নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

ৱিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা

(পঠমো ভাগো)

গন্থাৰম্ভকথা

সদ্ধম্মৰংসিমালী যো, ৱিনেয্যকমলাকৰে;

ৱিবোধেসি মহামোহ-তমং হন্ত্ৱান সব্বসো.

ঞাণাতিসযবিম্বং তং, ৱিসুদ্ধকৰুণাৰুণং;

ৱন্দিত্ৱা নিৰুপক্লেসং, বুদ্ধাদিচ্চং মহোদযং.

লোকালোককৰং ধম্মং, গুণৰস্মিসমুজ্জলং;

অৰিযসঙ্ঘঞ্চ সম্ফুল্লং, ৱিসুদ্ধকমলাকৰং.

ৱন্দনাজনিতং পুঞ্ঞং, ইতি যং ৰতনত্তযে;

হতন্তৰাযো সব্বত্থ, হুত্ৱাহং তস্স তেজসা.

সম্পন্নসীলাচাৰেন, ধীমতা সুচিৱুত্তিনা;

অজ্ঝেসিতো দাঠানাগত্থেৰেন থিৰচেতসা.

ৱিসুদ্ধচৰিতো নাথো, যং ৱিসুদ্ধিমনুত্তৰং;

পত্ৱা দেসেসি কৰুণাসমুস্সাহিতমানসো.

তস্সা অধিগমূপাযো, ৱিসুদ্ধনযমণ্ডিতো;

ৱিসুদ্ধিমগ্গো যো ৱুত্তো, সুৱিসুদ্ধপদক্কমো.

সুৱিসুদ্ধং অসংকিণ্ণং, নিপুণত্থৱিনিচ্ছযং;

মহাৱিহাৰৱাসীনং, সমযং অৱিলোমযং.

তস্স নিস্সায পোৰাণং, কথামগ্গং অনাকুলং;

তন্তিনযানুগং সুদ্ধং, কৰিস্সামত্থৱণ্ণনং.

ইতি আকঙ্খমানস্স, সদ্ধম্মস্স চিৰট্ঠিতিং;

ৱিভজন্তস্স তস্সত্থং, নিসামযথ সাধৱোতি.

নিদানাদিকথাৱণ্ণনা

১. স্ৱাযং ৱিসুদ্ধিমগ্গো যং সুত্তপদং নিস্সায পট্ঠপীযতি, তং তাৱ নিক্খিপিত্ৱা তস্স নিদানাদিনিদ্ধাৰণমুখেন নানপ্পকাৰতো অত্থং সংৱণ্ণেতুং ‘‘সীলে পতিট্ঠাযা’’তিআদি আৰদ্ধং. ধম্মং সংৱণ্ণেন্তেন হি আদিতো তস্স নিদানং ৱত্তব্বং, ততো পযোজনং পিণ্ডত্থো পদত্থো সম্বন্ধো অধিপ্পাযো চোদনা সোধনং ৱত্তব্বং. তথা চেৱ আচৰিযেন পটিপন্নং. এত্থ হি ভগৱন্তং কিৰাতিআদি দেসনায নিদানপযোজননিদ্ধাৰণং, ৱিসুদ্ধিমগ্গং ভাসিস্সন্তিআদি পিণ্ডত্থনিদ্ধাৰণং, সীলে ঠত্ৱাতিআদি পদত্থসম্বন্ধাধিপ্পাযৱিভাৱনা, কিং সীলন্তিআদি চোদনা, ততো পৰং সোধনং, সমাধিপঞ্ঞাকথাসুপি এসেৱ নযো. কস্মা পনেত্থ ৱিস্সজ্জনগাথা আদিম্হি নিক্খিত্তা, ন পুচ্ছাগাথা. পুচ্ছাপুব্বিকা হি ৱিস্সজ্জনাতি? ৱুচ্চতে – তদত্থস্স মঙ্গলভাৱতো, সাসনস্স আদিকল্যাণাদিভাৱৱিভাৱনতো, ভযাদিউপদ্দৱনিৱাৰণেন অন্তৰাযৱিধমনতো, উপৰি সংৱণ্ণেতব্বধম্মসঙ্গহতো চাতি ৱেদিতব্বং.

এত্থাহ – কস্মা পনাযং ৱিসুদ্ধিমগ্গকথা ৱত্থুপুব্বিকা আৰদ্ধা, ন সত্থুথোমনাপুব্বিকাতি? ৱুচ্চতে – ৱিসুং অসংৱণ্ণনাদিভাৱতো. সুমঙ্গলৱিলাসিনীআদযো ৱিয হি দীঘনিকাযাদীনং নাযং ৱিসুং সংৱণ্ণনা, ন পকৰণন্তৰং ৱা অভিধম্মাৱতাৰসুমতাৱতাৰাদি ৱিয. তাসংযেৱ পন সুমঙ্গলৱিলাসিনীআদীনং ৱিসেসভূতা. তেনেৱাহ ‘‘মজ্ঝে ৱিসুদ্ধিমগ্গো’’তিআদি (দী. নি. অট্ঠ. ১.গন্থাৰম্ভকথা; ম. নি. অট্ঠ. ১.গন্থাৰম্ভকথা; সং. নি. অট্ঠ. ১.১.গন্থাৰম্ভকথা; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.গন্থাৰম্ভকথা). অথ ৱা থোমনাপুব্বিকাপি চাযং কথা ন ৱত্থুপুব্বিকাৱাতি দট্ঠব্বং. সাসনে হি ৱত্থুকিত্তনং ন লোকে ৱিয কেৱলং হোতি, সাসনসম্পত্তিকিত্তনত্তা পন সত্থু অৱিপৰীতধম্মদেসনাভাৱৱিভাৱনেন সত্থুগুণসংকিত্তনং উল্লিঙ্গন্তমেৱ পৱত্ততি. তথা হি ৱক্খতি ‘‘এত্তাৱতা তিস্সো সিক্খা’’তিআদি. সোতাপন্নাদিভাৱস্স চ কাৰণন্তি এত্থ হি আদি-সদ্দেন সব্বসকদাগামিঅনাগামিনো ৱিয সব্বেপি অৰহন্তো সঙ্গয্হন্তি ৱিভাগস্স অনুদ্ধটত্তা. তেন তিণ্ণম্পি বোধিসত্তানং নিব্বেধভাগিযা সীলাদযো ইধ ‘‘সীলে পতিট্ঠাযা’’তিআদিৱচনেন সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বং. তিণ্ণম্পি হি নেসং চৰিমভৱে ৱিসেসতো সংসাৰভযিক্খণং, যথাসকং সীলে পতিট্ঠায সমথৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা তণ্হাজটাৱিজটনপটিপত্তি চ সমানাতি. অথ ৱা ‘‘সো ইমং ৱিজটযে জট’’ন্তি সাধাৰণৱচনেন সাতিসযং, নিৰতিসযঞ্চ তণ্হাজটাৱিজটনং গহিতং. তত্থ যং নিৰতিসযং সৱাসনপ্পহানতায. তেন সত্থু পহানসম্পদা কিত্তিতা হোতি, তন্নিমিত্তা ঞাণসম্পদা চ. তদুভযেন নানন্তৰিকতায আনুভাৱসম্পদাদযোপীতি. এৱম্পি থোমনাপুব্বিকাযং কথাতি ৱেদিতব্বং. অথ ৱা থোমনাপুব্বিকা এৱাযং কথাতি দট্ঠব্বং, ‘‘সব্বধম্মেসু অপ্পটিহতঞাণচাৰো’’তিআদিনা সত্থু থোমনং পুৰক্খত্ৱা সংৱণ্ণনায আৰদ্ধত্তা. সা পনাযং যস্মা পুচ্ছন্তস্স অজ্ঝাসযানুৰূপং ব্যাকৰণসমত্থতায ৱিভাৱনৱসেন পৱত্তিতা, আচিণ্ণঞ্চেতং আচৰিযস্স যদিদং সংৱণ্ণেতব্বধম্মানুকূলং সংৱণ্ণনাৰম্ভে সত্থু অভিত্থৱনং. তস্মা ইমিনা কাৰণেন এৱমেত্থ থোমনা পৱত্তিতাতি. থোমনাকাৰস্স ৱুচ্চমানস্স কাৰণং উদ্ধৰন্তেন পঠমং ৱিস্সজ্জনগাথং নিক্খিপিত্ৱা তস্সা নিদানচোদনামুখেন পুচ্ছাগাথং সৰূপতো চ অত্থতো চ দস্সেত্ৱা তস্সা পুচ্ছায অৱিপৰীতব্যাকৰণসমত্থভাৱাৱজোতনং ভগৱতো থোমনং পুৰক্খত্ৱা যথাধিপ্পেতধম্মসংৱণ্ণনা কতা. তেনাহ ‘‘সীলে পতিট্ঠাযা’’তিআদি. তত্থ গাথায অত্থো পৰতো আৱি ভৱিস্সতি.

ইতীতিআদীসু ইতীতি অযং ইতি-সদ্দো হেতু পৰিসমাপনাদিপদত্থৱিপৰিযাযপকাৰাৱধাৰণনিদস্সনাদিঅনেকত্থপ্পভেদো. তথা হেস ‘‘ৰুপ্পতীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ‘ৰূপ’ন্তি ৱুচ্চতী’’তিআদীসু (সং. নি. ৩.৭৯) হেতুম্হি আগতো. ‘‘তস্মাতিহ মে, ভিক্খৱে, ধম্মদাযাদা ভৱথ, মা আমিসদাযাদা. অত্থি মে তুম্হেসু অনুকম্পা ‘কিন্তি মে সাৱকা ধম্মদাযাদা ভৱেয্যুং, নো আমিসদাযাদা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৯) পৰিসমাপনে. ‘‘ইতি ৱা ইতি এৱৰূপা নচ্চগীতৱাদিতৱিসূকদস্সনা পটিৱিৰতো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.১৯৭) আদিঅত্থে. ‘‘মাগণ্ডিযোতি তস্স ব্ৰাহ্মণস্স সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৱোহাৰো নামং নামকম্মং নামধেয্যং নিৰুত্তি ব্যঞ্জনং অভিলাপো’’তিআদীসু (মহানি. ৭৩, ৭৫) পদত্থৱিপৰিযাযে. ‘‘ইতি খো, ভিক্খৱে, সপ্পটিভযো বালো, অপ্পটিভযো পণ্ডিতো. সউপদ্দৱো বালো, অনুপদ্দৱো পণ্ডিতো. সউপসগ্গো বালো, অনুপসগ্গো পণ্ডিতো’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.১২৪) পকাৰে. ‘‘অত্থি ইদপ্পচ্চযা জৰামৰণন্তি ইতি পুট্ঠেন সতা, আনন্দ, অত্থীতিস্স ৱচনীযং, কিংপচ্চযা জৰামৰণন্তি ইতি চে ৱদেয্য, জাতিপচ্চযা জৰামৰণন্তি ইচ্চস্স ৱচনীয’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.৯৬) অৱধাৰণে, সন্নিট্ঠানেতি অত্থো. ‘‘অত্থীতি খো, কচ্চান, অযমেকো অন্তো, নত্থীতি খো, কচ্চান, অযং দুতিযো অন্তো’’তিআদীসু (সং. নি. ২.১৫; ৩.৯০) নিদস্সনে. ইধাপি নিদস্সনে দট্ঠব্বো, পকাৰেতিপি ৱত্তুং ৱট্টতেৱ. পঠমো পন ইতি-সদ্দো পৰিসমাপনে দট্ঠব্বো. হীতি অৱধাৰণে. ইদন্তি আসন্নপচ্চক্খৱচনং যথাধিগতস্স সুত্তপদস্স অভিমুখীকৰণতো.

ৱুত্তন্তি অযং ৱুত্ত-সদ্দো সউপসগ্গো, অনুপসগ্গো চ ৱপ্পনৱাপসমীকৰণকেসোহাৰণজীৱিতৱুত্তিপমুত্তভাৱপাৱচনপৱত্তিতঅজ্ঝেসনকথনাদীসু দিস্সতি. তথা হি অযং –

‘‘গাৱো তস্স পজাযন্তি, খেত্তে ৱুত্তং ৱিৰূহতি;

ৱুত্তানং ফলমস্নাতি, যো মিত্তানং ন দুব্ভতী’’তি. –

আদীসু (জা. ২.২২.১৯) ৱপ্পনে আগতো. ‘‘নো চ খো পটিৱুত্ত’’ন্তিআদীসু (পাৰা. ২৮৯) অট্ঠদন্তকাদীহি ৱাপসমীকৰণে. ‘‘কাপটিকো মাণৱো দহৰো ৱুত্তসিৰো’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৪২৬) কেসোহাৰণে. ‘‘পন্নলোমো পৰদত্তৱুত্তো মিগভূতেন চেতসা ৱিহৰতী’’তিআদীসু (চূড়ৱ. ৩৩২) জীৱিতৱুত্তিযং. ‘‘সেয্যথাপি নাম পণ্ডুপলাসো বন্ধনা পৱুত্তো অভব্বো হৰিতত্থাযা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.৫৯; পাৰা. ৯২; পাচি. ৬৬৬; মহাৱ. ১২৯) বন্ধনতো পমুত্তভাৱে. ‘‘যেসমিদং এতৰহি পোৰাণং মন্তপদং গীতং পৱুত্তং সমিহিত’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ১.২৮৫; ম. নি. ২.৪২৭; মহাৱ. ৩০০) পাৱচনভাৱেন পৱত্তিতে. লোকে পন ‘‘ৱুত্তো গুণো ৱুত্তো পাৰাযনো’’তিআদীসু অজ্ঝেসনে. ‘‘ৱুত্তং খো পনেতং ভগৱতা ‘ধম্মদাযাদা মে, ভিক্খৱে, ভৱথ, মা আমিসদাযাদা’তি’’আদীসু (ম. নি. ১.৩০) কথনে. ইধাপি কথনে এৱ দট্ঠব্বো. তস্মা ‘‘ইতি হি এৱমেৱ ইদং সুত্তং দেসিত’’ন্তি যথানিক্খিত্তং গাথং দেসিতভাৱেন নিদস্সেতি. তস্সা ৱা দেসিতাকাৰং অৱধাৰেতি.

কস্মাতি হেতুম্হি নিস্সক্কং. পনাতি ৱচনালঙ্কাৰমত্তং. উভযেনাপি কাৰণং পুচ্ছতি. এতন্তি যথাৱুত্তং সুত্তপদং পচ্চামসতি. ৱুত্তন্তি পুচ্ছানিমিত্তং. তদত্থস্স অত্তনো বুদ্ধিযং ৱিপৰিৱত্তমানতং উপাদায ‘‘ইদ’’ন্তি ৱত্ৱা পুন ভগৱতা ভাসিতাকাৰং সন্ধায ‘‘এত’’ন্তি ৱুত্তং. সকলেন পনানেন ৱচনেন দেসনায নিদানং জোতিতং হোতি. পৰতো তস্সা দেসকদেসকালপটিগ্গাহকে ৱিভাৱেতুং ‘‘ভগৱন্তং কিৰা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ কিৰাতি অনুস্সৱনত্থে নিপাতো. তেন ৱুচ্চমানস্সত্থস্স অনু অনু সুয্যমানতং দীপেতি. ৰত্তিভাগেতি ৰত্তিযা একস্মিং কোট্ঠাসে, মজ্ঝিমযামেতি অধিপ্পাযো. ৱেস্সৱণাদযো ৱিয অপাকটনামধেয্যত্তা অঞ্ঞতৰো. দেৱো এৱ দেৱপুত্তো. সংসযসমুগ্ঘাটত্থন্তি ৱিচিকিচ্ছাসল্লসমুদ্ধৰণত্থং পুচ্ছীতি যোজনা. ‘‘সংসযসমুগ্ঘাটত্থ’’ন্তি চ ইমিনা পঞ্চসু পুচ্ছাসু অযং ৱিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছাতি দস্সেতি. যেন অত্থেন তণ্হা ‘‘জটা’’তি ৱুত্তা, তমেৱ অত্থং দস্সেতুং ‘‘জালিনিযা’’তিআদি ৱুত্তং. সা হি অট্ঠসততণ্হাৱিচৰিতপ্পভেদো অত্তনো অৱযৱভূতো এৱ জালো এতিস্সা অত্থীতি ‘‘জালিনী’’তি ৱুচ্চতি.

ইদানিস্সা জটাকাৰেন পৱত্তিং দস্সেতুং ‘‘সা হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ৰূপাদীসু আৰম্মণেসূতি তস্সা পৱত্তিট্ঠানমাহ, ৰূপাদিছড়াৰম্মণৱিনিমুত্তস্স তণ্হাৱিসযস্স অভাৱতো. হেট্ঠুপৰিযৱসেনাতি কদাচি ৰূপাৰম্মণে কদাচি যাৱ ধম্মাৰম্মণে কদাচি ধম্মাৰম্মণে কদাচি যাৱ ৰূপাৰম্মণেতি এৱং হেট্ঠা, উপৰি চ পৱত্তিৱসেন. দেসনাক্কমেন চেত্থ হেট্ঠুপৰিযতা দট্ঠব্বা. কদাচি কামভৱে কদাচি ৰূপভৱে কদাচি অৰূপভৱে কদাচি ৱা অৰূপভৱে…পে… কদাচি কামভৱেতি এৱমেত্থ হেট্ঠুপৰিযৱসেন পৱত্তি ৱেদিতব্বা. সব্বসঙ্খাৰানং খণে খণে ভিজ্জনসভাৱত্তা অপৰাপৰুপ্পত্তি এত্থ সংসিব্বনন্তি আহ ‘‘পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনতো’’তি. ‘‘সংসিব্বনট্ঠেনা’’তি ইদং যেন সম্বন্ধেন জটা ৱিযাতি জটাতি জটাতণ্হানং উপমূপমেয্যতা, তংদস্সনং. অযং হেত্থ অত্থো – যথা জালিনো ৱেড়ুগুম্বস্স সাখা, কোসসঞ্চযাদযো চ অত্তনা অত্তনো অৱযৱেহি সংসিব্বিতা ৱিনদ্ধা ‘‘জটা’’তি ৱুচ্চন্তি, এৱং তণ্হাপি সংসিব্বনসভাৱেনাতি, ‘‘সংসিব্বিতট্ঠেনা’’তি ৱা পাঠো, অত্তনাৱ অত্তনো সংসিব্বিতভাৱেনাতি অত্থো. অযং হি তণ্হা কোসকাৰকিমি ৱিয অত্তনাৱ অত্তানম্পি সংসিব্বন্তী পৱত্ততি. তেনাহ ভগৱা ‘‘ৰূপতণ্হা লোকে পিযৰূপং সাতৰূপং, এত্থেসা তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি, এত্থ নিৱিসমানা নিৱিসতী’’তিআদি (দী. নি. ২.৪০০; ম. নি. ১.৮৬; ৱিভ. ২০৩). ইমে সত্তা ‘‘মম ইদ’’ন্তি পৰিগ্গহিতং ৱত্থুং অত্তনিব্বিসেসং মঞ্ঞমানা অব্ভন্তৰিমং কৰোন্তি. অব্ভন্তৰত্থো চ অন্তোসদ্দোতি সকপৰিক্খাৰে উপ্পজ্জমানাপি তণ্হা ‘‘অন্তোজটা’’তি ৱুত্তা. পব্বজিতস্স পত্তাদি, গহট্ঠস্স হত্থিআদি সকপৰিক্খাৰো.

‘‘অত্তা’’তি ভৱতি এত্থ অভিমানোতি অত্তভাৱো, উপাদানক্খন্ধপঞ্চকং. সৰীৰন্তি কেচি. মম অত্তভাৱো সুন্দৰো, অসুকস্স ৱিয মম অত্তভাৱো ভৱেয্যাতি ৱা আদিনা সকঅত্তভাৱাদীসু তণ্হায উপ্পজ্জমানাকাৰো ৱেদিতব্বো. অত্তনো চক্খাদীনি অজ্ঝত্তিকাযতনানি. অত্তনো, পৰেসঞ্চ ৰূপাদীনি বাহিৰাযতনানি. পৰেসং সব্বানি ৱা, সপৰসন্ততিপৰিযাপন্নানি ৱা চক্খাদীনি অজ্ঝত্তিকাযতনানি. তথা ৰূপাদীনি বাহিৰাযতনানি. পৰিত্তমহগ্গতভৱেসু পৱত্তিযাপি তণ্হায অন্তোজটাবহিজটাভাৱো ৱেদিতব্বো. কামভৱো হি কস্সচিপি কিলেসস্স অৱিক্খম্ভিতত্তা কথঞ্চিপি অৱিমুত্তো অজ্ঝত্তগ্গহণস্স ৱিসেসপচ্চযোতি ‘‘অজ্ঝত্তং, অন্তো’’তি চ ৱুচ্চতি. তব্বিপৰিযাযতো ৰূপাৰূপভৱো ‘‘বহিদ্ধা, বহী’’তি চ. তেনাহ ভগৱা ‘‘অজ্ঝত্তসংযোজনো পুগ্গলো, বহিদ্ধাসংযোজনো পুগ্গলো’’তি (অ. নি. ২.৩৭). ৱিসযভেদেন, পৱত্তিআকাৰভেদেন চ অনেকভেদভিন্নম্পি তণ্হং জটাভাৱসামঞ্ঞেন একন্তি গহেত্ৱা ‘‘তায এৱং উপ্পজ্জমানায জটাযা’’তি ৱুত্তং. সা পন ‘‘পজা’’তি ৱুত্তসত্তসন্তানপৰিযাপন্না এৱ হুত্ৱা পুনপ্পুনং তং জটেন্তী ৱিনন্ধন্তী পৱত্ততীতি আহ ‘‘জটায জটিতা পজা’’তি. তথা হি পৰমত্থতো যদিপি অৱযৱব্যতিৰেকেন সমুদাযো নত্থি, একদেসো পন সমুদাযো নাম ন হোতীতি অৱযৱতো সমুদাযং ভিন্নং কত্ৱা উপমূপমেয্যং দস্সেন্তো ‘‘যথা নাম ৱেড়ুজটাদীহি…পে… সংসিব্বিতা’’তি আহ. ইমং জটন্তি সম্বন্ধো. তীসু ধাতূসু একম্পি অসেসেত্ৱা সংসিব্বনেন তেধাতুকং জটেত্ৱা ঠিতং. তেনস্সা মহাৱিসযতং, ৱিজটনস্স চ সুদুক্কৰভাৱমাহ. ‘‘ৱিজটেতুং কো সমত্থো’’তি ইমিনা ‘‘ৱিজটযে’’তি পদং সত্তিঅত্থং, ন ৱিধিআদিঅত্থন্তি দস্সেতি.

এৱং ‘‘অন্তোজটা’’তিআদিনা পুট্ঠো পন অস্স দেৱপুত্তস্স ইমং গাথমাহাতি সম্বন্ধো. ‘‘এদিসোৱ ইমং পঞ্হং ৱিস্সজ্জেয্যা’’তি সত্থাৰং গুণতো দস্সেন্তো ‘‘সব্বধম্মেসু অপ্পটিহতঞাণচাৰো’’তিআদিমাহ. তত্থ সব্বধম্মেসূতি অতীতাদিভেদভিন্নেসু সব্বেসু ঞেয্যধম্মেসু. অপ্পটিহতঞাণচাৰোতি অনৱসেসঞেয্যাৱৰণপ্পহানেন নিস্সঙ্গচাৰত্তা নৱিহতঞাণপৱত্তিকো. এতেন তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণতাৱিভাৱনেন আদিতো তিণ্ণং আৱেণিকধম্মানং গহণেনেৱ তদেকলক্খণতায তদৱিনাভাৱতো চ ভগৱতো সেসাৱেণিকধম্মানম্পি গহিতভাৱো ৱেদিতব্বো. দিব্বন্তি কামগুণাদীহি কীড়ন্তি লড়ন্তি, তেসু ৱা ৱিহৰন্তি, ৱিজযসমত্থতাযোগেন পচ্চত্থিকে ৱিজেতুং ইচ্ছন্তি, ইস্সৰিযধনাদিসক্কাৰদানগ্গহণং, তংতংঅত্থানুসাসনঞ্চ কৰোন্তা ৱোহৰন্তি, পুঞ্ঞাতিসযযোগানুভাৱপ্পত্তায জুতিযা জোতন্তি, যথাধিপ্পেতঞ্চ ৱিসযং অপ্পটিঘাতেন গচ্ছন্তি, যথিচ্ছিতনিপ্ফাদনে চ সক্কোন্তীতি দেৱা. অথ ৱা দেৱনীযা তংতংব্যসননিত্থৰণত্থিকেহি সৰণং পৰাযণন্তি গমনীযা, অভিত্থৱনীযা ৱা, সোভাৱিসেসযোগেন কমনীযাতি ৱা দেৱা. তে তিৱিধা – সম্মুতিদেৱা উপপত্তিদেৱা ৱিসুদ্ধিদেৱাতি. ভগৱা পন নিৰতিসযায অভিঞ্ঞাকীড়ায উত্তমেহি দিব্বব্ৰহ্মঅৰিযৱিহাৰেহি সপৰসন্তানগতপঞ্চৱিধমাৰৱিজযিচ্ছানিপ্ফত্তিযা চিত্তিস্সৰিযসত্তধনাদিসম্মাপটিপত্তি অৱেচ্চপসাদসক্কাৰদানগ্গহণসঙ্খাতেন, ধম্মসভাৱপুগ্গলজ্ঝাসযানুৰূপানুসাসনীসঙ্খাতেন চ ৱোহাৰাতিসযেন পৰমায পঞ্ঞাসৰীৰপ্পভাসঙ্খাতায জুতিযা, অনঞ্ঞসাধাৰণায ঞাণসৰীৰগতিযা, মাৰৱিজযসব্বসব্বঞ্ঞুগুণপৰহিতনিপ্ফাদনেসু অপ্পটিহতায সত্তিযা চ সমন্নাগতত্তা সদেৱকেন লোকেন ‘‘সৰণ’’ন্তি গমনীযতো, অভিত্থৱনীযতো, ভত্তিৱসেন কমনীযতো চ সব্বে তে দেৱে তেহি গুণেহি অভিভুয্য ঠিতত্তা তেসং দেৱানং সেট্ঠো উত্তমো দেৱোতি দেৱদেৱো. সব্বদেৱেহি পূজনীযতৰো দেৱোতি ৱা, ৱিসুদ্ধিদেৱভাৱস্স ৱা সব্বঞ্ঞুগুণালঙ্কাৰস্স ৱা অধিগতত্তা অঞ্ঞেসং দেৱানং অতিসযেন দেৱোতি দেৱদেৱো.

