকথা. ইধাতি ইমস্মিং সাসনে. ভিক্খূতি সংসাৰে ভযং ইক্খণতায ৱা ভিন্নপটধৰাদিতায ৱা এৱং লদ্ধৱোহাৰো সদ্ধাপব্বজিতো কুলপুত্তো. পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতোতি এত্থ পাতিমোক্খন্তি সিক্খাপদসীলং. তঞ্হি যো নং পাতি ৰক্খতি, তং মোক্খেতি মোচযতি আপাযিকাদীহি দুক্খেহি, তস্মা পাতিমোক্খন্তি ৱুচ্চতি. সংৱৰণং সংৱৰো, কাযিকৱাচসিকস্স অৱীতিক্কমস্সেতং নামং. পাতিমোক্খমেৱ সংৱৰো পাতিমোক্খসংৱৰো. তেন পাতিমোক্খসংৱৰেন সংৱুতো পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো, উপগতো সমন্নাগতোতি অত্থো. ৱিহৰতীতি ইৰিযতি. আচাৰগোচৰসম্পন্নোতিআদীনমত্থো পাড়িযং আগতনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘আচাৰগোচৰসম্পন্নো’’তি অত্থি আচাৰো, অত্থি অনাচাৰো;
তত্থ কতমো অনাচাৰো? কাযিকো ৱীতিক্কমো ৱাচসিকো ৱীতিক্কমো কাযিকৱাচসিকো ৱীতিক্কমো, অযং ৱুচ্চতি অনাচাৰো. সব্বম্পি দুস্সীল্যং অনাচাৰো. ইধেকচ্চো ৱেড়ুদানেন ৱা পত্তদানেন ৱা পুপ্ফফলসিনানদন্তকট্ঠদানেন ৱা চাটুকম্যতায ৱা মুগ্গসূপ্যতায ৱা পাৰিভট্যতায ৱা জঙ্ঘপেসনিকেন ৱা অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱা বুদ্ধপটিকুট্ঠেন মিচ্ছাআজীৱেন জীৱিকং কপ্পেতি, অযং ৱুচ্চতি অনাচাৰো.
তত্থ কতমো আচাৰো? কাযিকো অৱীতিক্কমো ৱাচসিকো অৱীতিক্কমো কাযিকৱাচসিকো অৱীতিক্কমো, অযং ৱুচ্চতি আচাৰো. সব্বোপি সীলসংৱৰো আচাৰো. ইধেকচ্চো ন ৱেড়ুদানেন ৱা ন পত্তন পুপ্ফন ফলন সিনানন দন্তকট্ঠদানেন ৱা ন চাটুকম্যতায ৱা ন মুগ্গসূপ্যতায ৱা ন পাৰিভট্যতায ৱা ন জঙ্ঘপেসনিকেন ৱা ন অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱা বুদ্ধপটিকুট্ঠেন মিচ্ছাআজীৱেন জীৱিকং কপ্পেতি, অযং ৱুচ্চতি আচাৰো.
গোচৰোতি অত্থি গোচৰো অত্থি অগোচৰো.
তত্থ কতমো অগোচৰো? ইধেকচ্চো ৱেসিযাগোচৰো ৱা হোতি ৱিধৱা, থুল্লকুমাৰিকা, পণ্ডক, ভিক্খুনী, পানাগাৰগোচৰো ৱা হোতি, সংসট্ঠো ৱিহৰতি ৰাজূহি ৰাজমহামত্তেহি তিত্থিযেহি তিত্থিযসাৱকেহি অননুলোমিকেন সংসগ্গেন, যানি ৱা পন তানি কুলানি অস্সদ্ধানি অপ্পসন্নানি অনোপানভূতানি অক্কোসকপৰিভাসকানি অনত্থকামানি অহিতকামানি অফাসুককামানি অযোগক্খেমকামানি ভিক্খূনং ভিক্খুনীনং উপাসকানং উপাসিকানং, তথাৰূপানি কুলানি সেৱতি ভজতি পযিৰুপাসতি, অযং ৱুচ্চতি অগোচৰো.
তত্থ কতমো গোচৰো? ইধেকচ্চো ন ৱেসিযাগোচৰো ৱা হোতি…পে… ন পানাগাৰগোচৰো ৱা হোতি, অসংসট্ঠো ৱিহৰতি ৰাজূহি…পে… তিত্থিযসাৱকেহি অননুলোমিকেন সংসগ্গেন, যানি ৱা পন তানি কুলানি সদ্ধানি পসন্নানি ওপানভূতানি কাসাৱপজ্জোতানি ইসিৱাতপটিৱাতানি অত্থকামানি…পে… যোগক্খেমকামানি ভিক্খূনং…পে… উপাসিকানং, তথাৰূপানি কুলানি সেৱতি ভজতি পযিৰুপাসতি, অযং ৱুচ্চতি গোচৰো. ইতি ইমিনা চ আচাৰেন ইমিনা চ গোচৰেন উপেতো হোতি সমুপেতো উপগতো সমুপগতো উপপন্নো সম্পন্নো সমন্নাগতো, তেন ৱুচ্চতি ‘‘আচাৰগোচৰসম্পন্নো’’তি (ৱিভ. ৫১১).
