১৭. পঞ্ঞাভূমিনিদ্দেসো

পটিচ্চসমুপ্পাদকথা

৫৭০. ইদানি ‘‘খন্ধাযতনধাতুইন্দ্ৰিযসচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদাদিভেদা ধম্মা ভূমী’’তি এৱং ৱুত্তেসু ইমিস্সা পঞ্ঞায ভূমিভূতেসু ধম্মেসু যস্মা পটিচ্চসমুপ্পাদোচেৱ, আদিসদ্দেন সঙ্গহিতা পটিচ্চসমুপ্পন্না ধম্মা চ অৱসেসা হোন্তি, তস্মা তেসং ৱণ্ণনাক্কমো অনুপ্পত্তো.

তত্থ অৱিজ্জাদযো তাৱ ধম্মা পটিচ্চসমুপ্পাদোতি ৱেদিতব্বা. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –

‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, পটিচ্চসমুপ্পাদো? অৱিজ্জাপচ্চযা, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰা, সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং, ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপং, নামৰূপপচ্চযা সড়াযতনং, সড়াযতনপচ্চযা ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৱেদনা, ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা, তণ্হাপচ্চযা উপাদানং, উপাদানপচ্চযা ভৱো, ভৱপচ্চযা জাতি, জাতিপচ্চযা জৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৱন্তি. এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি (সং. নি. ২.১).

জৰামৰণাদযো পন পটিচ্চসমুপ্পন্না ধম্মাতি ৱেদিতব্বা. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –

‘‘কতমে চ, ভিক্খৱে, পটিচ্চসমুপ্পন্না ধম্মা? জৰামৰণং, ভিক্খৱে, অনিচ্চং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং খযধম্মং ৱযধম্মং ৱিৰাগধম্মং নিৰোধধম্মং. জাতি, ভিক্খৱে…পে… ভৱো… উপাদানং… তণ্হা… ৱেদনা… ফস্সো… সড়াযতনং… নামৰূপং… ৱিঞ্ঞাণং… সঙ্খাৰা… অৱিজ্জা, ভিক্খৱে, অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না খযধম্মা ৱযধম্মা ৱিৰাগধম্মা নিৰোধধম্মা. ইমে ৱুচ্চন্তি, ভিক্খৱে, পটিচ্চসমুপ্পন্না ধম্মা’’তি (সং. নি. ২.২০).

৫৭১. অযং পনেত্থ সঙ্খেপো. পটিচ্চসমুপ্পাদোতি পচ্চযধম্মা ৱেদিতব্বা. পটিচ্চসমুপ্পন্না ধম্মাতি তেহি তেহি পচ্চযেহি নিব্বত্তধম্মা. কথমিদং জানিতব্বন্তি চে? ভগৱতো ৱচনেন. ভগৱতা হি পটিচ্চসমুপ্পাদপটিচ্চসমুপ্পন্নধম্মদেসনাসুত্তে –

‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, পটিচ্চসমুপ্পাদো? জাতিপচ্চযা, ভিক্খৱে, জৰামৰণং, উপ্পাদা ৱা তথাগতানং অনুপ্পাদা ৱা তথাগতানং ঠিতাৱ সা ধাতু ধম্মট্ঠিততা ধম্মনিযামতা ইদপ্পচ্চযতা. তং তথাগতো অভিসম্বুজ্ঝতি অভিসমেতি, অভিসম্বুজ্ঝিত্ৱা অভিসমেত্ৱা আচিক্খতি দেসেতি পঞ্ঞপেতি পট্ঠপেতি ৱিৱৰতি ৱিভজতি উত্তানীকৰোতি, পস্সথাতি চাহ. জাতিপচ্চযা, ভিক্খৱে, জৰামৰণং. ভৱপচ্চযা, ভিক্খৱে, জাতি…পে… অৱিজ্জাপচ্চযা, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰা উপ্পাদা ৱা তথাগতানং…পে… উত্তানীকৰোতি পস্সথাতি চাহ. অৱিজ্জাপচ্চযা, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰা. ইতি খো, ভিক্খৱে, যা তত্ৰ তথতা অৱিতথতা অনঞ্ঞথতা ইদপ্পচ্চযতা. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি (সং. নি. ২.২০).

৫৭২. এৱং পটিচ্চসমুপ্পাদং দেসেন্তেন তথতাদীহি ৱেৱচনেহি পচ্চযধম্মাৱ পটিচ্চসমুপ্পাদোতি ৱুত্তা. তস্মা জৰামৰণাদীনং ধম্মানং পচ্চযলক্খণো পটিচ্চসমুপ্পাদো, দুক্খানুবন্ধনৰসো, কুম্মগ্গপচ্চুপট্ঠানোতি ৱেদিতব্বো.

সো পনাযং তেহি তেহি পচ্চযেহি অনূনাধিকেহেৱ তস্স তস্স ধম্মস্স সম্ভৱতো তথতাতি, সামগ্গিং উপগতেসু পচ্চযেসু মুহুত্তম্পি ততো নিব্বত্তধম্মানং অসম্ভৱাভাৱতো অৱিতথতাতি, অঞ্ঞধম্মপচ্চযেহি অঞ্ঞধম্মানুপ্পত্তিতো অনঞ্ঞথতাতি, যথাৱুত্তানং এতেসং জৰামৰণাদীনং পচ্চযতো ৱা পচ্চযসমূহতো ৱা ইদপ্পচ্চযতাতি ৱুত্তো.

৫৭৩. তত্ৰাযং ৱচনত্থো, ইমেসং পচ্চযা ইদপ্পচ্চযা. ইদপ্পচ্চযা এৱ ইদপ্পচ্চযতা. ইদপ্পচ্চযানং ৱা সমূহো ইদপ্পচ্চযতা. লক্খণং পনেত্থ সদ্দসত্থতো পৰিযেসিতব্বং.

৫৭৪. কেচি পন পটিচ্চ সম্মা চ তিত্থিযপৰিকপ্পিতপকতিপুৰিসাদিকাৰণনিৰপেক্খো উপ্পাদো পটিচ্চসমুপ্পাদোতি এৱং উপ্পাদমত্তং পটিচ্চসমুপ্পাদোতি ৱদন্তি, তং ন যুজ্জতি. কস্মা? সুত্তাভাৱতো, সুত্তৱিৰোধতো, গম্ভীৰনযাসম্ভৱতো, সদ্দভেদতো চ. ‘‘উপ্পাদমত্তং পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি হি সুত্তং নত্থি. তং ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি চ ৱদন্তস্স পদেসৱিহাৰসুত্তৱিৰোধো আপজ্জতি. কথং? ভগৱতো হি ‘‘অথ খো ভগৱা ৰত্তিযা পঠমং যামং পটিচ্চসমুপ্পাদং অনুলোমপটিলোমং মনসাকাসী’’তি (মহাৱ. ১) আদিৱচনতো পটিচ্চসমুপ্পাদমনসিকাৰো পঠমাভিসম্বুদ্ধৱিহাৰো, পদেসৱিহাৰো চ তস্সেকদেসৱিহাৰো. যথাহ ‘‘যেন স্ৱাহং, ভিক্খৱে, ৱিহাৰেন পঠমাভিসম্বুদ্ধো ৱিহৰামি, তস্স পদেসেন ৱিহাসি’’ন্তি (সং. নি. ৫.১১). তত্ৰ চ পচ্চযাকাৰদস্সনেন ৱিহাসি, ন উপ্পাদমত্তদস্সনেনাতি. যথাহ ‘‘সো এৱং পজানামি মিচ্ছাদিট্ঠিপচ্চযাপি ৱেদযিতং সম্মাদিট্ঠিপচ্চযাপি ৱেদযিতং মিচ্ছাসঙ্কপ্পপচ্চযাপি ৱেদযিত’’ন্তি (সং. নি. ৫.১১) সব্বং ৱিত্থাৰেতব্বং. এৱং উপ্পাদমত্তং ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি ৱদন্তস্স পদেসৱিহাৰসুত্তৱিৰোধো আপজ্জতি. তথা কচ্চানসুত্তৱিৰোধো.

কচ্চানসুত্তেপি হি ‘‘লোকসমুদযং খো, কচ্চান, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো যা লোকে নত্থিতা, সা ন হোতী’’তি (সং. নি. ২.১৫) অনুলোমপটিচ্চসমুপ্পাদো লোকপচ্চযতো ‘‘লোকসমুদযো’’তি উচ্ছেদদিট্ঠিসমুগ্ঘাতত্থং পকাসিতো, ন উপ্পাদমত্তং. ন হি উপ্পাদমত্তদস্সনেন উচ্ছেদদিট্ঠিযা সমুগ্ঘাতো হোতি. পচ্চযানুপৰমদস্সনেন পন হোতি. পচ্চযানুপৰমে ফলানুপৰমতোতি. এৱং উপ্পাদমত্তং ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি ৱদন্তস্স কচ্চানসুত্তৱিৰোধোপি আপজ্জতি.

গম্ভীৰনযাসম্ভৱতোতি ৱুত্তং খো পনেতং ভগৱতা ‘‘গম্ভীৰো চাযং, আনন্দ, পটিচ্চসমুপ্পাদো গম্ভীৰাৱভাসো চা’’তি (দী. নি. ২.৯৫; সং. নি. ২.৬০). গম্ভীৰত্তঞ্চ নাম চতুব্বিধং, তং পৰতো ৱণ্ণযিস্সাম. তং উপ্পাদমত্তে নত্থি. চতুব্বিধনযপটিমণ্ডিতঞ্চেতং পটিচ্চসমুপ্পাদং ৱণ্ণযন্তি, তম্পি নযচতুক্কং উপ্পাদমত্তে নত্থীতি গম্ভীৰনযাসম্ভৱতোপি ন উপ্পাদমত্তং পটিচ্চসমুপ্পাদো.

৫৭৫. সদ্দভেদতোতি পটিচ্চসদ্দো চ পনাযং সমানে কত্তৰি পুব্বকালে পযুজ্জমানো অত্থসিদ্ধিকৰো হোতি. সেয্যথিদং, ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি (সং. নি. ২.৪৩). ইধ পন ভাৱসাধনেন উপ্পাদসদ্দেন সদ্ধিং পযুজ্জমানো সমানস্স কত্তু অভাৱতো সদ্দভেদং গচ্ছতি, ন চ কিঞ্চি অত্থং সাধেতীতি সদ্দভেদতোপি ন উপ্পাদমত্তং পটিচ্চসমুপ্পাদোতি.

তত্থ সিযা – ‘‘হোতি-সদ্দেন সদ্ধিং যোজযিস্সাম ‘পটিচ্চসমুপ্পাদো হোতী’তি’’, তং ন যুত্তং. কস্মা? যোগাভাৱতো চেৱ, উপ্পাদস্স চ উপ্পাদপত্তিদোসতো. ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদং ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি. কতমো চ, ভিক্খৱে, পটিচ্চসমুপ্পাদো…পে… অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি (সং. নি. ২.১). ইমেসু হি পদেসু একেনপি সদ্ধিং হোতি-সদ্দো যোগং ন গচ্ছতি, ন চ উপ্পাদো হোতি. সচে ভৱেয্য, উপ্পাদস্সাপি উপ্পাদো পাপুণেয্যাতি.

৫৭৬. যেপি মঞ্ঞন্তি ‘‘ইদপ্পচ্চযানং ভাৱো ইদপ্পচ্চযতা, ভাৱো চ নাম যো আকাৰো অৱিজ্জাদীনং সঙ্খাৰাদিপাতুভাৱে হেতু, সো. তস্মিঞ্চ সঙ্খাৰৱিকাৰে পটিচ্চসমুপ্পাদসঞ্ঞা’’তি, তেসং তং ন যুজ্জতি. কস্মা? অৱিজ্জাদীনং হেতুৱচনতো. ভগৱতা হি ‘‘তস্মাতিহ, আনন্দ, এসেৱ হেতু, এতং নিদানং, এস সমুদযো, এস পচ্চযো জৰামৰণস্স যদিদং জাতি…পে… সঙ্খাৰানং, যদিদং অৱিজ্জা’’তি (দী. নি. ২.৯৮ আদযো) এৱং অৱিজ্জাদযোৱ হেতূতি ৱুত্তা, ন তেসং ৱিকাৰো. তস্মা ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদোতি পচ্চযধম্মা ৱেদিতব্বা’’তি ইতি যং তং ৱুত্তং, তং সম্মা ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.

