নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স.
ৱিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা
ৱিসুদ্ধিমগ্গো নামাযং গন্থো পিটকত্তযসাৰভূতো সকললোকে পটিপত্তিদীপকগন্থানং অগ্গো হোতি সেট্ঠো পমুখো পামোক্খো উত্তমো পৱৰো চাতি ৱিঞ্ঞূহি পসত্থো. তত্থ হি সঙ্গীতিত্তযাৰূড়্হস্স তেপিটকবুদ্ধৱচনস্স অত্থং সংখিপিত্ৱা সিক্খত্তযসঙ্গহিতং ব্ৰহ্মচৰিযং পৰিপুণ্ণং পকাসিতং সুৱিসদঞ্চ. এৱং পসত্থস্সেতস্স ৱিসুদ্ধিমগ্গস্স নিদানকথাযপি ভৱিতব্বমেৱ. তস্মাদানি তম্পকাসনত্থমিদং পঞ্হকম্মং ৱুচ্চতি –
‘‘সো পনেস ৱিসুদ্ধিমগ্গো কেন কতো, কদা কতো, কত্থ কতো, কস্মা কতো, কিমত্থং কতো, কিং নিস্সায কতো, কেন পকাৰেন কতো, কিস্স সকললোকে পত্থটো’’তি.
তত্থ কেন কতোতি আচৰিযবুদ্ধঘোসত্থেৰৱৰেন তেপিটকসঙ্গহট্ঠকথাকাৰেন কতো.
কদা কতোতি অম্হাকং ভগৱতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স সকললোকনাথস্স পৰিনিব্বুতিকালতো পচ্ছা দসমে ৱস্সসতকে (৯৭৩ -বুদ্ধৱস্সে) কতো.
কত্থ কতোতি সীহড়দীপে অনুৰাধপুৰে মহাৱিহাৰে কতো.
কস্মা কতোতি ৱিসুদ্ধিকামানং সাধুজনানং তদধিগমুপাযং সম্মাপটিপত্তিনযং ঞাপেতুকামতাসঙ্খাতেন অত্তনো অজ্ঝাসযেন সঞ্চোদিতত্তা, সঙ্ঘপালত্থেৰেন চ অজ্ঝেসিতত্তা কতো.
এত্থ পন ঠত্ৱা আচৰিযবুদ্ধঘোসত্থেৰস্স উপ্পত্তি কথেতব্বা, সা চ মহাৱংসে (চূড়ৱংসোতিপি ৱোহৰিতে দুতিযভাগে) সত্ততিংসমপৰিচ্ছেদে পন্নৰসাধিকদ্ৱিসতগাথাতো (৩৭, ২১৫) পট্ঠায বাত্তিংসায গাথাহি পকাসিতাযেৱ. কথং? –
মহাৱংস-বুদ্ধঘোসকথা
২১৫. বোধিমণ্ডসমীপম্হি, জাতো ব্ৰাহ্মণমাণৱো;
ৱিজ্জা-সিপ্প-কলা-ৱেদী, তীসু ৱেদেসু পাৰগূ.
২১৬. সম্মা ৱিঞ্ঞাতসমযো, সব্বৱাদৱিসাৰদো;
ৱাদত্থী জম্বুদীপম্হি, আহিণ্ডন্তো পৱাদিকো.
২১৭. ৱিহাৰমেক’মাগম্ম, ৰত্তিং পাতঞ্জলীমতং;
পৰিৱত্তেতি সম্পুণ্ণ-পদং সুপৰিমণ্ডলং.
২১৮. তত্থেকো ৰেৱতো নাম, মহাথেৰো ৱিজানিয;
‘‘মহাপঞ্ঞো অযং সত্তো, দমেতুং ৱট্টতী’’তি, সো.
২১৯. ‘‘কো নু গদ্ৰভৰাৱেন, ৱিৰৱন্তো’’তি অব্ৰৱি;
‘‘গদ্ৰভানং ৰৱে অত্থং, কিং জানাসী’’তি আহ তং.
২২০. ‘‘অহং জানে’’তি ৱুত্তো সো, ওতাৰেসি সকং মতং;
পুট্ঠং পুট্ঠং ৱিযাকাসি, ৱিৰদ্ধম্পি চ দস্সযি.
২২১. ‘‘তেন হি ত্ৱং সকং ৱাদ-মোতাৰেহী’’তি চোদিতো;
পাড়ি’মাহা’ভিধম্মস্স, অত্থ’মস্স ন সো’ধিগা.
২২২. আহ‘‘কস্সে’স মন্তো’’তি,‘‘বুদ্ধমন্তো’’তি সো’ব্ৰৱি;
‘‘দেহি মেতং’’তি ৱুত্তে হি, ‘‘গণ্হ পব্বজ্জ তং’’ইতি.
২২৩. মন্তত্থী পব্বজিত্ৱা সো, উগ্গণ্হি পিটকত্তযং;
একাযনো অযং মগ্গো, ইতি পচ্ছা ত’মগ্গহি.
২২৪. বুদ্ধস্স ৱিয গম্ভীৰ-ঘোসত্তা নং ৱিযাকৰুং;
বুদ্ধঘোসোতি ঘোসো হি, বুদ্ধো ৱিয মহীতলে.
২২৫. তত্থ ঞাণোদযং [ঞাণোদযং নামপকৰণং ইদানি কুহিঞ্চিপি ন দিস্সতি;] নাম, কত্ৱা পকৰণং তদা;
ধম্মসঙ্গণিযাকাসি, কচ্ছং সো অট্ঠসালিনিং [ইদানি দিস্সমানা পন অট্ঠসালিনী সীহড়দীপিকাযেৱ; ন জম্বুদীপিকা; পৰতো (৫৪-৫৫ পিট্ঠেসু) এস আৱিভৱিস্সতি].
২২৬. পৰিত্তট্ঠকথঞ্চেৱ [পৰিত্তট্ঠকথন্তি পিটকত্তযস্স সঙ্খেপতো অত্থৱণ্ণনাভূতা খুদ্দকট্ঠকথাতি অধিপ্পেতা ভৱেসু], কাতুং আৰভি বুদ্ধিমা;
তং দিস্ৱা ৰেৱতো থেৰো, ইদং ৱচনমব্ৰৱি.
২২৭. ‘‘পাড়িমত্তং ইধানীতং, নত্থি অট্ঠকথা ইধ [এত্থ সগীভিত্তযাৰূড়্হা মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেৰস্স সন্তিকা উগ্গহিতা সিস্সানুসিস্সপৰম্পৰাততা মূলট্ঠকথা কস্মা জম্বুদীপে সব্বসো অন্তৰহিতাতি ৱিমংসিতব্বং];
তথাচৰিযৱাদা চ, ভিন্নৰূপা ন ৱিজ্জৰে.
২২৮. সীহড়ট্ঠকথা সুদ্ধা, মহিন্দেন মতীমতা;
সঙ্গীতিত্তযমাৰূড়্হং, সম্মাসম্বুদ্ধদেসিতং.