অপৰিমাণাসু লোকধাতূসু অপৰিমাণানং সক্কানং, মহাব্ৰহ্মানঞ্চ গুণাভিভৱনতো অধিকো অতিসযো অতিৰেকতৰো ৱা সক্কো ব্ৰহ্মা চাতি সক্কানং অতিসক্কো ব্ৰহ্মানং অতিব্ৰহ্মা. ঞাণপ্পহানদেসনাৱিসেসেসু সদেৱকে লোকে কেনচি অৱিক্খম্ভনীযট্ঠানতায কুতোচিপি উত্ৰস্তাভাৱতো চতূহি ৱেসাৰজ্জেহি ৱিসাৰদোতি চতুৱেসাৰজ্জৱিসাৰদো. যং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধস্স তে পটিজানতো ইমে ধম্মা অনভিসম্বুদ্ধাতি তত্ৰ ৱত মং সমণো ৱা…পে… ৱেসাৰজ্জপ্পত্তো ৱিহৰামী’’তি (ম. নি. ১.১৫০; অ. নি. ৪.৮). ঠানাঠানঞাণাদীহি দসহি ঞাণবলেহি সমন্নাগতত্তা দসবলধৰো. যং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘ইধ তথাগতো ঠানঞ্চ ঠানতো, অট্ঠানঞ্চ অট্ঠানতো যথাভূতং পজানাতী’’তিআদি (অ. নি. ১০.২১; ৱিভ. ৮০৯). যং কিঞ্চি ঞেয্যং নাম, তত্থ সব্বত্থেৱ অনাৱটঞাণতায অনাৱৰণঞাণো. তঞ্চ সব্বং সমন্ততো সব্বাকাৰতো হত্থতলে আমলকং ৱিয পচ্চক্খতো দস্সনসমত্থেন ঞাণচক্খুনা সমন্নাগতত্তা সমন্তচক্খু, সব্বঞ্ঞূতি অত্থো. ইমেহি পন দ্ৱীহি পদেহি পচ্ছিমানি দ্ৱে অসাধাৰণঞাণানি গহিতানি. ভাগ্যৱন্ততাদীহি কাৰণেহি ভগৱা. যং পনেত্থ ৱত্তব্বং, তং পৰতো বুদ্ধানুস্সতিনিদ্দেসে (ৱিসুদ্ধি. ১.১২৩ আদযো) ৱিত্থাৰতো আগমিস্সতি.

এত্থ চ ‘‘সব্বধম্মেসু অপ্পটিহতঞাণচাৰো’’তি ইমিনা তিযদ্ধাৰুড়্হানং পুচ্ছানং ভগৱতো ব্যাকৰণসমত্থতায দস্সিতায কিং দেৱতানম্পি পুচ্ছং ব্যাকাতুং সমত্থো ভগৱাতি আসঙ্কায তন্নিৱত্তনত্থং ‘‘দেৱদেৱো’’তি ৱুত্তং. দেৱানং অতিদেৱো সক্কো দেৱানমিন্দো দেৱতানং পঞ্হং ৱিস্সজ্জেতি, ‘‘ততো ইমস্স কো ৱিসেসো’’তি চিন্তেন্তানং তন্নিৱত্তনত্থং ‘‘সক্কানং অতিসক্কো’’তি ৱুত্তং. সক্কেনপি পুচ্ছিতমত্থং সনঙ্কুমাৰাদযো ব্ৰহ্মানো ৱিস্সজ্জেন্তি, ‘‘ততো ইমস্স কো অতিসযো’’তি চিন্তেন্তানং তন্নিৱত্তনত্থং ‘‘ব্ৰহ্মানং অতিব্ৰহ্মা’’তি ৱুত্তং. অযং চস্স ৱিসেসো চতুৱেসাৰজ্জদসবলঞাণেহি পাকটো জাতোতি দস্সনত্থং ‘‘চতু…পে… ধৰো’’তি ৱুত্তং. ইমানি চ ঞাণানি ইমস্স ঞাণদ্ৱযস্স অধিগমেন সহেৱ সিদ্ধানীতি দস্সনত্থং ‘‘অনাৱৰণঞাণো সমন্তচক্খূ’’তি ৱুত্তং. তযিদং ঞাণদ্ৱযং পুঞ্ঞঞাণসম্ভাৰূপচযসিদ্ধায ভগ্গদোসতায সিদ্ধন্তি দস্সেন্তো ‘‘ভগৱা’’তি অৱোচাতি. এৱমেতেসং পদানং গহণে পযোজনং, অনুপুব্বি চ ৱেদিতব্বা. যং পনেতং পচ্ছিমং অনাৱৰণঞাণং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণন্তি ঞাণদ্ৱযং, তং অত্থতো অভিন্নং. একমেৱ হি তং ঞাণং ৱিসযপৱত্তিমুখেন অঞ্ঞেহি অসাধাৰণভাৱদস্সনত্থং দ্ৱিধা কত্ৱা ৱুত্তং. অনৱসেসসঙ্খতাসঙ্খতসম্মুতিধম্মাৰম্মণতায সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, তত্থাৱৰণাভাৱতো নিস্সঙ্গচাৰমুপাদায ‘‘অনাৱৰণঞাণ’’ন্তিপি ৱুত্তং. যং পনেত্থ ৱত্তব্বং, তং পৰতো বুদ্ধানুস্সতিনিদ্দেসে (ৱিসুদ্ধি. ১.১২৩ আদযো) ৱক্খাম.

২. মহন্তে সীলক্খন্ধাদিকে এসী গৱেসীতি মহেসি, ভগৱা. তেন মহেসিনা. ৱণ্ণযন্তোতি ৱিৱৰন্তো ৱিত্থাৰেন্তো. যথাভূতন্তি অৱিপৰীতং. সীলাদিভেদনন্তি সীলসমাধিপঞ্ঞাদিৱিভাগং. সুদুল্লভন্তি অট্ঠক্খণৱজ্জিতেন নৱমেন খণেন লদ্ধব্বত্তা সুট্ঠু দুল্লভং. সীলাদিসঙ্গহন্তি সীলাদিক্খন্ধত্তযসঙ্গহং. অৰিযমগ্গো হি তীহি খন্ধেহি সঙ্গহিতো সপ্পদেসত্তা নগৰং ৱিয ৰজ্জেন, ন তযো খন্ধা অৰিযমগ্গেন নিপ্পদেসত্তা. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘ন খো, আৱুসো ৱিসাখ, অৰিযেন অট্ঠঙ্গিকেন মগ্গেন তযো খন্ধা সঙ্গহিতা; তীহি চ খো, আৱুসো ৱিসাখ, খন্ধেহি অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো সঙ্গহিতো’’তি (ম. নি. ১.৪৬২). কিলেসচোৰেহি অপৰিপন্থনীযতায খেমং. অন্তদ্ৱযপৰিৱজ্জনতো, মাযাদিকাযৱঙ্কাদিপ্পহানতো চ উজুং. সব্বেসং সংকিলেসধম্মানং মাৰণৱসেন গমনতো পৱত্তনতো, নিব্বানস্স মগ্গনতো, নিব্বানত্থিকেহি মগ্গিতব্বতো চ মগ্গং. ৱিসুদ্ধিযাতি নিব্বানায, ৱিসুদ্ধিভাৱায ৱা, অৰহত্তাযাতি অত্থো.

যথাভূতং অজানন্তাতি এৱং সীলৱিসুদ্ধিআদিৱিসুদ্ধিপৰম্পৰায অধিগন্তব্বো এৱৰূপো এৱংকিচ্চকো এৱমত্থোতি যাথাৱতো অনৱবুজ্ঝন্তা. সকলসংকিলেসতো, সংসাৰতো চ সুদ্ধিং ৱিমুত্তিং কামেন্তি পত্থেন্তীতি সুদ্ধিকামা. অপি-সদ্দো সম্ভাৱনে. তেন ন কেৱলং সীলমত্তেন পৰিতুট্ঠা, অথ খো ৱিসুদ্ধিকামাপি সমানাতি দস্সেতি. ইধাতি ইমস্মিং সাসনে. ভাৱনায যুত্তপযুত্ততায যোগিনো ৱাযমন্তাপি ৱিসুদ্ধিং উদ্দিস্স পযোগং পৰক্কমং কৰোন্তাপি উপাযস্স অনধিগতত্তা ৱিসুদ্ধিং নাধিগচ্ছন্তীতি যোজনা. তেসন্তি যোগীনং. কামঞ্চাযং ৱিসুদ্ধিমগ্গো সমন্তভদ্দকত্তা সৱনধাৰণপৰিচযাদিপসুতানং সব্বেসম্পি পামোজ্জকৰো, যোগীনং পন সাতিসযং পমোদহেতূতি আহ ‘‘তেসং পামোজ্জকৰণ’’ন্তি. বাহিৰকনিকাযন্তৰলদ্ধীহি অসম্মিস্সতায সুট্ঠু ৱিসুদ্ধৱিনিচ্ছযত্তা সুৱিসুদ্ধৱিনিচ্ছযং. মহাৱিহাৰৱাসীনন্তি অত্তনো অপস্সযভূতং নিকাযং দস্সেতি. দেসনানযনিস্সিতন্তি ধম্মসংৱণ্ণনানযসন্নিস্সিতং. এত্থ চ ‘‘তেসং পামোজ্জকৰণ’’ন্তিআদিনা সব্বসংকিলেসমলৱিসুদ্ধতায ৱিসুদ্ধিং নিব্বানং পত্থেন্তানং যোগীনং একংসেন তদাৱহত্তা পামোজ্জকৰো ঞাণুত্তৰেহি সম্মাপটিপন্নেহি অধিট্ঠিতত্তা সুট্ঠু সম্মা ৱিসুদ্ধৱিনিচ্ছযো মহাৱিহাৰৱাসীনং কথামগ্গোতি দস্সেতি. সক্কচ্চং মে ভাসতো সক্কচ্চং নিসামযথাতি যোজেতব্বং.

এত্থ চ ‘‘ইমিস্সা দানি গাথাযা’’তি ইমিনা ৱিসুদ্ধিমগ্গভাসনস্স নিস্সযং, ‘‘কথিতায মহেসিনা’’তি ইমিনা তস্স পমাণভাৱং, ‘‘যথাভূতং অত্থং সীলাদিভেদন’’ন্তি ইমিনা অৱিপৰীতপিণ্ডত্থং, ‘‘সুদুল্লভং…পে… যোগিনো’’তি ইমিনা নিমিত্তং, ‘‘তেসং পামোজ্জকৰণ’’ন্তি ইমিনা পযোজনং, ‘‘ৱণ্ণযন্তো অত্থং, সুৱিসুদ্ধৱিনিচ্ছযং মহাৱিহাৰৱাসীনং দেসনানযনিস্সিতং, সক্কচ্চ’’ন্তি চ ইমিনা কৰণপ্পকাৰং দস্সেত্ৱা ‘‘ৱিসুদ্ধিকামা সব্বেপি, নিসামযথ সাধৱো’’তি ইমিনা তত্থ সক্কচ্চসৱনে সাধুজনে নিযোজেতি. সাধুকং সৱনপটিবদ্ধা হি সাসনসম্পত্তি.

৩. ৱচনত্থৱিভাৱনেন পৱেদিতৱিসুদ্ধিমগ্গসামঞ্ঞত্থস্স ৱিসুদ্ধিমগ্গকথা ৱুচ্চমানা অভিৰুচিং উপ্পাদেতীতি পদত্থতো ৱিসুদ্ধিমগ্গং ৱিভাৱেতুং ‘‘তত্থ ৱিসুদ্ধী’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ তত্থাতি যদিদং ‘‘ৱিসুদ্ধিমগ্গং ভাসিস্স’’ন্তি এত্থ ৱিসুদ্ধিমগ্গপদং ৱুত্তং, তত্থ. সব্বমলৱিৰহিতন্তি সব্বেহি ৰাগাদিমলেহি, সব্বেহি সংকিলেসমলেহি চ ৱিৰহিতং ৱিৱিত্তং. ততো এৱ অচ্চন্তপৰিসুদ্ধং, সব্বদা সব্বথা চ ৱিসুদ্ধন্তি অত্থো. যথাৱুত্তং ৱিসুদ্ধিং মগ্গতি গৱেসতি অধিগচ্ছতি এতেনাতি ৱিসুদ্ধিমগ্গো. তেনাহ ‘‘মগ্গোতি অধিগমূপাযো ৱুচ্চতী’’তি. ৱিসুদ্ধিমগ্গোতি চ নিপ্পৰিযাযেন লোকুত্তৰমগ্গো ৱেদিতব্বো, তদুপাযত্তা পন পুব্বভাগমগ্গো, তন্নিস্সযো কথাপবন্ধো চ তথা ৱুচ্চতি.

স্ৱাযং ৱিসুদ্ধিমগ্গো সত্থাৰা দেসনাৱিলাসতো, ৱেনেয্যজ্ঝাসযতো চ নানানযেহি দেসিতো, তেসু অযমেকো নযো গহিতোতি দস্সেতুং ‘‘সো পনায’’ন্তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ কত্থচীতি কিস্মিঞ্চি সুত্তে. ৱিপস্সনামত্তৱসেনেৱাতি অৱধাৰণেন সমথং নিৱত্তেতি. সো হি তস্সা পটিযোগী, ন সীলাদি. মত্ত-সদ্দেন চ ৱিসেসনিৱত্তিঅত্থেন সৱিসেসং সমাধিং নিৱত্তেতি. সো উপচাৰপ্পনাভেদো ৱিপস্সনাযানিকস্স দেসনাতি কত্ৱা ন সমাধিমত্তং. ন হি খণিকসমাধিং ৱিনা ৱিপস্সনা সম্ভৱতি. ৱিপস্সনাতি চ তিৱিধাপি অনুপস্সনা ৱেদিতব্বা, ন অনিচ্চানুপস্সনাৱ. ন হি অনিচ্চদস্সনমত্তেন সচ্চাভিসমযো সম্ভৱতি. যং পন গাথাযং অনিচ্চলক্খণস্সেৱ গহণং কতং, তং যস্স তদেৱ সুট্ঠুতৰং পাকটং হুত্ৱা উপট্ঠাতি, তাদিসস্স ৱসেন. সোপি হি ইতৰং লক্খণদ্ৱযং ৱিভূততৰং কত্ৱা সম্মসিত্ৱা ৱিসেসং অধিগচ্ছতি, ন অনিচ্চলক্খণমেৱ.

সব্বে সঙ্খাৰাতি সব্বে তেভূমকসঙ্খাৰা, তে হি সম্মসনীযা. অনিচ্চাতি ন নিচ্চা অদ্ধুৱা ইত্তৰা খণভঙ্গুৰাতি. পঞ্ঞাযাতি ৱিপস্সনাপঞ্ঞায. পস্সতি সম্মসতি. অথ পচ্ছা উদযব্বযঞাণাদীনং উপ্পত্তিযা উত্তৰকালং. নিব্বিন্দতি দুক্খেতি তস্মিংযেৱ অনিচ্চাকাৰতো দিট্ঠে ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা’’তি ৱুত্তে তেভূমকে খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতে দুক্খে নিব্বিন্দতি নিব্বিদাঞাণং পটিলভতি. এস মগ্গো ৱিসুদ্ধিযাতি এস নিব্বিদানুপস্সনাসঙ্খাতো ৱিৰাগাদীনং কাৰণভূতো নিব্বানস্স অধিগমূপাযো.

ঝানপঞ্ঞাৱসেনাতি সমথৱিপস্সনাৱসেন. ঝানন্তি চেত্থ ৱিপস্সনায পাদকভূতং ঝানং অধিপ্পেতং. যম্হীতি যস্মিং পুগ্গলে. ঝানঞ্চ পঞ্ঞা চাতি এত্থাযমত্থো – যো পুগ্গলো ঝানং পাদকং কত্ৱা ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা তং উস্সুক্কাপেতি. স ৱে নিব্বানসন্তিকেতি সো ব্যত্তং নিব্বানস্স সমীপে একন্ততো নিব্বানং অধিগচ্ছতীতি.

কম্মন্তি মগ্গচেতনা. সা হি অপচযগামিতায সত্তানং সুদ্ধিং আৱহতি. ৱিজ্জাতি সম্মাদিট্ঠি. সীলন্তি সম্মাৱাচাকম্মন্তা. জীৱিতমুত্তমন্তি সম্মাআজীৱো. ধম্মোতি অৱসেসা চত্তাৰো অৰিযমগ্গধম্মা. অথ ৱা কম্মন্তি সম্মাকম্মন্তস্স গহণং. ‘‘যা চাৱুসো ৱিসাখ, সম্মাদিট্ঠি, যো চ সম্মাসঙ্কপ্পো, ইমে ধম্মা পঞ্ঞাক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) ৱচনতো. ৱিজ্জাতি সম্মাদিট্ঠিসম্মাসঙ্কপ্পানং গহণং. ধম্মোতি সমাধি ‘‘এৱংধম্মা তে ভগৱন্তো অহেসু’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ৫.৩৭৮) ৱিয. তগ্গহণেনেৱ ‘‘যো চাৱুসো ৱিসাখ, সম্মাৱাযামো, যা চ সম্মাসতি, যো চ সম্মাসমাধি, ইমে ধম্মা সমাধিক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি ৱচনতো সম্মাৱাযামসতীনম্পি গহণং দট্ঠব্বং. সীলন্তি সম্মাৱাচাজীৱানং. জীৱিতমুত্তমন্তি এৱৰূপস্স অৰিযপুগ্গলস্স জীৱিতং উত্তমং জীৱিতন্তি এৱমেত্থ অট্ঠঙ্গিকো অৰিযমগ্গো ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো.

সীলাদিৱসেনাতি সীলসমাধিপঞ্ঞাৱীৰিযৱসেন. সব্বদাতি সমাদানতো পভুতি সব্বকালং. সীলসম্পন্নোতি চতুপাৰিসুদ্ধিসীলসম্পদায সম্পন্নো সমন্নাগতো. পঞ্ঞৱাতি লোকিযলোকুত্তৰায পঞ্ঞায সমন্নাগতো. সুসমাহিতোতি তংসম্পযুত্তেন সমাধিনা সুট্ঠু সমাহিতো. আৰদ্ধৱীৰিযোতি অকুসলানং ধম্মানং পহানায, কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদায পগ্গহিতৱীৰিযো. পহিতত্তোতি নিব্বানং পতিপেসিতত্ততায কাযে চ জীৱিতে চ নিৰপেক্খচিত্তো. ওঘন্তি কামোঘাদিচতুব্বিধম্পি ওঘং, সংসাৰমহোঘমেৱ ৱা.

একাযনোতি একমগ্গো. মগ্গপৰিযাযো হি ইধ অযন-সদ্দো, তস্মা একপথভূতো অযং, ভিক্খৱে, মগ্গো, ন দ্ৱেধাপথভূতোতি অত্থো. একং ৱা নিব্বানং অযতি গচ্ছতীতি একাযনো, একেন ৱা গণসঙ্গণিকং পহায ৱিৱেকট্ঠেন অযিতব্বো পটিপজ্জিতব্বোতি একাযনো, অযন্তি তেনাতি ৱা অযনো, একস্স সেট্ঠস্স ভগৱতো অযনোতি একাযনো, তেন উপ্পাদিতত্তা, একস্মিং ৱা ইমস্মিংযেৱ ধম্মৱিনযে অযনোতি একাযনো. সত্তানং ৱিসুদ্ধিযাতি ৰাগাদিমলেহি, অভিজ্ঝাৱিসমলোভাদিউপক্কিলেসেহি চ সত্তানং ৱিসুদ্ধত্থায ৱিসুজ্ঝনত্থায. যদিদন্তি নিপাতো, যে ইমেতি অত্থো. পুব্বে সৰণলক্খণেন মগ্গট্ঠেন চ মগ্গোতি ৱুত্তস্সেৱ কাযাদিৱিসযভেদেন চতুব্বিধত্তা ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’তি ৱুত্তং. সম্মপ্পধানাদীসূতি এত্থ আদি-সদ্দেন অপ্পমাদাভিৰতিআদীনং সঙ্গহো ৱেদিতব্বো. অপ্পমাদাভিৰতিআদিৱসেনাপি হি কত্থচি ৱিসুদ্ধিমগ্গো দেসিতো. যথাহ –

‘‘অপ্পমাদৰতো ভিক্খু, পমাদে ভযদস্সি ৱা;

অভব্বো পৰিহানায, নিব্বানস্সেৱ সন্তিকে’’তি. (ধ. প. ৩২);

৪. তত্ৰাতি তস্সং গাথাযং. উপৰি ৱুচ্চমানা গাথায ৱিত্থাৰসংৱণ্ণনা নিদ্দেসপটিনিদ্দেসট্ঠানিযা, ততো সংখিত্ততৰা অত্থৱণ্ণনা উদ্দেসট্ঠানিযাতি আহ ‘‘অযং সঙ্খেপৱণ্ণনা’’তি. যথাউদ্দিট্ঠস্স হি অত্থস্স নিদ্দেসপটিনিদ্দেসা সুকৰা, সুবোধা চ হোন্তীতি. সীলে পতিট্ঠাযাতি এত্থ সীলেতি কুসলসীলে. যদিপি ‘‘কতমে চ, থপতি, অকুসলা সীলা’’তিআদীসু অকুসলা ধম্মাপি সীলন্তি আগতা. ৱুচ্চমানায পন চিত্তপঞ্ঞাভাৱনায অধিট্ঠানাযোগ্যতায কিৰিযসীলানম্পি অসম্ভৱো, কুতো ইতৰেসন্তি কুসলসীলমেৱেত্থ অধিপ্পেতং. সীলং পৰিপূৰযমানোতিআদীসু পৰিপূৰযমানোতি পৰিপালেন্তো, পৰিৱড্ঢেন্তো ৱা, সব্বভাগেহি সংৱৰন্তো, অৱীতিক্কমন্তো চাতি অত্থো. তথাভূতো হি তং অৱিজহন্তো তত্থ পতিট্ঠিতো নাম হোতি. ‘‘সীলে’’তি হি ইদং আধাৰে ভুম্মং. পতিট্ঠাযাতি দুৱিধা পতিট্ঠা নিস্সযূপনিস্সযভেদতো. তত্থ উপনিস্সযপতিট্ঠা লোকিযা, ইতৰা লোকুত্তৰা অভিন্দিত্ৱা গহণে. ভিন্দিত্ৱা পন গহণে যথা লোকিযচিত্তুপ্পাদেসু সহজাতানং, পুৰিমপচ্ছিমানঞ্চ ৱসেন নিস্সযূপনিস্সযপতিট্ঠা সম্ভৱতি, এৱং লোকুত্তৰেসু হেট্ঠিমমগ্গফলসীলৱসেন উপনিস্সযপতিট্ঠাপি সম্ভৱতি. ‘‘পতিট্ঠাযা’’তি চ পদস্স যদা উপনিস্সযপতিট্ঠা অধিপ্পেতা, তদা ‘‘সদ্ধং উপনিস্সাযা’’তিআদীসু (পট্ঠা. ১.১.৪২৩) ৱিয পুৰিমকালকিৰিযাৱসেন অত্থো ৱেদিতব্বো. তেনাহ ‘‘পুব্বেৱ খো পনস্স কাযকম্মং ৱচীকম্মং আজীৱো সুপৰিসুদ্ধো হোতী’’তি (ম. নি. ৩.৪৩১). যদা পন নিস্সযপতিট্ঠা অধিপ্পেতা, তদা ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২০৪; ৩.৪২১; সং. নি. ৪.৬০) ৱিয সমানকালকিৰিযাৱসেন অত্থো ৱেদিতব্বো. সম্মাৱাচাদযো হি অত্তনা সম্পযুত্তানং সম্মাদিট্ঠিআদীনং সহজাতৱসেনেৱ নিস্সযপচ্চযা হোন্তীতি.

নৰতি নেতীতি নৰো, পুৰিসো. যথা হি পঠমপকতিভূতো সত্তো, ইতৰায পকতিযা সেট্ঠট্ঠেন পুৰি উচ্চে ঠানে সেতি পৱত্ততীতি ‘‘পুৰিসো’’তি ৱুচ্চতি, এৱং নযনট্ঠেন ‘‘নৰো’’তি ৱুচ্চতি. পুত্তভাতুভূতোপি হি পুগ্গলো মাতুজেট্ঠভগিনীনং নেতুট্ঠানে তিট্ঠতি, পগেৱ ইতৰো ইতৰাসং. নৰেন যোগতো, নৰস্স অযন্তি ৱা নাৰী, ইত্থী. সাপি চেত্থ কামং তণ্হাজটাৱিজটনসমত্থতা অত্থি, পধানমেৱ পন সত্তং দস্সেন্তো ‘‘নৰো’’তি আহ যথা ‘‘সত্থা দেৱমনুস্সান’’ন্তি (দী. নি. ১.১৫৭, ২৫৫). অট্ঠকথাযং পন অৱিভাগেন পুগ্গলপৰিযাযো অযন্তি দস্সেতুং ‘‘নৰোতি সত্তো’’তি ৱুত্তং. সপঞ্ঞোতি ৱিপাকভূতায সহ পঞ্ঞায পৱত্ততীতি সপঞ্ঞো. তায হি আদিতো পট্ঠায সন্তানৱসেন বহুলং পৱত্তমানায অযং সত্তো সৱিসেসং ‘‘সপঞ্ঞো’’তি ৱত্তব্বতং অৰহতি. ৱিপাকপঞ্ঞাপি হি সন্তানৱিসেসনেন ভাৱনাপঞ্ঞুপ্পত্তিযা উপনিস্সযো হোতি অহেতুকদ্ৱিহেতুকানং তদভাৱতো. সম্পজঞ্ঞসঙ্খাতায চ তংতংকিচ্চকাৰিকায পঞ্ঞায ৱসেন ‘‘সপঞ্ঞো’’তি ৱত্তুং ৱট্টতি. অট্ঠকথাযং পন নিপক-সদ্দেন পাৰিহাৰিকপঞ্ঞা গয্হতীতি ৱিপাকপঞ্ঞাৱসেনেৱেত্থ অত্থো ৱুত্তো. কম্মজতিহেতুকপটিসন্ধিপঞ্ঞাযাতি কম্মজায তিহেতুকপটিসন্ধিযং পঞ্ঞাযাতি এৱং তিহেতুক-সদ্দো পটিসন্ধি-সদ্দেন সম্বন্ধিতব্বো, ন পঞ্ঞা-সদ্দেন. ন হি পঞ্ঞা তিহেতুকা অত্থি. পটিসন্ধিতো পভুতি পৱত্তমানা পঞ্ঞা ‘‘পটিসন্ধিযং পঞ্ঞা’’তি ৱুত্তা তংমূলকত্তা, ন পটিসন্ধিক্খণে পৱত্তা এৱ.