৫৭৭. যা পনেত্থ ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি ইমায ব্যঞ্জনচ্ছাযায উপ্পাদোযেৱাযং ৱুত্তোতি সঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, সা ইমস্স পদস্স এৱমত্থং গহেত্ৱা ৱূপসমেতব্বা. ভগৱতা হি,

দ্ৱেধা ততো পৱত্তে, ধম্মসমূহে যতো ইদং ৱচনং;

তপ্পচ্চযো ততোযং, ফলোপচাৰেন ইতি ৱুত্তো.

যো হি অযং পচ্চযতায পৱত্তো ধম্মসমূহো, তত্থ পটিচ্চসমুপ্পাদোতি ইদং ৱচনং দ্ৱিধা ইচ্ছন্তি. সো হি যস্মা পতীযমানো হিতায সুখায চ সংৱত্ততি, তস্মা পচ্চেতুমৰহন্তি নং পণ্ডিতাতি পটিচ্চো. উপ্পজ্জমানো চ সহ সম্মা চ উপ্পজ্জতি, ন একেকতো, নাপি অহেতুতোতি সমুপ্পাদো. এৱং পটিচ্চো চ সো সমুপ্পাদো চাতি পটিচ্চসমুপ্পাদো. অপিচ সহ উপ্পজ্জতীতি সমুপ্পাদো, পচ্চযসামগ্গিং পন পটিচ্চ অপচ্চক্খাযাতি এৱম্পি পটিচ্চসমুপ্পাদো. তস্স চাযং হেতুসমূহো পচ্চযোতি তপ্পচ্চযত্তা অযম্পি, যথা লোকে সেম্হস্স পচ্চযো গুড়ো সেম্হো গুড়োতি ৱুচ্চতি, যথা চ সাসনে সুখপ্পচ্চযো বুদ্ধানং উপ্পাদো ‘‘সুখো বুদ্ধানং উপ্পাদো’’তি ৱুচ্চতি, তথা পটিচ্চসমুপ্পাদো ইচ্চেৱ ফলৱোহাৰেন ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো.

৫৭৮. অথ ৱা,

পটিমুখমিতোতি ৱুত্তো, হেতুসমূহো অযং পটিচ্চোতি;

সহিতে উপ্পাদেতি চ, ইতি ৱুত্তো সো সমুপ্পাদো.

যো হি এস সঙ্খাৰাদীনং পাতুভাৱায অৱিজ্জাদিএকেকহেতুসীসেন নিদ্দিট্ঠো হেতুসমূহো, সো সাধাৰণফলনিপ্ফাদকট্ঠেন অৱেকল্লট্ঠেন চ সামগ্গিঅঙ্গানং অঞ্ঞমঞ্ঞেন পটিমুখং ইতো গতোতি কত্ৱা পটিচ্চোতি ৱুচ্চতি. স্ৱাযং সহিতেযেৱ অঞ্ঞমঞ্ঞং অৱিনিব্ভোগৱুত্তিধম্মে উপ্পাদেতীতি সমুপ্পাদোতিপি ৱুত্তো. এৱম্পি পটিচ্চো চ সো সমুপ্পাদো চাতি পটিচ্চসমুপ্পাদো.

৫৭৯. অপৰো নযো –

পচ্চযতা অঞ্ঞোঞ্ঞং, পটিচ্চ যস্মা সমং সহ চ ধম্মে;

অযমুপ্পাদেতি ততোপি, এৱমিধ ভাসিতা মুনিনা.

অৱিজ্জাদিসীসেন নিদ্দিট্ঠপচ্চযেসু হি যে পচ্চযা যং সঙ্খাৰাদিকং ধম্মং উপ্পাদেন্তি, ন তে অঞ্ঞমঞ্ঞং অপটিচ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞৱেকল্লে সতি উপ্পাদেতুং সমত্থাতি. তস্মা পটিচ্চ সমং সহ চ ন একেকদেসং, নাপি পুব্বাপৰভাৱেন অযং পচ্চযতা ধম্মে উপ্পাদেতীতি অত্থানুসাৰৱোহাৰকুসলেন মুনিনা এৱমিধ ভাসিতা, পটিচ্চসমুপ্পাদোত্ৱেৱ ভাসিতাতি অত্থো.

৫৮০. এৱং ভাসমানেন চ,

পুৰিমেন সস্সতাদীন, মভাৱো পচ্ছিমেন চ পদেন;

উচ্ছেদাদিৱিঘাতো, দ্ৱযেন পৰিদীপিতো ঞাযো.

পুৰিমেনাতি পচ্চযসামগ্গিপৰিদীপকেন পটিচ্চপদেন পৱত্তিধম্মানং পচ্চযসামগ্গিযং আযত্তৱুত্তিত্তা সস্সতাহেতুৱিসমহেতুৱসৱত্তিৱাদপ্পভেদানং সস্সতাদীনং অভাৱো পৰিদীপিতো হোতি? কিং হি সস্সতানং, অহেতুআদিৱসেন ৱা পৱত্তানং পচ্চযসামগ্গিযাতি? পচ্ছিমেন চ পদেনাতি ধম্মানং উপ্পাদপৰিদীপকেন সমুপ্পাদপদেন পচ্চযসামগ্গিযং ধম্মানং উপ্পত্তিতো ৱিহতা উচ্ছেদনত্থিকঅকিৰিযৱাদাতি উচ্ছেদাদিৱিঘাতো পৰিদীপিতো হোতি. পুৰিমপুৰিমপচ্চযৱসেন হি পুনপ্পুনং উপ্পজ্জমানেসু ধম্মেসু কুতো উচ্ছেদো, নত্থিকাকিৰিযৱাদা চাতি. দ্ৱযেনাতি সকলেন পটিচ্চসমুপ্পাদৱচনেন তস্সা তস্সা পচ্চযসামগ্গিযা সন্ততিং অৱিচ্ছিন্দিত্ৱা তেসং তেসং ধম্মানং সম্ভৱতো মজ্ঝিমা পটিপদা, ‘‘সো কৰোতি সো পটিসংৱেদেতি, অঞ্ঞো কৰোতি অঞ্ঞো পটিসংৱেদেতী’’তি ৱাদপ্পহানং, জনপদনিৰুত্তিযা অনভিনিৱেসো, সমঞ্ঞায অনতিধাৱনন্তি অযং ঞাযো পৰিদীপিতো হোতীতি অযং তাৱ পটিচ্চসমুপ্পাদোতি ৱচনমত্তস্স অত্থো.

৫৮১. যা পনাযং ভগৱতা পটিচ্চসমুপ্পাদং দেসেন্তেন ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তিআদিনা নযেন নিক্খিত্তা তন্তি, তস্সা অত্থসংৱণ্ণনং কৰোন্তেন ৱিভজ্জৱাদিমণ্ডলং ওতৰিত্ৱা আচৰিযে অনব্ভাচিক্খন্তেন সকসমযং অৱোক্কমন্তেন পৰসমযং অনাযূহন্তেন সুত্তং অপ্পটিবাহন্তেন ৱিনযং অনুলোমেন্তেন মহাপদেসে ওলোকেন্তেন ধম্মং দীপেন্তেন অত্থং সঙ্গাহেন্তেন তমেৱত্থং পুনৰাৱত্তেত্ৱা অপৰেহিপি পৰিযাযন্তৰেহি নিদ্দিসন্তেন চ যস্মা অত্থসংৱণ্ণনা কাতব্বা হোতি, পকতিযাপি চ দুক্কৰাৱ পটিচ্চসমুপ্পাদস্স অত্থসংৱণ্ণনা. যথাহু পোৰাণা –

‘‘সচ্চং সত্তো পটিসন্ধি, পচ্চযাকাৰমেৱ চ;

দুদ্দসা চতুৰো ধম্মা, দেসেতুং চ সুদুক্কৰা’’তি.

তস্মা অঞ্ঞত্ৰ আগমাধিগমপ্পত্তেহি ন সুকৰা পটিচ্চসমুপ্পাদস্সত্থৱণ্ণনাতি পৰিতুলযিত্ৱা,

ৱত্তুকামো অহং অজ্জ, পচ্চযাকাৰৱণ্ণনং;

পতিট্ঠং নাধিগচ্ছামি, অজ্ঝোগাড়্হোৱ সাগৰং.

সাসনং পনিদং নানা, দেসনানযমণ্ডিতং;

পুব্বাচৰিযমগ্গো চ, অব্বোচ্ছিন্নো পৱত্ততি.

যস্মা তস্মা তদুভযং, সন্নিস্সাযত্থৱণ্ণনং;

আৰভিস্সামি এতস্স, তং সুণাথ সমাহিতা.

ৱুত্তঞ্হেতং পুব্বাচৰিযেহি –

‘‘যো কোচি মং অট্ঠিকত্ৱা সুণেয্য,

লভেথ পুব্বাপৰিযং ৱিসেসং;

লদ্ধান পুব্বাপৰিযং ৱিসেসং,

অদস্সনং মচ্চুৰাজস্স গচ্ছে’’তি.

৫৮২. ইতি অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰাতিআদীসু হি আদিতোযেৱ তাৱ,

দেসনাভেদতো অত্থ, লক্খণেকৱিধাদিতো. অঙ্গানঞ্চ ৱৱত্থানা, ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

তত্থ দেসনাভেদতোতি ভগৱতো হি ৱল্লিহাৰকানং চতুন্নং পুৰিসানং ৱল্লিগহণং ৱিয আদিতো ৱা মজ্ঝতো ৱা পট্ঠায যাৱ পৰিযোসানং, তথা পৰিযোসানতো ৱা মজ্ঝতো ৱা পট্ঠায যাৱ আদীতি চতুব্বিধা পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনা.

যথা হি ৱল্লিহাৰকেসু চতূসু পুৰিসেসু একো ৱল্লিযা মূলমেৱ পঠমং পস্সতি, সো তং মূলে ছেত্ৱা সব্বং আকড্ঢিত্ৱা আদায কম্মে উপনেতি, এৱং ভগৱা ‘‘ইতি খো, ভিক্খৱে, অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা…পে… জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তি (ম. নি. ১.৪০২; সং. নি. ২.২) আদিতো পট্ঠায যাৱ পৰিযোসানাপি পটিচ্চসমুপ্পাদং দেসেতি.

যথা পন তেসু পুৰিসেসু একো ৱল্লিযা মজ্ঝং পঠমং পস্সতি, সো মজ্ঝে ছিন্দিত্ৱা উপৰিভাগঞ্ঞেৱ আকড্ঢিত্ৱা আদায কম্মে উপনেতি, এৱং ভগৱা ‘‘তস্স তং ৱেদনং অভিনন্দতো অভিৱদতো অজ্ঝোসায তিট্ঠতো উপ্পজ্জতি নন্দী. যা ৱেদনাসু নন্দী, তদুপাদানং. তস্সুপাদানপচ্চযা ভৱো, ভৱপচ্চযা জাতী’’তি (ম. নি. ১.৪০৯; সং. নি. ৩.৫) মজ্ঝতো পট্ঠায যাৱ পৰিযোসানাপি দেসেতি.