২২৯. সাৰিপুত্তাদিগীতঞ্চ, কথামগ্গং সমেক্খিয;
কতা সীহড়ভাসায, সীহড়েসু পৱত্ততি.
২৩০. তং তত্থ গন্ত্ৱা সুত্ৱা ত্ৱং, মাগধানং নিৰুত্তিযা;
পৰিৱত্তেহি, সা হোতি, সব্বলোকহিতাৱহা’’.
২৩১. এৱং ৱুত্তে পসন্নো সো, নিক্খমিত্ৱা ততো ইমং;
দীপং আগা ইমস্সেৱ [ইদস্সেৱাতি ইমস্সেৱ মহানামৰঞ্ঞো কালে ৯৫৩-৯৭৫ বুদ্ধৱস্সে; অযঞ্চ ৱস্সপৰিচ্ছেদো সীহড়ৰাজৱংসং নিস্সায দস্সিতো; যুৰোপিযৱিচক্খণানং পন মতেন ৯৪১-৯৬৪ বুদ্ধৱস্সে ইতি ৱেদিতব্বো; এৱমুপৰিপি;], ৰঞ্ঞো কালে মহামতি.
২৩২. মহাৱিহাৰং সম্পত্তো, ৱিহাৰং সব্বসাধুনং;
মহাপধানঘৰং গন্ত্ৱা, সঙ্ঘপালস্স সন্তিকা.
২৩৩. সীহড়ট্ঠকথং সুত্ৱা, থেৰৱাদঞ্চ সব্বসো;
‘‘ধম্মস্সামিস্স এসোৱ, অধিপ্পাযো’’তি নিচ্ছিয.
২৩৪. তত্থ সঙ্ঘং সমানেত্ৱা, ‘‘কাতুং অট্ঠকথং মম;
পোত্থকে দেথ সব্বে’’তি, আহ, ৱীমংসিতুং স তং.
২৩৫. সঙ্ঘো গাথাদ্ৱযং তস্সা’দাসি ‘‘সামত্থিযং তৱ;
এত্থ দস্সেহি, তং দিস্ৱা, সব্বে দেমাতি পোত্থকে’’ [২৩৪-৫ গাথাসু অযমত্থযোজনা– ‘‘তত্থ মহাৱিহাৰে সংঘং মহানেত্ৱা সংঘ সন্নিপাতং কাৰেত্ৱা আচৰিযপুব্বদ্ধঘোসো এৱমাহ ‘অট্ঠকথং কাতুং সব্বে পাড়ি-অট্ঠকথা-পোত্থকে মম দেথা’তি; সো সংঘো তং ৱীমংসিতুং সংযুত্তনিকাযতো ‘অন্তোজটা’তিআদিকং চ ‘সীলে পতিট্ঠাযা’তিআদিকং চাতি গাথাদ্ৱযং তস্স অদাসি ‘এত্থ তৱ সামত্থিযং ঞাণপ্পভাৱং দস্সেতি; তং দিস্ৱা সব্বে পোত্থকে দেমা’তিৱত্ৱা’’তি; ইমিনা পন অযমত্থা দস্সিতো হোতি ‘‘আচৰিয বুদ্ধঘোসো ৱিসুদ্ধিমগ্গং কৰোন্তো তদেৱ গাথাদ্ৱযং ওলোকেত্ৱা, কিঞ্চিপি অঞ্ঞং পোত্থকং অনোলোকেত্ৱা অকাসী’’তি; তস্স পনত্থস্স যুত্তাযুত্তৱিচাৰণা পৰতো (৩৯-৪৯-পিট্ঠেসু) আগমিস্সতি].
২৩৬. পিটকত্তয’মেত্থেৱ, সদ্ধিং অট্ঠকথায সো;
ৱিসুদ্ধিমগ্গং নামা’কা, সঙ্গহেত্ৱা সমাসতো.
২৩৭. ততো সঙ্ঘং সমূহেত্ৱা, সম্বুদ্ধমতকোৱিদং;
মহাবোধিসমীপম্হি, সো তং ৱাচেতু মাৰভি.
২৩৮. দেৱতা তস্স নেপুঞ্ঞং, পকাসেতুং মহাজনে;
ছাদেসুং পোত্থকং সোপি, দ্ৱত্তিক্খত্তুম্পি তং অকা [২৩৮ গাথায অযমত্থো– ‘‘দেৱতা তস্স বুদ্ধঘোসস্স নেপুঞ্ঞং নিপুণঞ্ঞাপ্পসাৱং মহাজনস্স পকাসেতুং তেন লিখিতং ৱিসুদ্ধিমগ্গপোত্থকং ছাদেসুং পটিচ্ছাদেত্ৱা অপস্সিযভাৱং পাপেত্ৱা ঠপেসুং; সোপি বুদ্ধঘোসো দুতিযম্পি তং লিখি, তম্পি দেৱতা ছদেসুং; ততিযম্পি লিখী’’তি; তেন ৱুত্তং ‘‘দ্ৱত্তিক্খত্তুম্পি তং অকা’’তি; ইদমেৱ মহাৱংসৱচনং নিস্সায ৱিত্তাৰেত্ৱা কথিতায বুদ্ধঘোসুপ্পত্তিযা নাম কথাল একৰত্তেনেৱ ৱিসুদ্ধিমগ্গস্স তিক্খত্তুম্পি লিখিত্ৱা নিট্ঠাপিতভাৱো পকাসিতো; ঈদিসী পন কথা বহূনং ৱিম্হযজননীপি পৰিক্খকানং সংসযজননী হোতি; তস্মা ইমিস্সাপি ৱিচাৰণা পৰতো (৪৭-৮-পিট্ঠেসু) দস্সিযিস্সতি].
২৩৯. ৱাচেতুং ততিযে ৱাৰে, পোত্থকে সমুদাহটে;
পোত্থকদ্ৱয’মঞ্ঞম্পি, সণ্ঠপেসুং তহিং মৰূ.
২৪০. ৱাচযিংসু তদা ভিক্খূ, পোত্থকত্তয’মেকতো;
গন্থতো অত্থতো ৱাপি, পুব্বাপৰৱসেন ৱা.
২৪১. থেৰৱাদেহি পাড়ীহি, পদেহি ব্যঞ্জনেহি ৱা;
অঞ্ঞথত্তমহূ নেৱ, পোত্থকেসুপি তীসুপি.
২৪২. অথ উগ্ঘোসযী সঙ্ঘো, তুট্ঠহট্ঠো ৱিসেসতো;
নিস্সংসযং’স মেত্তেয্যো, ইতি ৱত্ৱা পুনপ্পুনং.
২৪৩. সদ্ধিং অট্ঠকথাযা’দা, পোত্থকে পিটকত্তযে;
গন্থাকৰে ৱসন্তো সো, ৱিহাৰে দূৰসঙ্কৰে.
২৪৪. পৰিৱত্তেসি সব্বাপি, সীহড়ট্ঠকথা তদা;
সব্বেসং মূলভাসায, মাগধায নিৰুত্তিযা.
২৪৫. সত্তানং সব্বভাসানং, সা অহোসি হিতাৱহা;
থেৰিযাচৰিযা সব্বে, পাড়িং ৱিয ত’মগ্গহুং.