চিন্তেতি আৰম্মণং উপনিজ্ঝাযতীতি চিত্তং, সমাধি. সো হি সাতিসযং উপনিজ্ঝানকিচ্চো. ন হি ৱিতক্কাদযো ৱিনা সমাধিনা তমত্থং সাধেন্তি, সমাধি পন তেহি ৱিনাপি সাধেতীতি. পগুণবলৱভাৱাপাদনেন পচ্চযেহি চিতং, তথা সন্তানং চিনোতীতিপি চিত্তং, সমাধি. পঠমজ্ঝানাদিৱসেন চিত্তৱিচিত্ততায, ইদ্ধিৱিধাদিচিত্তকৰণেন চ সমাধি চিত্তন্তি ৱিনাপি পৰোপদেসেনস্স চিত্তপৰিযাযো লব্ভতেৱ. অট্ঠকথাযং পন চিত্ত-সদ্দো ৱিঞ্ঞাণে নিৰুড়্হোতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘চিত্তসীসেন হেত্থ সমাধি নিদ্দিট্ঠো’’তি. যথাসভাৱং পকাৰেহি জানাতীতি পঞ্ঞা. সা যদিপি কুসলাদিভেদতো বহুৱিধা. ‘‘ভাৱয’’ন্তি পন ৱচনতো ভাৱেতব্বা ইধাধিপ্পেতাতি তং দস্সেতুং ‘‘ৱিপস্সন’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘ভাৱয’’ন্তি চ ইদং পচ্চেকং যোজেতব্বং ‘‘চিত্তঞ্চ ভাৱযং, পঞ্ঞঞ্চ ভাৱয’’ন্তি. তযিদং দ্ৱযং কিং লোকিযং, উদাহু লোকুত্তৰন্তি? লোকুত্তৰন্তি দট্ঠব্বং উক্কট্ঠনিদ্দেসতো. তং হি ভাৱযমানো অৰিযমগ্গক্খণে তণ্হাজটং সমুচ্ছেদৱসেন ৱিজটেতীতি ৱুচ্চতি, ন লোকিযং. নানন্তৰিযভাৱেন পনেত্থ লোকিযাপি গহিতাৱ হোন্তি লোকিযসমথৱিপস্সনায ৱিনা তদভাৱতো. সমথযানিকস্স হি উপচাৰপ্পনাপ্পভেদং সমাধিং ইতৰস্স খণিকসমাধিং, উভযেসম্পি ৱিমোক্খমুখত্তযং ৱিনা ন কদাচিপি লোকুত্তৰাধিগমো সম্ভৱতি. তেনাহ ‘‘সমাধিঞ্চেৱ ৱিপস্সনঞ্চ ভাৱযমানো’’তি. তত্থ যদা লোকিযা সমথৱিপস্সনা অধিপ্পেতা, তদা ‘‘ভাৱয’’ন্তি ইদং ভাৱনাকিৰিযায হেতুভাৱকথনং, ভাৱনাহেতূতি অত্থো. তংভাৱনাহেতুকা হি ৱিজটনকিৰিযাতি. যদা পন লোকুত্তৰা অধিপ্পেতা, তদা কেৱলং ৱত্তমানভাৱনিদ্দেসো. তদুভযভাৱনাসমকালমেৱ হি তণ্হাজটাৱিজটনং.

‘‘আতাপী নিপকো’’তি ইদং যথাৱুত্তভাৱনায উপকাৰকধম্মকিত্তনং. কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জন্তস্স হি ৱীৰিযং সতি সম্পজঞ্ঞন্তি ইমে তযো ধম্মা বহূপকাৰা. ৱীৰিযূপত্থদ্ধঞ্হি কম্মট্ঠানং সতিসম্পজঞ্ঞানুপালিতং ন পৰিপততি, উপৰি চ ৱিসেসং আৱহতি. পতিট্ঠাসিদ্ধিযা চেত্থ সদ্ধাসিদ্ধি, সদ্ধূপনিস্সযত্তা সীলস্স, ৱীৰিযাদিসিদ্ধিযা চ. ন হি সদ্ধেয্যৱত্থুং অসদ্দহন্তস্স যথাৱুত্তৱীৰিযাদযো সম্ভৱন্তি, তথা সমাধিপি. যথা হি হেতুভাৱতো ৱীৰিযাদীহি সদ্ধাসিদ্ধি, এৱং ফলভাৱতো তেহি সমাধিসিদ্ধি. ৱীৰিযাদীসু হি সম্পজ্জমানেসু সমাধি সম্পন্নোৱ হোতি অসমাহিতস্স তদভাৱতো. কথং পনেত্থ সতিসিদ্ধি? নিপকগ্গহণতো. তিক্খৱিসদভাৱপ্পত্তা হি সতি ‘‘নেপক্ক’’ন্তি ৱুচ্চতি. যথাহ ‘‘পৰমেন সতিনেপক্কেন সমন্নাগতো’’তি. অট্ঠকথাযং পন ‘‘নেপক্কং পঞ্ঞা’’তি অযমত্থো দস্সিতো. তগ্গহণেনেৱ সতিপি গহিতাৱ হোতি. ন হি সতিৱিৰহিতা পঞ্ঞা অত্থীতি. অপৰে পন ‘‘সপঞ্ঞো’’তি ইমিনাৱ পাৰিহাৰিকপঞ্ঞাপি গয্হতীতি ‘‘নিপকো’’তি পদস্স ‘‘সতো’’তি অত্থং ৱদন্তি. যদিপি কিলেসানং পহানং আতাপনং, তং সম্মাদিট্ঠিআদীনম্পি অত্থেৱ. আতপ্পসদ্দো ৱিয পন আতাপসদ্দো ৱীৰিযেযেৱ নিৰুড়্হোতি আহ ‘‘আতাপীতি ৱীৰিযৱা’’তি. অথ ৱা পটিপক্খপ্পহানে সম্পযুত্তধম্মানং অব্ভুস্সহনৱসেন পৱত্তমানস্স ৱীৰিযস্স সাতিসযং তদাতাপনন্তি ৱীৰিযমেৱ তথা ৱুচ্চতি, ন অঞ্ঞে ধম্মা. আতাপীতি চাযমীকাৰো পসংসায, অতিসযস্স ৱা দীপকো. ৱীৰিযৱাতি ৱা-সদ্দোপি তদত্থো এৱ দট্ঠব্বো. তেন সম্মপ্পধানসমঙ্গিতা ৱুত্তা হোতি. তেনাহ ‘‘কিলেসানং আতাপনপৰিতাপনট্ঠেনা’’তি. আতাপনগ্গহণেন চেত্থ আৰম্ভ ধাতুমাহ আদিতো ৱীৰিযাৰম্ভোতি কত্ৱা, পৰিতাপনগ্গহণেন নিক্কমপৰক্কমধাতুযো সব্বসো পটিপক্খতো নিক্খন্ততং, উপৰূপৰি ৱিসেসপ্পত্তিঞ্চ উপাদায. নিপযতি ৱিসোসেতি পটিপক্খং, ততো ৱা অত্তানং নিপাতি ৰক্খতীতি নিপকো, সম্পজানো. কম্মট্ঠানস্স পৰিহৰণে নিযুত্তাতি পাৰিহাৰিকা.

অভিক্কমাদীনি সব্বকিচ্চানি সাত্থকসম্পজঞ্ঞাদিৱসেন পৰিচ্ছিজ্জ নেতীতি সব্বকিচ্চপৰিণাযিকা. কম্মট্ঠানস্স ৱা উগ্গহো পৰিপুচ্ছা ভাৱনাৰম্ভো মনসিকাৰৱিধি, তত্থ চ সক্কচ্চকাৰিতা সাতচ্চকাৰিতা সপ্পাযকাৰিতা নিমিত্তকুসলতা পহিতত্ততা অন্তৰাঅসঙ্কোচো ইন্দ্ৰিযসমত্তপটিপাদনা ৱীৰিযসমতাপাদনং ৱীৰিযসমতাযোজনন্তি এৱমাদীনং সব্বেসং কিচ্চানং পৰিণাযিকা সব্বকিচ্চপৰিণাযিকা. ভযং ইক্খতীতি ভিক্খূতি সাধাৰণতো ভিক্খুলক্খণকথনেন পটিপত্তিযাৱ ভিক্খুভাৱো, ন ভিক্খকভিন্নপটধৰাদিভাৱেনাতি দস্সেতি. এৱং হি কতকিচ্চানং সামণেৰাদীনং, পটিপন্নানঞ্চ অপব্বজিতানম্পি সঙ্গহো কতো হোতি. ইধ পন পটিপজ্জনকৱসেন অত্থো ৱেদিতব্বো. ভিন্দতি পাপকে অকুসলে ধম্মেতি ৱা ভিক্খু. সো ইমং ৱিজটযেতি যো নৰো সপ্পঞ্ঞো সীলে পতিট্ঠায আতাপী নিপকো চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৱযন্তি ৱুত্তো, সো ভিক্খু ইমং তণ্হাজটং ৱিজটযেতি সম্বন্ধো. ইদানি তম্পি ৱিজটনং ৱেড়ুগুম্বৱিজটনেন উপমেত্ৱা দস্সেতুং গাথায যথাৱুত্তে সীলাদিধম্মে ‘‘ইমিনা চ সীলেনা’’তিআদিনা পচ্চামসতি. তত্থ যস্মা যোগাৱচৰসন্তানগতা নানাক্খণিকা মিস্সকা সীলাদিধম্মা গাথায গহিতা, তস্মা তে একচ্চং গণ্হন্তো ‘‘ছহি ধম্মেহি সমন্নাগতো’’তি আহ. ন হি তে ছ ধম্মা একস্মিং সন্তানে একস্মিং খণে লব্ভন্তি. যস্মা চ পুগ্গলাধিট্ঠানেন গাথা ভাসিতা, তস্মা পুগ্গলাধিট্ঠানমেৱ উপমং দস্সেন্তো ‘‘সেয্যথাপি নাম পুৰিসো’’তিআদিমাহ. তত্থ সুনিসিতন্তি সুট্ঠু নিসিতং, অতিৱিয তিখিণন্তি অত্থো. সত্থস্স নিসানসিলাযং নিসিততৰভাৱকৰণং, বাহুবলেন চস্স উক্খিপনন্তি উভযম্পেতং অত্থাপন্নং কত্ৱা উপমা ৱুত্তাতি তদুভযং উপমেয্যে দস্সেন্তো ‘‘সমাধিসিলাযং সুনিসিতং…পে… পঞ্ঞাহত্থেন উক্খিপিত্ৱা’’তি আহ. সমাধিগুণেন হি পঞ্ঞায তিক্খভাৱো. তেনাহ ভগৱা ‘‘সমাহিতো যথাভূতং পজানাতী’’তি (সং. নি. ৩.৫; ৪.৯৯; ৫.১০৭১; নেত্তি. ৪০; মি. প. ২.১.১৪). ৱীৰিযঞ্চস্সা উপত্থম্ভকং পগ্গণ্হনতো. ৱিজটেয্যাতি ৱিজটেতুং সক্কুণেয্য. ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনায হি ৱত্তমানায যোগাৱচৰো তণ্হাজটং ৱিজটেতুং সমত্থো নাম. ৱিজটনং চেত্থ সমুচ্ছেদৱসেন পহানন্তি আহ ‘‘সঞ্ছিন্দেয্য সম্পদালেয্যা’’তি. দক্খিণং অৰহতীতি দক্খিণেয্যো, অগ্গো চ সো দক্খিণেয্যো চাতি অগ্গদক্খিণেয্যো, অগ্গা ৱা দক্খিণা অগ্গদক্খিণা, তং অৰহতীতি অগ্গদক্খিণেয্যো.

৫. তত্ৰাতি তস্সং গাথাযং. অযন্তি ‘‘নৰো’’তি চ ‘‘ভিক্খূ’’তি চ ৱুত্তো যোগাৱচৰো. পুন তত্ৰাতি তস্সং পঞ্ঞাযং. অস্সাতি ভিক্খুনো. কত্তৰি চেতং সামিৱচনং, অনেনাতি অত্থো. কৰণীযং নত্থি ৱিসেসাধানস্স তিহেতুকপটিসন্ধিপঞ্ঞায অভাৱতো. তেনাহ ‘‘পুৰিমকম্মানুভাৱেনেৱ হিস্স সা সিদ্ধা’’তি. তেনাতি যোগিনা. ভাৱনাযং সততপৱত্তিতৱীৰিযতায সাতচ্চকাৰিনা. পঞ্ঞাৱসেনাতি যথাৱুত্তনেপক্কসঙ্খাতপঞ্ঞাৱসেন. যং কিঞ্চি কত্তব্বং, তস্স সব্বস্স সম্পজানৱসেনেৱ কৰণসীলো, তত্থ ৱা সম্পজানকাৰো এতস্স অত্থি, সম্পজানস্স ৱা অসম্মোহস্স কাৰকো উপ্পাদকোতি সম্পজানকাৰী, তেন সম্পজানকাৰিনা. অত্ৰাতি অস্সং গাথাযং. সীলাদিসম্পাদনে ৱীৰিযস্স তেসং অঙ্গভাৱতো তং ৱিসুং অগ্গহেত্ৱা ‘‘সীলসমাধিপঞ্ঞামুখেনা’’তি ৱুত্তং.

‘‘ৱিসুদ্ধিমগ্গং দস্সেতী’’তি অৱিভাগতো দেসনায পিণ্ডত্থং ৱত্ৱা পুন তং ৱিভাগতো দস্সেতুং ‘‘এত্তাৱতা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ এত্তাৱতাতি এত্তকায দেসনায. সিক্খাতি সিক্খিতব্বট্ঠেন সিক্খা. সিক্খনং চেত্থ আসেৱনং দট্ঠব্বং. সীলাদিধম্মেহি সংৱৰণাদিৱসেন আসেৱন্তো তে সিক্খতীতি ৱুচ্চতি. সাসনন্তি পটিপত্তিসাসনং. উপনিস্সযো বলৱকাৰণং. ৱজ্জনং অনুপগমনং. সেৱনা ভাৱনা. পটিপক্খোতি পহাযকপটিপক্খো. যদিপি গাথাযং ‘‘সীলে’’তি সামঞ্ঞতো ৱুত্তং, ন ‘‘অধিসীলে’’তি. তং পন তণ্হাজটাৱিজটনস্স পতিট্ঠাভূতং অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘সীলেন অধিসীলসিক্খা পকাসিতা’’তি. ভৱগামি হি সীলং সীলমেৱ, ৱিভৱগামি সীলং অধিসীলসিক্খা. সামঞ্ঞজোতনা হি ৱিসেসে অৱতিট্ঠতীতি. এস নযো সেসসিক্খাসুপি.

সীলেনাতি অধিসীলসিক্খাভূতেন সীলেন. তং হি অনঞ্ঞসাধাৰণতায সাসনস্স আদিকল্যাণতং পকাসেতি, ন যমনিযমাদিমত্তং. তেন ৱুত্তং ‘‘সীলঞ্চ সুৱিসুদ্ধং, সব্বপাপস্স অকৰণ’’ন্তি চ. কুসলানন্তি মগ্গকুসলানং. কুসলানন্তি ৱা অনৱজ্জানং. তেন অৰিযফলধম্মানম্পি সঙ্গহো সিদ্ধো হোতি. সব্বপাপস্স অকৰণন্তি সব্বস্সাপি সাৱজ্জস্স অকিৰিযা অনজ্ঝাপজ্জনং. এতেন চাৰিত্তৱাৰিত্তভেদস্স সব্বস্স সীলস্স গহণং কতং হোতি. কত্তব্বাকৰণম্পি হি সাৱজ্জমেৱাতি. আদিৱচনতোতি গাথাযং ৱুত্তসমাধিপঞ্ঞানং আদিম্হি ৱচনতো. আদিভাৱো চস্স তম্মূলকত্তা উত্তৰিমনুস্সধম্মানং. আদীনং ৱা ৱচনং আদিৱচনং. আদিসদ্দেন চেত্থ ‘‘সীলং সমাধি পঞ্ঞা চ, ৱিমুত্তি চ অনুত্তৰা’’তি (দী. নি. ২.১৮৬) এৱমাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. সীলস্স ৱিসুদ্ধত্তা ৱিপ্পটিসাৰাদিহেতূনং দূৰীকৰণতো অৱিপ্পটিসাৰাদিগুণাৱহং. ‘‘অৱিপ্পটিসাৰাদিগুণাৱহত্তা’’তি এতেন ন কেৱলং সীলস্স কল্যাণতাৱ ৱিভাৱিতা, অথ খো আদিভাৱোপীতি দট্ঠব্বং. তথা হিস্স সুত্তে (পৰি. ৩৬৬) অৱিপ্পটিসাৰাদীনং ৱিমুত্তিঞাণপৰিযোসানানং পৰম্পৰপচ্চযতা ৱুত্তা. সমাধিনাতি অধিচিত্তসিক্খাভূতেন সমাধিনা. সকলং সাসনং সঙ্গহেত্ৱা পৱত্তায গাথায আদিপদেন আদিম্হি পটিপজ্জিতব্বস্স সীলস্স, ততিযপদেন পৰিযোসানে পটিপজ্জিতব্বায পঞ্ঞায গহিতত্তা মজ্ঝে পটিপজ্জিতব্বো সমাধি পাৰিসেসতো দুতিযপদেন গয্হতীতি ‘‘কুসলস্স উপসম্পদাতিআদিৱচনতো হি সমাধি সাসনস্স মজ্ঝে’’তি ৱুত্তং, ন কুসলসদ্দস্স সমাধিপৰিযাযত্তা. পুব্বূপনিস্সযৱতো হি সমাহিততাদিঅট্ঠঙ্গসমন্নাগমেন অভিনীহাৰক্খমতা সমাধিস্স ইদ্ধিৱিধাদিগুণাৱহত্তং, অগ্গমগ্গপঞ্ঞায অধিগতায যদত্থং পব্বজতি, তং পৰিযোসিতন্তি পঞ্ঞা সাসনস্স পৰিযোসানং. তেনাহ ভগৱা ‘‘সিক্খানিসংসমিদং, ভিক্খৱে, ব্ৰহ্মচৰিযং ৱুস্সতি সদ্ধাধিপতেয্যং পঞ্ঞুত্তৰং ৱিমুত্তিসাৰ’’ন্তি (অ. নি. ৪.২৪৫). সকং চিত্তং সচিত্তং, সচিত্তস্স সব্বসো কিলেসানং সমুচ্ছিন্দনেন ৱিসোধনং সচিত্তপৰিযোদাপনং. এৱং পন পঞ্ঞাকিচ্চে মত্থকপ্পত্তে উত্তৰি কৰণীযাভাৱতো সাসনস্স পঞ্ঞুত্তৰতা ৱেদিতব্বা. তাদিভাৱাৱহনতোতি যাদিসো ইট্ঠেসু, লাভাদীসু চ অনুনযাভাৱতো, তাদিসো অনিট্ঠেসু, অলাভাদীসু চ পটিঘাভাৱতো. ততো এৱ ৱা যাদিসো অনাপাথগতেসু ইট্ঠানিট্ঠেসু, তাদিসো আপাথগতেসুপীতি তাদী. তস্স ভাৱো তাদিভাৱো, তস্স আৱহনতো. ৱাতেনাতি ৱাতহেতু. ন সমীৰতীতি ন চলতি. ন সমিঞ্জন্তীতি ন ফন্দন্তি, কুতো চলনন্তি অধিপ্পাযো.

তথাতি যথা সীলাদযো অধিসীলসিক্খাদীনং পকাসকা, তথা তেৱিজ্জতাদীনং উপনিস্সযস্সাতি তেসং পকাসনাকাৰূপসংহাৰত্থো তথা-সদ্দো. যস্মা সীলং ৱিসুজ্ঝমানং সতিসম্পজঞ্ঞবলেন, কম্মস্সকতঞাণবলেন চ সংকিলেসমলতো ৱিসুজ্ঝতি পাৰিপূৰিঞ্চ গচ্ছতি, তস্মা সীলসম্পদা সিজ্ঝমানা উপনিস্সযসম্পত্তিভাৱেন সতিবলং, ঞাণবলঞ্চ পচ্চুপট্ঠপেতীতি তস্সা ৱিজ্জত্তযূপনিস্সযতা ৱেদিতব্বা সভাগহেতুসম্পাদনতো. সতিনেপক্কেন হি পুব্বেনিৱাসৱিজ্জাসিদ্ধি, সম্পজঞ্ঞেন সব্বকিচ্চেসু সুদিট্ঠকাৰিতাপৰিচযেন চুতূপপাতঞাণানুবন্ধায দুতিযৱিজ্জাসিদ্ধি, ৱীতিক্কমাভাৱেন সংকিলেসপ্পহানসব্ভাৱতো ৱিৱট্টূপনিস্সযতাৱসেন অজ্ঝাসযসুদ্ধিযা ততিযৱিজ্জাসিদ্ধি. পুৰেতৰং সিদ্ধানং সমাধিপঞ্ঞানং পাৰিপূৰিং ৱিনা সীলস্স আসৱক্খযঞাণূপনিস্সযতা সুক্খৱিপস্সকখীণাসৱেহি দীপেতব্বা. সমাধিপঞ্ঞা ৱিয অভিঞ্ঞাপটিসম্ভিদানং সীলং ন সভাগহেতূতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘ন ততো পৰ’’ন্তি. ‘‘সমাহিতো যথাভূতং পজানাতী’’তি (সং. নি. ৩.৫; ৪.৯৯; নেত্তি. ৪০; মি. প. ২.১.১৪) ৱচনতো সমাধিসম্পদা ছড়ভিঞ্ঞতায উপনিস্সযো. পঞ্ঞা ৱিয পটিসম্ভিদানং সমাধি ন সভাগহেতূতি ৱুত্তং ‘‘ন ততো পৰ’’ন্তি. ‘‘যোগা ৱে জাযতে ভূৰী’’তি (ধ. প. ২৮২) ৱচনতো পুব্বযোগেন, গৰুৱাসদেসভাসাকওসল্লউগ্গহপৰিপুচ্ছাদীহি চ পৰিভাৱিতা পঞ্ঞাসম্পত্তি পটিসম্ভিদাপভেদস্স উপনিস্সযো পচ্চেকবোধিসম্মাসম্বোধিযোপি পঞ্ঞাসম্পত্তিসন্নিস্সযাতি পঞ্ঞায অনধিগন্তব্বস্স ৱিসেসস্স অভাৱতো, তস্সা চ পটিসম্ভিদাপভেদস্স একন্তিককাৰণতো হেট্ঠা ৱিয ‘‘ন ততো পৰ’’ন্তি অৱত্ৱা ‘‘ন অঞ্ঞেন কাৰণেনা’’তি ৱুত্তং.

এত্থ চ ‘‘সীলসম্পত্তিঞ্হি নিস্সাযা’’তি ৱুত্তত্তা যস্স সমাধিৱিজম্ভনভূতা অনৱসেসা ছ অভিঞ্ঞা ন ইজ্ঝন্তি, তস্স উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদৱসেন ন সমাধিসম্পদা অত্থীতি. সতিপি ৱিজ্জানং অভিঞ্ঞেকদেসভাৱে সীলসম্পত্তিসমুদাগতা এৱ তিস্সো ৱিজ্জা গহিতা. যথা হি পঞ্ঞাসম্পত্তিসমুদাগতা চতস্সো পটিসম্ভিদা উপনিস্সযসম্পন্নস্স মগ্গেনেৱ ইজ্ঝন্তি, মগ্গক্খণে এৱ তাসং পটিলভিতব্বতো, এৱং সীলসম্পত্তিসমুদাগতা তিস্সো ৱিজ্জা সমাধিসম্পত্তিসমুদাগতা চ ছ অভিঞ্ঞা উপনিস্সযসম্পন্নস্স মগ্গেনেৱ ইজ্ঝন্তীতি মগ্গাধিগমেনেৱ তাসং অধিগমো ৱেদিতব্বো. পচ্চেকবুদ্ধানং, সম্মাসম্বুদ্ধানঞ্চ পচ্চেকবোধিসম্মাসম্বোধিসমধিগমসদিসা হি ইমেসং অৰিযানং ইমে ৱিসেসাধিগমাতি. ৱিনযসুত্তাভিধম্মেসু সম্মাপটিপত্তিযা তেৱিজ্জতাদীনং উপনিস্সযতাপি যথাৱুত্তৱিধিনা ৱেদিতব্বা.

সম্পন্নসীলস্স কামসেৱনাভাৱতো সীলেন পঠমন্তৱিৱজ্জনং ৱুত্তং. যেভুয্যেন হি সত্তা কামহেতু পাণাতিপাতাদিৱসেনাপি অসুদ্ধপযোগা হোন্তি. ঝানসুখলাভিনো কাযকিলমথস্স সম্ভৱো এৱ নত্থীতি সমাধিনা দুতিযন্তৱিৱজ্জনং ৱুত্তং ঝানসমুট্ঠানপণীতৰূপফুটকাযত্তা. পঞ্ঞাযাতি মগ্গপঞ্ঞায. উক্কট্ঠনিদ্দেসেন হি একংসতো অৰিযমগ্গোৱ মজ্ঝিমা পটিপত্তি নাম. এৱং সন্তেপি লোকিযপঞ্ঞাৱসেনপি অন্তদ্ৱযৱিৱজ্জনং ৱিভাৱেতব্বং.

সীলং তংসমঙ্গিনো কামসুগতীসুযেৱ নিব্বত্তাপনতো চতূহি অপাযেহি ৱিমুত্তিযা কাৰণন্তি আহ ‘‘সীলেন অপাযসমতিক্কমনুপাযো পকাসিতো হোতী’’তি. ন হি পাণাতিপাতাদিপটিৱিৰতি দুগ্গতিপৰিকিলেসং আৱহতি. সমাধি তংসমঙ্গিনো মহগ্গতভূমিযংযেৱ নিব্বত্তাপনেন সকলকামভৱতো ৱিমোচেতীতি ৱুত্তং ‘‘সমাধিনা কামধাতুসমতিক্কমনুপাযো পকাসিতো হোতী’’তি. ন হি কামাৱচৰকম্মস্স অনুবলপ্পদাযীনং কামচ্ছন্দাদীনং ৱিক্খম্ভকং ঝানং কামধাতুপৰিকিলেসাৱহং হোতি. ন চেত্থ উপচাৰজ্ঝানং নিদস্সেতব্বং, অপ্পনাসমাধিস্স অধিপ্পেতত্তা. নাপি ‘‘সীলেনেৱ অতিক্কমিতব্বস্স অপাযভৱস্স সমাধিনা অতিক্কমিতব্বতা’’তি ৱচনোকাসো. সুগতিভৱম্পি অতিক্কমন্তস্স দুগ্গতিসমতিক্কমনে কা কথাতি. সব্বভৱসমতিক্কমনুপাযোতি কামভৱাদীনং নৱন্নম্পি ভৱানং সমতিক্কমনুপাযো সীলসমাধীহি অতিক্কন্তাপি ভৱা অনতিক্কন্তা এৱ, কাৰণস্স অপহীনত্তা. পঞ্ঞায পনস্স সুপ্পহীনত্তা তে সমতিক্কন্তা এৱ.