যথা চ তেসু পুৰিসেসু একো ৱল্লিযা অগ্গং পঠমং পস্সতি, সো অগ্গে গহেত্ৱা অগ্গানুসাৰেন যাৱ মূলা সব্বং আদায কম্মে উপনেতি, এৱং ভগৱা ‘‘জাতিপচ্চযা জৰামৰণন্তি ইতি খো পনেতং ৱুত্তং, জাতিপচ্চযা নু খো, ভিক্খৱে, জৰামৰণং নো ৱা কথং ৱো এত্থ হোতীতি? জাতিপচ্চযা, ভন্তে, জৰামৰণং. এৱং নো এত্থ হোতি জাতিপচ্চযা জৰামৰণন্তি. ভৱপচ্চযা জাতি…পে… অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰাতি ইতি খো পনেতং ৱুত্তং, অৱিজ্জাপচ্চযা নু খো, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰা নো ৱা কথং ৱো এত্থ হোতী’’তি (ম. নি. ১.৪০৩) পৰিযোসানতো পট্ঠায যাৱ আদিতোপি পটিচ্চসমুপ্পাদং দেসেতি.

যথা পনেতেসু পুৰিসেসু একো ৱল্লিযা মজ্ঝমেৱ পঠমং পস্সতি, সো মজ্ঝে ছিন্দিত্ৱা হেট্ঠা ওতৰন্তো যাৱ মূলা আদায কম্মে উপনেতি, এৱং ভগৱা ‘‘ইমে চ, ভিক্খৱে, চত্তাৰো আহাৰা কিন্নিদানা, কিংসমুদযা, কিংজাতিকা, কিংপভৱা? ইমে চত্তাৰো আহাৰা তণ্হানিদানা, তণ্হাসমুদযা, তণ্হাজাতিকা, তণ্হাপভৱা. তণ্হা কিন্নিদানা… ৱেদনা… ফস্সো… সড়াযতনং… নামৰূপং… ৱিঞ্ঞাণং… সঙ্খাৰা কিন্নিদানা…পে… সঙ্খাৰা অৱিজ্জানিদানা…পে… অৱিজ্জাপভৱা’’তি (সং. নি. ২.১১) মজ্ঝতো পট্ঠায যাৱ আদিতো দেসেতি.

৫৮৩. কস্মা পনেৱং দেসেতীতি? পটিচ্চসমুপ্পাদস্স সমন্তভদ্দকত্তা সযঞ্চ দেসনাৱিলাসপ্পত্তত্তা. সমন্তভদ্দকো হি পটিচ্চসমুপ্পাদো, ততো ততো ঞাযপটিৱেধায সংৱত্ততিযেৱ. দেসনাৱিলাসপ্পত্তো চ ভগৱা চতুৱেসাৰজ্জপটিসম্ভিদাযোগেন চতুব্বিধগম্ভীৰভাৱপ্পত্তিযা চ. সো দেসনাৱিলাসপ্পত্তত্তা নানানযেহেৱ ধম্মং দেসেতি.

ৱিসেসতো পনস্স যা আদিতো পট্ঠায অনুলোমদেসনা, সা পৱত্তিকাৰণৱিভাগসংমূড়্হং ৱেনেয্যজনং সমনুপস্সতো যথাসকেহি কাৰণেহি পৱত্তিসন্দস্সনত্থং উপ্পত্তিক্কমসন্দস্সনত্থঞ্চ পৱত্তাতি ৱিঞ্ঞাতব্বা. যা পৰিযোসানতো পট্ঠায পটিলোমদেসনা, সা ‘‘কিচ্ছং ৱতাযং লোকো আপন্নো জাযতি চ জীযতি চ মীযতি চ চৱতি চ উপপজ্জতি চা’’তিআদিনা (দী. নি. ২.৫৭; সং. নি. ২.৪) নযেন কিচ্ছাপন্নং লোকং অনুৱিলোকযতো পুব্বভাগপটিৱেধানুসাৰেন তস্স তস্স জৰামৰণাদিকস্স দুক্খস্স অত্তনা অধিগতকাৰণসন্দস্সনত্থং. যা মজ্ঝতো পট্ঠায যাৱ আদি পৱত্তা, সা আহাৰনিদানৱৱত্থাপনানুসাৰেন যাৱ অতীতং অদ্ধানং অতিহৰিত্ৱা পুন অতীতদ্ধতো পভুতি হেতুফলপটিপাটিসন্দস্সনত্থং. যা পন মজ্ঝতো পট্ঠায যাৱ পৰিযোসানং পৱত্তা, সা পচ্চুপ্পন্নে অদ্ধানে অনাগতদ্ধহেতুসমুট্ঠানতো পভুতি অনাগতদ্ধসন্দস্সনত্থং. তাসু যা পৱত্তিকাৰণসম্মূড়্হস্স ৱেনেয্যজনস্স যথাসকেহি কাৰণেহি পৱত্তিসন্দস্সনত্থং উপ্পত্তিক্কমসন্দস্সনত্থঞ্চ আদিতো পট্ঠায অনুলোমদেসনা ৱুত্তা, সা ইধ নিক্খিত্তাতি ৱেদিতব্বা.

৫৮৪. কস্মা পনেত্থ অৱিজ্জা আদিতো ৱুত্তা, কিং পকতিৱাদীনং পকতি ৱিয অৱিজ্জাপি অকাৰণং মূলকাৰণং লোকস্সাতি? ন অকাৰণং. ‘‘আসৱসমুদযা অৱিজ্জাসমুদযো’’তি (ম. নি. ১.১০৩) হি অৱিজ্জায কাৰণং ৱুত্তং. অত্থি পন পৰিযাযো যেন মূলকাৰণং সিযা, কো পন সোতি? ৱট্টকথায সীসভাৱো.

ভগৱা হি ৱট্টকথং কথেন্তো দ্ৱে ধম্মে সীসং কত্ৱা কথেতি, অৱিজ্জং ৱা. যথাহ – ‘‘পুৰিমা, ভিক্খৱে, কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৱিজ্জায ‘ইতো পুব্বে অৱিজ্জা নাহোসি, অথ পচ্ছা সমভৱী’তি, এৱঞ্চেতং, ভিক্খৱে, ৱুচ্চতি, অথ চ পন পঞ্ঞাযতি ইদপ্পচ্চযা অৱিজ্জা’’তি (অ. নি. ১০.৬১). ভৱতণ্হং ৱা. যথাহ – ‘‘পুৰিমা, ভিক্খৱে, কোটি ন পঞ্ঞাযতি ভৱতণ্হায ‘ইতো পুব্বে ভৱতণ্হা নাহোসি, অথ পচ্ছা সমভৱী’তি, এৱঞ্চেতং, ভিক্খৱে, ৱুচ্চতি, অথ চ পন পঞ্ঞাযতি ইদপ্পচ্চযা ভৱতণ্হা’’তি (অ. নি. ১০.৬২).

৫৮৫. কস্মা পন ভগৱা ৱট্টকথং কথেন্তো ইমে দ্ৱে ধম্মে সীসং কত্ৱা কথেতীতি? সুগতিদুগ্গতিগামিনো কম্মস্স ৱিসেসহেতুভূতত্তা. দুগ্গতিগামিনো হি কম্মস্স ৱিসেসহেতু অৱিজ্জা. কস্মা? যস্মা অৱিজ্জাভিভূতো পুথুজ্জনো অগ্গিসন্তাপলগুড়াভিঘাতপৰিস্সমাভিভূতা ৱজ্ঝগাৱী তায পৰিস্সমাতুৰতায নিৰস্সাদম্পি অত্তনো অনত্থাৱহম্পি চ উণ্হোদকপানং ৱিয কিলেসসন্তাপতো নিৰস্সাদম্পি দুগ্গতিনিপাতনতো চ অত্তনো অনত্থাৱহম্পি পাণাতিপাতাদিং অনেকপ্পকাৰং দুগ্গতিগামিকম্মং আৰভতি. সুগতিগামিনো পন কম্মস্স ৱিসেসহেতু ভৱতণ্হা. কস্মা? যস্মা ভৱতণ্হাভিভূতো পুথুজ্জনো সা ৱুত্তপ্পকাৰা গাৱী সীতূদকতণ্হায সঅস্সাদং অত্তনো পৰিস্সমৱিনোদনঞ্চ সীতূদকপানং ৱিয কিলেসসন্তাপৱিৰহতো সঅস্সাদং সুগতিসম্পাপনেন অত্তনো দুগ্গতিদুক্খপৰিস্সমৱিনোদনঞ্চ পাণাতিপাতা ৱেৰমণিআদিং অনেকপ্পকাৰং সুগতিগামিকম্মং আৰভতি.

৫৮৬. এতেসু পন ৱট্টকথায সীসভূতেসু ধম্মেসু কত্থচি ভগৱা একধম্মমূলিকং দেসনং দেসেতি. সেয্যথিদং, ‘‘ইতি খো, ভিক্খৱে, অৱিজ্জূপনিসা সঙ্খাৰা, সঙ্খাৰূপনিসং ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদি (সং. নি. ২.২৩). তথা ‘‘উপাদানিযেসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৱিহৰতো তণ্হা পৱড্ঢতি, তণ্হাপচ্চযা উপাদান’’ন্তিআদি (সং. নি. ২.৫২). কত্থচি উভযমূলিকম্পি. সেয্যথিদং, ‘‘অৱিজ্জানীৱৰণস্স, ভিক্খৱে, বালস্স তণ্হায সম্পযুত্তস্স এৱমযং কাযো সমুদাগতো. ইতি অযঞ্চেৱ কাযো বহিদ্ধা চ নামৰূপং ইত্থেতং দ্ৱযং. দ্ৱযং পটিচ্চ ফস্সো সড়েৱাযতনানি, যেহি ফুট্ঠো বালো সুখদুক্খং পটিসংৱেদেতী’’তিআদি (সং. নি. ২.১৯). তাসু দেসনাসু ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তি অযমিধ অৱিজ্জাৱসেন একধম্মমূলিকা দেসনাতি ৱেদিতব্বা. এৱং তাৱেত্থ দেসনাভেদতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

৫৮৭. অত্থতোতি অৱিজ্জাদীনং পদানং অত্থতো. সেয্যথিদং, পূৰেতুং অযুত্তট্ঠেন কাযদুচ্চৰিতাদি অৱিন্দিযং নাম, অলদ্ধব্বন্তি অত্থো. তং অৱিন্দিযং ৱিন্দতীতি অৱিজ্জা. তব্বিপৰীততো কাযসুচৰিতাদি ৱিন্দিযং নাম, তং ৱিন্দিযং ন ৱিন্দতীতি অৱিজ্জা. খন্ধানং ৰাসট্ঠং, আযতনানং আযতনট্ঠং, ধাতূনং সুঞ্ঞট্ঠং, ইন্দ্ৰিযানং অধিপতিযট্ঠং, সচ্চানং তথট্ঠং অৱিদিতং কৰোতীতিপি অৱিজ্জা. দুক্খাদীনং পীড়নাদিৱসেন ৱুত্তং চতুব্বিধং অত্থং অৱিদিতং কৰোতীতিপি অৱিজ্জা. অন্তৱিৰহিতে সংসাৰে সব্বযোনিগতিভৱৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৱাসেসু সত্তে জৱাপেতীতি অৱিজ্জা. পৰমত্থতো অৱিজ্জমানেসু ইত্থিপুৰিসাদীসু জৱতি, ৱিজ্জমানেসুপি খন্ধাদীসু ন জৱতীতি অৱিজ্জা. অপিচ চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং ৱত্থাৰম্মণানং পটিচ্চসমুপ্পাদপটিচ্চসমুপ্পন্নানঞ্চ ধম্মানং ছাদনতোপি অৱিজ্জা.

যং পটিচ্চ ফলমেতি, সো পচ্চযো. পটিচ্চাতি ন ৱিনা অপচ্চক্খত্ৱাতি অত্থো. এতীতি উপ্পজ্জতি চেৱ পৱত্ততি চাতি অত্থো. অপিচ উপকাৰকট্ঠো পচ্চযট্ঠো. অৱিজ্জা চ সা পচ্চযো চাতি অৱিজ্জাপচ্চযো. তস্মা অৱিজ্জাপচ্চযা.