২৪৬. অথ কত্তব্বকিচ্চেসু, গতেসু পৰিনিট্ঠিতিং;
ৱন্দিতুং সো মহাবোধিং, জম্বুদীপং উপাগমী’’তি [সো মহাবোধি ৱন্দিতুং জম্বুদীপং উপাগমীতি ইদং ৱচনং পুৰিমৱচনেহি অসংসট্ঠং ৱিয হোতি; পুব্বে হি ‘‘আচৰিযবুদ্ধঘোসো বোধিমণ্ডসমীপে জাতো’’তি চ, ‘‘সীহড়দীপং গন্ত্ৱা সীহড়ট্ঠকথাযো মাগধভাসায পৰিৱত্তেহীতি তস্সাচৰিযেন ৰেৱতত্থেৰেন ৱুত্তো’’তি চ ৱুত্তং; তস্মা ইধাপি আচৰিযবুদ্ধঘোসস্স পৱত্তি তদনুৰূপা ‘‘তা ভাসাপৰিৱত্তিতট্ঠকথাযো আদায সাসনুজ্জোতনত্থং জম্বুদীপং উপাগমী’’তি এৱমাদিনা সাসনুজ্জোতনমূলিকা এৱ ভৱিতুং অৰহতি, ন পন মহাবোধিৱন্দনমূলিকাতি].
অযঞ্চ পন মহাৱংসকথা ১৯৫০ - খৰিস্তৱস্সে হাবদমহাৱিজ্জালযমুদ্দণযন্তে ৰোমক্খৰেন মুদ্দিতস্স ৱিসুদ্ধিমগ্গপোত্থকস্স পুৰেচাৰিককথাযং ‘‘অনেকানেত্থ অত্থি ৱিচাৰেতব্বানী’’তি ৱত্ৱা ধম্মানন্দকোসম্বীনামকেন ৱিচক্খণেন ৱিচাৰিতা. তমেত্থ যুত্তাযুত্তৱিচিননায দস্সেত্ৱা অনুৱিচাৰণম্পিস্স কৰিস্সাম.
জাতিদেসৱিচাৰণা
১. তত্থ হি তেন ধম্মানন্দেন ‘‘বুদ্ধঘোসো বোধিমণ্ডসমীপে (বুদ্ধগযাযং) জাতোতি ন যুত্তমেত’’ন্তি ৱত্ৱা তংসাধনত্থায চত্তাৰি ব্যতিৰেককাৰণানি দস্সিতানি. কথং?
(ক) ‘‘বুদ্ধঘোসেন পকাসিতেসু তংকালিকৱত্থূসু একম্পি তং নত্থি, যং মগধেসু উপ্পন্ন’’ন্তি পঠমং কাৰণং দস্সিতং. তদকাৰণমেৱ. আচৰিযবুদ্ধঘোসত্থেৰো হি সঙ্গহট্ঠকথাযো কৰোন্তো পোৰাণট্ঠকথাযোযেৱ সংখিপিত্ৱা, ভাসাপৰিৱত্তনমত্তেন চ ৱিসেসেত্ৱা অকাসি, ন পন যং ৱা তং ৱা অত্তনো দিট্ঠসুতং দস্সেত্ৱা. ৱুত্তঞ্হেতং আচৰিযেন –
‘‘সংৱণ্ণনং তঞ্চ সমাৰভন্তো,
তস্সা মহাঅট্ঠকথং সৰীৰং;
কত্ৱা মহাপচ্চৰিযং তথেৱ,
কুৰুন্দিনামাদিসু ৱিস্সুতাসু.
ৱিনিচ্ছযো অট্ঠকথাসু ৱুত্তো,
যো যুত্তমত্থং অপৰিচ্চজন্তো;
অথোপি অন্তোগধথেৰৱাদং,
সংৱণ্ণনং সম্ম সমাৰভিস্স’’ন্তি [পাৰা. অট্ঠ. ১.গন্থাৰম্ভকথা] চ.
‘‘ততো চ ভাসন্তৰমেৱ হিত্ৱা,
ৱিত্থাৰমগ্গঞ্চ সমাসযিত্ৱা;
ৱিনিচ্ছযং সব্বমসেসযিত্ৱা,
তন্তিক্কমং কিঞ্চি অৱোক্কমিত্ৱা.
সুত্তন্তিকানং ৱচনানমত্থং,
সুত্তানুৰূপং পৰিদীপযন্তী;
যস্মা অযং হেস্সতি ৱণ্ণনাপি,
সক্কচ্চ তস্মা অনুসিক্খিতব্বা’’তি [পাৰা. অট্ঠ. ১.গন্থাৰম্ভকথা] চ.
যথেৱ চ আচৰিযবুদ্ধঘোসেন অত্তনো অট্ঠকথাসু তংকালিকানি মাগধিকানি ৱত্থূনি ন পকাসিতানি, তথেৱ সীহড়িকানিপি দক্খিণইন্দিযৰট্ঠিকানিপি. ন হি তত্থ ৱসভৰাজকালতো (৬০৯-৬৫৩ -বুদ্ধৱস্স) পচ্ছা উপ্পন্নৱত্থূনি দিট্ঠানি ঠপেত্ৱা মহাসেনৰাজৱত্থুং [পাৰা. অট্ঠ. ২.২৩৬-২৩৭], আচৰিযো চ ততো তিসতমত্তৱস্সেহি পচ্ছাতৰে মহানামৰঞ্ঞো কালে (৯৫৩-৯৭৫-বু-ৱ) সীহড়দীপমুপাগতো. তস্মা অট্ঠকথাসু তংকালিকমাগধিকৱত্থূনং অপ্পকাসনমত্তেন ন সক্কা তক্কত্তা ন মাগধিকোতি ঞাতুন্তি.
[খ) পুনপি তেন ‘‘সব্বেসুপি বুদ্ধঘোসগন্থেসু উত্তৰইন্দিযদেসাযত্তং পচ্চক্খতো দিট্ঠস্স ৱিয পকাসনং নত্থী’’তি দুতিযং কাৰণং দস্সিতং. তস্সপি অকাৰণভাৱো পুৰিমৱচনেনেৱ ৱেদিতব্বো. অপিচ সাৰত্থপ্পকাসিনিযা নাম সংযুত্তট্ঠকথাযং, সুমঙ্গলৱিলাসিনিযা নাম দীঘনিকাযট্ঠকথাযঞ্চ ৱুত্তসংৱণ্ণনাযপি ৱেদিতব্বো. তত্থ হি –
‘‘যথেৱ হি কলম্বনদীতীৰতো ৰাজমাতুৱিহাৰদ্ৱাৰেন থূপাৰামং গন্তব্বং হোতি, এৱং হিৰঞ্ঞৱতিকায নাম নদিযা পাৰিমতীৰতো সালৱনং উয্যানং. যথা অনুৰাধপুৰস্স থূপাৰামো, এৱং তং কুসিনাৰায হোতি. থূপাৰামতো দক্খিণদ্ৱাৰেন নগৰং পৱিসনমগ্গো পাচীনমুখো গন্ত্ৱা উত্তৰেন নিৱত্ততি, এৱং উয্যানতো সালপন্তি পাচীনমুখা গন্ত্ৱা উত্তৰেন নিৱত্তা. তস্মা তং উপৱত্তনন্তি ৱুচ্চতী’’তি [সং. নি. অট্ঠ. ১.১.১৮৬; দী. নি. অট্ঠ. ২.১৯৮] –
পচ্চক্খতো দিট্ঠস্স ৱিয পকাসনম্পি দিস্সতেৱ. তম্পি পন পোৰাণট্ঠকথাহি ভাসাপৰিৱত্তনমত্তমেৱাতি গহেতব্বং, তাদিসায অত্থসংৱণ্ণনায মহামহিন্দত্থেৰকালতোযেৱ পভুতি ৱুত্তায এৱ ভৱিতব্বত্তাতি.