তদঙ্গপ্পহানৱসেনাতি দীপালোকেনেৱ তমস্স পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থুগতেন তেন তেন কুসলঙ্গেন তস্স তস্স অকুসলঙ্গস্স পহানৱসেন. সমাধিনা ৱিক্খম্ভনপ্পহানৱসেনাতি উপচাৰপ্পনাভেদেন সমাধিনা পৱত্তিনিৱাৰণেন ঘটপ্পহাৰেনেৱ জলতলে সেৱালস্স তেসং তেসং নীৱৰণাদিধম্মানং পহানৱসেন. পঞ্ঞাযাতি অৰিযমগ্গপঞ্ঞায. সমুচ্ছেদপ্পহানৱসেনাতি চতুন্নং অৰিযমগ্গানং ভাৱিতত্তা তংতংমগ্গৱতো অত্তনো সন্তানে ‘‘দিট্ঠিগতানং পহানাযা’’তিআদিনা (ধ. স. ২৭৭) ৱুত্তস্স সমুদযপক্খিযস্স কিলেসগণস্স অচ্চন্তং অপ্পৱত্তিসঙ্খাতসমুচ্ছিন্দনপ্পহানৱসেন.

কিলেসানং ৱীতিক্কমপটিপক্খোতি সংকিলেসধম্মানং, কম্মকিলেসানং ৱা যো কাযৱচীদ্ৱাৰেসু ৱীতিক্কমো অজ্ঝাচাৰো, তস্স পটিপক্খো সীলেন পকাসিতো হোতি, অৱীতিক্কমসভাৱত্তা সীলস্স. ওকাসাদানৱসেন কিলেসানং চিত্তে কুসলপ্পৱত্তিং পৰিযাদিযিত্ৱা উট্ঠানং পৰিযুট্ঠানং. তং সমাধি ৱিক্খম্ভেতীতি আহ ‘‘সমাধিনা পৰিযুট্ঠানপটিপক্খো পকাসিতো হোতী’’তি, সমাধিস্স পৰিযুট্ঠানপ্পহাযকত্তা. অপ্পহীনভাৱেন সন্তানে অনু অনু সযনতো কাৰণলাভে উপ্পত্তিৰহা অনুসযা, তে পন অনুৰূপং কাৰণং লদ্ধা উপ্পজ্জনাৰহা থামগতা কামৰাগাদযো সত্ত কিলেসা ৱেদিতব্বা. তে অৰিযমগ্গপঞ্ঞায সব্বসো পহীযন্তীতি আহ ‘‘পঞ্ঞায অনুসযপটিপক্খো পকাসিতো হোতী’’তি.

কাযদুচ্চৰিতাদি দুট্ঠু চৰিতং, কিলেসেহি ৱা দূসিতং চৰিতন্তি দুচ্চৰিতং, তমেৱ যত্থ উপ্পন্নং, তং সন্তানং সংকিলেসেতি ৱিবাধতি, উপতাপেতি চাতি সংকিলেসো, তস্স ৱিসোধনং সীলেন তদঙ্গৱসেন পহানং ৱীতিক্কমপটিপক্খত্তা সীলস্স. তণ্হাসংকিলেসস্স ৱিসোধনং ৱিক্খম্ভনৱসেন পহানং পৰিযুট্ঠানপটিপক্খত্তা সমাধিস্স, তণ্হায চস্স উজুৱিপচ্চনিকভাৱতো. দিট্ঠিসংকিলেসস্স ৱিসোধনং সমুচ্ছেদৱসেন পহানং অনুসযপটিপক্খত্তা পঞ্ঞায, দিট্ঠিগতানঞ্চ অযাথাৱগাহীনং যাথাৱগাহিনিযা পঞ্ঞায উজুৱিপচ্চনিকভাৱতো.

কাৰণন্তি উপনিস্সযপচ্চযো. সীলেসু পৰিপূৰকাৰীতি মগ্গব্ৰহ্মচৰিযস্স আদিভূতত্তা আদিব্ৰহ্মচৰিযকানং পাৰাজিকসঙ্ঘাদিসেসসঙ্খাতানং মহাসীলসিক্খাপদানং অৱীতিক্কমনতো খুদ্দানুখুদ্দকানং আপজ্জনে সহসাৱ তেহি ৱুট্ঠানেন সীলেসু যং কত্তব্বং, তং পৰিপূৰং সমত্থং কৰোতীতি সীলেসু পৰিপূৰকাৰী. তথা সকদাগামীতি ‘‘সীলেসু পৰিপূৰকাৰী’’তি এতং উপসংহৰতি তথা-সদ্দেন. এতে হি দ্ৱে অৰিযা সমাধিপাৰিপন্থিকানং কামৰাগব্যাপাদানং পঞ্ঞাপাৰিপন্থিকস্স সচ্চপটিচ্ছাদকমোহস্স সব্বসো অসমূহতত্তা সমাধিং, পঞ্ঞঞ্চ ভাৱেন্তাপি সমাধিপঞ্ঞাসু যং কত্তব্বং, তং মত্তসো পমাণেন পদেসমত্তমেৱ কৰোন্তীতি সমাধিস্মিং, পঞ্ঞায চ মত্তসো কাৰিনো ‘‘সীলেসু পৰিপূৰকাৰিনো’’ইচ্চেৱ ৱুচ্চন্তি. অনাগামী পন কামৰাগব্যাপাদানং সমুচ্ছিন্নত্তা সমাধিস্মিং পৰিপূৰকাৰী. অৰহা সব্বসো সম্মোহস্স সুসমূহতত্তা পঞ্ঞায পৰিপূৰকাৰী.

ৱুত্তং হেতং ভগৱতা (অ. নি. ৩.৮৭) –

‘‘ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সীলেসু পৰিপূৰকাৰী হোতি, সমাধিস্মিং মত্তসো কাৰী, পঞ্ঞায মত্তসো কাৰী. সো যানি তানি খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি, তানি আপজ্জতিপি ৱুট্ঠাতিপি. তং কিস্স হেতু? ন হি মেত্থ, ভিক্খৱে, অভব্বতা ৱুত্তা. যানি চ খো তানি সিক্খাপদানি আদিব্ৰহ্মচৰিযকানি ব্ৰহ্মচৰিযসাৰুপ্পানি, তত্থ ধুৱসীলো চ হোতি ঠিতসীলো চ, সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসু. সো তিণ্ণং সংযোজনানং পৰিক্খযা সোতাপন্নো হোতি অৱিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপৰাযণো. ইধ পন, ভিক্খৱে, ভিক্খু সীলেসু…পে… সো তিণ্ণং সংযোজনানং পৰিক্খযা ৰাগদোসমোহানং তনুত্তা সকদাগামী হোতি. সকিদেৱ ইমং লোকং আগন্ত্ৱা দুক্খস্সন্তং কৰোতি. ইধ পন, ভিক্খৱে, ভিক্খু সীলেসু পৰিপূৰকাৰী হোতি, সমাধিস্মিং পৰিপূৰকাৰী, পঞ্ঞায মত্তসো কাৰী. সো যানি তানি…পে… সিক্খতি সিক্খাপদেসু. সো পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং…পে… অনাৱত্তিধম্মো তস্মা লোকা. ইধ পন, ভিক্খৱে, ভিক্খু সীলেসু পৰিপূৰকাৰী হোতি, সমাধিস্মিং পৰিপূৰকাৰী, পঞ্ঞায পৰিপূৰকাৰী. সো যানি তানি খুদ্দানুখুদ্দকানি…পে… সিক্খতি সিক্খাপদেসু. সো আসৱানং খযা…পে… উপসম্পজ্জ ৱিহৰতী’’তি.

‘‘কথ’’ন্তি পুচ্ছিত্ৱা সিক্খাদিকে ৱিভজিত্ৱা ৱুত্তমেৱত্থং নিগমেতুং ‘‘এৱ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অঞ্ঞে চাতি তযো ৱিৱেকা, তীণি কুসলমূলানি, তীণি ৱিমোক্খমুখানি, তীণি ইন্দ্ৰিযানীতি এৱমাদযো, সিক্খত্তিকাদীহি অঞ্ঞে চ গুণত্তিকা. এৱৰূপাতি যাদিসকা সিক্খত্তিকাদযো ইধ সীলাদীহি পকাসিতা হোন্তি, এদিসা.

এত্থ হি ৱিৱট্টসন্নিস্সিতস্স সীলস্স ইধাধিপ্পেতত্তা সীলেন কাযৱিৱেকো পকাসিতো হোতি, সমাধিনা চিত্তৱিৱেকো, পঞ্ঞায উপধিৱিৱেকো. তথা সীলেন অদোসো কুসলমূলং পকাসিতং হোতি, তিতিক্খপ্পধানতায, অপৰূপঘাতসভাৱতায চ সীলস্স. সমাধিনা অলোভো কুসলমূলং, লোভপটিপক্খতো, অলোভপধানতায চ সমাধিস্স. পঞ্ঞায পন অমোহোযেৱ. সীলেন চ অনিমিত্তৱিমোক্খমুখং পকাসিতং হোতি. অদোসপ্পধানং হি সীলসম্পদং নিস্সায দোসে আদীনৱদস্সিনো অনিচ্চানুপস্সনা সুখেনেৱ ইজ্ঝতি, অনিচ্চানুপস্সনা চ অনিমিত্তৱিমোক্খমুখং. সমাধিনা অপ্পণিহিতৱিমোক্খমুখং. পঞ্ঞায সুঞ্ঞতৱিমোক্খমুখং. অলোভপ্পধানং হি কামনিস্সৰণং সমাধিসম্পদং নিস্সায কামেসু আদীনৱদস্সিনো দুক্খানুপস্সনা সুখেনেৱ ইজ্ঝতি, দুক্খানুপস্সনা চ অপ্পণিহিতৱিমোক্খমুখং. পঞ্ঞাসম্পদং নিস্সায অনত্তানুপস্সনা সুখেনেৱ ইজ্ঝতি, অনত্তানুপস্সনা চ সুঞ্ঞতৱিমোক্খমুখং. তথা সীলেন অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযং পকাসিতং হোতি. তং হি সীলেসু পৰিপূৰকাৰিনো অট্ঠমকস্স ইন্দ্ৰিযং. সমাধিনা অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. তং হি উক্কংসগতং সমাধিস্মিং পৰিপূৰকাৰিনো অনাগামিনো, অগ্গমগ্গট্ঠস্স চ ইন্দ্ৰিযং. পঞ্ঞায অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং পকাসিতং হোতি. তদুপ্পত্তিযা হি অৰহা পঞ্ঞায পৰিপূৰকাৰীতি. ইমিনা নযেন অঞ্ঞে চ এৱৰূপা গুণত্তিকা সীলাদীহি পকাসেতব্বা.

১. সীলনিদ্দেসৱণ্ণনা

সীলসৰূপাদিকথাৱণ্ণনা

৬. এৱন্তি ৱুত্তপ্পকাৰেন. অনেকগুণসঙ্গাহকেনাতি অধিসীলসিক্খাদীনং, অঞ্ঞেসঞ্চ অনেকেসং গুণানং সঙ্গাহকেন. সীলসমাধিপঞ্ঞামুখেনাতি ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চা’’তিআদীসু (ধ. প. ২৭৭; থেৰগা. ৬৭৬; নেত্তি. ৫) ৱিয ৱিপস্সনামত্তাদিমুখেন সঙ্খেপতো অদেসেত্ৱা সীলসমাধিপঞ্ঞামুখেন দেসিতোপি, সত্ততিংসাযপি ৱা বোধিপক্খিযধম্মানং ৱিসুদ্ধিমগ্গন্তোগধত্তা তত্থ সীলসমাধিপঞ্ঞা মুখং পমুখং কত্ৱা দেসিতোপি. এতেন সীলসমাধিপঞ্ঞাসু অৱসেসবোধিপক্খিযধম্মানং সভাৱতো, উপকাৰতো চ অন্তোগধভাৱো দীপিতোতি ৱেদিতব্বং. অতিসঙ্খেপদেসিতোযেৱ হোতি সভাৱৱিভাগাদিতো অৱিভাৱিতত্তা. নালন্তি ন পৰিযত্তং ন সমত্থং. সব্বেসন্তি নাতিসঙ্খেপনাতিৱিত্থাৰৰুচীনম্পি, ৱিপঞ্চিতঞ্ঞুনেয্যানম্পি ৱা. সঙ্খেপদেসনা হি সংখিত্তৰুচীনং, উগ্ঘটিতঞ্ঞূনংযেৱ চ উপকাৰায হোতি, ন পনিতৰেসং. অস্স ৱিসুদ্ধিমগ্গস্স. পুচ্ছনট্ঠেন পঞ্হা, কিৰিযা কৰণং কম্মং, পঞ্হাৱ কম্মং পঞ্হাকম্মং, পুচ্ছনপযোগো.

কিং সীলন্তি সৰূপপুচ্ছা. কেনট্ঠেন সীলন্তি কেন অত্থেন সীলন্তি ৱুচ্চতি, ‘‘সীল’’ন্তি পদং কং অভিধেয্যং নিস্সায পৱত্তন্তি অত্থো. তযিদং সীলং সভাৱতো, কিচ্চতো, উপট্ঠানাকাৰতো, আসন্নকাৰণতো চ কথং জানিতব্বন্তি আহ ‘‘কানস্স লক্খণৰসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানানী’’তি. পটিপত্তি নাম দিট্ঠানিসংসে এৱ হোতীতি আহ ‘‘কিমানিসংস’’ন্তি. কতিৱিধন্তি পভেদপুচ্ছা. ৱিভাগৱন্তানং হি সভাৱৱিভাৱনং ৱিভাগদস্সনমুখেনেৱ হোতীতি. ৱোদানং ৱিসুদ্ধি. সা চ সংকিলেসমলৱিমুত্তি. তং ইচ্ছন্তেন যস্মা উপাযকোসল্লত্থিনা অনুপাযকোসল্লং ৱিয সংকিলেসো জানিতব্বোতি আহ ‘‘কো চস্স সংকিলেসো’’তি.

তত্ৰাতি তস্মিং, তস্স ৱা পঞ্হাকম্মস্স. ৱিস্সজ্জনন্তি ৱিৱৰণং. পুচ্ছিতো হি অত্থো অৱিভাৱিতত্তা নিগূড়্হো মুট্ঠিযং কতো ৱিয তিট্ঠতি. তস্স ৱিৱৰণং ৱিস্সজ্জনং ৱিভূতভাৱকাৰণতো. পাণাতিপাতাদীহীতি এত্থ পাণোতি ৱোহাৰতো সত্তো, পৰমত্থতো জীৱিতিন্দ্ৰিযং. তস্স সৰসেনেৱ পতনসভাৱস্স অন্তৰে এৱ অতিৱ পাতনং অতিপাতো, সণিকং পতিতুং অদত্ৱা সীঘং পাতনন্তি অত্থো, অতিক্কম্ম ৱা সত্থাদীহি অভিভৱিত্ৱা পাতনং অতিপাতো, পাণঘাতো. আদিসদ্দেন অদিন্নাদানাদিং সঙ্গণ্হাতি. তেহি পাণাতিপাতাদীহি দুস্সীল্যকম্মেহি. ৱিৰমন্তস্সাতি সমাদানৱিৰতিৱসেন, সম্পত্তৱিৰতিৱসেন চ ওৰমন্তস্স. ৱত্তপটিপত্তিন্তি উপজ্ঝাযৱত্তাদিৱত্তকৰণং. চেতনাদযো ধম্মাতি সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং পাড়িৱসেন ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘ৱুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ চেতযতীতি চেতনা, অত্তনা সম্পযুত্তধম্মেহি সদ্ধিং আৰম্মণে অভিসন্দহতীতি অত্থো. চেতনায অনুকূলৱসেনেৱ হি তংসম্পযুত্তা ধম্মা আৰম্মণে পৱত্তন্তি. চেতনা কামং কুসলত্তিকসাধাৰণা, ইধ পন সীলচেতনা অধিপ্পেতাতি কত্ৱা ‘‘কুসলা’’তি ৱেদিতব্বা. চেতসি নিযুত্তং চেতসিকং, চিত্তসম্পযুত্তন্তি অত্থো. চেতনায সতিপি চেতসিকত্তে ‘‘চেতনা সীল’’ন্তি ৱিসুং গহিতত্তা তদঞ্ঞমেৱ ৱিৰতিঅনভিজ্ঝাদিকং চেতসিকং সীলং দট্ঠব্বং গোবলীবদ্দঞাযেন. সংৱৰণং সংৱৰো. যথা অকুসলা ধম্মা চিত্তে ন ওতৰন্তি, তথা পিদহনং. অৱীতিক্কমো ৱীতিক্কমস্স পটিপক্খভূতা অৱীতিক্কমৱসেন পৱত্তচিত্তচেতসিকা. তত্থ চেতনা সীলং নামাতিআদি যথাৱুত্তস্স সুত্তপদস্স ৱিৱৰণং. ৱিৰমন্তস্স চেতনাতি ৱিৰতিসম্পযুত্তং পধানভূতং চেতনমাহ. পূৰেন্তস্স চেতনাতি ৱত্তপটিপত্তিআযূহিনী. ৱিৰমন্তস্স ৱিৰতীতি ৱিৰতিযা পধানভাৱং গহেত্ৱা ৱুত্তং.

এত্থ হি যদা ‘‘তিৱিধা, ভিক্খৱে, কাযসঞ্চেতনা কুসলং কাযকম্ম’’ন্তিআদি (কথা. ৫৩৯) ৱচনতো পাণাতিপাতাদীনং পটিপক্খভূতা তব্বিৰতিৱিসিট্ঠা চেতনা তথাপৱত্তা পধানভাৱেন পাণাতিপাতাদিপটিৱিৰতিসাধিকা হোতি, তদা তংসম্পযুত্তা ৱিৰতিঅনভিজ্ঝাদযো চ চেতনাপক্খিকা ৱা, অব্বোহাৰিকা ৱাতি ইমমত্থং সন্ধায চেতনাসীলং ৱুত্তং. যদা পন পাণাতিপাতাদীহি সঙ্কোচং আপজ্জন্তস্স ততো ৱিৰমণাকাৰেন পৱত্তমানা চেতনাৱিসিট্ঠা ৱিৰতি, অনভিজ্ঝাদযো চ তত্থ তত্থ পধানভাৱেন কিচ্চসাধিকা হোন্তি, তদা তংসম্পযুত্তা চেতনা ৱিৰতিআদিপক্খিকা ৱা হোতি, অব্বোহাৰিকা ৱাতি ইমমত্থং সন্ধায চেতসিকসীলং ৱুত্তং.

ইদানি সুত্তে আগতনযেন কুসলকম্মপথৱসেন চেতনাচেতসিকসীলানি ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং. পজহন্তস্সাতি সমাদানৱসেন ‘‘ইতো পট্ঠায ন কৰিস্সামী’’তি সম্পত্তৱত্থুকানিপি অনজ্ঝাচৰণেন পজহন্তস্স. সত্ত কম্মপথচেতনাতি পাণাতিপাতাদিপহানসাধিকা পটিপাটিযা সত্ত কুসলকম্মপথচেতনা. অভিজ্ঝাদিৱসেন যং পৰদাৰগমনাদি কৰীযতি, তস্স পহাযকা অনভিজ্ঝাদযো সীলন্তি আহ ‘‘চেতসিকং সীলং নাম অনভিজ্ঝা…পে… সম্মাদিট্ঠিধম্মা’’তি. যথা হি অভিজ্ঝাব্যাপাদৱসেন মিচ্ছাচাৰপাণাতিপাতাদযো কৰীযন্তি, এৱং মিচ্ছাদিট্ঠিৱসেনাপি তে পুত্তমুখদস্সনাদিঅত্থং কৰীযন্তি. তেসঞ্চ পজহনকা অনভিজ্ঝাদযোতি. পাতিমোক্খসংৱৰো চাৰিত্তৱাৰিত্তৱিভাগং ৱিনযপৰিযাপন্নং সিক্খাপদসীলং. সতিসংৱৰো মনচ্ছট্ঠানং ইন্দ্ৰিযানং আৰক্খা, সা চ তথাপৱত্তা সতিযেৱ. ঞাণসংৱৰো পঞ্ঞা. খন্তিসংৱৰো অধিৱাসনা, সা চ তথাপৱত্তা অদোসপধানা খন্ধা, অদোসো এৱ ৱা. ৱীৰিযসংৱৰো কামৱিতক্কাদীনং ৱিনোদনৱসেন পৱত্তং ৱীৰিযং. পাতিমোক্খসংৱৰসতিসংৱৰাদীসু যং ৱত্তব্বং, তং পৰতো আৱি ভৱিস্সতি.

সোতানীতি তণ্হাদিট্ঠিঅৱিজ্জাদুচ্চৰিতঅৱসিট্ঠকিলেসসোতানি. ‘‘সোতানং সংৱৰং ব্ৰূমী’’তি ৱত্ৱা ‘‘পঞ্ঞাযেতে পিধিয্যৰে’’তি ৱচনেন সোতানং সংৱৰো পিদহনং সমুচ্ছেদনং ঞাণন্তি ৱিঞ্ঞাযতি.

ইদমত্থিকতং মনসি কত্ৱা যেন ঞাণেন যোনিসো পচ্চৱেক্খিত্ৱা পচ্চযা পটিসেৱীযন্তি. তং পচ্চযপটিসেৱনম্পি ঞাণসভাৱত্তা এত্থেৱ ঞাণসংৱৰে এৱ সমোধানং সঙ্গহং গচ্ছতি. খমতি অধিৱাসেতীতি খমো. উপ্পন্নন্তি তস্মিং তস্মিং আৰম্মণে জাতং নিব্বত্তং. কামৱিতক্কন্তি কামূপসংহিতং ৱিতক্কং. নাধিৱাসেতীতি চিত্তং আৰোপেত্ৱা অব্ভন্তৰে ন ৱাসেতি. আজীৱপাৰিসুদ্ধিপীতি বুদ্ধপটিকুট্ঠং মিচ্ছাজীৱং পহায অনৱজ্জেন পচ্চযপৰিযেসনেন সিজ্ঝনকং আজীৱপাৰিসুদ্ধিসীলম্পি এত্থেৱ ৱীৰিযসংৱৰে এৱ সমোধানং গচ্ছতি ৱীৰিযসাধনত্তা. এত্থ চ যথা ঞাণং তণ্হাদিসোতানং পৱত্তিনিৱাৰণতো পিদহনট্ঠেন সংৱৰণতো সংৱৰো চ, পৰতো পৱত্তনকগুণানং আধাৰাদিভাৱতো সীলনট্ঠেন সীলং, এৱং খন্তি অনধিৱাসনেন উপ্পজ্জনককিলেসানং অধিৱাসনেন সংৱৰণতো সংৱৰো চ, খমনহেতু উপ্পজ্জনকগুণানং আধাৰাদিভাৱতো সীলনট্ঠেন সীলং, ৱীৰিযং ৱিনোদেতব্বানং পাপধম্মানং ৱিনোদনেন সংৱৰণতো সংৱৰো চ, ৱিনোদনহেতু উপ্পজ্জনকগুণানং আধাৰাদিভাৱতো সীলনট্ঠেন সীলন্তি ৱেদিতব্বং. যথা পন পাতিমোক্খসীলাদি তস্স তস্স পাপধম্মস্স পৱত্তিতুং অপ্পদানৱসেন সংৱৰণং পিদহনং, তং উপাদায সংৱৰো, এৱং অসমাদিন্নসীলস্স আগতৱত্থুতো ৱিৰমণম্পীতি আহ ‘‘যা চ পাপভীৰুকানং…পে… সংৱৰসীলন্তি ৱেদিতব্ব’’ন্তি. ন ৱীতিক্কমতি এতেনাতি অৱীতিক্কমো. তথাপৱত্তো কুসলচিত্তুপ্পাদো.

৭. অৱসেসেসু পন পঞ্হেসু. সমাধানং সণ্ঠপনং. দুস্সীল্যৱসেন হি পৱত্তা কাযকম্মাদযো সম্পতি, আযতিঞ্চ অহিতদুক্খাৱহা, ন সম্মা ঠপিতাতি অসণ্ঠপিতা ৱিপ্পকিণ্ণা ৱিসটা চ নাম হোন্তি, সুসীল্যৱসেন পন পৱত্তা তব্বিপৰিযাযতো সণ্ঠপিতা অৱিপ্পকিণ্ণা অৱিসটা চ নাম হোন্তি যথা তং ওক্খিত্তচক্খুতা অবাহুপ্পচালনাদি. তেনাহ ‘‘কাযকম্মাদীনং সুসীল্যৱসেন অৱিপ্পকিণ্ণতাতি অত্থো’’তি. এতেন সমাধিকিচ্চতো সীলনং ৱিসেসেতি. তস্স হি সমাধানং সম্পযুত্তধম্মানং অৱিক্খেপহেতুতা. ইদং কাযকম্মাদীনং সণ্ঠপনং সংযমনং. উপধাৰণং অধিট্ঠানং মূলভাৱো. তথা হিস্স আদিচৰণাদিভাৱো ৱুত্তো. তেন পথৱীধাতুকিচ্চতো সীলনং ৱিসেসিতং হোতি. সা হি সহজাতৰূপধম্মানং সন্ধাৰণৱসেন পৱত্ততি. ইদং পন অনৱজ্জধম্মানং মূলাধিট্ঠানভাৱেন. তেনাহ ‘‘কুসলানং ধম্মান’’ন্তিআদি. তত্থ কুসলধম্মা নাম সপুব্বভাগা মহগ্গতানুত্তৰা ধম্মা. অঞ্ঞে পন আচৰিযা. সিৰট্ঠোতি যথা সিৰসি ছিন্নে সব্বো অত্তভাৱো ৱিনস্সতি, এৱং সীলে ভিন্নে সব্বং গুণসৰীৰং ৱিনস্সতি. তস্মা তস্স উত্তমঙ্গট্ঠো সীলট্ঠো. ‘‘সিৰো সীস’’ন্তি ৱা ৱত্তব্বে নিৰুত্তিনযেন ‘‘সীল’’ন্তি ৱুত্তন্তি অধিপ্পাযো. সীতলট্ঠো পৰিড়াহৱূপসমনট্ঠো. তেন ত-কাৰস্স লোপং কত্ৱা নিৰুত্তিনযেনেৱ ‘‘সীল’’ন্তি ৱুত্তন্তি দস্সেতি. তথা হিদং পযোগসম্পাদিতং সব্বকিলেসপৰিড়াহৱূপসমকৰং হোতি. এৱমাদিনাতি আদি-সদ্দেন সযন্তি অকুসলা এতস্মিং সতি অপৱিট্ঠা হোন্তীতি সীলং, সুপন্তি ৱা তেন ৱিহতুস্সাহানি সব্বদুচ্চৰিতানীতি সীলং, সব্বেসং ৱা কুসলধম্মানং পৱেসাৰহসালাতি সীলন্তি এৱমাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো.