সঙ্খতমভিসঙ্খৰোন্তীতি সঙ্খাৰা. অপিচ অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা, সঙ্খাৰসদ্দেন আগতসঙ্খাৰাতি দুৱিধা সঙ্খাৰা. তত্থ পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানেঞ্জাভিসঙ্খাৰা তযো, কাযৱচীচিত্তসঙ্খাৰা তযোতি ইমে ছ অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা. তে সব্বেপি লোকিযকুসলাকুসলচেতনামত্তমেৱ হোন্তি.

সঙ্খতসঙ্খাৰো, অভিসঙ্খতসঙ্খাৰো, অভিসঙ্খৰণকসঙ্খাৰো, পযোগাভিসঙ্খাৰোতি ইমে পন চত্তাৰো সঙ্খাৰ-সদ্দেন আগতসঙ্খাৰা. তত্থ ‘‘অনিচ্চা ৱত সঙ্খাৰা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.২২১, ২৭২; সং. নি. ১.১৮৬) ৱুত্তা সব্বেপি সপ্পচ্চযা ধম্মা সঙ্খতসঙ্খাৰা নাম. কম্মনিব্বত্তা তেভূমকা ৰূপাৰূপধম্মা অভিসঙ্খতসঙ্খাৰাতি অট্ঠকথাসু ৱুত্তা, তেপি ‘‘অনিচ্চা ৱত সঙ্খাৰা’’তি (দী. নি. ২.২২১; ২৭২; সং. নি. ১.১৮৬) এত্থেৱ সঙ্গহং গচ্ছন্তি. ৱিসুং পন নেসং আগতট্ঠানং ন পঞ্ঞাযতি. তেভূমিককুসলাকুসলচেতনা পন অভিসঙ্খৰণকসঙ্খাৰোতি ৱুচ্চতি, তস্স ‘‘অৱিজ্জাগতোযং, ভিক্খৱে, পুৰিসপুগ্গলো পুঞ্ঞঞ্চেৱ সঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতী’’তিআদীসু (সং. নি. ২.৫১) আগতট্ঠানং পঞ্ঞাযতি. কাযিকচেতসিকং পন ৱীৰিযং পযোগাভিসঙ্খাৰোতি ৱুচ্চতি, সো ‘‘যাৱতিকা অভিসঙ্খাৰস্স গতি, তাৱতিকা গন্ত্ৱা অক্খাহতং মঞ্ঞে অট্ঠাসী’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.১৫) আগতো.

ন কেৱলঞ্চ এতেযেৱ, অঞ্ঞেপি ‘‘সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং সমাপজ্জন্তস্স খো, আৱুসো ৱিসাখ, ভিক্খুনো পঠমং নিৰুজ্ঝতি ৱচীসঙ্খাৰো, ততো কাযসঙ্খাৰো, ততো চিত্তসঙ্খাৰো’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৪৬৪) নযেন সঙ্খাৰ-সদ্দেন আগতা অনেকে সঙ্খাৰা. তেসু নত্থি সো সঙ্খাৰো, যো সঙ্খতসঙ্খাৰেহি সঙ্গহং ন গচ্ছেয্য, ইতো পৰং সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণন্তিআদীসু ৱুত্তং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.

অৱুত্তে পন ৱিজানাতীতি ৱিঞ্ঞাণং. নমতীতি নামং. ৰুপ্পতীতি ৰূপং. আযে তনোতি আযতঞ্চ নযতীতি আযতনং. ফুসতীতি ফস্সো. ৱেদযতীতি ৱেদনা. পৰিতস্সতীতি তণ্হা. উপাদিযতীতি উপাদানং. ভৱতি ভাৱযতি চাতি ভৱো. জননং জাতি. জিৰণং জৰা. মৰন্তি এতেনাতি মৰণং. সোচনং সোকো. পৰিদেৱনং পৰিদেৱো. দুক্খযতীতি দুক্খং. উপ্পাদট্ঠিতিৱসেন ৱা দ্ৱিধা খণতীতিপি দুক্খং. দুম্মনভাৱো দোমনস্সং. ভুসো আযাসো উপাযাসো.

সম্ভৱন্তীতি অভিনিব্বত্তন্তি. ন কেৱলঞ্চ সোকাদীহেৱ, অথ খো সব্বপদেহি সম্ভৱন্তি-সদ্দস্স যোজনা কাতব্বা. ইতৰথা হি ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তি ৱুত্তে কিং কৰোন্তীতি ন পঞ্ঞাযেয্য, সম্ভৱন্তীতি পন যোজনায সতি অৱিজ্জা চ সা পচ্চযো চাতি অৱিজ্জাপচ্চযো. তস্মা অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা সম্ভৱন্তীতি পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নৱৱত্থানং কতং হোতি. এস নযো সব্বত্থ.

এৱন্তি নিদ্দিট্ঠনযনিদস্সনং. তেন অৱিজ্জাদীহেৱ কাৰণেহি, ন ইস্সৰনিম্মানাদীহীতি দস্সেতি. এতস্সাতি যথাৱুত্তস্স. কেৱলস্সাতি অসম্মিস্সস্স, সকলস্স ৱা. দুক্খক্খন্ধস্সাতি দুক্খসমূহস্স, ন সত্তস্স, ন সুখসুভাদীনং. সমুদযোতি নিব্বত্তি. হোতীতি সম্ভৱতি. এৱমেত্থ অত্থতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

৫৮৮. লক্খণাদিতোতি অৱিজ্জাদীনং লক্খণাদিতো. সেয্যথিদং – অঞ্ঞাণলক্খণা অৱিজ্জা, সম্মোহনৰসা, ছাদনপচ্চুপট্ঠানা, আসৱপদট্ঠানা. অভিসঙ্খৰণলক্খণা সঙ্খাৰা, আযূহনৰসা, চেতনাপচ্চুপট্ঠানা, অৱিজ্জাপদট্ঠানা. ৱিজাননলক্খণং ৱিঞ্ঞাণং, পুব্বঙ্গমৰসং, পটিসন্ধিপচ্চুপট্ঠানং, সঙ্খাৰপদট্ঠানং, ৱত্থাৰম্মণপদট্ঠানং ৱা. নমনলক্খণং নামং, সম্পযোগৰসং, অৱিনিব্ভোগপচ্চুপট্ঠানং, ৱিঞ্ঞাণপদট্ঠানং. ৰুপ্পনলক্খণং ৰূপং, ৱিকিৰণৰসং, অব্যাকতপচ্চুপট্ঠানং, ৱিঞ্ঞাণপদট্ঠানং. আযতনলক্খণং সড়াযতনং, দস্সনাদিৰসং, ৱত্থুদ্ৱাৰভাৱপচ্চুপট্ঠানং, নামৰূপপদট্ঠানং. ফুসনলক্খণো ফস্সো, সঙ্ঘট্টনৰসো, সঙ্গতিপচ্চুপট্ঠানো, সড়াযতনপদট্ঠানো. অনুভৱনলক্খণা ৱেদনা, ৱিসযৰসসম্ভোগৰসা, সুখদুক্খপচ্চুপট্ঠানা, ফস্সপদট্ঠানা. হেতুলক্খণা তণ্হা, অভিনন্দনৰসা, অতিত্তভাৱপচ্চুপট্ঠানা, ৱেদনাপদট্ঠানা. গহণলক্খণং উপাদানং, অমুঞ্চনৰসং, তণ্হাদড়্হত্তদিট্ঠিপচ্চুপট্ঠানং, তণ্হাপদট্ঠানং. কম্মকম্মফললক্খণো ভৱো, ভাৱনভৱনৰসো, কুসলাকুসলাব্যাকতপচ্চুপট্ঠানো, উপাদানপদট্ঠানো. জাতিআদীনং লক্খণাদীনি সচ্চনিদ্দেসে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানি. এৱমেত্থ লক্খণাদিতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

৫৮৯. একৱিধাদিতোতি এত্থ অৱিজ্জা অঞ্ঞাণাদস্সনমোহাদিভাৱতো একৱিধা. অপ্পটিপত্তিমিচ্ছাপটিপত্তিতো দুৱিধা. তথা সসঙ্খাৰাসঙ্খাৰতো. ৱেদনত্তযসম্পযোগতো তিৱিধা. চতুসচ্চপটিৱেধতো চতুব্বিধা. গতিপঞ্চকাদীনৱচ্ছাদনতো পঞ্চৱিধা. দ্ৱাৰাৰম্মণতো পন সব্বেসুপি অৰূপধম্মেসু ছব্বিধতা ৱেদিতব্বা.

সঙ্খাৰা সাসৱৱিপাকধম্মধম্মাদিভাৱতো একৱিধা. কুসলাকুসলতো দুৱিধা. তথা পৰিত্তমহগ্গতহীনমজ্ঝিমমিচ্ছত্তনিযতানিযততো. তিৱিধা পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰাদিভাৱতো. চতুব্বিধা চতুযোনিসংৱত্তনতো. পঞ্চৱিধা পঞ্চগতিগামিতো.

ৱিঞ্ঞাণং লোকিযৱিপাকাদিভাৱতো একৱিধং. সহেতুকাহেতুকাদিতো দুৱিধং. ভৱত্তযপৰিযাপন্নতো, ৱেদনত্তযসম্পযোগতো, অহেতুকদ্ৱিহেতুকতিহেতুকতো চ তিৱিধং. যোনিগতিৱসেন চতুব্বিধং, পঞ্চৱিধঞ্চ.

নামৰূপং ৱিঞ্ঞাণসন্নিস্সযতো কম্মপচ্চযতো চ একৱিধং. সাৰম্মণনাৰম্মণতো দুৱিধং. অতীতাদিতো তিৱিধং. যোনিগতিৱসেন চতুব্বিধং, পঞ্চৱিধঞ্চ.

সড়াযতনং সঞ্জাতিসমোসৰণট্ঠানতো একৱিধং. ভূতপ্পসাদৱিঞ্ঞাণাদিতো দুৱিধং. সম্পত্তাসম্পত্তনোভযগোচৰতো তিৱিধং. যোনিগতিপৰিযাপন্নতো চতুব্বিধং পঞ্চৱিধঞ্চাতি ইমিনা নযেন ফস্সাদীনম্পি একৱিধাদিভাৱো ৱেদিতব্বোতি এৱমেত্থ একৱিধাদিতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

৫৯০. অঙ্গানঞ্চ ৱৱত্থানাতি সোকাদযো চেত্থ ভৱচক্কস্স অৱিচ্ছেদদস্সনত্থং ৱুত্তা. জৰামৰণব্ভাহতস্স হি বালস্স তে সম্ভৱন্তি. যথাহ – ‘‘অস্সুতৱা, ভিক্খৱে, পুথুজ্জনো সাৰীৰিকায দুক্খায ৱেদনায ফুট্ঠো সমানো সোচতি কিলমতি পৰিদেৱতি উৰত্তাড়িং কন্দতি সম্মোহমাপজ্জতী’’তি (সং. নি. ৪.২৫২). যাৱ চ তেসং পৱত্তি, তাৱ অৱিজ্জাযাতি পুনপি অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰাতি সম্বন্ধমেৱ হোতি ভৱচক্কং. তস্মা তেসং জৰামৰণেনেৱ একসঙ্খেপং কত্ৱা দ্ৱাদসেৱ পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানীতি ৱেদিতব্বানি. এৱমেত্থ অঙ্গানং ৱৱত্থানতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

অযং তাৱেত্থ সঙ্খেপকথা.