[গ) পুনপি তেন ‘‘উণ্হস্সাতি অগ্গিসন্তাপস্স, তস্স ৱনদাহাদীসু সম্ভৱো ৱেদিতব্বো’’তি ৱিসুদ্ধিমগ্গে (১, ৩০-পিট্ঠে) ৱুত্তসংৱণ্ণনং পকাসেত্ৱা ‘‘তস্সা পনস্স অৱহসনীযভাৱো পাকটোযেৱা’’তি চ হীড়েত্ৱা ‘‘ইন্দিযৰট্ঠে পন উত্তৰদেসেসু গিম্হকালে ৱত্থচ্ছাদনৰহিতা মানুসকাযচ্ছৱি সূৰিযসন্তাপেন একংসতো দয্হতি, তং ন জানন্তি দক্খিণইন্দিযদেসিকা’’তি ততিযং কাৰণং দড়্হতৰভাৱেন দস্সিতং. তত্থ পন যদি ‘‘সূৰিযসন্তাপেন একংসতো দয্হতী’’তি এতং উজুকতো সূৰিযৰস্মিসন্তাপেনেৱ দড্ঢভাৱং সন্ধায ৱুচ্চেয্য, এৱং সতি ডংসমকসৱাতাতপসৰীসপসম্ফস্সানন্তি পদে আতপসদ্দেন সমানত্থত্তা ন যুত্তমেৱ. যদি পন সূৰিযসন্তাপসঞ্জাতেন উণ্হউতুনা দড্ঢভাৱং সন্ধায ৱুচ্চেয্য, এৱং সতি উত্তৰইন্দিযদেসেসু, অঞ্ঞত্থ চ তাদিসেসু অতিউণ্হট্ঠানেসু সূৰিযসন্তাপসঞ্জাতস্স উণ্হউতুনো পটিঘাতায চীৱৰং সেনাসনঞ্চ পটিসেৱীযতীতি অযমত্থো ন ন যুত্তো. তথা হি ৱুত্তং ৱিনযট্ঠকথাযং (৩, ৫৮)
‘‘সীতং উণ্হন্তি উতুৱিসভাগৱসেন ৱুত্ত’’ন্তি.
সা পন ৱিসুদ্ধিমগ্গে পদত্থসংৱণ্ণনা পোৰাণসুত্তন্তট্ঠকথাহি আগতা ভৱেয্য. তথা হি ৱুত্তং পপঞ্চসূদনিযা নাম মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায সব্বাসৱসুত্তৱণ্ণনাযং (১, ৫৮) ‘‘উণ্হন্তি চেত্থ অগ্গিসন্তাপোৱ ৱেদিতব্বো, সূৰিযসন্তাপৱসেন পনেতং ৱত্থু ৱুত্ত’’ন্তি. এত্থ চ সচাযমত্থো আচৰিযেন অত্তনো মতিৱসেন ৱুত্তো অস্স, তস্স ৱত্থুস্স পোৰাণট্ঠকথাযং ৱুত্তভাৱঞ্চ তস্সা অত্থসংৱণ্ণনায অত্তনো মতিভাৱঞ্চ যুত্তভাৱঞ্চ পকাসেয্য. আচৰিযো হি যত্থ যত্থ পোৰাণট্ঠকথাসু অৱুত্তত্থং ৱিসেসেত্ৱা দস্সেতি, তত্থ তত্থ তাদিসং ঞাপকৱচনম্পি পকাসেতিযেৱ, যথা সুমঙ্গলৱিলাসিনিযং (১, ৭২) ‘‘এত্থ আণত্তিযনিস্সগ্গিযথাৱৰাপি পযোগা যুজ্জন্তি, অট্ঠকথাসু পন অনাগতত্তা ৱীমংসিত্ৱা গহেতব্বা’’তি ৱচনং, যথা চ পপঞ্চসূদনিযং (১, ৩০) ‘‘অৱিচাৰিতমেতং পোৰাণেহি, অযং পন অত্তনো মতী’’তি ৱচনং. ন চেত্থ কিঞ্চিপি ঞাপকৱচনং পকাসিতং. তস্মা ‘‘যদেতং ‘উণ্হস্সাতি অগ্গিসন্তাপস্সা’তি চ, ‘উণ্হন্তি চেত্থ অগ্গিসন্তাপোৱ ৱেদিতব্বো’তি চ ৱচনং, এতং পোৰাণসুত্তন্তট্ঠকথাৱচন’’ন্তি ৱেদিতব্বন্তি.
(ঘ) পুনপি তেন ‘‘পপঞ্চসূদনিযা নাম মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথাযং গোপালকসুত্তং সংৱণ্ণেন্তো [ম. নি. অট্ঠ. ১.৩৫০] বুদ্ধঘোসো ‘মগধৱিদেহৰট্ঠানং অন্তৰে গঙ্গায নদিযা মজ্ঝে ৱালুকত্থলদীপকা অত্থী’তি সদ্দহতি মঞ্ঞে. বুদ্ধঘোসেন পন দিট্ঠগঙ্গা সীহড়দীপে মহাৱেলিগঙ্গাযেৱ, ন পন ইন্দিযৰট্ঠিকানং সেট্ঠসম্মতা মহাগঙ্গাতি পাকটোযেৱাযমত্থো’’তি চতুত্থং কাৰণং দস্সিতং. তং পন ইদানি মহাগঙ্গায মজ্ঝে তস্মিং ঠানে তাদিসং দীপকং অদিস্ৱা ‘‘পুব্বেপি এৱমেৱ ভৱেয্যা’’তি একংসতো গহেত্ৱা ৱুত্তৱচনমত্তমেৱ. নদিযো পন সব্বদাপি তেনেৱাকাৰেন তিট্ঠন্তীতি ন সক্কা গহেতুন্তি পাকটোযেৱাযমত্থো. তস্মা যথা পুব্বে তস্স গোপালস্স কালে তস্মিং ঠানে মজ্ঝে গঙ্গায তাদিসা দীপকা সংৱিজ্জমানা অহেসুং, তথেৱ পোৰাণট্ঠকথাসু এস অত্থো সংৱণ্ণিতো, তদেৱ চ ৱচনং আচৰিযেন ভাসাপৰিৱত্তনং কত্ৱা পকাসিতন্তি এৱমেৱ গহেতব্বং. তস্মা তম্পি অকাৰণমেৱাতি.