৮. ‘‘সীলনট্ঠেন সীল’’ন্তি পুব্বে সদ্দত্থুদ্ধাৰেন পকাসিতোপি ভাৱত্থো এৱাতি আহ ‘‘সীলনং লক্খণং তস্সা’’তি. ন হি তস্স চেতনাদিভেদভিন্নস্স অনৱসেসতো সঙ্গাহকো ততো অঞ্ঞো অত্থো অত্থি, যো লক্খণভাৱেন ৱুচ্চেয্য. ননু চ অনেকভেদসঙ্গাহকং সামঞ্ঞলক্খণং নাম সিযা, ন ৱিসেসলক্খণন্তি অনুযোগং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘সনিদস্সনত্তং ৰূপস্স, যথা ভিন্নস্সনেকধা’’তি.

যথা হি নীলাদিৱসেন অনেকভেদভিন্নস্সাপি ৰূপাযতনস্স সনিদস্সনত্তং ৱিসেসলক্খণং তদঞ্ঞধম্মাসাধাৰণতো. ন অনিচ্চতাদি ৱিয, ৰুপ্পনং ৱিয ৱা সামঞ্ঞলক্খণং, এৱমিধাপি দট্ঠব্বং. কিং পনেতং সনিদস্সনত্তং নাম? দট্ঠব্বতা চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স গোচৰভাৱো. তস্স পন ৰূপাযতনতো অনঞ্ঞত্তেপি অঞ্ঞেহি ধম্মেহি ৰূপাযতনং ৱিসেসেতুং অঞ্ঞং ৱিয কত্ৱা সহ নিদস্সনেন সনিদস্সনন্তি ৱুচ্চতি. ধম্মসভাৱসামঞ্ঞেন হি একীভূতেসু ধম্মেসু যো নানত্তকৰো সভাৱো, সো অঞ্ঞং ৱিয কত্ৱা উপচৰিতুং যুত্তো. এৱং হি অত্থৱিসেসাৱবোধো হোতীতি. অথ ৱা ‘‘সহ নিদস্সনেনা’’তি এত্থ তব্ভাৱত্থো সহ-সদ্দো যথা নন্দিৰাগসহগতাতি (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৱ. ১৪; পটি. ম. ২.৩০).

দুস্সীল্যৱিদ্ধংসনৰসন্তি কাযিকঅসংৱৰাদিভেদস্স দুস্সীল্যস্স ৱিধমনকিচ্চং. অনৱজ্জৰসন্তি অগাৰয্হসম্পত্তিকং অগৰহিতব্বভাৱেন সম্পজ্জনকং, অৱজ্জপটিপক্খভাৱেন ৱা সম্পজ্জনকং. লক্খণাদীসূতি লক্খণৰসাদীসু ৱুচ্চমানেসু কিচ্চমেৱ, সম্পত্তি ৱা ৰসোতি ৱুচ্চতি, ন ৰসাযতনৰসাদীতি অধিপ্পাযো. কেচি পন ‘‘কিচ্চমেৱা’’তি অৱধাৰণং তস্স ইতৰৰসতো বলৱভাৱদস্সনত্থন্তি ৱদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং, কিচ্চমেৱ, সম্পত্তি এৱ ৱা ৰসোতি ইমস্স অত্থস্স অধিপ্পেতত্তা.

সোচেয্যপচ্চুপট্ঠানন্তি কাযাদীহি সুচিভাৱেন পচ্চুপট্ঠাতি. গহণভাৱন্তি গহেতব্বভাৱং. তেন উপট্ঠানাকাৰট্ঠেন পচ্চুপট্ঠানং ৱুত্তং, ফলট্ঠেন পন অৱিপ্পটিসাৰপচ্চুপট্ঠানং, সমাধিপচ্চুপট্ঠানং ৱা. সীলং হি সম্পতিযেৱ অৱিপ্পটিসাৰং পচ্চুপট্ঠাপেতি, পৰম্পৰায সমাধিং. ইমস্স পন আনিসংসফলস্স আনিসংসকথাযং ৱক্খমানত্তা ইধ অগ্গহণং দট্ঠব্বং. কেচি পন ফলস্স অনিচ্ছিতত্তা ইধ অগ্গহণন্তি ৱদন্তি, তদযুত্তং ফলস্স অনেকৱিধত্তা, লোকিযাদিসীলস্সাপি ৱিভজিযমানত্তা. তথা হি ৱক্খতি ‘‘নিস্সিতানিস্সিতৱসেনা’’তিআদি (ৱিসুদ্ধি. ১.১০). যথা পথৱীধাতুযা কম্মাদি দূৰকাৰণং, সেসভূতত্তযং আসন্নকাৰণং, যথা চ ৱত্থস্স তন্তৱাযতুৰিৱেমসলাকাদি দূৰকাৰণং, তন্তৱো আসন্নকাৰণং, এৱং সীলস্স সদ্ধম্মস্সৱনাদি দূৰকাৰণং, হিৰিওত্তপ্পমস্স আসন্নকাৰণন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘হিৰোত্তপ্পঞ্চ পনা’’তিআদি. হিৰোত্তপ্পে হীতিআদি তস্স আসন্নকাৰণভাৱসাধনং. তত্থ উপ্পজ্জতি সমাদানৱসেন, তিট্ঠতি অৱীতিক্কমৱসেনাতি ৱেদিতব্বং.

সীলানিসংসকথাৱণ্ণনা

৯. অৱিপ্পটিসাৰাদীতি এত্থ ৱিপ্পটিসাৰপটিপক্খো কুসলচিত্তুপ্পাদো অৱিপ্পটিসাৰো. সো পন ৱিসেসতো ‘‘লাভা ৱত মে, সুলদ্ধং ৱত মে, যস্স মে সুপৰিসুদ্ধং সীল’’ন্তি অত্তনো সীলস্স পচ্চৱেক্খণৱসেন পৱত্তোতি ৱেদিতব্বো. আদি-সদ্দেন পামোজ্জভোগসম্পত্তিকিত্তিসদ্দাদিং সঙ্গণ্হাতি. অৱিপ্পটিসাৰত্থানীতি অৱিপ্পটিসাৰপ্পযোজনানি. কুসলানীতি অনৱজ্জানি. অৱিপ্পটিসাৰানিসংসানীতি অৱিপ্পটিসাৰুদ্দযানি. এতেন অৱিপ্পটিসাৰো নাম সীলস্স উদ্দযমত্তং, সংৱড্ঢিতস্স ৰুক্খস্স ছাযাপুপ্ফসদিসং. অঞ্ঞো এৱ পনানেন নিপ্ফাদেতব্বো সমাধিআদিগুণোতি দস্সেতি.

সীলৱতো সীলসম্পদাযাতি পৰিসুদ্ধং পৰিপুণ্ণং কত্ৱা সীলস্স সম্পাদনেন সীলৱতো, তায এৱ সীলসম্পদায. অপ্পমাদাধিকৰণন্তি অপ্পমাদকাৰণা. ভোগক্খন্ধন্তি ভোগৰাসিং. কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতীতি ‘‘ইতিপি সীলৱা, ইতিপি কল্যাণধম্মো’’তি সুন্দৰো থুতিঘোসো উট্ঠহতি, লোকং পত্থৰতি. ৱিসাৰদোতি অত্তনি কিঞ্চি গৰহিতব্বং উপৱদিতব্বং অপস্সন্তো ৱিগতসাৰজ্জো নিব্ভযো. অমঙ্কুভূতোতি অৱিলক্খো. অসম্মূড়্হোতি ‘‘অকতং ৱত মে কল্যাণ’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ৩.২৪৮) ৱিপ্পটিসাৰাভাৱতো, কুসলকম্মাদীনংযেৱ চ তদা উপট্ঠানতো অমূড়্হো পসন্নমানসো এৱ কালংকৰোতি. কাযস্স ভেদাতি উপাদিন্নক্খন্ধপৰিচ্চাগা, জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স উপচ্ছেদা. পৰং মৰণাতি চুতিতো উদ্ধং. সুগতিন্তি সুন্দৰং গতিং. তেন মনুস্সগতিপি সঙ্গয্হতি. সগ্গন্তি দেৱগতিং. সা হি ৰূপাদীহি ৱিসযেহি সুট্ঠু অগ্গোতি সগ্গো, লোকিযতি এত্থ উড়াৰং পুঞ্ঞফলন্তি লোকোতি চ ৱুচ্চতি.

আকঙ্খেয্য চেতি যদি ইচ্ছেয্য. পিযো চ অস্সন্তি পিযাযিতব্বো পিযচক্খূহি পস্সিতব্বো পেমনিযো ভৱেয্যন্তি অত্থো. মনাপোতি সব্ৰহ্মচাৰীনং মনৱড্ঢনকো, তেসং ৱা মনেন পত্তব্বো, মেত্তচিত্তেন ফৰিতব্বোতি ৱুত্তং হোতি. গৰূতি গৰুট্ঠানিযো পাসাণছত্তসদিসো. ভাৱনীযোতি ‘‘অদ্ধা অযমাযস্মা জানং জানাতি, পস্সং পস্সতী’’তি সম্ভাৱনীযো. সীলেস্ৱেৱস্স পৰিপূৰকাৰীতি চতুপাৰিসুদ্ধিসীলেসু এৱ পৰিপূৰকাৰী অস্স, অনূনকাৰী পৰিপূৰণাকাৰেন সমন্নাগতো ভৱেয্য. ‘‘আদিনা নযেনা’’তি এতেন ‘‘অজ্ঝত্তং চেতোসমথমনুযুত্তো অনিৰাকতজ্ঝানো ৱিপস্সনায সমন্নাগতো ব্ৰূহেতা সুঞ্ঞাগাৰান’’ন্তি (ম. নি. ১.৬৫) এৱমাদিকে সীলথোমনসুত্তাগতে সত্তৰস সীলানিসংসে সঙ্গণ্হাতি.

ইদানি ন কেৱলমিমে এৱ অৱিপ্পটিসাৰাদযো, অথ খো অঞ্ঞেপি বহূ সীলানিসংসা ৱিজ্জন্তীতি তে দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ সাসনেতি ইমস্মিং সকললোকিযলোকুত্তৰগুণাৱহে সত্থুসাসনে. আচাৰকুলপুত্তানং যং সীলং ৱিনা পতিট্ঠা অৱট্ঠানং নত্থি, তস্স এৱং মহানুভাৱস্স সীলস্স আনিসংসানং পৰিচ্ছেদং পৰিমাণং কো ৱদে কো ৱত্তুং সক্কুণেয্যাতি অত্থো. এতেন সব্বেসংযেৱ লোকিযলোকুত্তৰানং গুণানং সীলমেৱ মূলভূতন্তি দস্সেত্ৱা ততো পৰম্পি মলৱিসোধনেন, পৰিড়াহৱূপসমনেন, সুচিগন্ধৱাযনেন, সগ্গনিব্বানাধিগমূপাযভাৱেন, সোভালঙ্কাৰসাধনতায ভযৱিধমনেন, কিত্তিপামোজ্জজনেন চ সীলসদিসং অঞ্ঞং সত্তানং হিতসুখাৱহং নত্থীতি দস্সেন্তো ‘‘ন গঙ্গা’’তিআদিকা গাথা অভাসি.

তত্থ সৰভূতি একা নদী, ‘‘যং লোকে সৰভূ’’তি ৱদন্তি. নিন্নগা ৱাচিৰৱতীতি ‘‘অচিৰৱতী’’তি এৱংনামিকা নদী, ৱাতি সব্বত্থ ৱা-সদ্দো অনিযমত্থো. তেন অৱুত্তা গোধাৱৰীচন্দভাগাদিকা সঙ্গণ্হাতি. পাণনট্ঠেন পাণীনং সত্তানং যং মলং সীলজলং ৱিসোধযতি, তং মলং ৱিসোধেতুং ন সক্কুণন্তি গঙ্গাদযো নদিযোতি পঠমগাথায ন-কাৰং আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. হাৰাতি মুত্তাহাৰা. মণযোতি ৱেড়ুৰিযাদিমণযো. অৰিযন্তি ৱিসুদ্ধং. সীলসমুট্ঠানো কিত্তিসদ্দো গন্ধো মনোহৰভাৱতো, দিসাসু অভিব্যাপনতো চ ‘‘সীলগন্ধো’’তি ৱুত্তো. সো হি পটিৱাতেপি পৱত্ততি. তেনাহ ভগৱা ‘‘সতঞ্চ গন্ধো পটিৱাতমেতী’’তি (ধ. প. ৫৪; অ. নি. ৩.৮০; মি. প. ৫.৪.১). দোসানং বলং নাম ৱত্থুজ্ঝাচাৰো, তং তেসং কাতুং অদেন্তং সীলং দোসানং বলং ঘাতেতীতি ৱেদিতব্বং.

সীলপ্পভেদকথাৱণ্ণনা

১০. ‘‘কতিৱিধ’’ন্তি এত্থ ৱিধ-সদ্দো কোট্ঠাসপৰিযাযো ‘‘একৱিধেন ৰূপসঙ্গহো’’তিআদীসু ৱিয, পকাৰত্থো ৱা, কতিপ্পকাৰং কিত্তকা সীলস্স পকাৰভেদাতি অত্থো. সীলনলক্খণেনাতি সীলনসঙ্খাতেন সভাৱেন.

চৰন্তি তেন সীলেসু পৰিপূৰকাৰিতং উপগচ্ছন্তীতি চৰিত্তং, চৰিত্তমেৱ চাৰিত্তং. ৱাৰিততো তেন অত্তানং তাযন্তি ৰক্খন্তীতি ৱাৰিত্তং. অধিকো সমাচাৰো অভিসমাচাৰো, তত্থ নিযুত্তং, সো ৱা পযোজনং এতস্সাতি আভিসমাচাৰিকং. আদি ব্ৰহ্মচৰিযস্সাতি আদিব্ৰহ্মচৰিযং, তদেৱ আদিব্ৰহ্মচৰিযকং. ৱিৰমতি এতায, সযং ৱা ৱিৰমতি, ৱিৰমণং ৱা ৱিৰতি, ন ৱিৰতীতি অৱিৰতি. নিস্সযতীতি নিস্সিতং, ন নিস্সিতন্তি অনিস্সিতং. পৰিযন্তো এতস্স অত্থীতি পৰিযন্তং, কালেন পৰিযন্তং কালপৰিযন্তং, যথাপৰিচ্ছিন্নো ৱা কালো পৰিযন্তো এতস্সাতি কালপৰিযন্তং. যাৱ পাণনং জীৱনং কোটি এতস্সাতি আপাণকোটিকং. অত্তনো পচ্চযেহি লোকে নিযুত্তং, তত্থ ৱা ৱিদিতন্তি লোকিযং. লোকং উত্তৰতীতি লোকুত্তৰং.

পচ্চযতো, ফলতো চ মজ্ঝিমপণীতেহি নিহীনং, তেসং ৱা গুণেহি পৰিহীনন্তি হীনং. অত্তনো পচ্চযেহি পধানভাৱং নীতন্তি পণীতং. উভিন্নমেৱ ৱেমজ্ঝে ভৱং মজ্ঝিমং. অত্তাধিপতিতো আগতং অত্তাধিপতেয্যং. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. তণ্হায, দিট্ঠিযা ৱা পৰামট্ঠং পধংসিতন্তি পৰামট্ঠং. তপ্পটিক্খেপতো অপৰামট্ঠং. পটিপ্পস্সদ্ধকিলেসং পটিপ্পস্সদ্ধং. সিক্খাসু জাতং, সেক্খস্স ইদন্তি ৱা সেক্খং. পৰিনিট্ঠিতসিক্খাকিচ্চতায অসেক্খধম্মপৰিযাপন্নং অসেক্খং. তদুভযপটিক্খেপেন নেৱসেক্খনাসেক্খং. হানং ভজতি, হানভাগো ৱা এতস্স অত্থীতি হানভাগিযং. সেসেসুপি এসেৱ নযো. অপ্পপৰিমাণত্তা পৰিযন্তৱন্তং, পাৰিসুদ্ধিৱন্তঞ্চ সীলং পৰিযন্তপাৰিসুদ্ধিসীলং. অনপ্পপৰিমাণত্তা অপৰিযন্তং, পাৰিসুদ্ধিৱন্তঞ্চ সীলং অপৰিযন্তপাৰিসুদ্ধিসীলং. সব্বসো পুণ্ণং, পাৰিসুদ্ধিৱন্তঞ্চ সীলং পৰিপুণ্ণপাৰিসুদ্ধিসীলং.

১১. ৱুত্তনযেনাতি ‘‘সীলনট্ঠেন সীল’’ন্তিআদিনা (ৱিসুদ্ধি. ১.৭) হেট্ঠা ৱুত্তেন নযেন. ইদং কত্তব্বন্তি পঞ্ঞত্তসিক্খাপদপূৰণন্তি ইদং আভিসমাচাৰিকং কত্তব্বং পটিপজ্জিতব্বন্তি এৱং পঞ্ঞত্তস্স সিক্খাপদসীলস্স পূৰণং. সিক্খাপদসীলং হি পূৰেন্তো সিক্খাপদম্পি পূৰেতি পালেতি নাম. সিক্খা এৱ ৱা সিক্খিতব্বতো, পটিপজ্জিতব্বতো চ সিক্খাপদং. তস্স পূৰণন্তিপি যোজেতব্বং. ইদং ন কত্তব্বন্তি পটিক্খিত্তস্স অকৰণন্তি ইদং দুচ্চৰিতং ন কত্তব্বন্তি ভগৱতা পটিক্খিত্তস্স অকৰণং ৱিৰমণং. চৰন্তি তস্মিন্তি তস্মিং সীলে তংসমঙ্গিনো চৰন্তীতি সীলস্স অধিকৰণতং ৱিভাৱেন্তো তেসং পৱত্তিট্ঠানভাৱং দস্সেতি. তেনাহ ‘‘সীলেসু পৰিপূৰকাৰিতায পৱত্তন্তী’’তি. ৱাৰিতন্তি ইদং ন কত্তব্বন্তি পটিক্খিত্তং অকপ্পিযং. তাযন্তীতি অকৰণেনেৱ তাযন্তি. তেনাতি ৱাৰিত্তসীলমাহ. ৱাৰেতি ৱা সত্থা এত্থ, এতেন ৱাতি ৱাৰিতং, সিক্খাপদং. তং অৱিকোপেন্তো তাযন্তি তেনাতি ৱাৰিত্তং. সদ্ধাৱীৰিযসাধনন্তি সদ্ধায, উট্ঠানৱীৰিযেন চ সাধেতব্বং. ন হি অসদ্ধো, কুসীতো চ ৱত্তপটিপত্তিং পৰিপূৰেতি, সদ্ধো এৱ সত্থাৰা পটিক্খিত্তে অণুমত্তেপি ৱজ্জে ভযদস্সাৱী সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসূতি আহ ‘‘সদ্ধাসাধনং ৱাৰিত্ত’’ন্তি.

অধিসীলসিক্খাপৰিযাপন্নত্তা অভিৱিসিট্ঠো সমাচাৰোতি অভিসমাচাৰোতি আহ ‘‘উত্তমসমাচাৰো’’তি. অভিসমাচাৰোৱ আভিসমাচাৰিকং, যথা ৱেনযিকোতি (অ. নি. ৮.১১; পাৰা. ৮) অধিপ্পাযো. অভিসমাচাৰো উক্কট্ঠনিদ্দেসতো মগ্গসীলং, ফলসীলঞ্চ, তং আৰব্ভ উদ্দিস্স তদত্থং তপ্পযোজনং পঞ্ঞত্তং আভিসমাচাৰিকং. সুপৰিসুদ্ধানি তীণি কাযকম্মানি, চত্তাৰি ৱচীকম্মানি, সুপৰিসুদ্ধো আজীৱোতি ইদং আজীৱট্ঠমকং. তত্থ কামং আজীৱহেতুকতো সত্তৱিধদুচ্চৰিততো ৱিৰতি সম্মাআজীৱোতি সোপি সত্তৱিধো হোতি, সম্মাজীৱতাসামঞ্ঞেন পন তং একং কত্ৱা ৱুত্তং. অথ ৱা তিৱিধকুহনৱত্থুসন্নিস্সযতো মিচ্ছাজীৱতো ৱিৰতিং একজ্ঝং কত্ৱা ৱুত্তো ‘‘আজীৱো সুপৰিসুদ্ধো’’তি. সেট্ঠচৰিযভাৱতো মগ্গো এৱ ব্ৰহ্মচৰিযন্তি মগ্গব্ৰহ্মচৰিযং, তস্স. আদিভাৱভূতন্তি আদিম্হি ভাৱেতব্বতং নিপ্ফাদেতব্বতং ভূতং পত্তং আদিভাৱভূতং. কিঞ্চাপি দেসনানুক্কমেন সম্মাদিট্ঠি আদি, পটিপত্তিক্কমেন পন আজীৱট্ঠমকসীলং আদীতি. তস্স সম্পত্তিযাতি আভিসমাচাৰিকস্স সম্পজ্জনেন পৰিপূৰণেন আদিব্ৰহ্মচৰিযকং সম্পজ্জতি. যো হি লহুকানিপি অপ্পসাৱজ্জানি পৰিৱজ্জেতি, সো গৰুকানি মহাসাৱজ্জানি বহ্ৱাদীনৱানি পৰিৱজ্জেস্সতীতি ৱত্তব্বমেৱ নত্থীতি. সুত্তং পন এতমত্থং ব্যতিৰেকৱসেন ৱিভাৱেতি. তত্থ ধম্মন্তি সীলং. তং হি উপৰিগুণৱিসেসানং ধাৰণট্ঠেন ধম্মোতি ৱুচ্চতি.

ৱিৰতিসীলস্স ইতৰসীলেন সতিপি সম্পযোগাদিকে অসম্মিস্সকতাদস্সনত্থং ‘‘ৱেৰমণিমত্ত’’ন্তি ৱুত্তং.

‘‘নিস্সিতানিস্সিতৱসেনা’’তি এত্থ লব্ভমাননিস্সযং তাৱ দস্সেতুং ‘‘নিস্সযো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তণ্হাচৰিতেন নিস্সযিতব্বতো তণ্হাৱ তণ্হানিস্সযো. তথা দিট্ঠিনিস্সযো. দিট্ঠিচৰিতো হি অসতিপি দিট্ঠিযা তণ্হাৱিৰহে দিট্ঠিনিস্সিতোৱ পৱত্ততি. দেৱোতি চতুমহাৰাজসক্কসুযামাদিপাকটদেৱমাহ. দেৱঞ্ঞতৰোতি অপাকটং. তণ্হং এৱ নিস্সিতন্তি তণ্হানিস্সিতং. তণ্হায নিস্সিতন্তি চ কেচি ৱদন্তি. তেসং ‘‘দ্ৱে নিস্সযা’’তিআদিনা ৱিৰুজ্ঝতি. সুদ্ধিদিট্ঠিযাতি ‘‘ইতি সংসাৰসুদ্ধি ভৱিস্সতী’’তি এৱং পৱত্তদিট্ঠিযা, লোকুত্তৰং সীলন্তি অধিপ্পাযো. তস্সেৱাতি লোকুত্তৰস্সেৱ সম্ভাৰভূতং কাৰণভূতং, ৱিৱট্টূপনিস্সযন্তি অত্থো.

কালপৰিচ্ছেদং কত্ৱাতি ‘‘ইমঞ্চ ৰত্তিং, ইমঞ্চ দিৱ’’ন্তিআদিনা (অ. নি. ৮.৪১) ৱিয কালৱসেন পৰিচ্ছেদং কত্ৱা. কালপৰিচ্ছেদং অকত্ৱা সমাদিন্নম্পি অন্তৰাৱিচ্ছিন্নং সম্পত্তৱিৰতিৱসেন যাৱজীৱং পৱত্তিতম্পি আপাণকোটিকং ন হোতীতি দস্সেতুং ‘‘যাৱজীৱং সমাদিযিত্ৱা তথেৱ পৱত্তিত’’ন্তি ৱুত্তং.

লাভযসঞাতিঅঙ্গজীৱিতৱসেনাতি লাভযসানং অনুপ্পন্নানং উপ্পাদনৱসেন, উপ্পন্নানং ৰক্খণৱসেন চেৱ ৱড্ঢনৱসেন চ ঞাতিঅঙ্গজীৱিতানং অৱিনাসনৱসেন. কিং সো ৱীতিক্কমিস্সতীতি যো ৱীতিক্কমায চিত্তম্পি ন উপ্পাদেতি, সো কাযৱাচাহি ৱীতিক্কমিস্সতীতি কিং ইদং, নত্থেতন্তি অত্থো. পটিক্খেপে হি অযং কিং-সদ্দো.

আৰম্মণভাৱেন ৱণো ৱিয আসৱে কামাসৱাদিকে পগ্ঘৰতীতি সম্পযোগভাৱাভাৱেপি সহাসৱেহীতি সাসৱং. তেভূমকধম্মজাতন্তি সীলং তপ্পৰিযাপন্নন্তি আহ ‘‘সাসৱং সীলং লোকিয’’ন্তি. ভৱৱিসেসা সম্পত্তিভৱা. ৱিনযোতি ৱিনযপৰিযত্তি, তত্থ ৱা আগতসিক্খাপদানি. পামোজ্জং তৰুণপীতি. যথাভূতঞাণদস্সনং সপচ্চযনামৰূপদস্সনং, তদধিট্ঠানা ৱা তৰুণৱিপস্সনা. নিব্বিদাতি নিব্বিদাঞাণং. তেন বলৱৱিপস্সনমাহ. ৱিৰাগো মগ্গো. ৱিমুত্তি অৰহত্তফলং. ৱিমুত্তিঞাণদস্সনং পচ্চৱেক্খণা. কথাতি ৱিনযকথা. মন্তনাতি ৱিনযৱিচাৰণা. উপনিসাতি যথাৱুত্তকাৰণপৰম্পৰাসঙ্খাতো উপনিস্সযো. লোকুত্তৰং মগ্গফলচিত্তসম্পযুত্তং আজীৱট্ঠমকসীলং. তত্থ মগ্গসীলং ভৱনিস্সৰণাৱহং হোতি, পচ্চৱেক্খণঞাণস্স চ ভূমি, ফলসীলং পন পচ্চৱেক্খণাঞাণস্সেৱ ভূমি.