অৱিজ্জাপচ্চযাসঙ্খাৰপদকথা

৫৬১. অযং পন ৱিত্থাৰনযো – অৱিজ্জাতি সুত্তন্তপৰিযাযেন দুক্খাদীসু চতূসু ঠানেসু অঞ্ঞাণং, অভিধম্মপৰিযাযেন পুব্বন্তাদীহি সদ্ধিং অট্ঠসু. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘তত্থ কতমা অৱিজ্জা, দুক্খে অঞ্ঞাণং…পে… দুক্খনিৰোধগামিনিযা পটিপদায অঞ্ঞাণং, পুব্বন্তে অঞ্ঞাণং, অপৰন্তে, পুব্বন্তাপৰন্তে, ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু অঞ্ঞাণ’’ন্তি (ধ. স. ১১০৬). তত্থ কিঞ্চাপি ঠপেত্ৱা লোকুত্তৰং সচ্চদ্ৱযং সেসট্ঠানেসু আৰম্মণৱসেন অৱিজ্জা উপ্পজ্জতি, এৱং সন্তেপি পটিচ্ছাদনৱসেনেৱ ইধ অধিপ্পেতা. সা হি উপ্পন্না দুক্খসচ্চং পটিচ্ছাদেত্ৱা তিট্ঠতি, যাথাৱসৰসলক্খণং পটিৱিজ্ঝিতুং ন দেতি, তথা সমুদযং, নিৰোধং, মগ্গং, পুব্বন্তসঙ্খাতং অতীতং খন্ধপঞ্চকং, অপৰন্তসঙ্খাতং অনাগতং খন্ধপঞ্চকং, পুব্বন্তাপৰন্তসঙ্খাতং তদুভযং, ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নধম্মসঙ্খাতং ইদপ্পচ্চযতঞ্চেৱ পটিচ্চসমুপ্পন্নধম্মে চ পটিচ্ছাদেত্ৱা তিট্ঠতি. ‘‘অযং অৱিজ্জা, ইমে সঙ্খাৰা’’তি এৱং যাথাৱসৰসলক্খণমেত্থ পটিৱিজ্ঝিতুং ন দেতি. তস্মা দুক্খে অঞ্ঞাণং…পে… ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু অঞ্ঞাণন্তি ৱুচ্চতি.

৫৯২. সঙ্খাৰাতি পুঞ্ঞাদযো তযো কাযসঙ্খাৰাদযো তযোতি এৱং পুব্বে সঙ্খেপতো ৱুত্তা ছ, ৱিত্থাৰতো পনেত্থ পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো দানসীলাদিৱসেন পৱত্তা অট্ঠ কামাৱচৰকুসলচেতনা চেৱ ভাৱনাৱসেন পৱত্তা পঞ্চ ৰূপাৱচৰকুসলচেতনা চাতি তেৰস চেতনা হোন্তি. অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো পাণাতিপাতাদিৱসেন পৱত্তা দ্ৱাদস অকুসলচেতনা. আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰো ভাৱনাৱসেনেৱ পৱত্তা চতস্সো অৰূপাৱচৰকুসলচেতনা চাতি তযোপি সঙ্খাৰা একূনতিংস চেতনা হোন্তি.

ইতৰেসু পন তীসু কাযসঞ্চেতনা কাযসঙ্খাৰো, ৱচীসঞ্চেতনা ৱচীসঙ্খাৰো, মনোসঞ্চেতনা চিত্তসঙ্খাৰো. অযং তিকো কম্মাযূহনক্খণে পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰাদীনং দ্ৱাৰতো পৱত্তিদস্সনত্থং ৱুত্তো. কাযৱিঞ্ঞত্তিং সমুট্ঠাপেত্ৱা হি কাযদ্ৱাৰতো পৱত্তা অট্ঠ কামাৱচৰকুসলচেতনা, দ্ৱাদস অকুসলচেতনাতি সমৱীসতি চেতনা কাযসঙ্খাৰো নাম. তা এৱ ৱচীৱিঞ্ঞত্তিং সমুট্ঠাপেত্ৱা ৱচীদ্ৱাৰতো পৱত্তা ৱচীসঙ্খাৰো নাম. অভিঞ্ঞাচেতনা পনেত্থ পৰতো ৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো ন হোতীতি ন গহিতা. যথা চ অভিঞ্ঞাচেতনা, এৱং উদ্ধচ্চচেতনাপি ন হোতি. তস্মা সাপি ৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযভাৱে অপনেতব্বা, অৱিজ্জাপচ্চযা পন সব্বাপেতা হোন্তি. উভোপি ৱিঞ্ঞত্তিযো অসমুট্ঠাপেত্ৱা মনোদ্ৱাৰে উপ্পন্না পন সব্বাপি একূনতিংসতি চেতনা চিত্তসঙ্খাৰোতি. ইতি অযং তিকো পুৰিমত্তিকমেৱ পৱিসতীতি অত্থতো পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰাদীনংযেৱ ৱসেন অৱিজ্জায পচ্চযভাৱো ৱেদিতব্বো.

৫৯৩. তত্থ সিযা – কথং পনেতং জানিতব্বং ‘‘ইমে সঙ্খাৰা অৱিজ্জা পচ্চযা হোন্তী’’তি? অৱিজ্জাভাৱে ভাৱতো. যস্স হি দুক্খাদীসু অৱিজ্জাসঙ্খাতং অঞ্ঞাণং অপ্পহীনং হোতি, সো দুক্খে তাৱ পুব্বন্তাদীসু চ অঞ্ঞাণেন সংসাৰদুক্খং সুখসঞ্ঞায গহেত্ৱা তস্সেৱ হেতুভূতে তিৱিধেপি সঙ্খাৰে আৰভতি. সমুদযে অঞ্ঞাণেন দুক্খহেতুভূতেপি তণ্হাপৰিক্খাৰে সঙ্খাৰে সুখহেতুতো মঞ্ঞমানো আৰভতি. নিৰোধে পন মগ্গে চ অঞ্ঞাণেন দুক্খস্স অনিৰোধভূতেপি গতিৱিসেসে দুক্খনিৰোধসঞ্ঞী হুত্ৱা নিৰোধস্স চ অমগ্গভূতেসুপি যঞ্ঞামৰতপাদীসু নিৰোধমগ্গসঞ্ঞী হুত্ৱা দুক্খনিৰোধং পত্থযমানো যঞ্ঞামৰতপাদিমুখেন তিৱিধেপি সঙ্খাৰে আৰভতি.

অপিচ সো তায চতূসু সচ্চেসু অপ্পহীনাৱিজ্জতায ৱিসেসতো জাতিজৰাৰোগমৰণাদিঅনেকাদীনৱৱোকিণ্ণম্পি পুঞ্ঞফলসঙ্খাতং দুক্খং দুক্খতো অজানন্তো তস্স অধিগমায কাযৱচীচিত্তসঙ্খাৰভেদং পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰং আৰভতি দেৱচ্ছৰকামকো ৱিয মৰুপ্পপাতং. সুখসম্মতস্সাপি চ তস্স পুঞ্ঞফলস্স অন্তে মহাপৰিড়াহজনিকং ৱিপৰিণামদুক্খতং অপ্পস্সাদতঞ্চ অপস্সন্তোপি তপ্পচ্চযং ৱুত্তপ্পকাৰমেৱ পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰং আৰভতি সলভো ৱিয দীপসিখাভিনিপাতং, মধুবিন্দুগিদ্ধো ৱিয চ মধুলিত্তসত্থধাৰালেহনং. কামুপসেৱনাদীসু চ সৱিপাকেসু আদীনৱং অপস্সন্তো সুখসঞ্ঞায চেৱ কিলেসাভিভূততায চ দ্ৱাৰত্তযপ্পৱত্তম্পি অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰং আৰভতি, বালো ৱিয গূথকীড়নং, মৰিতুকামো ৱিয চ ৱিসখাদনং. আৰুপ্পৱিপাকেসু চাপি সঙ্খাৰৱিপৰিণামদুক্খতং অনৱবুজ্ঝমানো সস্সতাদিৱিপল্লাসেন চিত্তসঙ্খাৰভূতং আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰং আৰভতি, দিসামূড়্হো ৱিয পিসাচনগৰাভিমুখমগ্গগমনং.

এৱং যস্মা অৱিজ্জাভাৱতোৱ সঙ্খাৰভাৱো, ন অভাৱতো. তস্মা জানিতব্বমেতং ‘‘ইমে সঙ্খাৰা অৱিজ্জাপচ্চযা হোন্তী’’তি. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘অৱিদ্ৱা, ভিক্খৱে, অৱিজ্জাগতো পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰম্পি অভিসঙ্খৰোতি, অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰম্পি অভিসঙ্খৰোতি, আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰম্পি অভিসঙ্খৰোতি. যতো চ খো, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো অৱিজ্জা পহীনা, ৱিজ্জা উপ্পন্না; সো অৱিজ্জাৱিৰাগা ৱিজ্জুপ্পাদা নেৱ পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতী’’তি.

পট্ঠানপচ্চযকথা

৫৯৪. এত্থাহ – গণ্হাম তাৱ এতং অৱিজ্জা সঙ্খাৰানং পচ্চযোতি, ইদং পন ৱত্তব্বং কতমেসং সঙ্খাৰানং কথং পচ্চযো হোতীতি? তত্ৰিদং ৱুচ্চতি, ভগৱতা হি ‘‘হেতুপচ্চযো, আৰম্মণপচ্চযো, অধিপতিপচ্চযো, অনন্তৰপচ্চযো, সমনন্তৰপচ্চযো, সহজাতপচ্চযো, অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো, নিস্সযপচ্চযো, উপনিস্সযপচ্চযো, পুৰেজাতপচ্চযো, পচ্ছাজাতপচ্চযো, আসেৱনপচ্চযো, কম্মপচ্চযো, ৱিপাকপচ্চযো, আহাৰপচ্চযো, ইন্দ্ৰিযপচ্চযো, ঝানপচ্চযো, মগ্গপচ্চযো, সম্পযুত্তপচ্চযো, ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো, অত্থিপচ্চযো, নত্থিপচ্চযো, ৱিগতপচ্চযো, অৱিগতপচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.পচ্চযুদ্দেস) চতুৱীসতি পচ্চযা ৱুত্তা.

তত্থ হেতু চ সো পচ্চযো চাতি হেতুপচ্চযো, হেতু হুত্ৱা পচ্চযো, হেতুভাৱেন পচ্চযোতি ৱুত্তং হোতি. আৰম্মণপচ্চযাদীসুপি এসেৱ নযো.

৫৯৫. তত্থ হেতূতি ৱচনাৱযৱকাৰণমূলানমেতং অধিৱচনং. ‘‘পটিঞ্ঞা, হেতূ’’তিআদীসু হি লোকে ৱচনাৱযৱো হেতূতি ৱুচ্চতি. সাসনে পন ‘‘যে ধম্মা হেতুপ্পভৱা’’তিআদীসু (মহাৱ. ৬০) কাৰণং. ‘‘তযো কুসলহেতূ, তযো অকুসলহেতূ’’তিআদীসু (ধ. স. ১০৫৯) মূলং হেতূতি ৱুচ্চতি, তং ইধ অধিপ্পেতং. পচ্চযোতি এত্থ পন অযং ৱচনত্থো, পটিচ্চ এতস্মা এতীতি পচ্চযো. অপচ্চক্খায নং ৱত্ততীতি অত্থো. যো হি ধম্মো যং ধম্মং অপচ্চক্খায তিট্ঠতি ৱা উপ্পজ্জতি ৱা, সো তস্স পচ্চযোতি ৱুত্তং হোতি. লক্খণতো পন উপকাৰকলক্খণো পচ্চযো. যো হি ধম্মো যস্স ধম্মস্স ঠিতিযা ৱা উপ্পত্তিযা ৱা উপকাৰকো হোতি, সো তস্স পচ্চযোতি ৱুচ্চতি. পচ্চযো, হেতু, কাৰণং, নিদানং, সম্ভৱো, পভৱোতিআদি অত্থতো একং, ব্যঞ্জনতো নানং. ইতি মূলট্ঠেন হেতু, উপকাৰকট্ঠেন পচ্চযোতি সঙ্খেপতো মূলট্ঠেন উপকাৰকো ধম্মো হেতুপচ্চযো.