ব্ৰাহ্মণকুলৱিচাৰণা
২. অথ ‘‘ব্ৰাহ্মণমাণৱো’’তি পদম্পি তেন এৱং ৱিচাৰিতং –
(ক) ‘‘বুদ্ধঘোসো ‘ব্ৰাহ্মণকুলজাতো’তি ন সক্কা গহেতুং. কস্মা ৱেদকালতো পট্ঠায যাৱজ্জতনা সব্বেপি ব্ৰাহ্মণা
ব্ৰাহ্মণোস্য মুখমাসীদি, বাহূ ৰাজন্য? কত?;
ঊৰূ তদস্য যদ ৱগ্য?, পদ্ভ্যাং গূদ্ৰো অজাযতা’’তি [ইৰুৱেদ, ১০-মণ্ডল, ৯০; তথা অথৱ ৬ ৱেদ ১৯, ৬, ৬].
ইমং পুৰিসসুত্তং নাম মন্তং জানন্তীতি সদ্দহিযা.
অযং পনস্সা অত্থো – ‘ব্ৰাহ্মণো অস্স (ব্ৰহ্মুনো) মুখং আসি. বাহূ ৰাজঞ্ঞো কতো, খত্তিযা অস্স বাহূতি ৱুত্তং হোতি. যো ৱেস্সো, সো অস্স ঊৰূ. সুদ্দো অস্স পাদেহি অজাযী’তি.
বুদ্ধঘোসো পন ‘পণ্ডিতব্ৰাহ্মণো’তি ঞাতোপি তং গাথং ন অঞ্ঞাসি. তথা হি তেন বন্ধুপাদাপচ্চাতি পদস্স অত্থৱণ্ণনাযং ‘তেসং কিৰ অযং লদ্ধি – ব্ৰাহ্মণা ব্ৰহ্মুনো মুখতো নিক্খন্তা, খত্তিযা উৰতো, ৱেস্সা নাভিতো, সুদ্দা জাণুতো, সমণা পিট্ঠিপাদতো’তি [দী. নি. অট্ঠ. ১.২৬৩; ম. নি. অট্ঠ. ১.৫০৮] তিস্সা ৱেদগাথায অসমানত্থো ৱণ্ণিতো’’তি.
অযং পনেত্থ অনুৱিচাৰণা – যদি চ তংকালিকানম্পি ব্ৰাহ্মণানং লদ্ধি তথেৱ ভৱেয্য যথা এতিস্সং গাথাযং ৱুত্তা, সা চত্থৱণ্ণনা আচৰিযস্স মতিমত্তা. এৱং সতি সা ৱিচাৰণা যুত্তা ভৱেয্য. এতিস্সং পন গাথাযং ‘‘ব্ৰাহ্মণোস্য মুখমাসীদি’’তি পঠমপাদেন ‘‘ব্ৰাহ্মণা ব্ৰহ্মুনো মুখতো জাতা’’তি অত্থো উজুকতো ন লব্ভতি. বুদ্ধকালে পন ব্ৰাহ্মণানং লদ্ধি ‘‘ব্ৰাহ্মণা ব্ৰহ্মুনো মুখতো জাতা’’তি এৱমেৱ অহোসীতি পাকটোযেৱাযমত্থো. তথা হি দীঘনিকাযে পাথিকৱগ্গে অগ্গঞ্ঞসুত্তে (৩, ৬৭) –
‘‘দিস্সন্তি খো পন ৱাসেট্ঠ ব্ৰাহ্মণানং ব্ৰাহ্মণিযো উতুনিযোপি গব্ভিনিযোপি ৱিজাযমানাপি পাযমানাপি. তে চ ব্ৰাহ্মণা ০ যোনিজাৱ সমানা এৱমাহংসু – ব্ৰাহ্মণোৱ সেট্ঠো ৱণ্ণো, হীনা অঞ্ঞে ৱণ্ণা. ব্ৰাহ্মণোৱ সুক্কো ৱণ্ণো, কণ্হা অঞ্ঞে ৱণ্ণা. ব্ৰাহ্মণাৱ সুজ্ঝন্তি, নো অব্ৰাহ্মণা. ব্ৰাহ্মণাৱ ব্ৰহ্মুনো পুত্তা ওৰসা মুখতো জাতা ব্ৰহ্মজা ব্ৰহ্মনিম্মিতা ব্ৰহ্মদাযাদাতি. তে ব্ৰহ্মানঞ্চেৱ অব্ভাচিক্খন্তি, মুসা চ ভাসন্তি, বহুঞ্চ অপুঞ্ঞং পসৱন্তী’’তি –
ভগৱতা মহাকাৰুণিকেন ৱাসেট্ঠভাৰদ্ৱাজানং ব্ৰাহ্মণমাণৱকানং ভাসিতং, তেহি চ তং অভিনন্দিতং. তে পন দ্ৱেপি মাণৱকা জাতিৱসেন পৰিসুদ্ধব্ৰাহ্মণা চেৱ হোন্তি তিণ্ণম্পি ৱেদানং পাৰগুনো চ. তস্মা ‘‘ব্ৰাহ্মণা ব্ৰহ্মুনো মুখতো নিক্খন্তা’’তি ৱচনস্স তংকালিকানং ব্ৰাহ্মণানং লদ্ধিৱসেন ৱুত্তভাৱো পাকটোযেৱ. যথা চেতং, এৱং ‘‘খত্তিযা উৰতো, ৱেস্সা নাভিতো, সুদ্দা জাণুতো, সমণা পিট্ঠিপাদতো’’তি ৱচনম্পি ‘‘তংকালিকব্ৰাহ্মণানং লদ্ধিঞ্ঞূহি পোৰাণট্ঠকথাচৰিযেহি ৱুত্ত’’ন্তি সদ্দহিত্ৱা আচৰিযবুদ্ধঘোসেন তং সব্বং পোৰাণট্ঠকথাতো ভাসাপৰিৱত্তনমত্তেন ৱিসেসেত্ৱা পকাসিতং ভৱেয্য. তস্মা তাযপি ৱেদগাথায আচৰিযস্স অব্ৰাহ্মণভাৱসাধনং অনুপপন্নমেৱাতি.
(খ) পুনপি তেন আচৰিযবুদ্ধঘোসত্থেৰস্স অব্ৰাহ্মণভাৱসাধনত্থং দুতিযম্পি কাৰণং এৱমাহটং –
‘‘ব্ৰাহ্মণগন্থেসু গব্ভঘাতৱাচকং ভ্ৰূনহাতি পদং পাড়িযং ভূনহু (ভূনহনো) ইতি দিস্সতি. মাগণ্ডিযসুত্তে ভৰিযায মেথুনসংৱাসাভাৱেন উপ্পজ্জনাৰহগব্ভস্স নাসকত্তং সন্ধায মাগণ্ডিযো পৰিব্বাজকো ভগৱন্তং ‘ভূনহু (ভূনহনো) সমণো গোতমো’তি [ম. নি. ২.২০৭ আদযো] আহ. তং বুদ্ধঘোসো ন জানাতীতি পাকটোযেৱ তদত্থসংৱণ্ণনায. তত্থ হি তেন ভূনহুনোতি (ভূনহনস্সা) পদং ‘হতৱড্ঢিনো মৰিযাদকাৰকস্সা’তি [ম. নি. অট্ঠ. ২.২০৭] ৱণ্ণিত’’ন্তি.