অপি চেত্থ ইমিনাপি নযেন আচাৰগোচৰা ৱেদিতব্বা. দুৱিধো হি অনাচাৰো কাযিকো ৱাচসিকো চ. তত্থ কতমো কাযিকো অনাচাৰো? ইধেকচ্চো সঙ্ঘগতোপি অচিত্তীকাৰকতো থেৰে ভিক্খূ ঘট্টযন্তোপি তিট্ঠতি, ঘট্টযন্তোপি নিসীদতি, পুৰতোপি তিট্ঠতি, পুৰতোপি নিসীদতি, উচ্চেপি আসনে নিসীদতি, সসীসম্পি পাৰুপিত্ৱা নিসীদতি, ঠিতকোপি ভণতি, বাহাৱিক্খেপকোপি ভণতি, থেৰানং ভিক্খূনং অনুপাহনানং চঙ্কমন্তানং সউপাহনো চঙ্কমতি, নীচে চঙ্কমে চঙ্কমন্তানং উচ্চে চঙ্কমে চঙ্কমতি, ছমায চঙ্কমন্তানং চঙ্কমে চঙ্কমতি, থেৰে ভিক্খূ অনুপখজ্জাপি তিট্ঠতি, অনুপখজ্জাপি নিসীদতি, নৱেপি ভিক্খূ আসনেন পটিবাহতি, জন্তাঘৰেপি থেৰে ভিক্খূ অনাপুচ্ছা কট্ঠং পক্খিপতি, দ্ৱাৰং পিদহতি, উদকতিত্থেপি থেৰে ভিক্খূ ঘট্টযন্তোপি ওতৰতি, পুৰতোপি ওতৰতি, ঘট্টযন্তোপি ন্হাযতি, পুৰতোপি ন্হাযতি, ঘট্টযন্তোপি উত্তৰতি, পুৰতোপি উত্তৰতি, অন্তৰঘৰং পৱিসন্তোপি থেৰে ভিক্খূ ঘট্টযন্তোপি গচ্ছতি, পুৰতোপি গচ্ছতি, ৱোক্কম্ম চ থেৰানং ভিক্খূনং পুৰতো পুৰতো গচ্ছতি, যানিপি তানি হোন্তি কুলানং ওৱৰকানি গূড়্হানি চ পটিচ্ছন্নানি চ যত্থ কুলিত্থিযো কুলকুমাৰিযো নিসীদন্তি, তত্থপি সহসা পৱিসতি, কুমাৰকস্সপি সীসং পৰামসতি, অযং ৱুচ্চতি কাযিকো অনাচাৰো.
তত্থ কতমো ৱাচসিকো অনাচাৰো? ইধেকচ্চো সঙ্ঘগতোপি অচিত্তীকাৰকতো থেৰে ভিক্খূ অনাপুচ্ছা ধম্মং ভণতি. পঞ্হং ৱিস্সজ্জেতি, পাতিমোক্খং উদ্দিসতি, ঠিতকোপি ভণতি, বাহাৱিক্খেপকোপি ভণতি, অন্তৰঘৰং পৱিট্ঠোপি ইত্থিং ৱা কুমাৰিং ৱা এৱমাহ – ‘‘ইত্থন্নামে ইত্থংগোত্তে কিং অত্থি, যাগু অত্থি, ভত্তং অত্থি, খাদনীযং অত্থি, কিং পিৱিস্সাম, কিং খাদিস্সাম, কিং ভুঞ্জিস্সাম. কিং ৱা মে দস্সথা’’তি ৱিপ্পলপতি, অযং ৱুচ্চতি ৱাচসিকো অনাচাৰো (মহানি. ৮৭). পটিপক্খৱসেন পনস্স আচাৰো ৱেদিতব্বো.
অপিচ ভিক্খু সগাৰৱো সপ্পতিস্সো হিৰোত্তপ্পসম্পন্নো সুনিৱত্থো সুপাৰুতো পাসাদিকেন অভিক্কন্তেন পটিক্কন্তেন আলোকিতেন ৱিলোকিতেন সমিঞ্জিতেন পসাৰিতেন ওক্খিত্তচক্খু ইৰিযাপথসম্পন্নো ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰো ভোজনে মত্তঞ্ঞূ জাগৰিযমনুযুত্তো সতিসম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতো অপ্পিচ্ছো সন্তুট্ঠো আৰদ্ধৱীৰিযো আভিসমাচাৰিকেসু সক্কচ্চকাৰী গৰুচিত্তীকাৰবহুলো ৱিহৰতি, অযং ৱুচ্চতি আচাৰো. এৱং তাৱ আচাৰো ৱেদিতব্বো.
গোচৰো পন তিৱিধো উপনিস্সযগোচৰো আৰক্খগোচৰো উপনিবন্ধগোচৰোতি. তত্থ কতমো উপনিস্সযগোচৰো? দসকথাৱত্থুগুণসমন্নাগতো কল্যাণমিত্তো, যং নিস্সায অস্সুতং সুণাতি, সুতং পৰিযোদপেতি, কঙ্খং ৱিতৰতি, দিট্ঠিং উজুং কৰোতি, চিত্তং পসাদেতি. যস্স ৱা পন অনুসিক্খমানো সদ্ধায ৱড্ঢতি, সীলেন, সুতেন, চাগেন, পঞ্ঞায ৱড্ঢতি, অযং ৱুচ্চতি উপনিস্সযগোচৰো.
কতমো আৰক্খগোচৰো? ইধ ভিক্খু অন্তৰঘৰং পৱিট্ঠো ৱীথিং পটিপন্নো ওক্খিত্তচক্খু যুগমত্তদস্সাৱী সুসংৱুতো গচ্ছতি, ন হত্থিং ওলোকেন্তো, ন অস্সং, ন ৰথং, ন পত্তিং, ন ইত্থিং, ন পুৰিসং ওলোকেন্তো, ন উদ্ধং উল্লোকেন্তো, ন অধো ওলোকেন্তো, ন দিসাৱিদিসং পেক্খমানো গচ্ছতি, অযং ৱুচ্চতি আৰক্খগোচৰো.