সো সালিআদীনং সালিবীজাদীনি ৱিয, মণিপভাদীনং ৱিয চ মণিৱণ্ণাদযো কুসলাদীনং কুসলাদিভাৱসাধকোতি আচৰিযানং অধিপ্পাযো. এৱং সন্তে পন তংসমুট্ঠানৰূপেসু হেতুপচ্চযতা ন সম্পজ্জতি. ন হি সো তেসং কুসলাদিভাৱং সাধেতি, ন চ পচ্চযো ন হোতি. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১). অহেতুকচিত্তানঞ্চ ৱিনা এতেন অব্যাকতভাৱো সিদ্ধো, সহেতুকানম্পি চ যোনিসোমনসিকাৰাদিপটিবদ্ধো কুসলাদিভাৱো, ন সম্পযুত্তহেতুপটিবদ্ধো. যদি চ সম্পযুত্তহেতূসু সভাৱতোৱ কুসলাদিভাৱো সিযা, সম্পযুত্তেসু হেতুপটিবদ্ধো অলোভো কুসলো ৱা সিযা অব্যাকতো ৱা. যস্মা পন উভযথাপি হোতি, তস্মা যথা সম্পযুত্তেসু, এৱং হেতূসুপি কুসলাদিতা পৰিযেসিতব্বা.

কুসলাদিভাৱসাধনৱসেন পন হেতূনং মূলট্ঠং অগহেত্ৱা সুপ্পতিট্ঠিতভাৱসাধনৱসেন গয্হমানে ন কিঞ্চি ৱিৰুজ্ঝতি. লদ্ধহেতুপচ্চযা হি ধম্মা ৱিৰূড়্হমূলা ৱিয পাদপা থিৰা হোন্তি সুপ্পতিট্ঠিতা, অহেতুকা তিলবীজকাদিসেৱালা ৱিয ন সুপ্পতিট্ঠিতা. ইতি মূলট্ঠেন উপকাৰকোতি সুপ্পতিট্ঠিতভাৱসাধনেন উপকাৰকো ধম্মো হেতুপচ্চযোতি ৱেদিতব্বো.

৫৯৬. ততো পৰেসু আৰম্মণভাৱেন উপকাৰকো ধম্মো আৰম্মণপচ্চযো. সো ‘‘ৰূপাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা’’তি (পট্ঠা. ১.১.২) আৰভিত্ৱাপি ‘‘যং যং ধম্মং আৰব্ভ যে যে ধম্মা উপ্পজ্জন্তি চিত্তচেতসিকা ধম্মা, তে তে ধম্মা তেসং তেসং ধম্মানং আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.২) ওসাপিতত্তা ন কোচি ধম্মো ন হোতি. যথা হি দুব্বলো পুৰিসো দণ্ডং ৱা ৰজ্জুং ৱা আলম্বিত্ৱাৱ উট্ঠহতি চেৱ তিট্ঠতি চ, এৱং চিত্তচেতসিকা ধম্মা ৰূপাদিআৰম্মণং আৰব্ভেৱ উপ্পজ্জন্তি চেৱ তিট্ঠন্তি চ. তস্মা সব্বেপি চিত্তচেতসিকানং আৰম্মণভূতা ধম্মা আৰম্মণপচ্চযোতি ৱেদিতব্বা.

৫৯৭. জেট্ঠকট্ঠেন উপকাৰকো ধম্মো অধিপতিপচ্চযো, সো সহজাতাৰম্মণৱসেন দুৱিধো. তত্থ ‘‘ছন্দাধিপতি ছন্দসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং অধিপতিপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিৱচনতো (পট্ঠা. ১.৩.৩) ছন্দৱীৰিযচিত্তৱীমংসাসঙ্খাতা চত্তাৰো ধম্মা অধিপতিপচ্চযোতি ৱেদিতব্বা, নো চ খো একতো. যদা হি ছন্দং ধুৰং ছন্দং জেট্ঠকং কত্ৱা চিত্তং পৱত্ততি, তদা ছন্দোৱ অধিপতি, ন ইতৰে. এস নযো সেসেসুপি.

যং পন ধম্মং গৰুং কত্ৱা অৰূপধম্মা পৱত্তন্তি, সো নেসং আৰম্মণাধিপতি. তেন ৱুত্তং ‘‘যং যং ধম্মং গৰুং কত্ৱা যে যে ধম্মা উপ্পজ্জন্তি চিত্তচেতসিকা ধম্মা, তে তে ধম্মা তেসং তেসং ধম্মানং অধিপতিপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৩).

৫৯৮. অনন্তৰভাৱেন উপকাৰকো ধম্মো অনন্তৰপচ্চযো. সমনন্তৰভাৱেন উপকাৰকো ধম্মো সমনন্তৰপচ্চযো. ইদঞ্চ পচ্চযদ্ৱযং বহুধা পপঞ্চযন্তি. অযং পনেত্থ সাৰো, যো হি এস চক্খুৱিঞ্ঞাণানন্তৰা মনোধাতু, মনোধাতুঅনন্তৰা মনোৱিঞ্ঞাণধাতূতিআদি চিত্তনিযমো, সো যস্মা পুৰিমপুৰিমচিত্তৱসেনেৱ ইজ্ঝতি, ন অঞ্ঞথা, তস্মা অত্তনো অত্তনো অনন্তৰং অনুৰূপস্স চিত্তুপ্পাদস্স উপ্পাদনসমত্থো ধম্মো অনন্তৰপচ্চযো. তেনেৱাহ – ‘‘অনন্তৰপচ্চযোতি চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু তংসম্পযুত্তকা চ ধম্মা মনোধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদি (পট্ঠা. ১.১.৪). যো অনন্তৰপচ্চযো, স্ৱেৱ সমনন্তৰপচ্চযো. ব্যঞ্জনমত্তমেৱ হেত্থ নানং, উপচযসন্ততীসু ৱিয অধিৱচননিৰুত্তিদুকাদীসু ৱিয চ. অত্থতো পন নানং নত্থি.

যম্পি ‘‘অত্থানন্তৰতায অনন্তৰপচ্চযো, কালানন্তৰতায সমনন্তৰপচ্চযো’’তি আচৰিযানং মতং, তং ‘‘নিৰোধা ৱুট্ঠহন্তস্স নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকুসলং ফলসমাপত্তিযা সমনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদীহি (পট্ঠা. ১.১.৪১৮) ৱিৰুজ্ঝতি. যম্পি তত্থ ৱদন্তি ‘‘ধম্মানং সমুট্ঠাপনসমত্থতা ন পৰিহাযতি, ভাৱনাবলেন পন ৱাৰিতত্তা ধম্মা সমনন্তৰা নুপ্পজ্জন্তী’’তি, তম্পি কালানন্তৰতায অভাৱমেৱ সাধেতি. ভাৱনাবলেন হি তত্থ কালানন্তৰতা নত্থীতি, মযম্পি এতদেৱ ৱদাম. যস্মা চ কালানন্তৰতা নত্থি, তস্মা সমনন্তৰপচ্চযতা ন যুজ্জতি. কালানন্তৰতায হি তেসং সমনন্তৰপচ্চযো হোতীতি লদ্ধি. তস্মা অভিনিৱেসং অকত্ৱা ব্যঞ্জনমত্ততোৱেত্থ নানাকৰণং পচ্চেতব্বং, ন অত্থতো. কথং? নত্থি এতেসং অন্তৰন্তি হি অনন্তৰা. সণ্ঠানাভাৱতো সুট্ঠু অনন্তৰাতি সমনন্তৰা.

৫৯৯. উপ্পজ্জমানোৱ সহ উপ্পাদনভাৱেন উপকাৰকো ধম্মো সহজাতপচ্চযো পকাসস্স পদীপো ৱিয. সো অৰূপক্খন্ধাদিৱসেন ছব্বিধো হোতি. যথাহ – ‘‘চত্তাৰো খন্ধা অৰূপিনো অঞ্ঞমঞ্ঞং সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো. চত্তাৰো মহাভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং, ওক্কন্তিক্খণে নামৰূপং অঞ্ঞমঞ্ঞং, চিত্তচেতসিকা ধম্মা চিত্তসমুট্ঠানানং ৰূপানং, মহাভূতা উপাদাৰূপানং, ৰূপিনো ধম্মা অৰূপীনং ধম্মানং কিঞ্চিকালে সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো, কিঞ্চিকালে ন সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৬). ইদং হদযৱত্থুমেৱ সন্ধায ৱুত্তং.

৬০০. অঞ্ঞমঞ্ঞং উপ্পাদনুপত্থম্ভনভাৱেন উপকাৰকো ধম্মো অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো অঞ্ঞমঞ্ঞূপত্থম্ভকং তিদণ্ডকং ৱিয. সো অৰূপক্খন্ধাদিৱসেন তিৱিধো হোতি. যথাহ – ‘‘চত্তাৰো খন্ধা অৰূপিনো অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন পচ্চযো. চত্তাৰো মহাভূতা ওক্কন্তিক্খণে নামৰূপং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৭).

৬০১. অধিট্ঠানাকাৰেন নিস্সযাকাৰেন চ উপকাৰকো ধম্মো নিস্সযপচ্চযো তৰুচিত্তকম্মাদীনং পথৱীপটাদযো ৱিয. সো ‘‘চত্তাৰো খন্ধা অৰূপিনো অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এৱং সহজাতে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. ছট্ঠো পনেত্থ কোট্ঠাসো ‘‘চক্খাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা…পে… সোত… ঘান… জিৱ্হা… কাযাযতনং কাযৱিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং নিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো. যং ৰূপং নিস্সায মনোধাতু চ মনোৱিঞ্ঞাণধাতু চ ৱত্তন্তি, তং ৰূপং মনোধাতুযা চ মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা চ তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং নিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৮) এৱং ৱিভত্তো.

৬০২. উপনিস্সযপচ্চযোতি এত্থ পন অযং তাৱ ৱচনত্থো, তদধীনৱুত্তিতায অত্তনো ফলেন নিস্সিতো ন পটিক্খিত্তোতি নিস্সযো. যথা পন ভুসো আযাসো উপাযাসো, এৱং ভুসো নিস্সযো উপনিস্সযো, বলৱকাৰণস্সেতং অধিৱচনং. তস্মা বলৱকাৰণভাৱেন উপকাৰকো ধম্মো উপনিস্সযপচ্চযোতি ৱেদিতব্বো.

সো আৰম্মণূপনিস্সযো অনন্তৰূপনিস্সযো পকতূপনিস্সযোতি তিৱিধো হোতি. তত্থ ‘‘দানং দত্ৱা সীলং সমাদিযিত্ৱা উপোসথকম্মং কত্ৱা তং গৰুংকত্ৱা পচ্চৱেক্খতি, পুব্বে সুচিণ্ণানি গৰুংকত্ৱা পচ্চৱেক্খতি, ঝানা ৱুট্ঠহিত্ৱা ঝানং গৰুংকত্ৱা পচ্চৱেক্খতি, সেক্খা গোত্ৰভুং গৰুংকত্ৱা পচ্চৱেক্খন্তি, ৱোদানং গৰুংকত্ৱা পচ্চৱেক্খন্তি. সেক্খা মগ্গা ৱুট্ঠহিত্ৱা মগ্গং গৰুংকত্ৱা পচ্চৱেক্খন্তী’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪২৩) এৱমাদিনা নযেন আৰম্মণূপনিস্সযো তাৱ আৰম্মণাধিপতিনা সদ্ধিং নানত্তং অকত্ৱাৱ ৱিভত্তো. তত্থ যং আৰম্মণং গৰুংকত্ৱা চিত্তচেতসিকা উপ্পজ্জন্তি, তং নিযমতো তেসু আৰম্মণেসু বলৱাৰম্মণং হোতি. ইতি গৰুকত্তব্বমত্তট্ঠেন আৰম্মণাধিপতি, বলৱকাৰণট্ঠেন আৰম্মণূপনিস্সযোতি এৱমেতেসং নানত্তং ৱেদিতব্বং.