তম্পি অযুত্তমেৱ. ন হি মাগণ্ডিযেন ফোট্ঠব্বাৰম্মণাপৰিভোগমত্তমেৱ সন্ধায ভূনহুভাৱো ৱুত্তো, অথ খো ছন্নম্পি লোকামিসাৰম্মণানং অপৰিভোগং সন্ধায ৱুত্তো. তস্মিঞ্হি সুত্তে –
‘‘চক্খুং খো মাগণ্ডিয ৰূপাৰামং ৰূপৰতং ৰূপসম্মুদিতং, তং তথাগতস্স দন্তং গুত্তং ৰক্খিতং সংৱুতং, তস্স চ সংৱৰায ধম্মং দেসেতি, ইদং নু তে এতং মাগণ্ডিয সন্ধায ভাসিতং ‘ভূনহু সমণো গোতমো’তি. এতদেৱ খো পন মে ভো গোতম সন্ধায ভাসিতং ‘ভূনহু সমণো গোতমো’তি. তং কিস্স হেতু, এৱঞ্হি নো সুত্তে ওচৰতীতি…পে… মনো খো মাগণ্ডিয ধম্মাৰামো ধম্মৰতো ধম্মসম্মুদিতো, সো তথাগতস্স দন্তো গুত্তো ৰক্খিতো সংৱুতো, তস্স চ সংৱৰায ধম্মং দেসেতি, ইদং নু তে এতং মাগণ্ডিয সন্ধায ভাসিতং ‘ভূনহু সমণো গোতমো’তি. এতদেৱ খো পন মে ভো গোতম সন্ধায ভাসিতং ‘ভূনহু সমণো গোতমো’তি. তং কিস্স হেতু, এৱঞ্হি নো সুত্তে ওচৰতী’’তি [ম. নি. ২.২০৭ আদযো].
এৱং ভগৱতো চ অনুযোগো মাগণ্ডিযস্স চ পটিঞ্ঞা আগতা.
এত্থ হি মেথুনপ্পটিসেৱনৱসেন ফোট্ঠব্বাৰম্মণপৰিভোগহেতু এৱ গব্ভপতিট্ঠানং সম্ভৱতীতি তদপৰিভোগমেৱ সন্ধায ‘‘ভূনহূ’’তি ৱত্তুং অৰহতি, তদঞ্ঞেসং পন পঞ্চন্নং ৰূপাদিআৰম্মণানং, তত্থাপি ৱিসেসতো ধম্মাৰম্মণস্স সুদ্ধমনোৱিঞ্ঞাণেন পৰিভোগহেতু নত্থি কিঞ্চি গব্ভপতিট্ঠানন্তি তেসং অপৰিভোগং সন্ধায ভূনহূতি ৱত্তুং ন অৰহতিযেৱ, মাগণ্ডিযেন পন সব্বানিপি তানি সন্ধায ৱুত্তভাৱো পটিঞ্ঞাতো, কাৰণঞ্চস্স দস্সিতং ‘‘এৱঞ্হি নো সুত্তে ওচৰতী’’তি. তস্মা কিঞ্চাপি দানি ব্ৰাহ্মণগন্থেসু ভূনহু- (ভ্ৰূনহা) সদ্দো গব্ভঘাতনত্থে দিস্সতি, মাগণ্ডিযসুত্তে পনেসো অত্থো ন যুজ্জতীতি আচৰিযেন ‘‘হতৱড্ঢি মৰিযাদকাৰকো’’তি অযমেৱত্থো পোৰাণট্ঠকথায ভাসাপৰিৱত্তনৱসেন পকাসিতোতি ৱেদিতব্বো.
(গ) পুনপি তেন ‘‘ইদম্পন বুদ্ধঘোসস্স অব্ৰাহ্মণভাৱসাধকং পচ্ছিমকাৰণং, সো হি ৱিসুদ্ধিমগ্গে সীলনিদ্দেসে (১, ৩১) ব্ৰাহ্মণানং পৰিহাসং কৰোন্তো ‘এৱং ইমিনা পিণ্ডপাতপটিসেৱনেন পুৰাণঞ্চ জিঘচ্ছাৱেদনং পটিহঙ্খামি, নৱঞ্চ ৱেদনং অপৰিমিতভোজনপচ্চযং আহৰহত্থক অলংসাটক তত্ৰৱট্টক কাকমাসক ভুত্তৱমিতকব্ৰাহ্মণানং অঞ্ঞতৰো ৱিয ন উপ্পাদেস্সামীতি পটিসেৱতী’তি আহ. ইদং পন একস্স ভিন্নব্ৰাহ্মণলদ্ধিকস্সাপি ৱচনং সিযাতি তদেৱ দড়্হকাৰণং কত্ৱা ন সক্কা ‘বুদ্ধঘোসো অব্ৰাহ্মণো’তি ৱত্তু’’ন্তি ততিযং কাৰণং ৱুত্তং. তং পন অতিসংৱেজনীযৱচনমেৱ. ন হেতং আচৰিযেন ব্ৰাহ্মণানং পৰিহাসং কাতুকামেন ৱুত্তং, ন চ তং পৰিহাসৱচনেন সংযোজেতব্বট্ঠানং, অঞ্ঞদত্থু যথাভূতমত্থং দস্সেত্ৱা সব্ৰহ্মচাৰীনং ওৱাদানুসাসনিদানৱসেন ৱত্তব্বট্ঠানং, তথাযেৱ চ আচৰিযেন ৱুত্তং. তথা হি যে লোকে পৰদত্তূপজীৱিনো সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা অঞ্ঞে ৱাপি চ পুগ্গলা, তে পচ্চৱেক্খণঞাণৰহিতা অসংৱৰে ঠিতা কদাচি অতিপণীতং ৰসং পহূতং লদ্ধা অপৰিমিতম্পি ভুঞ্জেয্যুং, ৱিসেসতো পন ব্ৰাহ্মণা লোকিকৱত্থুৱসেন চ, জাতকাদিসাসনিকৱত্থুৱসেন চ তাদিসা অহেসুন্তি পাকটা. ইমস্মিঞ্হি লোকে ৱস্সসতসহস্সেহি ৱা ৱস্সকোটীহি ৱা অপৰিচ্ছিন্নদ্ধানে কো সক্কা ৱত্তুং ‘‘নেদিসা ভূতপুব্বা’’তি. তস্মা তাদিসেহি ৱিয ন অপৰিমিতভোজনেহি ভৱিতব্বন্তি ওৱাদানুসাসনিদানৱসেনেৱ ৱুত্তং. তদেৱং অত্থসংহিতম্পি সমানং অযোনিসোমনসিকৰোতো অনত্থমেৱ জাতং, যথা সভৰিযস্স মাগণ্ডিযব্ৰাহ্মণস্স অনাগামিমগ্গফলত্থাযপি দেসিতা গাথা [ধ. প. অট্ঠ. ১.সামাৱতীৱত্থু] তেসং ধীতুযা অনত্থায সংৱত্ততীতি সংৱেগোযেৱেত্থ ব্ৰূহেতব্বোতি.