১২. হীনাধিমুত্তিৱসেন ছন্দাদীনম্পি হীনতা. পণীতাধিমুত্তিৱসেন পণীততা. তদুভযৱেমজ্ঝতাৱসেন মজ্ঝিমতা. যথেৱ হি কম্মং আযূহনৱসেন হীনাদিভেদভিন্নং হোতি, এৱং ছন্দাদযোপি পৱত্তিআকাৰৱসেন. সো চ নেসং পৱত্তিআকাৰো অধিমুত্তিভেদেনাতি দট্ঠব্বং. যসকামতাযাতি কিত্তিসিলোকাভিৰতিযা, পৰিৱাৰিচ্ছায ৱা. ‘‘কথং নাম মাদিসো ঈদিসং কৰেয্যা’’তি পাপজিগুচ্ছায অৰিযভাৱং নিস্সায. অনুপক্কিলিট্ঠন্তি অত্তুক্কংসনপৰৱম্ভনাহি, অঞ্ঞেহি চ উপক্কিলেসেহি অনুপক্কিলিট্ঠং. ভৱভোগত্থাযাতি ভৱসম্পত্তিঅত্থঞ্চেৱ ভোগসম্পত্তিঅত্থঞ্চ. অত্তনো ৱিমোক্খত্থায পৱত্তিতন্তি সাৱকপচ্চেকবোধিসত্তসীলমাহ. সব্বসত্তানং ৱিমোক্খত্থাযাতি সব্বসত্তানং সংসাৰবন্ধনতো ৱিমোচনত্থায. পাৰমিতাসীলং মহাবোধিসত্তসীলং. যা কৰুণূপাযকোসল্লপৰিগ্গহিতা মহাবোধিং আৰব্ভ পৱত্তা পৰমুক্কংসগতসোচেয্যসল্লেখা দেসকালসত্তাদিৱিকপ্পৰহিতা সীলপাৰমিতা.

অননুৰূপন্তি অসাৰুপ্পং. অত্তা এৱ গৰু অধিপতি এতস্সাতি অত্তগৰু, লজ্জাধিকো. অত্তাধিপতিতো আগতং অত্তাধিপতেয্যং. লোকো অধিপতি গৰু এতস্সাতি লোকাধিপতি, ওত্তপ্পাধিকো. ধম্মো নামাযং মহানুভাৱো একন্তনিয্যানিকো, সো চ পটিপত্তিযাৱ পূজেতব্বো. তস্মা ‘‘নং সীলসম্পদায পূজেস্সামী’’তি এৱং ধম্মমহত্তং পূজেতুকামেন.

পৰামট্ঠত্তাতি পৰাভৱৱসেন আমট্ঠত্তা. তণ্হাদিট্ঠিযো হি ‘‘ইমিনাহং সীলেন দেৱো ৱা ভৱিস্সামি দেৱঞ্ঞতৰো ৱা, ইমিনা মে সীলেন সংসাৰসুদ্ধি ভৱিস্সতী’’তি পৱত্তস্স সীলং পৰামসন্তিযো তং পৰাভৱং পাপেন্তি মগ্গস্স অনুপনিস্সযভাৱকৰণতো. পুথুজ্জনকল্যাণকস্সাতি পুথুজ্জনেসু কল্যাণকস্স. সো হি পুথুজ্জনোৱ হুত্ৱা কল্যাণেহি সীলাদীহি সমন্নাগতো. পৰামসনকিলেসানং ৱিক্খম্ভনতো, সমুচ্ছিন্দনতো চ তেহি ন পৰামট্ঠন্তি অপৰামট্ঠং. তস্স তস্স কিলেসদৰথস্স পটিপ্পস্সম্ভনতো ৱূপসমনতো পটিপ্পস্সদ্ধং.

কতপটিকম্মন্তি ৱুট্ঠানদেসনাহি যথাধম্মং কতপটিকাৰং. এৱং হি তং সীলং পটিপাকতিকমেৱ হোতি. তেনাহ ‘‘তং ৱিসুদ্ধ’’ন্তি. ‘‘কতপটিকম্ম’’ন্তি ইমিনা চ ‘‘ন পুনেৱং কৰিস্স’’ন্তি অধিট্ঠানম্পি সঙ্গহিতন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘অচ্ছমংসং নু খো, সূকৰমংসং নু খো’’তিআদিনা ৱত্থুম্হি ৱা, ‘‘পাচিত্তিযং নু খো, দুক্কটং নু খো’’তিআদিনা আপত্তিযা ৱা, ‘‘মযা তং ৱত্থু ৱীতিক্কন্তং নু খো, ন নু খো ৱীতিক্কন্ত’’ন্তিআদিনা অজ্ঝাচাৰে ৱা ৱেমতিকস্স সংসযাপন্নস্স. ৱিসোধেতব্বং যথাধম্মং পটিকম্মেন. ৱিমতি এৱ ৱেমতিকং, তস্মিং ৱেমতিকে সতি, ৱিমতিযা উপ্পন্নাযাতি অত্থো. ৱিমতি পটিৱিনেতব্বাতি সযং ৱা তং ৱত্থুং ৱিচাৰেত্ৱা, ৱিনযধৰে ৱা পুচ্ছিত্ৱা কঙ্খা ৱিনোদেতব্বা. নিক্কঙ্খেন পন কপ্পিযং চে কাতব্বং, অকপ্পিযং চে ছড্ডেতব্বং. তেনাহ ‘‘ইচ্চস্স ফাসু ভৱিস্সতী’’তি.

‘‘চতূহি অৰিযমগ্গেহী’’তিআদিনা মগ্গফলপৰিযাপন্নং সীলং মগ্গফলসম্পযুত্তং ৱুত্তং. সমুদাযেসু পৱত্তৱোহাৰা অৱযৱেসুপি পৱত্তন্তীতি. সেসন্তি সব্বং লোকিযসীলং.

পকতিপীতি সভাৱোপি. সুখসীলো সখিলো সুখসংৱাসো. তেন পৰিযাযেনাতি পকতিঅত্থৱাচকত্থেন. একচ্চং অব্যাকতং সীলং ইধাধিপ্পেতসীলেন একসঙ্গহন্তি অকুসলস্সেৱাযুজ্জমানতং দস্সেতুং ‘‘তত্থ অকুসল’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তথা হি সেক্খত্তিকং ইধ গহিতং, ইধ ন উপনীতং কুসলত্তিকন্তি অধিপ্পাযো. ৱুত্তনযেনেৱাতি ৱুত্তেনেৱ নযেন কুসলত্তিকং অগ্গহেত্ৱা হীনত্তিকাদীনং পঞ্চন্নং তিকানং ৱসেন অস্স সীলস্স তিৱিধতা ৱেদিতব্বা.

১৩. যোধাতি যো ইধ. ৱত্থুৱীতিক্কমেতি আপত্তিযা ৱত্থুনো ৱীতিক্কমনে অজ্ঝাচাৰে. কামসঙ্কপ্পাদযো নৱ মহাৱিতক্কা মিচ্ছাসঙ্কপ্পা. এৱৰূপস্সাতি এদিসস্স. তস্স হি সীলৱন্তে অনুপসঙ্কমিত্ৱা দুস্সীলে সেৱন্তস্স ততো এৱ তেসং দিট্ঠানুগতিং আপজ্জনেন পণ্ণত্তিৱীতিক্কমে অদোসদস্সাৱিনো মিচ্ছাসঙ্কপ্পবহুলতায মনচ্ছট্ঠানি ইন্দ্ৰিযানি অৰক্খতো সীলং একংসেনেৱ হানভাগিযং হোতি, ন ঠিতিভাগিযং, কুতো ৱিসেসাদিভাগিযতা. সীলসম্পত্তিযাতি সীলপাৰিপূৰিযা চতুপাৰিসুদ্ধিসীলেন. অঘটন্তস্স উত্তৰীতি উত্তৰি ৱিসেসাধিগমায অৱাযমন্তস্স. ঠিতিভাগিযং সীলং ভৱতি অসমাধিসংৱত্তনিযত্তা. সম্পাদিতে হি সমাধিস্মিং সীলস্স সমাধিসংৱত্তনিযতা নিচ্ছিযতি. সমাধত্থাযাতি সমথৱসেন সমাধানত্থায. নিব্বিদন্তি ৱিপস্সনং. বলৱৱিপস্সনাদস্সনত্থং নিব্বিদাগহণং তাৱতাপি সীলস্স নিব্বেধভাগিযভাৱসিদ্ধিতো.

যানি চ সিক্খাপদানি নেসং ৰক্খিতব্বানীতি সম্বন্ধো, তানি পন অসাধাৰণপঞ্ঞত্তিতো অঞ্ঞানি. নেসন্তি ‘‘ৰক্খিতব্বানী’’তি পদং অপেক্খিত্ৱা কত্তৰি সামিৱচনং, তেহি ভিক্খূহীতি অত্থো. সতি ৱা উস্সাহেতি উস্সক্কিত্ৱা সীলানি ৰক্খিতুং উস্সাহে সতি. দসাতি সামণেৰেহি ৰক্খিতব্বসীলমাহ ঘটিকাৰাদীনং ৱিয. অট্ঠাতি নচ্চাদিমালাদিৱেৰমণিং একং কত্ৱা সব্বপচ্ছিমৱজ্জানি অট্ঠ.

অৱীতিক্কমোতি পঞ্চন্নং সীলানং অৱীতিক্কমো. পকতিসীলন্তি সভাৱসীলং. তত্ৰূপপত্তিনিযতং হি সীলং উত্তৰকুৰুকানং. মৰিযাদাচাৰিত্তন্তি তস্স তস্স সাৱজ্জস্স অকৰণে মৰিযাদভূতং, তত্থ তত্থ কুলাদীসু পুব্বপুৰিসেহি ঠপিতং চাৰিত্তং. কুলদেসপাসণ্ডধম্মো হি ‘‘আচাৰসীল’’ন্তি অধিপ্পেতং. তত্থ কুলধম্মো তাৱ ব্ৰাহ্মণাদীনং অমজ্জপানাদি, দেসধম্মো একচ্চজনপদৱাসীনং অহিংসনাদি, পাসণ্ডধম্মো তিত্থিযানং যমনিযমাদি. তিত্থিযমতং হি দিট্ঠিপাসেন, তণ্হাপাসেন চ ডেতি পৱত্ততি, পাসং ৱা বাধং অৰিযৱিনযস্স ডেতীতি ‘‘পাসণ্ড’’ন্তি ৱুচ্চতি. ‘‘পকতিযা সীলৱতী হোতী’’তি (দী. নি. ২.২০) ৱচনতো বোধিসত্তমাতু পঞ্চসিক্খাপদসীলং পৰিপুণ্ণমেৱ. ইদং পন উক্কংসগতং বোধিসত্তপিতৰিপি চিত্তুপ্পাদমত্তেনপি অসংকিলিট্ঠং ‘‘ধম্মতাসীল’’ন্তি ৱুত্তং. কামগুণূপসংহিতন্তি কামকোট্ঠাসেসু অস্সাদূপসংহিতং কামস্সাদগধিতং. ধম্মতাসীলন্তি ধম্মতায কাৰণনিযামেন আগতং সীলং. সীলপাৰমিং হি পৰমুক্কংসং পাপেত্ৱা কুচ্ছিগতস্স মহাবোধিসত্তস্স সীলতেজেন গুণানুভাৱেন বোধিসত্তমাতু সৰসেনেৱ পৰমসল্লেখপ্পত্তং সীলং হোতি. মহাকস্সপাদীনন্তি আদি-সদ্দেন ভদ্দাদিকে সঙ্গণ্হাতি. তে কিৰ সুচিৰং কালং সুপৰিসুদ্ধসীলা এৱ হুত্ৱা আগতা. তেনাহ ‘‘সুদ্ধসত্তান’’ন্তি. তাসু তাসু জাতীসূতি সীলৱৰাজমহিংসৰাজাদিজাতীসু. পুব্বে পুৰিমজাতিযং সিদ্ধো হেতু এতস্সাতি পুব্বহেতুকসীলং. ইদং পন পকতিসীলাদিসমাদানেন ৱিনা অৱীতিক্কমলক্খণং সম্পত্তৱিৰতিসঙ্গহং দট্ঠব্বং.

যং ভগৱতা এৱং ৱুত্তং সীলন্তি সম্বন্ধো. ইধাতি ৱক্খমানসীলপৰিপূৰকস্স পুগ্গলস্স সন্নিস্সযভূতসাসনপৰিদীপনং, অঞ্ঞসাসনস্স চ তথাভাৱপটিসেধনং. ৱুত্তং হেতং ‘‘ইধেৱ, ভিক্খৱে, সমণো…পে… সুঞ্ঞা পৰপ্পৱাদা সমণেভি অঞ্ঞেহী’’তি (দী. নি. ২.২১৪; ম. নি. ১.১৩৯; অ. নি. ৪.২৪১). ভিক্খূতি তস্স সীলস্স পৰিপূৰকপুগ্গলপৰিদীপনং. পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতোতি ইদমস্স পাতিমোক্খসীলে পতিট্ঠিতভাৱপৰিদীপনং. ৱিহৰতীতি ইদমস্স তদনুৰূপৱিহাৰসমঙ্গিভাৱপৰিদীপনং. আচাৰগোচৰসম্পন্নোতি ইদং পাতিমোক্খসংৱৰস্স, উপৰিঅধিগন্তব্বগুণানঞ্চ উপকাৰকধম্মপৰিদীপনং. অণুমত্তেসু ৱজ্জেসু ভযদস্সাৱীতি ইদং পাতিমোক্খতো অচৱনভাৱপৰিদীপনং. সমাদাযাতি সিক্খাপদানং অনৱসেসতো আদানপৰিদীপনং. সিক্খতীতি সিক্খায সমঙ্গিভাৱপৰিদীপনং. সিক্খাপদেসূতি সিক্খিতব্বধম্মপৰিদীপনং. যং পনেত্থ ৱত্তব্বং, তং পৰতো আৱি ভৱিস্সতি.

সোতি পাতিমোক্খসংৱৰসীলে পতিট্ঠিতভিক্খু. তেন যাদিসস্স ইন্দ্ৰিযসংৱৰসীলং ইচ্ছিতব্বং, তং দস্সেতি. চক্খুনাতি যতো সো সংৱৰো, তং দস্সেতি. ৰূপন্তি যত্থ সো সংৱৰো, তং দস্সেতি. দিস্ৱা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহীতি সংৱৰস্স উপাযং দস্সেতি. যত্ৱাধিকৰণ…পে… অন্ৱাস্সৱেয্যুন্তি সংৱৰস্স পটিপক্খং তত্থ আদীনৱং দস্সেতি. সংৱৰায পটিপজ্জতীতি পগেৱ সতিযা উপট্ঠপেতব্বতং দস্সেতি. ৰক্খতি চক্খুন্দ্ৰিযন্তি সতিযা উপট্ঠাপনমেৱ চক্খুন্দ্ৰিযস্স আৰক্খাতি দস্সেতি. চক্খুন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতীতি তথাভূতা সতিযেৱেত্থ সংৱৰোতি দস্সেতি. ৱীতিক্কমস্স ৱসেনাতি সম্বন্ধো. ছন্নং সিক্খাপদানন্তি ‘‘আজীৱহেতু আজীৱকাৰণা অসন্তং অভূতং উত্তৰিমনুস্সধম্মং উল্লপতী’’তিআদিনা আগতানং ছন্নং পাৰাজিকাদিপটিসংযুত্তানং সিক্খাপদানং. সামন্তজপ্পনাদিনা তিৱিধেন কুহনৱত্থুনা ৱিম্হাপনং কুহনা. অত্তানং, দাযকং ৱা উক্খিপিত্ৱা যথা সো কিঞ্চি দদাতি, এৱং কথনং লপনা. নিমিত্তং ৱুচ্চতি পচ্চযদানসঞ্ঞুপ্পাদকং কাযৱচীকম্মং, তেন নিমিত্তেন চৰতি, নিমিত্তং ৱা কৰোতীতি নেমিত্তিকো, তস্স ভাৱো নেমিত্তিকতা. গন্ধাদযো ৱিয লাভায পৰেসং অক্কোসনাদিনা নিপিসতীতি নিপ্পেসো, নিপ্পেসোৱ নিপ্পেসিকো, তস্স ভাৱো নিপ্পেসিকতা. মহিচ্ছতায অত্তনা লদ্ধলাভেন পৰতো লাভপৰিযেসনা লাভেন লাভং নিজিগীসনতা. এৱমাদীনন্তি আদি-সদ্দেন অনুপ্পিযভাণিতাচাটুকম্যতাদিং সঙ্গণ্হাতি. পটিসঙ্খানেন পচ্চৱেক্খণায পৰিসুদ্ধো অসংকিলিট্ঠো পটিসঙ্খানপৰিসুদ্ধো. চত্তাৰো পচ্চযা পৰিভুঞ্জীযন্তি এতেনাতি চতুপচ্চযপৰিভোগো, তথাপৱত্তা অনৱজ্জচেতনা.

পাতিমোক্খসংৱৰসীলৱণ্ণনা

১৪. তত্ৰাতি তেসু পাতিমোক্খসংৱৰাদীসু. আদিতো পট্ঠাযাতি ‘‘ইধ ভিক্খূ’’তিআদিনা (ৱিভ. ৫০৮; দী. নি. ১.১৯৪) আগতদেসনায আদিতো পভুতি. ৱিনিচ্ছযকথাতি তত্থ সংসযৱিধমনেন ৱিনিচ্ছযাৱহা কথা. পঠমস্স অত্থস্স সব্বসাধাৰণত্তা অসাধাৰণং পব্বজিতাৱেণিকং পৰিযাযং দস্সেন্তো ‘‘ছিন্নভিন্নপটধৰাদিতায ৱা’’তি আহ. এৱং হিস্স পৰিপুণ্ণপাতিমোক্খসংৱৰযোগ্যতা দস্সিতা হোতি. ভিন্নপটধৰাদিভাৱো চ নাম দলিদ্দস্সাপি নিগ্গহিতস্স হোতীতি ততো ৱিসেসেতুং ‘‘সদ্ধাপব্বজিতো’’তি ৱত্ৱা পটিপত্তিযা যোগ্যভাৱদস্সনত্থং ‘‘কুলপুত্তো’’তি ৱুত্তং. আচাৰকুলপুত্তো ৱা হি পটিপজ্জিতুং সক্কোতি জাতিকুলপুত্তো ৱা. সিক্খাপদসীলন্তি চাৰিত্তৱাৰিত্তপ্পভেদং সিক্খাপদৱসেন পঞ্ঞত্তং সীলং. যোতি অনিযমনিদ্দেসো যো কোচি পুগ্গলো. নন্তি ৱিনযপৰিযাপন্নং সীলং. তন্তি পুগ্গলং. মোক্খেতি সহকাৰিকাৰণভাৱতো. অপাযে ভৱানি আপাযিকানি. আদি-সদ্দেন তদঞ্ঞং সব্বসংসাৰদুক্খং সঙ্গণ্হাতি. সংৱৰণং কাযৱচীদ্ৱাৰানং পিদহনং. যেন তে সংৱুতা পিহিতা হোন্তি, সো সংৱৰো. যস্মা পন সো সত্তন্নং আপত্তিক্খন্ধানং অৱীতিক্কমো ৱীতিক্কমপটিপক্খোতি কত্ৱা, তস্মা ৱুত্তং ‘‘কাযিকৱাচসিকস্স অৱীতিক্কমস্সেতং নাম’’ন্তি. পাতিমোক্খসংৱৰেন সংৱুতোতি পাতিমোক্খসংৱৰেন পিহিতকাযৱচীদ্ৱাৰো. তথাভূতো চ যস্মা তং উপেতো তেন চ সমঙ্গী নাম হোতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘উপগতো সমন্নাগতোতি অত্থো’’তি.

অপৰো নযো – কিলেসানং বলৱভাৱতো, পাপকিৰিযায সুকৰভাৱতো, পুঞ্ঞকিৰিযায চ দুক্কৰভাৱতো বহুক্খত্তুং অপাযেসু পতনসীলোতি পাতী, পুথুজ্জনো. অনিচ্চতায ৱা ভৱাদীসু কম্মৱেগক্খিত্তো ঘটিযন্তং ৱিয অনৱট্ঠানেন পৰিব্ভমনতো গমনসীলোতি পাতী, মৰণৱসেন ৱা তম্হি তম্হি সত্তনিকাযে অত্তভাৱস্স পাতনসীলোতি পাতী, সত্তসন্তানো, চিত্তমেৱ ৱা. তং পাতিনং সংসাৰদুক্খতো মোক্খেতীতি পাতিমোক্খং. চিত্তস্স হি ৱিমোক্খেন সত্তো ‘‘ৱিমুত্তো’’তি ৱুচ্চতি. ৱুত্তং হি ‘‘চিত্তৱোদানা ৱিসুজ্ঝন্তী’’তি, ‘‘অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুত্ত’’ন্তি (মহাৱ. ২৮) চ. অথ ৱা অৱিজ্জাদিনা হেতুনা সংসাৰে পততি গচ্ছতি পৱত্ততীতি পাতী, ‘‘অৱিজ্জানীৱৰণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৱতং সংসৰত’’ন্তি (সং. নি. ২.১২৪) হি ৱুত্তং. তস্স পাতিনো সত্তস্স তণ্হাদিসংকিলেসত্তযতো মোক্খো এতেনাতি পাতিমোক্খং. ‘‘কণ্ঠেকাড়ো’’তিআদীনং ৱিযস্স সমাসসিদ্ধি ৱেদিতব্বা. অথ ৱা পাতেতি ৱিনিপাতেতি দুক্খেতি পাতি, চিত্তং. ৱুত্তং হি ‘‘চিত্তেন নীযতি লোকো, চিত্তেন পৰিকস্সতী’’তি (সং. নি. ১.৬২). তস্স পাতিনো মোক্খো এতেনাতি পাতিমোক্খং, পততি ৱা এতেন অপাযদুক্খে, সংসাৰদুক্খে চাতি পাতী, তণ্হাদিসংকিলেসো. ৱুত্তং হি ‘‘তণ্হা জনেতি পুৰিসং (সং. নি. ১.৫৫-৫৭), তণ্হাদুতিযো পুৰিসো’’তি (ইতিৱু. ১৫, ১০৫; অ. নি. ৪.৯; মহানি. ১৯১; চূড়নি. পাৰাযনানুগীতিগাথানিদ্দেস) চ আদি. ততো পাতিতো মোক্খোতি পাতিমোক্খং. অথ ৱা পততি এত্থাতি পাতীনি, ছ অজ্ঝত্তিকবাহিৰানি আযতনানি. ৱুত্তং হি ‘‘ছসু লোকো সমুপ্পন্নো, ছসু কুব্বতি সন্থৱ’’ন্তি (সং. নি. ১.৭০; সু. নি. ১৭১). ততো ছঅজ্ঝত্তিকবাহিৰাযতনসঙ্খাততো পাতিতো মোক্খোতি পাতিমোক্খং. অথ ৱা পাতো ৱিনিপাতো অস্স অত্থীতি পাতী, সংসাৰো. ততো মোক্খোতি পাতিমোক্খং, অথ ৱা সব্বলোকাধিপতিভাৱতো ধম্মিস্সৰো ভগৱা ‘‘পতী’’তি ৱুচ্চতি. মুচ্চতি এতেনাতি মোক্খো, পতিনো মোক্খো তেন পঞ্ঞত্তত্তাতি পতিমোক্খো, পতিমোক্খো এৱ পাতিমোক্খং. সব্বগুণানং ৱা মূলভাৱতো উত্তমট্ঠেন পতি চ সো যথাৱুত্তেনত্থেন মোক্খো চাতি পতিমোক্খো, পতিমোক্খো এৱ পাতিমোক্খং. তথা হি ৱুত্তং ‘‘পাতিমোক্খন্তি মুখমেতং পমুখমেত’’ন্তি (মহাৱ. ১৩৫) ৱিত্থাৰো.

অথ ৱা প-ইতি পকাৰে, অতী-তি অচ্চন্তত্থে নিপাতো, তস্মা পকাৰেহি অচ্চন্তং মোক্খেতীতি পাতিমোক্খং. ইদং হি সীলং সযং তদঙ্গৱসেন, সমাধিসহিতং পঞ্ঞাসহিতঞ্চ ৱিক্খম্ভনৱসেন, সমুচ্ছেদৱসেন চ অচ্চন্তং মোক্খেতি মোচেতীতি পাতিমোক্খং, পতি পতি মোক্খোতি ৱা পতিমোক্খো, তম্হা তম্হা ৱীতিক্কমদোসতো পচ্চেকং মোক্খোতি অত্থো, পতিমোক্খো এৱ পাতিমোক্খং. মোক্খোতি ৱা নিব্বানং, তস্স মোক্খস্স পটিবিম্বভূতোতি পতিমোক্খো. সীলসংৱৰো হি সূৰিযস্স অৰুণুগ্গমনং ৱিয নিব্বানস্স উদযভূতো তপ্পটিভাগো ৱিয যথাৰহং কিলেসনিব্বাপনতো, পতিমোক্খোযেৱ পাতিমোক্খং. অথ ৱা মোক্খং পতি ৱত্ততি, মোক্খাভিমুখন্তি ৱা পতিমোক্খং, পতিমোক্খমেৱ পাতিমোক্খন্তি এৱমেত্থ পাতিমোক্খ-সদ্দস্স অত্থো ৱেদিতব্বো. ইৰিযতীতি অত্তভাৱং পৱত্তেতি. ‘‘ৱিহৰতী’’তি ইমিনা পাতিমোক্খসংৱৰসীলে ঠিতস্স ভিক্খুনো ইৰিযাপথৱিহাৰো দস্সিতো. পাড়িযন্তি ঝানৱিভঙ্গপাড়িযং (ৱিভ. ৫০৮ আদযো).

তত্থ কামং সমণচাৰং, সমণগোচৰঞ্চ দস্সেতুং ‘‘আচাৰগোচৰসম্পন্নো’’তি ৱুত্তং, যথা পন মগ্গং আচিক্খন্তো ‘‘ৱামং মুঞ্চ, দক্খিণং গণ্হা’’তি ৱজ্জেতব্বপুব্বকং গহেতব্বং ৱদেয্য, যথা ৱা সসীসন্হানেন পহীনসেদমলজল্লিকস্স মালাগন্ধৱিলেপনাদিৱিভূসনসংৱিধানং যুত্তৰূপং, এৱং পহীনপাপধম্মস্স কল্যাণধম্মসমাযোগো যুত্তৰূপোতি ‘‘অত্থি আচাৰো, অত্থি অনাচাৰো’’তি দ্ৱযং উদ্দিসিত্ৱা অনাচাৰং তাৱ ৱিভজিতুং ‘‘তত্থ কতমো অনাচাৰো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ কাযিকো ৱীতিক্কমোতি তিৱিধং কাযদুচ্চৰিতং. ৱাচসিকো ৱীতিক্কমোতি চতুব্বিধং ৱচীদুচ্চৰিতং. কাযিকৱাচসিকোতি তদুভযং.