অনন্তৰূপনিস্সযোপি ‘‘পুৰিমা পুৰিমা কুসলা খন্ধা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং কুসলানং খন্ধানং উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা (পট্ঠা. ১.১.৯) নযেন অনন্তৰপচ্চযেন সদ্ধিং নানত্তং অকত্ৱাৱ ৱিভত্তো. মাতিকানিক্খেপে পন নেসং ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু তংসম্পযুত্তকা চ ধম্মা মনোধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা (পট্ঠা. ১.১.৪) নযেন অনন্তৰস্স, ‘‘পুৰিমা পুৰিমা কুসলা ধম্মা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং কুসলানং ধম্মানং উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা (পট্ঠা. ১.১.৯) নযেন উপনিস্সযস্স আগতত্তা নিক্খেপে ৱিসেসো অত্থি. সোপি অত্থতো একীভাৱমেৱ গচ্ছতি. এৱং সন্তেপি অত্তনো অত্তনো অনন্তৰা অনুৰূপস্স চিত্তুপ্পাদস্স পৱত্তনসমত্থতায অনন্তৰতা, পুৰিমচিত্তস্স পচ্ছিমচিত্তুপ্পাদনে বলৱতায অনন্তৰূপনিস্সযতা ৱেদিতব্বা. যথা হি হেতুপচ্চযাদীসু কিঞ্চি ধম্মং ৱিনাপি চিত্তং উপ্পজ্জতি, ন এৱং অনন্তৰচিত্তং ৱিনা চিত্তস্স উপ্পত্তি নাম অত্থি. তস্মা বলৱপচ্চযো হোতি. ইতি অত্তনো অত্তনো অনন্তৰা অনুৰূপচিত্তুপ্পাদনৱসেন অনন্তৰপচ্চযো, বলৱকাৰণৱসেন অনন্তৰূপনিস্সযোতি এৱমেতেসং নানত্তং ৱেদিতব্বং.

পকতূপনিস্সযো পন পকতো উপনিস্সযো পকতূপনিস্সযো. পকতো নাম অত্তনো সন্তানে নিপ্ফাদিতো ৱা সদ্ধাসীলাদি উপসেৱিতো ৱা উতুভোজনাদি. পকতিযা এৱ ৱা উপনিস্সযো পকতূপনিস্সযো, আৰম্মণানন্তৰেহি অসম্মিস্সোতি অত্থো. তস্স পকতূপনিস্সযো ‘‘সদ্ধং উপনিস্সায দানং দেতি, সীলং সমাদিযতি, উপোসথকম্মং কৰোতি, ঝানং উপ্পাদেতি, ৱিপস্সনং উপ্পাদেতি, মগ্গং উপ্পাদেতি, অভিঞ্ঞং উপ্পাদেতি, সমাপত্তিং উপ্পাদেতি. সীলং, সুতং, চাগং, পঞ্ঞং উপনিস্সায দানং দেতি…পে… সমাপত্তিং উপ্পাদেতি. সদ্ধা, সীলং, সুতং, চাগো, পঞ্ঞা সদ্ধায, সীলস্স, সুতস্স, চাগস্স, পঞ্ঞায, উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা (পট্ঠা. ১.১.৪২৩) নযেন অনেকপ্পকাৰতো পভেদো ৱেদিতব্বো. ইতি ইমে সদ্ধাদযো পকতা চেৱ বলৱকাৰণট্ঠেন উপনিস্সযা চাতি পকতূপনিস্সযোতি.

৬০৩. পঠমতৰং উপ্পজ্জিত্ৱা ৱত্তমানভাৱেন উপকাৰকো ধম্মো পুৰেজাতপচ্চযো. সো পঞ্চদ্ৱাৰে ৱত্থাৰম্মণহদযৱত্থুৱসেন একাদসৱিধো হোতি. যথাহ – ‘‘চক্খাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং পুৰেজাতপচ্চযেন পচ্চযো. সোত…পে… ঘান, জিৱ্হা, কাযাযতনং, ৰূপ, সদ্দ, গন্ধ, ৰস, ফোট্ঠব্বাযতনং কাযৱিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং পুৰেজাতপচ্চযেন পচ্চযো. ৰূপ, সদ্দ, গন্ধ, ৰস, ফোট্ঠব্বাযতনং মনোধাতুযা. যং ৰূপং নিস্সায মনোধাতু চ মনোৱিঞ্ঞাণধাতু চ ৱত্তন্তি, তং ৰূপং মনোধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং পুৰেজাতপচ্চযেন পচ্চযো. মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং কিঞ্চিকালে পুৰেজাতপচ্চযেন পচ্চযো. কিঞ্চিকালে ন পুৰেজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১০).

৬০৪. পুৰেজাতানং ৰূপধম্মানং উপত্থম্ভকত্তেন উপকাৰকো অৰূপধম্মো পচ্ছাজাতপচ্চযো গিজ্ঝপোতকসৰীৰানং আহাৰাসাচেতনা ৱিয. তেন ৱুত্তং ‘‘পচ্ছাজাতা চিত্তচেতসিকা ধম্মা পুৰেজাতস্স ইমস্স কাযস্স পচ্ছাজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১১).

৬০৫. আসেৱনট্ঠেন অনন্তৰানং পগুণবলৱভাৱায উপকাৰকো ধম্মো আসেৱনপচ্চযো গন্থাদীসু পুৰিমপুৰিমাভিযোগো ৱিয. সো কুসলাকুসলকিৰিযজৱনৱসেন তিৱিধো হোতি. যথাহ – ‘‘পুৰিমা পুৰিমা কুসলা ধম্মা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং কুসলানং ধম্মানং আসেৱনপচ্চযেন পচ্চযো. পুৰিমা পুৰিমা অকুসলা…পে… কিৰিযাব্যাকতা ধম্মা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং কিৰিযাব্যাকতানং ধম্মানং আসেৱনপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১২).

৬০৬. চিত্তপযোগসঙ্খাতেন কিৰিযভাৱেন উপকাৰকো ধম্মো কম্মপচ্চযো. সো নানক্খণিকায চেৱ কুসলাকুসলচেতনায সহজাতায চ সব্বাযপি চেতনায ৱসেন দুৱিধো হোতি. যথাহ – ‘‘কুসলাকুসলং কম্মং ৱিপাকানং খন্ধানং কটত্তা চ ৰূপানং কম্মপচ্চযেন পচ্চযো. চেতনা সম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১৩).

৬০৭. নিৰুস্সাহসন্তভাৱেন নিৰুস্সাহসন্তভাৱায উপকাৰকো ৱিপাকধম্মো ৱিপাকপচ্চযো. সো পৱত্তে তংসমুট্ঠানানং, পটিসন্ধিযং কটত্তা চ ৰূপানং, সব্বত্থ চ সম্পযুত্তধম্মানং পচ্চযো হোতি. যথাহ –‘‘ৱিপাকাব্যাকতো একো খন্ধো তিণ্ণন্নং খন্ধানং চিত্তসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং ৱিপাকপচ্চযেন পচ্চযো…পে… পটিসন্ধিক্খণে ৱিপাকাব্যাকতো একো খন্ধো তিণ্ণন্নং খন্ধানং কটত্তা চ ৰূপানং. তযো খন্ধা একস্স খন্ধস্স. দ্ৱে খন্ধা দ্ৱিন্নং খন্ধানং কটত্তা চ ৰূপানং ৱিপাকপচ্চযেন পচ্চযো. খন্ধা ৱত্থুস্স ৱিপাকপচ্চযেন পচ্চযো’’তি.

৬০৮. ৰূপাৰূপানং উপত্থম্ভকট্ঠেন উপকাৰকা চত্তাৰো আহাৰা আহাৰপচ্চযো. যথাহ –‘‘কবড়ীকাৰো আহাৰো ইমস্স কাযস্স আহাৰপচ্চযেন পচ্চযো. অৰূপিনো আহাৰা সম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং আহাৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১৫). পঞ্হাৱাৰে পন ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৱিপাকাব্যাকতা আহাৰা সম্পযুত্তকানং খন্ধানং কটত্তা চ ৰূপানং আহাৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তিপি (পট্ঠা. ১.১.৪২৯) ৱুত্তং.

৬০৯. অধিপতিযট্ঠেন উপকাৰকা ইত্থিন্দ্ৰিযপুৰিসিন্দ্ৰিযৱজ্জা ৱীসতিন্দ্ৰিযা ইন্দ্ৰিযপচ্চযো. তত্থ চক্খুন্দ্ৰিযাদযো অৰূপধম্মানংযেৱ, সেসা ৰূপাৰূপানং পচ্চযা হোন্তি. যথাহ – ‘‘চক্খুন্দ্ৰিযং চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা…পে… সোত… ঘান… জিৱ্হা… কাযিন্দ্ৰিযং কাযৱিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং ইন্দ্ৰিযপচ্চযেন পচ্চযো. ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং কটত্তাৰূপানং ইন্দ্ৰিযপচ্চযেন পচ্চযো. অৰূপিনো ইন্দ্ৰিযা সম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং ইন্দ্ৰিযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১৬). পঞ্হাৱাৰে পন ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৱিপাকাব্যাকতা ইন্দ্ৰিযা সম্পযুত্তকানং খন্ধানং কটত্তা চ ৰূপানং ইন্দ্ৰিযপচ্চযেন পচ্চযো’’তিপি (পট্ঠা. ১.১.৪৩০) ৱুত্তং.

৬১০. উপনিজ্ঝাযনট্ঠেন উপকাৰকানি ঠপেত্ৱা দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণে সুখদুক্খৱেদনাদ্ৱযং সব্বানিপি কুসলাদিভেদানি সত্ত ঝানঙ্গানি ঝানপচ্চযো. যথাহ –‘‘ঝানঙ্গানি ঝানসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং ঝানপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১৭). পঞ্হাৱাৰে পন ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৱিপাকাব্যাকতানি ঝানঙ্গানি সম্পযুত্তকানং খন্ধানং কটত্তা চ ৰূপানং ঝানপচ্চযেন পচ্চযো’’তিপি (পট্ঠা. ১.১.৪৩১) ৱুত্তং.

৬১১. যতো ততো ৱা নিয্যানট্ঠেন উপকাৰকানি কুসলাদিভেদানি দ্ৱাদস মগ্গঙ্গানি মগ্গপচ্চযো. যথাহ – ‘‘মগ্গঙ্গানি মগ্গসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং মগ্গপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১৮). পঞ্হাৱাৰে পন ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৱিপাকাব্যাকতানি মগ্গঙ্গানি সম্পযুত্তকানং খন্ধানং কটত্তা চ ৰূপানং মগ্গপচ্চযেন পচ্চযো’’তিপি (পট্ঠা. ১.১.৪৩২) ৱুত্তং. এতে পন দ্ৱেপি ঝানমগ্গপচ্চযা দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণাহেতুকচিত্তেসু ন লব্ভন্তীতি ৱেদিতব্বা.

৬১২. একৱত্থুকএকাৰম্মণএকুপ্পাদেকনিৰোধসঙ্খাতেন সম্পযুত্তভাৱেন উপকাৰকা অৰূপধম্মা সম্পযুত্তপচ্চযো. যথাহ – ‘‘চত্তাৰো খন্ধা অৰূপিনো অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১৯).

৬১৩. একৱত্থুকাদিভাৱানুপগমেন উপকাৰকা ৰূপিনো ধম্মা অৰূপীনং ধম্মানং, অৰূপিনোপি ৰূপীনং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো. সো সহজাতপচ্ছাজাতপুৰেজাতৱসেন তিৱিধো হোতি. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘সহজাতা কুসলা খন্ধা চিত্তসমুট্ঠানানং ৰূপানং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো. পচ্ছাজাতা কুসলা খন্ধা পুৰেজাতস্স ইমস্স কাযস্স ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪৩৪). অব্যাকতপদস্স পন সহজাতৱিভঙ্গে ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৱিপাকাব্যাকতা খন্ধা কটত্তাৰূপানং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো. খন্ধা ৱত্থুস্স. ৱত্থু খন্ধানং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো’’তিপি (পট্ঠা. ১.১.৪৩৪) ৱুত্তং. পুৰেজাতং পন চক্খুন্দ্ৰিযাদিৱত্থুৱসেনেৱ ৱেদিতব্বং. যথাহ – ‘‘পুৰেজাতং চক্খাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স…পে… কাযাযতনং কাযৱিঞ্ঞাণস্স ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো. ৱত্থু ৱিপাকাব্যাকতানং কিৰিযাব্যাকতানং খন্ধানং…পে… ৱত্থু কুসলানং খন্ধানং…পে… ৱত্থু অকুসলানং খন্ধানং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪৩৪).