পতঞ্জলিৱাদৱিচাৰণা
৩. অথ তেন ‘‘পাতঞ্জলীমতং পৰিৱত্তেতী’’তি ৱচনম্পি এৱং ৱিচাৰিতং.
(ক) ‘‘বুদ্ধঘোসো পতঞ্জলিস্স ৱা অঞ্ঞেসং ৱা উত্তৰইন্দিযৰট্ঠিকানং ৱাদং অপ্পকমেৱ অঞ্ঞাসি. পতঞ্জলিৱাদেসু হি অণিমা লঘিমাতি ইদমেৱ দ্ৱযং দস্সেসি [ৱিসুদ্ধি. ১.১৪৪] ততুত্তৰি যোগসুত্তং অজানন্তো, পতঞ্জলিৱাদস্স চ তুলেত্ৱা দীপনা তস্স গন্থেসু ন দিস্সতি, পতঞ্জলিনা কতপকৰণঞ্চ পতঞ্জলীতি নামমত্তম্পি চ তত্থ দীপিতং নত্থি. ৱিসুদ্ধিমগ্গে পন পঞ্ঞাভূমিনিদ্দেসে ‘পকতিৱাদীনং পকতি ৱিযা’তি [ৱিসুদ্ধি. ২.৫৮৪] পকতিৱাদ (সংখ্যাৱাদ) নামমত্তং পকাসিতং, তত্থেৱ চ ‘পটিঞ্ঞা হেতূতিআদীসু হি লোকে ৱচনাৱযৱো হেতূতি ৱুচ্চতী’তি [ৱিসুদ্ধি. ২.৫৯৫] উদাহৰিতং, তেন ঞাযতি ‘বুদ্ধঘোসো ইন্দিযতক্কনযদীপকে ঞাযগন্থস্মিং কিঞ্চি মূলভাগমত্তং অপৰিপুণ্ণং জানাতী’তি’’.
তং পন সব্বম্পি কেৱলং আচৰিযস্স অব্ভাচিক্খণমত্তমেৱ. অতিগম্ভীৰস্স হি অতিগৰুকাতব্বস্স সুপৰিসুদ্ধস্স পিটকত্তযস্স অত্থসংৱণ্ণনং কৰোন্তেন সুপৰিসুদ্ধোযেৱ পাড়িনযো চ অট্ঠকথানযো চ পোৰাণথেৰৱাদা চাতি ঈদিসাযেৱ অত্থা পকাসেতব্বা, যং ৱা পন অত্থসংৱণ্ণনায উপকাৰকং সদ্দৱিনিচ্ছযপটিসংযুত্তং লোকিযগন্থৱচনং, তদেৱ চ যথাৰহং পকাসেতব্বং, ন পন অনুপকাৰানিপি তংতংগন্থতক্কত্তুনামানি চ, তেহি ৱুত্তৱচনানি চ বহূনি, ন চ তেসং অপ্পকাসনেন ‘‘ন তে অট্ঠকথাচৰিযো জানাতী’’তি ৱত্তব্বো. যদি হি যং যং লোকিযগন্থং অত্তনা জানাতি, তং সব্বং অনুপকাৰম্পি অত্তনো অট্ঠকথাযমানেত্ৱা পকাসেয্য, অতিৱিত্থাৰা চ সা ভৱেয্য অপৰিসুদ্ধা চ অসম্মানিতা চ সাসনিকৱিঞ্ঞূহীতি আচৰিযেন পতঞ্জলিৱাদাদযো ন ৱিত্থাৰেন পকাসিতাতি ঞাতব্বং, অঞ্ঞদত্থু যেহি যেহি লোকিযগন্থেহি কিঞ্চি কিঞ্চি আচৰিযেন আনেত্ৱা পকাসিতং, তে তে চ গন্থা, অঞ্ঞেপি চ তাদিসা আচৰিযেন ঞাতাত্ৱেৱ জানিতব্বা ৱিঞ্ঞূহি, যথা সমুদ্দস্স একদেসং দিস্ৱা সব্বোপি সমুদ্দো এদিসোতি ঞাযতি. আচৰিযো পন যত্থ যত্থ ৱেদপটিসংযুত্তৱচনানি আগতানি, তত্থ তত্থ ৱেদগন্থেহিপি কিঞ্চি কিঞ্চি আনেত্ৱা পকাসেসিযেৱ. তথা হি আচৰিযেন সুমঙ্গলৱিলাসিনিযং নাম দীঘনিকাযট্ঠকথাযং –
‘‘তিণ্ণং ৱেদানন্তি ইৰুৱেদযজুৱেদসামৱেদান’’ন্তি [দী. নি. অট্ঠ. ১.২৫৬] চ,
‘‘ইতিহাসপঞ্চমানন্তি অথব্বণৱেদং চতুত্থং কত্ৱা ইতিহ আস ইতিহ আসাতি ঈদিসৱচনপটিসংযুত্তো পুৰাণকথাসঙ্খাতো ইতিহাসো পঞ্চমো এতেসন্তি ইতিহাসপঞ্চমা, তেসং ইতিহাসপঞ্চমানং ৱেদান’’ন্তি [দী. নি. অট্ঠ. ১.২৫৬] চ,
‘‘যিট্ঠং ৱুচ্চতি মহাযাগো’’তি [দী. নি. অট্ঠ. ১.১৭০-১৭২] চ,
‘‘অগ্গিহোমন্তি এৱৰূপেন দাৰুনা এৱং হুতে ইদং নাম হোতীতি অগ্গিজুহনং. দব্বিহোমাদীনিপি অগ্গিহোমানেৱ, এৱৰূপায দব্বিযা ঈদিসেহি কণাদীহি হুতে ইদং নাম হোতীতি এৱং পৱত্তিৱসেন পন ৱিসুং ৱুত্তানী’’তি [দী. নি. অট্ঠ. ১.২১] চ,
‘‘সাসপাদীনি পন মুখেন গহেত্ৱা অগ্গিম্হি পক্খিপনং, ৱিজ্জং পৰিজপ্পিত্ৱা জুহনং ৱা মুখহোম’’ন্তি [দী. নি. অট্ঠ. ১.২১] চ –
এৱমাদিনা ৱেদপটিসংযুত্তৱচনানি ৱেদগন্থানুৰূপতো ৱণ্ণিতানি. তানি চ পোৰাণট্ঠকথাতো ভাসাপৰিৱত্তনৱসেন ৱুত্তানিপি ভৱেয্যুং, ৱেদগন্থেসু পন অকোৱিদেন যাথাৱতো ভাসাপৰিৱত্তনং কাতুম্পি ন সুকৰমেৱ, তস্মা আচৰিযস্স ৱেদগন্থেসু কোৱিদভাৱোপি পাকটোযেৱ. এৱং ৱেদগন্থেসু চ তদঞ্ঞলোকিযগন্থেসু চ সুকোৱিদস্সেৱ সমানস্স তেসং ৱিত্থাৰতো অপ্পকাসনং যথাৱুত্তকাৰণেনেৱাতি ৱেদিতব্বং.