এৱং আজীৱট্ঠমকসীলস্স ৱীতিক্কমো দস্সিতো. ইদানি মানসং অনাচাৰং দস্সেতুং ‘‘সব্বম্পি দুস্সীল্যং অনাচাৰো’’তি ৱত্ৱা তত্থ একচ্চিযং দস্সেন্তো ‘‘ইধেকচ্চো ৱেড়ুদানেন ৱা’’তিআদিমাহ. তত্থ ৱেড়ুদানেনাতি পচ্চযুপ্পাদনত্থেন ৱেড়ুদানেন. পত্তদানাদীসুপি এসেৱ নযো. ৱেড়ূতি মনুস্সানং পযোজনাৱহো যো কোচি ৱেড়ুদণ্ডো. পত্তং গন্ধিকাদীনং গন্ধপলিৱেঠনাদিঅত্থং ৱা, তালনাড়িকেৰাদিপত্তং ৱা. পুপ্ফং যং কিঞ্চি মনুস্সানং পযোজনাৱহং. তথা ফলং. সিনানং সিৰীসচুণ্ণাদিন্হানিযচুণ্ণং. মত্তিকাপি এত্থেৱ সঙ্গহং গচ্ছতি. দন্তকট্ঠং যং কিঞ্চি মুখসোধনত্থং দন্তপোনং. চাটুকম্যতা অত্তানং দাসং ৱিয নীচট্ঠানে ঠপেত্ৱা পৰস্স খলিতৱচনং সণ্ঠপেত্ৱা পিযকামতায পগ্গয্হৱচনং. মুগ্গসূপ্যতাতি মুগ্গসূপসমতা সচ্চালিকেন জীৱিতকপ্পনং. যথা হি মুগ্গসূপে পচ্চন্তে বহূ মুগ্গা পচ্চন্তি, কতিপযা ন পচ্চন্তি, এৱং সচ্চালিকেন জীৱিতকপ্পনে বহু অলিকং হোতি, অপ্পকং সচ্চন্তি. পৰিভটতীতি পৰিভটো, পৰেসং দাৰকে পৰিহৰন্তো. পৰিভটস্স কম্মং পাৰিভট্যং, সা এৱ পাৰিভট্যতা, অলঙ্কৰণাদিনা কুলদাৰকপৰিহৰণস্সেতং নামং. তেসং তেসং গিহীনং গামন্তৰদেসন্তৰাদীসু সাসনপটিসাসনহৰণং জঙ্ঘপেসনিকং. অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেনাতি এতেসং ৱা ৱেড়ুদানাদীনং ৱেজ্জকম্মভণ্ডাগাৰিককম্মপিণ্ডপটিপিণ্ডকম্মসঙ্ঘুপ্পাদচেতিযুপ্পাদপট্ঠপনাদীনং ৱা মিচ্ছাজীৱেন জীৱিতকপ্পনককম্মানং যেন কেনচি. বুদ্ধপটিকুট্ঠেনাতি বুদ্ধেহি গৰহিতেন পটিসিদ্ধেন. মিচ্ছাজীৱেনাতি ন সম্মাআজীৱেন. অযং ৱুচ্চতি অনাচাৰোতি অযং সব্বোপি ‘‘অনাচাৰো’’তি কথীযতি. আচাৰনিদ্দেসো ৱুত্তপটিপক্খনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.

গোচৰনিদ্দেসেপি পঠমং অগোচৰস্স ৱচনে কাৰণং হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. গোচৰোতি পিণ্ডপাতাদীনং অত্থায উপসঙ্কমিতুং যুত্তট্ঠানং. অযুত্তট্ঠানং অগোচৰো. ৱেসিযা গোচৰো অস্সাতি ৱেসিযাগোচৰো, মিত্তসন্থৱৱসেন উপসঙ্কমিতব্বট্ঠানন্তি অত্থো. ৱেসিযা নাম ৰূপূপজীৱিনিযো, তা মিত্তসন্থৱৱসেন ন উপসঙ্কমিতব্বা, সমণভাৱস্স অন্তৰাযকৰত্তা, পৰিসুদ্ধাসযস্সাপি গৰহহেতুতো, তস্মা দক্খিণাদানৱসেন সতিং উপট্ঠপেত্ৱাৱ উপসঙ্কমিতব্বা. ৱিধৱা ৱুচ্চন্তি মতপতিকা, পৱুত্থপতিকা ৱা. থুল্লকুমাৰিকাতি মহল্লিকা অনিৱিট্ঠকুমাৰিযো, পণ্ডকাতি নপুংসকা. তে হি উস্সন্নকিলেসা অৱূপসন্তপৰিড়াহা লোকামিসসন্নিস্সিতকথাবহুলা, তস্মা ন উপসঙ্কমিতব্বা. ভিক্খুনিযো নাম উস্সন্নব্ৰহ্মচৰিযা. তথা ভিক্খূপি. তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিসভাগৱত্থুভাৱতো সন্থৱৱসেন উপসঙ্কমনে কতিপাহেনেৱ ব্ৰহ্মচৰিযন্তৰাযো সিযা, তস্মা ন উপসঙ্কমিতব্বা. গিলানপুচ্ছনাদিৱসেন উপসঙ্কমনে সতোকাৰিনা ভৱিতব্বং. পানাগাৰন্তি সুৰাপানঘৰং. তং সোণ্ডজনেহি অৱিৱিত্তং হোতি. তত্থ তেহি সোণ্ডতাদিৱসেন ন উপসঙ্কমিতব্বং ব্ৰহ্মচৰিযন্তৰাযকৰত্তা. সংসট্ঠো ৱিহৰতি ৰাজূহীতিআদীসু ৰাজানো নাম যে ৰজ্জমনুসাসন্তি. ৰাজমহামত্তা ৰাজিস্সৰিযসদিসায ইস্সৰিযমত্তায সমন্নাগতা. তিত্থিযাতি ৱিপৰীতদস্সনা বাহিৰকপৰিব্বাজকা. তিত্থিযসাৱকাতি তেসু দড়্হভত্তা পচ্চযদাযকা. অননুলোমিকেন সংসগ্গেনাতি তিস্সন্নং সিক্খানং অননুলোমিকেন পচ্চনীকভূতেন সংসগ্গেন সংসট্ঠো ৱিহৰতি, যেন ব্ৰহ্মচৰিযন্তৰাযং ৱা সল্লেখপৰিহানিং ৱা পাপুণাতি.

ইদানি অপৰেনপি পৰিযাযেন অগোচৰং দস্সেতুং ‘‘যানি ৱা পন তানী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অস্সদ্ধানীতি বুদ্ধাদীসু সদ্ধাৱিৰহিতানি. ততো এৱ অপ্পসন্নানি, কম্মকম্মফলসদ্ধায ৱা অভাৱেন অস্সদ্ধানি. ৰতনত্তযপ্পসাদাভাৱেন অপ্পসন্নানি. অক্কোসকপৰিভাসকানীতি অক্কোসৱত্থূহি অক্কোসকানি চেৱ ভযদস্সনেন সন্তজ্জনকানি চ. অত্থং ন ইচ্ছন্তি অনত্থমেৱ ইচ্ছন্তীতি অনত্থকামানি. হিতং ন ইচ্ছন্তি অহিতমেৱ ইচ্ছন্তীতি অহিতকামানি. ফাসু ন ইচ্ছন্তি অফাসুংযেৱ ইচ্ছন্তীতি অফাসুককামানি. যোগক্খেমং নিব্ভযং ন ইচ্ছন্তি, অযোগক্খেমমেৱ ইচ্ছন্তীতি অযোগক্খেমকামানি. ভিক্খূনন্তি এত্থ সামণেৰানম্পি সঙ্গহো. ভিক্খুনীনন্তি এত্থ সিক্খমানসামণেৰীনং. সব্বেসং হি সাসনিকানং অনত্থকামতাদীপনপদমিদং ৱচনং. তথাৰূপানি কুলানীতি তাদিসানি খত্তিযকুলাদীনি. সেৱতীতি নিস্সায জীৱতি. ভজতীতি উপসঙ্কমতি. পযিৰুপাসতীতি পুনপ্পুনং উপগচ্ছতি. অযং ৱুচ্চতীতি অযং ৱেসিযাদিকো, ৰাজাদিকো, অস্সদ্ধকুলাদিকো চ তং তং সেৱন্তস্স তিপ্পকাৰোপি অযুত্তো গোচৰোতি অগোচৰো. এত্থ হি ৱেসিযাদিকো পঞ্চকামগুণনিস্সযতো অগোচৰো. যথাহ ‘‘কো চ, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো অগোচৰো পৰৱিসযো? যদিদং পঞ্চ কামগুণা’’তি (সং. নি. ৫.৩৭২). ৰাজাদিকো সমণধম্মস্স অনুপনিস্সযতো, লাভসক্কাৰাসনিৱিচক্কনিপ্পোথনদিট্ঠিৱিপত্তিহেতুতো চ. অস্সদ্ধকুলাদিকো সদ্ধাহানিচিত্তসন্তাসাৱহতো অগোচৰো.

গোচৰনিদ্দেসে ‘‘ন ৱেসিযাগোচৰো’’তিআদীনি ৱুত্তপটিপক্খৱসেন ৱেদিতব্বানি. ওপানভূতানীতি উদপানভূতানি ভিক্খুসঙ্ঘস্স, ভিক্খুনীসঙ্ঘস্স চ চতুমহাপথে খতপোক্খৰণী ৱিয যথাসুখং ওগাহনক্খমানি. কাসাৱপজ্জোতানীতি ভিক্খূনং, ভিক্খুনীনঞ্চ নিৱত্থপাৰুতকাসাৱানংযেৱ পভাহি একোভাসানি. ইসিৱাতপটিৱাতানীতি গেহং পৱিসন্তানং, নিক্খমন্তানঞ্চ ভিক্খুভিক্খুনীসঙ্খাতানং ইসীনং চীৱৰৱাতেন চেৱ সমিঞ্জনপসাৰণাদিজনিতসৰীৰৱাতেন চ পটিৱাতানি পৱাযিতানি ৱিনিদ্ধুতকিব্বিসানি ৱা.

ইদানি নিদ্দেসে আগতনযেনাপি আচাৰগোচৰে দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি আৰদ্ধং. এত্থাতি এতস্মিং পাতিমোক্খসীলনিদ্দেসে. ইমিনাপি নযেনাতি ইদানি ৱুচ্চমানৱিধিনাপি. সঙ্ঘগতোতি সঙ্ঘসন্নিপাতং গতো. অচিত্তীকাৰকতোতি অকতচিত্তীকাৰো, অকতগাৰৱোতি অত্থো. ঘট্টযন্তোতি সৰীৰেন, চীৱৰেন ৱা ঘংসন্তো. পুৰতোপি তিট্ঠতি অচিত্তীকাৰকতোতি সম্বন্ধিতব্বং. ঠিতকোপীতি উপৰি তিট্ঠন্তো ৱিয আসন্নতৰট্ঠানে ঠিতকোপি ভণতি. বাহাৱিক্খেপকোতি বাহুং ৱিক্খিপন্তো. অনুপাহনানন্তি অনাদৰে সামিৱচনং. সউপাহনোতি উপাহনাৰুড়্হো. থেৰে ভিক্খূ অনুপখজ্জাতি থেৰানং ভিক্খূনং ঠিতট্ঠানং অনুপৱিসিত্ৱা তেসং আসন্নতৰট্ঠানং উপগন্ত্ৱা. কট্ঠং পক্খিপতি অগ্গিকুণ্ডে. ৱোক্কম্মাতি পস্সতো অতিক্কমিত্ৱা. গূড়্হানি সভাৱতো পটিচ্ছন্নানি সাণিপাকাৰাদিনা পটিচ্ছাদিতানি. অনাপুচ্ছাতি অনাপুচ্ছিত্ৱা. অস্সাতি অনাচাৰস্স.

অপিচ ভিক্খূতিআদি সব্বস্সেৱ ভিক্খুনো আচাৰদস্সনৱসেন পৱত্তং অট্ঠকথাৱচনং, ন নিদ্দেসপাড়ি. সদ্ধাসীলসুতচাগাদিগুণহেতুকো গৰুভাৱো গৰুকৰণং ৱা গাৰৱো, সহ গাৰৱেনাতি সগাৰৱো. গৰুট্ঠানিযেসু গাৰৱসাৰজ্জাদিৱসেন পটিস্সাযনা পতিস্সা, সপ্পতিস্সৱপটিপত্তি. সহ পতিস্সাযাতি সপ্পতিস্সো. সৱিসেসং হিৰিমনতায, ওত্তপ্পিভাৱেন চ হিৰোত্তপ্পসম্পন্নো. সেখিযধম্মপাৰিপূৰিৱসেন সুনিৱত্থো সুপাৰুতো. পাসাদিকেনাতি পসাদাৱহেন, ইত্থম্ভূতলক্খণে চেতং কৰণৱচনং. এসেৱ নযো ইতো পৰেসুপি ছসু পদেসু. অভিক্কন্তেনাতি অভিক্কমেন. ইৰিযাপথসম্পন্নোতি সম্পন্নইৰিযাপথো. তেন সেসইৰিযাপথানম্পি পাসাদিকতমাহ. ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰোতি চক্খুন্দ্ৰিযাদীসু ছসু দ্ৱাৰেসু সুসংৱিহিতাৰক্খো. ভোজনে মত্তঞ্ঞূতি পৰিভুঞ্জিতব্বতো ভোজনসঞ্ঞিতে চতুব্বিধেপি পচ্চযে পৰিযেসনপটিগ্গহণপৰিভোগাদিৱসেন সব্বসো পমাণঞ্ঞূ. জাগৰিযমনুযুত্তোতি পুব্বৰত্তাপৰৰত্তং ভাৱনামনসিকাৰসঙ্খাতং জাগৰিযং সাতচ্চকাৰিতাৱসেন অনু অনু যুত্তো তত্থ যুত্তপযুত্তো. সতিসম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতোতিআদি যথাৱুত্তস্স আচাৰস্স সম্ভাৰদস্সনং. তত্থ অপ্পিচ্ছোতি নিইচ্ছো. সন্তুট্ঠোতি যথালাভাদিৱসেন সন্তোসেন তুট্ঠো. সক্কচ্চকাৰীতি আদৰকাৰী. গৰুচিত্তীকাৰবহুলোতি গৰুট্ঠানিযেসু গৰুকৰণবহুলো. অযং ৱুচ্চতি আচাৰোতি অযং সগাৰৱতাদি অত্থকামেহি আচৰিতব্বতো আচাৰো.

সীলাদীনং গুণানং উপনিস্সযভূতো উপনিস্সযগোচৰো. সতিসঙ্খাতো চিত্তস্স আৰক্খভূতো এৱ গোচৰো আৰক্খগোচৰো. কম্মট্ঠানসঙ্খাতো চিত্তস্স উপনিবন্ধনট্ঠানভূতো গোচৰো উপনিবন্ধগোচৰো. অপ্পিচ্ছতাদীহি দসহি ৱিৱট্টনিস্সিতায কথায ৱত্থুভূতেহি গুণেহি সমন্নাগতো দসকথাৱত্থুগুণসমন্নাগতো. ততো এৱ কল্যাণো সুন্দৰো মিত্তোতি কল্যাণমিত্তো. তস্স লক্খণং পৰতো আগমিস্সতি. অস্সুতং সুত্তগেয্যাদিং. সুণাতীতি সুতমযং ঞাণং উপ্পাদেতি. সুতং পৰিযোদাপেতীতি তমেৱ যথাসুতং অৱিসদতায অপৰিযোদাতং পুনপ্পুনং পৰিপুচ্ছনাদিনা ৱিসোধেতি নিজ্জটং নিগুম্বং কৰোতি. তত্থ চ যে কঙ্খট্ঠানিযা ধম্মা, তেসু সংসযং ছিন্দন্তো কঙ্খং ৱিতৰতি. কম্মকম্মফলেসু, ৰতনত্তযে চ সম্মাদিট্ঠিযা উজুকৰণেন দিট্ঠিং উজুং কৰোতি. ততো এৱ চ দুৱিধাযপি সদ্ধাসম্পদায চিত্তং পসাদেতি. অথ ৱা যথাসুতং ধম্মং পৰিযোদপেত্ৱা তত্থাগতে ৰূপাৰূপধম্মে পৰিগ্গহেত্ৱা সপচ্চযং নামৰূপং পৰিগ্গণ্হন্তো সত্তদিট্ঠিৱঙ্কৱিধমনেন দিট্ঠিং উজুং কৰোতি. ধম্মানং পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নতামত্তদস্সনেন তীসুপি অদ্ধাসু কঙ্খং ৱিতৰতি. ততো পৰং চ উদযব্বযঞাণাদিৱসেন ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰিযভূমিং ওক্কমন্তো অৱেচ্চপসাদেন ৰতনত্তযে চিত্তং পসাদেতি. তথাভূতোৱ তস্স কল্যাণমিত্তস্স অনুসিক্খনেন সদ্ধাদীহি গুণেহি ন হাযতি, অঞ্ঞদত্থু ৱড্ঢতেৱ. তেনাহ ‘‘যস্স ৱা’’তিআদি.

অন্তৰঘৰন্তি অন্তৰে অন্তৰে ঘৰানি এত্থ, তং এতস্সাতি ৱা ‘‘অন্তৰঘৰ’’ন্তি লদ্ধনামং গোচৰগামং পৱিট্ঠো. তত্থ ঘৰে ঘৰে ভিক্খাপৰিযেসনায ৱীথিং পটিপন্নো. ওক্খিত্তচক্খূতি হেট্ঠাখিত্তচক্খু. কিত্তকেন পন ওক্খিত্তচক্খু হোতীতি আহ ‘‘যুগমত্তদস্সাৱী’’তি. সুসংৱুতোতি সংযতো. যথা পনেত্থ সুসংৱুতো নাম হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘ন হত্থিং ওলোকেন্তো’’তিআদি ৱুত্তং.

যত্থাতি যেসু সতিপট্ঠানেসু. চিত্তং ভাৱনাচিত্তং. উপনিবন্ধতীতি উপনেত্ৱা নিবন্ধতি. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘যথা থম্ভে নিবন্ধেয্য, ৱচ্ছং দমং নৰো ইধ;

বন্ধেয্যেৱং সকং চিত্তং, সতিযাৰম্মণে দড়্হ’’ন্তি. (ৱিসুদ্ধি. ১.২১৭; দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৭৪; ম. নি. অট্ঠ. ১.১০৭; পাৰা. অট্ঠ. ২.১৬৫; পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১৬৩);

সতিপট্ঠানানং উপনিবন্ধগোচৰভাৱং দস্সেতুং ‘‘ৱুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সকো পেত্তিকো ৱিসযোতি অত্তনো পিতু সম্মাসম্বুদ্ধস্স সন্তকো, তেন দিট্ঠো দস্সিতো চ ৱিসযো.

অণুপ্পমাণেসূতি পৰমাণুপ্পমাণেসু. অসঞ্চিচ্চআপন্নসেখিযঅকুসলচিত্তুপ্পাদাদিভেদেসূতি অসঞ্চিচ্চ আপন্নসেখিযেসু অকুসলচিত্তুপ্পাদাদিভেদেসূতি এৱং অসঞ্চিচ্চগ্গহণং সেখিযৱিসেসনং দট্ঠব্বং. সেখিযগ্গহণেন চেত্থ ৱত্তক্খন্ধকাদীসু (চূড়ৱ. ৩৫৬ আদযো) আগতৱত্তাদীনম্পি গহণং. তেপি হি সিক্খিতব্বট্ঠেন ‘‘সেখিযা’’তি ইচ্ছিতা. তথা হি মাতিকাযং পাৰাজিকাদীনং ৱিয সেখিযানং পৰিচ্ছেদো ন কতো. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘অসঞ্চিচ্চ আপন্নসেখিযা’’তি অসঞ্চিচ্চগ্গহণং সমত্থিতং হোতি. ন হি মাতিকাযং আগতেসু পঞ্চসত্ততিযা সেখিযেসু নোসঞ্ঞাৱিমোক্খো নাম অত্থি, অসঞ্চিচ্চগ্গহণেনেৱ চেত্থ অসতিঅজাননানম্পি সঙ্গহো কতো. কেচি পনেত্থ অসিঞ্চিচ্চ আপন্নগ্গহণেন অচিত্তকাপত্তিযো গহিতাতি ৱদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং, গৰুকাপত্তীসুপি কাসঞ্চি অচিত্তকভাৱসব্ভাৱতো, অধিট্ঠানাৱিকম্মস্স, দেসনাৱিকম্মস্সেৱ ৱা সব্বলহুকস্স ৱজ্জস্স ইধাধিপ্পেতত্তা. তেনাহ ‘‘যানি তানি ৱজ্জানি অপ্পমত্তকানি ওৰমত্তকানি লহুকানি লহুসম্মতানী’’তিআদি. আদিসদ্দেন পাতিমোক্খসংৱৰৱিসুদ্ধত্থং অনতিক্কমনীযানং অনাপত্তিগমনীযানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. ভযদস্সনসীলোতি পৰমাণুমত্তং ৱজ্জং অট্ঠসট্ঠিযোজনসতসহস্সুব্বেধসিনেৰুপব্বতসদিসং কত্ৱা দস্সনসভাৱো, সব্বলহুকং ৱা দুব্ভাসিতমত্তং পাৰাজিকসদিসং কত্ৱা দস্সনসভাৱো. যং কিঞ্চীতি মূলপঞ্ঞত্তিঅনুপঞ্ঞত্তিসব্বত্থপঞ্ঞত্তিপদেসপঞ্ঞত্তিআদিভেদং যং কিঞ্চি সিক্খিতব্বং পটিপজ্জিতব্বং পূৰেতব্বং সীলং. সম্মা আদাযাতি সম্মদেৱ সক্কচ্চং, সব্বসো চ আদিযিত্ৱা. অযং পন আচাৰগোচৰসম্পদা কিং পাতিমোক্খসীলে পৰিযাপন্না, উদাহু অপৰিযাপন্নাতি? পৰিযাপন্না. যদি এৱং কস্মা পুন ৱুত্তাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘এত্থ চা’’তিআদি.

ইন্দ্ৰিযসংৱৰসীলৱণ্ণনা

১৫. ইন্দ্ৰিযসংৱৰসীলং পাতিমোক্খসংৱৰসীলস্স সম্ভাৰভূতং, তস্মিং সতিযেৱ ইচ্ছিতব্বন্তি ৱুত্তং ‘‘সোতি পাতিমোক্খসংৱৰসীলে ঠিতো ভিক্খূ’’তি. সম্পাদিতে হি এতস্মিং পাতিমোক্খসংৱৰসীলং সুগুত্তং সুৰক্খিতমেৱ হোতি, সুসংৱিহিতকণ্টকৱতি ৱিয সস্সন্তি. কাৰণৱসেনাতি অসাধাৰণকাৰণস্স ৱসেন. অসাধাৰণকাৰণৱসেন হি ফলং অপদিসীযতি, যথা যৱঙ্কুৰো ভেৰিসদ্দোতি. নিস্সযৱোহাৰেন ৱা এতং নিস্সিতৱচনং, যথা মঞ্চা উক্কুট্ঠিং কৰোন্তীতি. ৰূপন্তি ৰূপাযতনং. চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱাতি এত্থ যদি চক্খু ৰূপং পস্সেয্য, অঞ্ঞৱিঞ্ঞাণসমঙ্গিনোপি পস্সেয্যুং, ন চেতং অত্থি, কস্মা? অচেতনত্তা চক্খুস্স. তেনাহ ‘‘চক্খু ৰূপং ন পস্সতি অচিত্তকত্তা’’তি. অথ ৱিঞ্ঞাণং ৰূপং পস্সেয্য, তিৰোকুট্টাদিগতম্পি নং পস্সেয্য অপ্পটিঘভাৱতো, ইদম্পি নত্থি সব্বস্স ৱিঞ্ঞাণস্স দস্সনাভাৱতো. তেনাহ ‘‘চিত্তং ন পস্সতি অচক্খুকত্তা’’তি. তত্থ যথা চক্খুসন্নিস্সিতং ৱিঞ্ঞাণং পস্সতি, ন যং কিঞ্চি. তঞ্চ কেনচি কুট্টাদিনা অন্তৰিতে ন উপ্পজ্জতি, যত্থ আলোকস্স ৱিবন্ধো. যত্থ পন ন ৱিবন্ধো ফলিকগব্ভপটলাদিকে, তত্থ অন্তৰিতেপি উপ্পজ্জতেৱ. এৱং ৱিঞ্ঞাণাধিট্ঠিতং চক্খু পস্সতি, ন যং কিঞ্চীতি ৱিঞ্ঞাণাধিট্ঠিতং চক্খুং সন্ধাযেতং ৱুত্তং ‘‘চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা’’তি.

দ্ৱাৰাৰম্মণসঙ্ঘট্টেতি দ্ৱাৰস্স আৰম্মণেন সঙ্ঘট্টে সতি, চক্খুস্স ৰূপাৰম্মণে আপাথগতেতি অধিপ্পাযো. পসাদৱত্থুকেন চিত্তেনাতি চক্খুপসাদৱত্থুকেন তন্নিস্সায পৱত্তেন ৱিঞ্ঞাণেন, যং ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি ৱুচ্চতি. পস্সতীতি ওলোকেতি. চক্খুপসাদসন্নিস্সযে হি ৱিঞ্ঞাণে আলোকানুগ্গহিতং ৰূপাৰম্মণং সন্নিস্সযগুণেন ওভাসেন্তে তংসমঙ্গিপুগ্গলো ‘‘ৰূপং পস্সতী’’তি ৱুচ্চতি. ওভাসনঞ্চেত্থ আৰম্মণস্স যথাসভাৱতো ৱিভাৱনং, যং ‘‘পচ্চক্খতো গহণ’’ন্তি ৱুচ্চতি. উসুনা লক্খস্স ৱেধে সিজ্ঝন্তে তস্স সম্ভাৰভূতেন ধনুনা ৱিজ্ঝতীতি ৱচনং ৱিয ৱিঞ্ঞাণেন ৰূপদস্সনে সিজ্ঝন্তে চক্খুনা ৰূপং পস্সতীতি ঈদিসী সসম্ভাৰকথা নামেসা হোতি. সসম্ভাৰা কথা সসম্ভাৰকথা, দস্সনস্স কাৰণসহিতাতি অত্থো. সসম্ভাৰস্স ৱা দস্সনস্স কথা সসম্ভাৰকথা. তস্মাতি যস্মা কেৱলেন চক্খুনা, কেৱলেন ৱা ৱিঞ্ঞাণেন ৰূপদস্সনং নত্থি, তস্মা.