অপি চ আচৰিযো অত্তনো গন্থাৰম্ভেযেৱ –
‘‘ততো চ ভাসন্তৰমেৱ হিত্ৱা,
ৱিত্থাৰমগ্গঞ্চ সমাসযিত্ৱা;
ৱিনিচ্ছযং সব্বমসেসযিত্ৱা…পে…
যস্মা অযং হেস্সতি ৱণ্ণনাপী’’তি [পাৰা. অট্ঠ. ১.গন্থাৰম্ভকথা] চ.
‘‘অপনেত্ৱান ততোহং, সীহড়ভাসং মনোৰমং ভাসং;
তন্তিনযানুচ্ছৱিকং, আৰোপেত্ৱা ৱিগতদোসং.
সমযং অৱিলোমেন্তো, থেৰানং থেৰৱংসপদীপানং;
সুনিপুণৱিনিচ্ছযানং, মহাৱিহাৰে নিৱাসিনং;
হিত্ৱা পুনপ্পুনাগত-মত্থং অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি [দী. নি. অট্ঠ. ১.গন্থাৰম্ভকথা] চ–
এৱং পোৰাণট্ঠকথানং ভাসাপৰিৱত্তনসংখিপনৱসেনেৱ ৱিসেসেত্ৱা অভিনৱট্ঠকথাযো কৰিস্সামীতি পটিঞ্ঞং কত্ৱা যথাপটিঞ্ঞাতমেৱ অকাসি, ন অত্তনো ঞাণপ্পভাৱেন ৱিসেসেত্ৱাতিপি ৱেদিতব্বং. তস্মা অট্ঠকথাসু পতঞ্জলিৱাদাদীনং ৱিত্থাৰতো অপ্পকাসনমাৰব্ভ ‘‘বুদ্ধঘোসো পতঞ্জলিৱাদাদীনি পৰিপুণ্ণং ন জানাতী’’তি ৱচনং কেৱলং আচৰিযস্স অব্ভাচিক্খণমত্তমেৱাতি.
কব্বসত্থৱিচাৰণা
৪. পুনপি সো এৱমাহ ‘‘কিঞ্চাপি বুদ্ধঘোসো ৰামাযণমহাভাৰতসঙ্খাতানং মহাকব্বসত্থানং সুকুসলো ৱিয ন দিস্সতি, তথাপি তানি দস্সেসি. কথং? অক্খানন্তি ভাৰতযুজ্ঝনাদিকং, তং যস্মিং ঠানে কথীযতি, তত্থ গন্তুম্পি ন ৱট্টতীতি [দী. নি. অট্ঠ. ১.১৩] চ, তস্স (সম্ফপলাপস্স) দ্ৱে সম্ভাৰা ভাৰতযুদ্ধসীতাহৰণাদিনিৰত্থককথাপুৰেক্খাৰতা তথাৰূপিকথাকথনঞ্চাতি [দী. নি. অট্ঠ. ১.৮] চ দস্সেসী’’তি.
তং পন পুৰিমৱচনতোপি অহেতুকতৰং কেৱলং অনাদৰীকৰণমত্তমেৱ. অতিগম্ভীৰত্থস্স হি অতিগৰুকৰণীযস্স পিটকত্তযস্স অত্থসংৱণ্ণনাযং নিৰত্থকস্স সম্ফপলাপসমুদাযভূতস্স কব্বসত্থস্স ৱিত্থাৰতো পকাসনেন কিং সিযা পযোজনং, অঞ্ঞদত্থু সাযেৱস্স অসম্মানিতা, অনাদৰিযা চ ৱিঞ্ঞূহীতি.
বাহুসচ্চগুণমক্খনং
৫. পুনপি ধম্মানন্দো আচৰিযস্স বাহুসচ্চগুণং মক্খেতুকামো এৱমাহ – ‘‘তস্স (বুদ্ধঘোসস্স) সমযন্তৰকোৱিদসঙ্খাতং বাহুসচ্চং ন ততো উত্তৰিতৰং হোতি, যং আধুনিকানং গন্থন্তৰকোৱিদানং সীহড়িকভিক্খূনং যং ৱা একাদসমে খৰিস্তৱস্সসতকে (১০০১-১১০০) উপ্পন্নানং দক্খিণইন্দিযৰট্ঠিকানং অনুৰুদ্ধ-ধম্মপালাদীনং ভিক্খূন’’ন্তি.
তং পন সব্বথাপি অযুত্তৱচনমেৱ. যদি হি আধুনিকা ৱা সীহড়িকভিক্খূ, পোৰাণা ৱা আচৰিযঅনুৰুদ্ধ-ধম্মপালত্থেৰাদযো সমযন্তৰবাহুসচ্চৱসেন আচৰিযবুদ্ধঘোসেন সমানা ৱা উত্তৰিতৰা ৱা ভৱেয্যুং, তে আচৰিযবুদ্ধঘোসত্থেৰস্স অট্ঠকথাহি অনাৰদ্ধচিত্তা হুত্ৱা ততো সুন্দৰতৰা পৰিপুণ্ণতৰা চ অভিনৱট্ঠকথাযো কৰেয্যুং, ন পন তে তথা কৰোন্তি, ন কেৱলং ন কৰোন্তিযেৱ, অথ খো তেসং একোপি ন এৱং ৱদতি ‘‘অহং বুদ্ধঘোসেন বাহুসচ্চৱসেন সমসমোতি ৱা উত্তৰিতৰো’’তি ৱা, অঞ্ঞদত্থু তে আচৰিযস্স অট্ঠকথাযোযেৱ সংৱণ্ণেন্তি চ উপত্থম্ভেন্তি চ, আচৰিযট্ঠানে চ ঠপেন্তি. তেনেতং ঞাযতি সব্বথাপি অযুত্তৱচনন্তি.
মহাযানিকনযৱিচাৰণা
৬. পুন সো তাৱত্তকেনাপি অসন্তুট্ঠো আচৰিযং অৱমঞ্ঞন্তো এৱমাহ – ‘‘মহাযাননিকাযস্স পধানাচৰিযভূতানং অস্স ঘোস-নাগজ্জুনানং নযং ৱা, নামমত্তম্পি ৱা তেসং ন জানাতি মঞ্ঞে বুদ্ধঘোসো’’তি. তং পন অতিৱিয অধম্মিকং নিৰত্থকঞ্চ নিগ্গহৱচনমত্তমেৱ. ন হি নিকাযন্তৰিকানং ৱাদনযানং অত্তনো অট্ঠকথাযং অপ্পকাসনেন সো তে ন জানাতীতি সক্কা ৱত্তুং. ননু আচৰিযেন আগমট্ঠকথাসু গন্থাৰম্ভেযেৱ –
‘‘সমযং অৱিলোমেন্তো, থেৰানং থেৰৱংসপদীপানং;