ইত্থিপুৰিসনিমিত্তং ৱাতি এত্থ ইত্থিসন্তাননিস্সিতৰূপমুখেন গয্হমানং সণ্ঠানং থনমংসাৱিসদতা নিম্মস্সুমুখতা কেসবন্ধনৱত্থগ্গহণং অৱিসদট্ঠানগমনাদি চ সব্বং ‘‘ইত্থী’’তি সঞ্জাননস্স কাৰণভাৱতো ইত্থিনিমিত্তং. ৱুত্তৱিপৰিযাযতো পুৰিসনিমিত্তং ৱেদিতব্বং. সুভনিমিত্তাদিকং ৱাতি এত্থ ৰাগুপ্পত্তিহেতুভূতো ইট্ঠাকাৰো সুভনিমিত্তং. আদি-সদ্দেন পটিঘনিমিত্তাদীনং সঙ্গহো. সো পন দোসুপ্পত্তিআদিহেতুভূতো অনিট্ঠাদিআকাৰো ৱেদিতব্বো. কামঞ্চেত্থ পাড়িযং অভিজ্ঝাদোমনস্সাৱ সৰূপতো আগতা, উপেক্খানিমিত্তস্সাপি পন সঙ্গহো ইচ্ছিতব্বো, অসমপেক্খনেন উপ্পজ্জনকমোহস্সাপি অসংৱৰভাৱতো. তথা হি ৱক্খতি ‘‘মুট্ঠসচ্চং ৱা অঞ্ঞাণং ৱা’’তি. উপেক্খানিমিত্তন্তি চেত্থ অঞ্ঞাণুপেক্খায ৱত্থুভূতং আৰম্মণং, তঞ্চস্স অসমপেক্খনৱসেন ৱেদিতব্বং. এৱং সঙ্খেপতো ৰাগদোসমোহানং কাৰণং ‘‘সুভনিমিত্তাদিক’’ন্তি ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘কিলেসৱত্থুভূতং নিমিত্ত’’ন্তি. দিট্ঠমত্তেযেৱ সণ্ঠাতীতি ‘‘দিট্ঠে দিট্ঠমত্তং ভৱিস্সতী’’তি (উদা. ১০) সুত্তে ৱুত্তনযেন ৱণ্ণাযতনে চক্খুৱিঞ্ঞাণেন, ৱীথিচিত্তেহি চ গহিতমত্তেযেৱ তিট্ঠতি, ন ততো পৰং কিঞ্চি সুভাদিআকাৰং পৰিকপ্পেতি. পাকটভাৱকৰণতোতি পৰিব্যত্তভাৱকৰণতো ৱিভূতভাৱকৰণতো. ৱিসভাগৱত্থুনো হি হত্থাদিঅৱযৱেসু সুভাদিতো পৰিকপ্পেন্তস্স অপৰাপৰং তত্থ উপ্পজ্জমানা কিলেসা পৰিব্যত্তা হোন্তীতি তে তেসং অনুব্যঞ্জনা নাম. তে পন যস্মা তথা তথা সন্নিৱিট্ঠানং ভূতুপাদাযৰূপানং সন্নিৱেসাকাৰো. ন হি তং মুঞ্চিত্ৱা পৰমত্থতো হত্থাদি নাম কোচি অত্থি. তস্মা ৱুত্তং ‘‘হত্থপাদ…পে… আকাৰং ন গণ্হাতী’’তি. কিং পন গণ্হাতীতি আহ ‘‘যং তত্থ ভূতং, তদেৱ গণ্হাতী’’তি. যং তস্মিং সৰীৰে ৱিজ্জমানং কেসলোমাদি ভূতুপাদাযমত্তং ৱা, তদেৱ যাথাৱতো গণ্হাতি. তত্থ অসুভাকাৰগহণস্স নিদস্সনং দস্সেন্তো ‘‘চেতিযপব্বতৱাসী’’তিআদিনা মহাতিস্সত্থেৰৱত্থুং আহৰি.

তত্থ সুমণ্ডিতপসাধিতাতি সুট্ঠু মণ্ডিতা পসাধিতা চ. আভৰণাদীহি আহাৰিমেহি মণ্ডনং. সৰীৰস্স উচ্ছাদনাদিৱসেন পটিসঙ্খৰণং পসাধনন্তি ৱদন্তি, আভৰণেহি, পন ৱত্থালঙ্কাৰাদীহি চ অলঙ্কৰণং পসাধনং. ঊনট্ঠানপূৰণং মণ্ডনং. ৱিপল্লত্থচিত্তাতি ৰাগৱসেন ৱিপৰীতচিত্তা. ওলোকেন্তোতি থেৰো কম্মট্ঠানমনসিকাৰেনেৱ গচ্ছন্তো সদ্দকণ্টকত্তা পুব্বভাগমনসিকাৰস্স হসিতসদ্দানুসাৰেন ‘‘কিমেত’’ন্তি ওলোকেন্তো. অসুভসঞ্ঞন্তি অট্ঠিকসঞ্ঞং. অট্ঠিককম্মট্ঠানং হি থেৰো তদা পৰিহৰতি. অৰহত্তং পাপুণীতি থেৰো কিৰ তস্সা হসন্তিযা দন্তট্ঠিদস্সনেনেৱ পুব্বভাগভাৱনায সুভাৱিতত্তা পটিভাগনিমিত্তং, সাতিসযঞ্চ উপচাৰজ্ঝানং লভিত্ৱা যথাঠিতোৱ তত্থ পঠমজ্ঝানং অধিগন্ত্ৱা তং পাদকং কত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা মগ্গপৰম্পৰায আসৱক্খযং পাপুণি. পুব্বসঞ্ঞং অনুস্সৰীতি পুব্বকং যথাৰদ্ধং কালেন কালং অনুযুঞ্জিযমানং অট্ঠিককম্মট্ঠানং অনুস্সৰি সমন্নাহৰি. অনুমগ্গন্তি অনুপথং তস্সা পদানুপদং. থেৰস্স কিৰ ভাৱনায পগুণভাৱতো দন্তট্ঠিদস্সনেনেৱ তস্সা সকলসৰীৰং অট্ঠিকসঙ্ঘাতভাৱেন উপট্ঠাসি. ন তং ‘‘ইত্থী’’তি ৱা ‘‘পুৰিসো’’তি ৱা সঞ্জানি. তেনাহ ‘‘নাভিজানামি…পে… মহাপথে’’তি.

‘‘যস্স চক্খুন্দ্ৰিযাসংৱৰস্স হেতূ’’তি ৱত্ৱা পুন ‘‘তস্স চক্খুন্দ্ৰিযস্স সতিকৱাটেন পিদহনত্থাযা’’তি ৱুত্তং, ন অসংৱৰস্সাতি. যদিদং যং চক্খুন্দ্ৰিযাসংৱৰস্স হেতু অভিজ্ঝাদিঅন্ৱাস্সৱনং দস্সিতং, তং অসংৱুতচক্খুন্দ্ৰিযস্সেৱ হেতু পৱত্তং দস্সিতন্তি কত্ৱা ৱুত্তং. চক্খুদ্ৱাৰিকস্স হি অভিজ্ঝাদিঅন্ৱাস্সৱনস্স তংদ্ৱাৰিকৱিঞ্ঞাণস্স ৱিয চক্খুন্দ্ৰিযং পধানকাৰণং. চক্খুন্দ্ৰিযস্স অসংৱুতত্তে সতি তে অন্ৱাস্সৱন্তীতি অসংৱৰিযমানচক্খুন্দ্ৰিযহেতুকো সো অসংৱৰো তথা ৱুত্তোতি. যত্ৱাধিকৰণন্তি হি যস্স চক্খুন্দ্ৰিযস্স কাৰণাতি অত্থো. কীদিসস্স চ কাৰণাতি? অসংৱুতস্স, কিঞ্চ অসংৱুতং? যস্স চক্খুন্দ্ৰিযাসংৱৰস্স হেতু অভিজ্ঝাদযো অন্ৱাস্সৱন্তি, তস্স সংৱৰাযাতি অযমেত্থ যোজনা.

জৱনক্খণে পন সচে দুস্সীল্যং ৱাতিআদি পুন অৱচনত্থং ইধেৱ সব্বং ৱুত্তন্তি ছসু দ্ৱাৰেসু যথাসম্ভৱং ৱেদিতব্বং. ন হি পঞ্চদ্ৱাৰে কাযৱচীদুচ্চৰিতসঙ্খাতং দুস্সীল্যং অত্থি, তস্মা দুস্সীল্যাসংৱৰো মনোদ্ৱাৰৱসেন, সেসাসংৱৰো ছদ্ৱাৰৱসেন যোজেতব্বো. মুট্ঠসচ্চাদীনং হি সতিপটিপক্খাকুসলধম্মাদিভাৱতো সিযা পঞ্চদ্ৱাৰে উপ্পত্তি, ন ত্ৱেৱ কাযিকৱাচসিকৱীতিক্কমভূতস্স দুস্সীল্যস্স তত্থ উপ্পত্তি, পঞ্চদ্ৱাৰিকজৱনানং অৱিঞ্ঞত্তিজনকত্তা. দুস্সীল্যাদযো চেত্থ পঞ্চ অসংৱৰা সীলসংৱৰাদীনং পঞ্চন্নং সংৱৰানং পটিপক্খভাৱেন ৱুত্তা. তস্মিং সতীতি তস্মিং অসংৱৰে সতি.

যথা কিন্তি যেন পকাৰেন জৱনে উপ্পজ্জমানো অসংৱৰো ‘‘চক্খুন্দ্ৰিযে অসংৱৰো’’তি ৱুচ্চতি, তং নিদস্সনং কিন্তি অত্থো. যথাতিআদিনা নগৰদ্ৱাৰে অসংৱৰে সতি তংসম্বন্ধানং ঘৰাদীনং অসংৱুততা ৱিয জৱনে অসংৱৰে সতি তংসম্বন্ধানং দ্ৱাৰাদীনং অসংৱুততাতি এৱং অঞ্ঞাসংৱৰে অঞ্ঞাসংৱুততা সামঞ্ঞমেৱ নিদস্সেতি, ন পুব্বাপৰসামঞ্ঞং, অন্তোবহিসামঞ্ঞং ৱা. সতি ৱা দ্ৱাৰভৱঙ্গাদিকে পুন উপ্পজ্জমানং জৱনং বাহিৰং ৱিয কত্ৱা নগৰদ্ৱাৰসমানং ৱুত্তং, ইতৰঞ্চ অন্তোনগৰে ঘৰাদিসমানং. পচ্চযভাৱেন হি পুৰিমনিপ্ফন্নং জৱনকালে অসন্তম্পি ভৱঙ্গাদি চক্খাদি ৱিয ফলনিপ্ফত্তিযা সন্তংযেৱ নাম হোতি. ন হি ধৰমানংযেৱ ‘‘সন্ত’’ন্তি ৱুচ্চতি. ‘‘বাহিৰং ৱিয কত্ৱা’’তি চ পৰমত্থতো জৱনস্স বাহিৰভাৱে, ইতৰস্স চ অব্ভন্তৰভাৱে অসতিপি ‘‘পভস্সৰমিদং, ভিক্খৱে, চিত্তং, তঞ্চ খো আগন্তুকেহি উপক্কিলিট্ঠ’’ন্তিআদি (অ. নি. ১.৪৯) ৱচনতো আগন্তুকভূতস্স কদাচি কদাচি উপ্পজ্জমানস্স জৱনস্স বাহিৰভাৱো, তব্বিধুৰসভাৱস্স ইতৰস্স অব্ভন্তৰভাৱো একেন পৰিযাযেন হোতীতি কত্ৱা ৱুত্তং. জৱনে ৱা অসংৱৰে উপ্পন্নে ততো পৰং দ্ৱাৰভৱঙ্গাদীনং অসংৱৰহেতুভাৱাপত্তিতো. অসংৱৰস্স হি উপ্পত্তিযা দ্ৱাৰভৱঙ্গাদীনং তস্স হেতুভাৱো পঞ্ঞাযতীতি. নগৰদ্ৱাৰসদিসেন জৱনেন পৱিসিত্ৱা দুস্সীল্যাদিচোৰানং দ্ৱাৰভৱঙ্গাদীসু মুসনং কুসলভণ্ডৱিনাসনং কথিতং. যস্মিং হি দ্ৱাৰে অসংৱৰো উপ্পজ্জতি, সো তত্থ দ্ৱাৰাদীনং সংৱৰূপনিস্সযভাৱং উপচ্ছিন্দন্তোযেৱ পৱত্ততীতি. দ্ৱাৰভৱঙ্গাদীনং জৱনেন সহ সম্বন্ধো একসন্ততিপৰিযাপন্নতো দট্ঠব্বো.

এত্থ চ চক্খুদ্ৱাৰে ৰূপাৰম্মণে আপাথগতে নিযমিতাদিৱসেন কুসলাকুসলজৱনে সত্তক্খত্তুং উপ্পজ্জিত্ৱা ভৱঙ্গং ওতিণ্ণে তদনুৰূপমেৱ মনোদ্ৱাৰিকজৱনে তস্মিংযেৱাৰম্মণে সত্তক্খত্তুংযেৱ উপ্পজ্জিত্ৱা ভৱঙ্গং ওতিণ্ণে পুন তস্মিংযেৱ দ্ৱাৰে তদেৱাৰম্মণং নিস্সায ‘‘ইত্থী পুৰিসো’’তিআদিনা ৱৱত্থপেন্তং পসাদৰজ্জনাদিৱসেন সত্তক্খত্তুং জৱনং জৱতি. এৱং পৱত্তমানং জৱনং সন্ধায ‘‘জৱনে দুস্সীল্যাদীসু উপ্পন্নেসু তস্মিং অসংৱৰে সতি দ্ৱাৰম্পি অগুত্ত’’ন্তিআদি ৱুত্তং.

তস্মিং পন জৱনে. সীলাদীসূতি সীলসংৱৰসতিসংৱৰঞাণসংৱৰখন্তিসংৱৰৱীৰিযসংৱৰেসু উপ্পন্নেসু. যথা হি পগেৱ সতিআৰক্খং অনুপট্ঠপেন্তস্স দুস্সীল্যাদীনং উপ্পত্তি, এৱং পগেৱ সতিআৰক্খং উপট্ঠপেন্তস্স সীলাদীনং উপ্পত্তি ৱেদিতব্বা. সদ্দাদীসুপি যথাৰহং নিমিত্তানুব্যঞ্জনানি ৱেদিতব্বানি. সোতৱিঞ্ঞাণেন হি সদ্দং সুত্ৱা ‘‘ইত্থিসদ্দো’’তি ৱা ‘‘পুৰিসসদ্দো’’তি ৱা ইট্ঠানিট্ঠাদিকং ৱা কিলেসৱত্থুভূতং নিমিত্তং ন গণ্হাতি, সুতমত্তে এৱ সণ্ঠাতি. যো চ গীতসদ্দাদিকস্স কিলেসানং অনু অনু ব্যঞ্জনতো ‘‘অনুব্যঞ্জন’’ন্তি লদ্ধৱোহাৰো মন্দতাৰাদিৱসেন ৱৱত্থিতো ছজ্জাদিভেদভিন্নো আকাৰো, তম্পি ন গণ্হাতীতি. এৱং গন্ধাদীসুপি যথাৰহং ৱত্তব্বং. মনোদ্ৱাৰে পন সাৱজ্জনভৱঙ্গং মনোদ্ৱাৰং তস্মিং দ্ৱাৰে ধম্মাৰম্মণে আপাথগতে তং জৱনমনসাৱ ৱিঞ্ঞায ৱিজানিত্ৱাতিআদিনা যোজেতব্বং. কিলেসো অনুবন্ধো এতস্সাতি কিলেসানুবন্ধো, সো এৱ নিমিত্তাদিগাহো, ততো পৰিৱজ্জনলক্খণং কিলেসানুবন্ধনিমিত্তাদিগ্গাহপৰিৱজ্জনলক্খণং. আদি-সদ্দেন অনুব্যঞ্জনং সঙ্গণ্হাতি.

আজীৱপাৰিসুদ্ধিসীলৱণ্ণনা

১৬. ৱুত্তেতি ইধেৱ উদ্দেসৱসেন পুব্বে ৱুত্তে. তথা হি ‘‘আজীৱহেতু পঞ্ঞত্তানং ছন্নং সিক্খাপদান’’ন্তি পদুদ্ধাৰং কত্ৱা তানি পাড়িৱসেনেৱ দস্সেতুং ‘‘যানি তানী’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ যানি তানি এৱং পঞ্ঞত্তানি ছ সিক্খাপদানীতি সম্বন্ধো. আজীৱহেতূতি জীৱিকনিমিত্তং, ‘‘এৱাহং পচ্চযেহি অকিলমন্তো জীৱিস্সামী’’তি অধিপ্পাযেন. আজীৱকাৰণাতি তস্সেৱ ৱেৱচনং. পাপিচ্ছোতি পাপিকায অসন্তগুণসম্ভাৱনিচ্ছায সমন্নাগতো. ইচ্ছাপকতোতি ইচ্ছায অপকতো উপদ্দুতো, অভিভূতো ৱা. অসন্তন্তি অৱিজ্জমানং. অভূতন্তি অনুপ্পন্নং. অনুপ্পন্নত্তা হি তস্স তং অসন্তন্তি পুৰিমস্স পচ্ছিমং কাৰণৱচনং. উত্তৰিমনুস্সধম্মন্তি উত্তৰিমনুস্সানং উক্কট্ঠপুৰিসানং ধম্মং, মনুস্সধম্মতো ৱা উত্তৰি উক্কট্ঠং. উল্লপতীতি উগ্গতাযুকো লপতি. সীলং হি ভিক্খুনো আযু, তং তস্স তথালপনসমকালমেৱ ৱিগচ্ছতি. তেনাহ ‘‘আপত্তি পাৰাজিকস্সা’’তি পাৰাজিকসঙ্খাতা আপত্তি অস্স, পাৰাজিকসঞ্ঞিতস্স ৱা ৱীতিক্কমস্স আপজ্জনং উল্লপনন্তি অত্থো. সঞ্চৰিত্তং সমাপজ্জতীতি সঞ্চৰণভাৱং আপজ্জতি, ইত্থিযা ৱা পুৰিসমতিং, পুৰিসস্স ৱা ইত্থিমতিং আৰোচেতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘ইমেসং ছন্নং সিক্খাপদানং ৱীতিক্কমস্স ৱসেনা’’তি সম্বন্ধো হেট্ঠা দস্সিতো এৱ.

কুহনাতিআদীসূতি হেট্ঠা উদ্দিট্ঠপাড়িযাৱ পদুদ্ধাৰো. অযং পাড়ীতি অযং ৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৮৬১) আগতা নিদ্দেসপাড়ি.

১৭. চীৱৰাদিপচ্চযা লব্ভন্তীতি লাভা. তে এৱ সক্কচ্চং আদৰৱসেন দিয্যমানা সক্কাৰা. পত্থটযসতা কিত্তিসদ্দো. তং লাভঞ্চ সক্কাৰঞ্চ কিত্তিসদ্দঞ্চ. সন্নিস্সিতস্সাতি এত্থ তণ্হানিস্সযো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘পত্থযন্তস্সা’’তি. অসন্তগুণদীপনকামস্সাতি অসন্তে অত্তনি অৱিজ্জমানে সদ্ধাদিগুণে সম্ভাৱেতুকামস্স. অসন্তগুণসম্ভাৱনতালক্খণা, পটিগ্গহণে চ অমত্তঞ্ঞুতালক্খণা হি পাপিচ্ছতা. ইচ্ছায অপকতস্সাতি পাপিকায ইচ্ছায সম্মাআজীৱতো অপেতো কতোতি অপকতো. তথাভূতো চ আজীৱূপদ্দৱেন উপদ্দুতোতি কত্ৱা আহ ‘‘উপদ্দুতস্সাতি অত্থো’’তি.

কুহনমেৱ পচ্চযুপ্পাদনস্স ৱত্থূতি কুহনৱত্থু. তিৱিধম্পেতং তত্থ আগতং তস্স নিস্সযভূতায ইমায পাড়িযা দস্সেতুন্তি এৱমত্থো দট্ঠব্বো. তদত্থিকস্সেৱাতি তেহি চীৱৰাদীহি অত্থিকস্সেৱ. পটিক্খিপনেনাতি চীৱৰাদীনং পটিক্খিপনহেতু. অস্সাতি ভৱেয্য. পটিগ্গহণেন চাতি চ-সদ্দেন পুব্বে ৱুত্তং পটিক্খিপনং সমুচ্চিনোতি.

ভিয্যোকম্যতন্তি বহুকামতং. যন্তি কিৰিযাপৰামসনং, তস্মা ‘‘ধাৰেয্যা’’তি এত্থ যদেতং সঙ্ঘাটিং কত্ৱা ধাৰণং, এতং সমণস্স সাৰুপ্পন্তি যোজনা. পাপণিকানীতি আপণতো ছড্ডিতানি. নন্তকানীতি অন্তৰহিতানি চোড়খণ্ডানি. উচ্চিনিত্ৱাতি উঞ্ছনেন চিনিত্ৱা সঙ্গহেত্ৱা. উঞ্ছাচৰিযাযাতি উঞ্ছাচৰিযায লদ্ধেন. গিলানস্স পচ্চযভূতা ভেসজ্জসঙ্খাতা জীৱিতপৰিক্খাৰা গিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰা. পূতিমুত্তন্তি পুৰাণস্স, অপুৰাণস্স চ সব্বস্স গোমুত্তস্সেতং নামং. পূতিমুত্তেনাতি পূতিভাৱেন মুত্তেন পৰেহি ছড্ডিতেন, পূতিভূতেন ৱা গোমুত্তেন. ধুতৱাদোতি পৰেসম্পি ধুতগুণৱাদী. সম্মুখীভাৱাতি সম্মুখতো ৱিজ্জমানত্তা, লব্ভমানতাযাতি অত্থো.

অত্তানং উত্তৰিমনুস্সধম্মাধিগমস্স সামন্তে কত্ৱা জপ্পনং সামন্তজপ্পনং. মহেসক্খোতি মহানুভাৱো, উত্তৰিমনুস্সধম্মাধিগমেনাতি অধিপ্পাযো. ‘‘মিত্তো’’তি সামঞ্ঞতো ৱত্ৱা পুন তং ৱিসেসেতি ‘‘সন্দিট্ঠো সম্ভত্তো’’তি. দিট্ঠমত্তো হি মিত্তো সন্দিট্ঠো. দড়্হভত্তিকো সম্ভত্তো. সহাযোতি সহ আযনকো, সখাতি অত্থো. সত্তপদিনো হি ‘‘সখা’’তি ৱুচ্চন্তি. ৱিহাৰো পাকাৰপৰিচ্ছিন্নো সকলো আৱাসো. অড্ঢযোগো দীঘপাসাদো, গৰুড়সণ্ঠানপাসাদোতিপি ৱদন্তি. পাসাদো চতুৰস্সপাসাদো. হম্মিযং মুণ্ডচ্ছদনপাসাদো. কূটাগাৰং দ্ৱীহি কণ্ণিকাহি কত্তব্বপাসাদো. অট্টো পটিৰাজূনম্পি পটিবাহনযোগ্যো চতুপঞ্চভূমকো পটিস্সযৱিসেসো. মাড়ো এককূটসঙ্গহিতো অনেককোণৱন্তো পটিস্সযৱিসেসো. উদ্দণ্ডো অগব্ভিকা একদ্ৱাৰা দীঘসালাতি ৱদন্তি. অপৰে পন ভণন্তি – ৱিহাৰো নাম দীঘমুখপাসাদো. অড্ঢযোগো একপস্সেন ছদনকসেনাসনং. তস্স কিৰ একপস্সে ভিত্তি উচ্চতৰা হোতি, ইতৰপস্সে নীচা, তেন তং একপস্সছদনকং হোতি. পাসাদো আযতচতুৰস্সপাসাদো. হম্মিযং মুণ্ডচ্ছদনং চন্দিকঙ্গণযুত্তং. গুহা কেৱলা পব্বতগুহা. লেণং দ্ৱাৰবদ্ধং. কূটাগাৰং যো কোচি কণ্ণিকাবদ্ধপাসাদো. অট্টো বহলভিত্তিগেহং. যস্স গোপানসিযো অগ্গহেত্ৱা ইট্ঠকাহি এৱ ছদনং হোতি. অট্টালকাকাৰেন কৰীযতীতিপি ৱদন্তি. মাড়ো ৱট্টাকাৰেন কতসেনাসনং. উদ্দণ্ডো একো পটিস্সযৱিসেসো. যো ‘‘ভণ্ডসালা, উদোসিত’’ন্তিপি ৱুচ্চতি. উপট্ঠানসালা সন্নিপতনট্ঠানং.

কুচ্ছিতৰজভূতায পাপিচ্ছতায নিৰত্থকং কাযৱচীৱিপ্ফন্দনিগ্গণ্হনং কোৰজং, তং এতস্স অত্থীতি কোৰজিকো, কোহঞ্ঞেন সংযতকাযো, অতিৱিয, অভিণ্হং ৱা কোৰজিকো কোৰজিককোৰজিকো. অতিপৰিসঙ্কিতোতি কেচি. অতিৱিয কুহো কুহককুহকো, সাতিসযৱিম্হাপকোতি অত্থো. অতিৱিয লপো লপনকো লপকলপকো. মুখসম্ভাৱিকোতি কোৰজিককোৰজিকাদিভাৱেন পৱত্তৱচনেহি অত্তনো মুখমত্তেন অঞ্ঞেহি সম্ভাৱিকো. সো এৱৰূপো এৱৰূপতায এৱ অত্তানং পৰং ৱিয কত্ৱা ‘‘অযং সমণো’’তিআদীনি কথেতি. গম্ভীৰন্তিআদি তস্সা কথায উত্তৰিমনুস্সধম্মপটিবদ্ধতায ৱুত্তং.

সম্ভাৱনাধিপ্পাযকতেনাতি ‘‘কথং নু খো মং জনো ‘অৰিযো’তি ৱা ‘ৱিসেসলাভী’তি ৱা সম্ভাৱেয্যা’’তি ইমিনা অধিপ্পাযেন কতেন. গমনং সণ্ঠপেতীতি ৱিসেসলাভীনং গমনং ৱিয অত্তনো গমনং সক্কচ্চং ঠপেতি, সতো সম্পজানোৱ গচ্ছন্তো ৱিয হোতি. পণিধাযাতি ‘‘অৰহাতি মং জানন্তূ’’তি চিত্তং সণ্ঠপেত্ৱা, পত্থেত্ৱা ৱা. সমাহিতো ৱিযাতি ঝানসমাধিনা সমাহিতো ৱিয. আপাথকজ্ঝাযীতি মনুস্সানং আপাথট্ঠানে সমাধিসমাপন্নো ৱিয নিসীদন্তো আপাথকে জনস্স পাকটট্ঠানে ঝাযী. ইৰিযাপথসঙ্খাতন্তি ইৰিযাপথসণ্ঠপনসঙ্খাতং.

পচ্চযপটিসেৱনসঙ্খাতেনাতি অযোনিসো উপ্পাদিতানং পচ্চযানং পটিসেৱনন্তি এৱং কথিতেন, তেন ৱা পচ্চযপটিসেৱনেন সঙ্খাতব্বেন কথিতব্বেন. অঞ্ঞং ৱিয কত্ৱা অত্তনো সমীপে ভণনং সামন্তজপ্পিতং. আ-কাৰস্স ৰস্সত্তং কত্ৱা ‘‘অট্ঠপনা’’তি ৱুত্তং. কুহনং কুহো, তস্স অযনা পৱত্তি কুহাযনা, কুহস্স ৱা পুগ্গলস্স অযনা গতি কিৰিযা কুহাযনা. কুহেতি, কুহেন ৱা ইতোতি কুহিতো, কুহকো.