৬১৪. পচ্চুপ্পন্নলক্খণেন অত্থিভাৱেন তাদিসস্সেৱ ধম্মস্স উপত্থম্ভকত্তেন উপকাৰকো ধম্মো অত্থিপচ্চযো. তস্স অৰূপক্খন্ধমহাভূতনামৰূপচিত্তচেতসিকমহাভূতআযতনৱত্থুৱসেন সত্তধা মাতিকা নিক্খিত্তা. যথাহ –‘‘চত্তাৰো খন্ধা অৰূপিনো অঞ্ঞমঞ্ঞং অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো, চত্তাৰো মহাভূতা, ওক্কন্তিক্খণে নামৰূপং অঞ্ঞমঞ্ঞং. চিত্তচেতসিকা ধম্মা চিত্তসমুট্ঠানানং ৰূপানং. মহাভূতা উপাদাৰূপানং. চক্খাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা…পে… কাযাযতনং…পে… ৰূপাযতনং…পে… ফোট্ঠব্বাযতনং কাযৱিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো. ৰূপাযতনং…পে… ফোট্ঠব্বাযতনং মনোধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং. যং ৰূপং নিস্সায মনোধাতু চ মনোৱিঞ্ঞাণধাতু চ ৱত্তন্তি, তং ৰূপং মনোধাতুযা চ মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা চ তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.২১).

পঞ্হাৱাৰে পন সহজাতং পুৰেজাতং পচ্ছাজাতং আহাৰং ইন্দ্ৰিযন্তিপি নিক্খিপিত্ৱা সহজাতে তাৱ ‘‘একো খন্ধো তিণ্ণন্নং খন্ধানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা (পট্ঠা. ১.১.৪৩৫) নযেন নিদ্দেসো কতো, পুৰেজাতে পুৰেজাতানং চক্খাদীনং ৱসেন নিদ্দেসো কতো. পচ্ছাজাতে পুৰেজাতস্স ইমস্স কাযস্স পচ্ছাজাতানং চিত্তচেতসিকানং পচ্চযৱসেন নিদ্দেসো কতো. আহাৰিন্দ্ৰিযেসু ‘‘কবড়ীকাৰো আহাৰো ইমস্স কাযস্স অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো. ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং কটত্তাৰূপানং অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪৩৫) এৱং নিদ্দেসো কতোতি.

৬১৫. অত্তনো অনন্তৰা উপ্পজ্জমানানং অৰূপধম্মানং পৱত্তিওকাসদানেন উপকাৰকা সমনন্তৰনিৰুদ্ধা অৰূপধম্মা নত্থিপচ্চযো. যথাহ –‘‘সমনন্তৰনিৰুদ্ধা চিত্তচেতসিকা ধম্মা পটুপ্পন্নানং চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং নত্থিপচ্চযেন পচ্চযো’’তি.

তে এৱ ৱিগতভাৱেন উপকাৰকত্তা ৱিগতপচ্চযো. যথাহ – ‘‘সমনন্তৰৱিগতা চিত্তচেতসিকা ধম্মা পটুপ্পন্নানং চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং ৱিগতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি.

অত্থি পচ্চযধম্মা এৱ চ অৱিগতভাৱেন উপকাৰকত্তা অৱিগতপচ্চযোতি ৱেদিতব্বা. দেসনাৱিলাসেন পন তথা ৱিনেতব্বৱেনেয্যৱসেন ৱা অযং দুকো ৱুত্তো, অহেতুকদুকং ৱত্ৱাপি হেতুৱিপ্পযুত্তদুকো ৱিযাতি.

অৱিজ্জাপচ্চযাসঙ্খাৰপদৱিত্থাৰকথা

৬১৬. এৱমিমেসু চতুৱীসতিযা পচ্চযেসু অযং অৱিজ্জা,

পচ্চযো হোতি পুঞ্ঞানং, দুৱিধানেকধা পন;

পৰেসং পচ্ছিমানং সা, একধা পচ্চযো মতাতি.

তত্থ পুঞ্ঞানং দুৱিধাতি আৰম্মণপচ্চযেন চ উপনিস্সযপচ্চযেন চাতি দ্ৱেধা পচ্চযো হোতি. সা হি অৱিজ্জং খযতো ৱযতো সম্মসনকালে কামাৱচৰানং পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰানং আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো হোতি. অভিঞ্ঞাচিত্তেন সমোহচিত্তং জাননকালে ৰূপাৱচৰানং. অৱিজ্জাসমতিক্কমত্থায পন দানাদীনি চেৱ কামাৱচৰপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনি পূৰেন্তস্স, ৰূপাৱচৰজ্ঝানানি চ উপ্পাদেন্তস্স দ্ৱিন্নম্পি তেসং উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো হোতি. তথা অৱিজ্জাসম্মূড়্হত্তা কামভৱৰূপভৱসম্পত্তিযো পত্থেত্ৱা তানেৱ পুঞ্ঞানি কৰোন্তস্স.

অনেকধা পন পৰেসন্তি অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰানং অনেকধা পচ্চযো হোতি. কথং? এসা হি অৱিজ্জং আৰব্ভ ৰাগাদীনং উপ্পজ্জনকালে আৰম্মণপচ্চযেন, গৰুংকত্ৱা অস্সাদনকালে আৰম্মণাধিপতিআৰম্মণূপনিস্সযেহি, অৱিজ্জাসম্মূড়্হস্স অনাদীনৱদস্সাৱিনো পাণাতিপাতাদীনি কৰোন্তস্স উপনিস্সযপচ্চযেন, দুতিযজৱনাদীনং অনন্তৰসমনন্তৰঅনন্তৰূপনিস্সযাসেৱননত্থিৱিগতপচ্চযেহি, যংকিঞ্চি অকুসলং কৰোন্তস্স হেতু সহজাত অঞ্ঞমঞ্ঞ নিস্সয সম্পযুত্ত অত্থি অৱিগতপচ্চযেহীতি অনেকধা পচ্চযো হোতি.

পচ্ছিমানং সা একধা পচ্চযো মতাতি আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰানং উপনিস্সযপচ্চযেনেৱ একধা পচ্চযো মতা. সো পনস্সা উপনিস্সযভাৱো পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বোতি.

৬১৭. এত্থাহ – কিং পনাযমেকাৱ অৱিজ্জা সঙ্খাৰানং পচ্চযো, উদাহু অঞ্ঞেপি পচ্চযা সন্তীতি? কিং পনেত্থ, যদি তাৱ একাৱ, এককাৰণৱাদো আপজ্জতি. অথঞ্ঞেপি সন্তি, ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তি এককাৰণনিদ্দেসো নুপপজ্জতীতি? ন নুপপজ্জতি. কস্মা? যস্মা –

একং ন একতো ইধ, নানেকমনেকতোপি নো একং;

ফলমত্থি অত্থি পন এক-হেতুফলদীপনে অত্থো.

একতো হি কাৰণতো ন ইধ কিঞ্চি একং ফলমত্থি, ন অনেকং. নাপি অনেকেহি কাৰণেহি একং. অনেকেহি পন কাৰণেহি অনেকমেৱ হোতি. তথা হি অনেকেহি উতুপথৱীবীজসলিলসঙ্খাতেহি কাৰণেহি অনেকমেৱ ৰূপগন্ধৰসাদিকং অঙ্কুৰসঙ্খাতং ফলং উপ্পজ্জমানং দিস্সতি. যং পনেতং ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা, সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি একেকহেতুফলদীপনং কতং, তত্থ অত্থো অত্থি, পযোজনং ৱিজ্জতি.

ভগৱা হি কত্থচি পধানত্তা, কত্থচি পাকটত্তা, কত্থচি অসাধাৰণত্তা দেসনাৱিলাসস্স চ ৱেনেয্যানঞ্চ অনুৰূপতো একমেৱ হেতুং ৱা ফলং ৱা দীপেতি. ‘‘ফস্সপচ্চযা ৱেদনা’’তি হি পধানত্তা একমেৱ হেতুফলমাহ. ফস্সো হি ৱেদনায পধানহেতু যথাফস্সং ৱেদনা ৱৱত্থানতো. ৱেদনা চ ফস্সস্স পধানফলং যথাৱেদনং ফস্সৱৱত্থানতো. ‘‘সেম্হসমুট্ঠানা আবাধা’’তি (অ. নি. ১০.৬০) পাকটত্তা একং হেতুমাহ. পাকটো হি এত্থ সেম্হো, ন কম্মাদযো. ‘‘যে কেচি, ভিক্খৱে, অকুসলা ধম্মা, সব্বে তে অযোনিসোমনসিকাৰমূলকা’’তি অসাধাৰণত্তা একং হেতুমাহ. অসাধাৰণো হি অযোনিসোমনসিকাৰো অকুসলানং, সাধাৰণানি ৱত্থাৰম্মণাদীনীতি. তস্মা অযমিধ অৱিজ্জা ৱিজ্জমানেসুপি অঞ্ঞেসু ৱত্থাৰম্মণসহজাতধম্মাদীসু সঙ্খাৰকাৰণেসু ‘‘অস্সাদানুপস্সিনো তণ্হা পৱড্ঢতী’’তি (সং. নি. ২.৫২) চ ‘‘অৱিজ্জাসমুদযা আসৱসমুদযো’’তি (ম. নি. ১.১০৪) চ ৱচনতো অঞ্ঞেসম্পি তণ্হাদীনং সঙ্খাৰহেতূনং হেতূতি পধানত্তা, ‘‘অৱিদ্ৱা, ভিক্খৱে, অৱিজ্জাগতো পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰম্পি অভিসঙ্খৰোতী’’তি পাকটত্তা, অসাধাৰণত্তা চ সঙ্খাৰানং হেতুভাৱেন দীপিতাতি ৱেদিতব্বা. এতেনেৱ চ একেকহেতুফলদীপনপৰিহাৰৱচনেন সব্বত্থ একেকহেতুফলদীপনে পযোজনং ৱেদিতব্বন্তি.

৬১৮. এত্থাহ – এৱং সন্তেপি একন্তানিট্ঠফলায সাৱজ্জায অৱিজ্জায কথং পুঞ্ঞানেঞ্জাভিসঙ্খাৰপচ্চযত্তং যুজ্জতি? ন হি নিম্ববীজতো উচ্ছু উপ্পজ্জতীতি. কথং ন যুজ্জিস্সতি? লোকস্মিঞ্হি –

ৱিৰুদ্ধো চাৱিৰুদ্ধো চ, সদিসাসদিসো তথা;

ধম্মানং পচ্চযো সিদ্ধো, ৱিপাকা এৱ তে চ ন.

ধম্মানং হি ঠানসভাৱকিচ্চাদিৱিৰুদ্ধো চাৱিৰুদ্ধো চ পচ্চযো লোকে সিদ্ধো. পুৰিমচিত্তং হি অপৰচিত্তস্স ঠানৱিৰুদ্ধো পচ্চযো, পুৰিমসিপ্পাদিসিক্খা চ পচ্ছা পৱত্তমানানং সিপ্পাদিকিৰিযানং. কম্মং ৰূপস্স সভাৱৱিৰুদ্ধো পচ্চযো, খীৰাদীনি চ দধিআদীনং. আলোকো চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স কিচ্চৱিৰুদ্ধো, গুড়াদযো চ আসৱাদীনং. চক্খুৰূপাদযো পন চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং ঠানাৱিৰুদ্ধা পচ্চযা. পুৰিমজৱনাদযো পচ্ছিমজৱনাদীনং সভাৱাৱিৰুদ্ধা কিচ্চাৱিৰুদ্ধা চ.

যথা চ ৱিৰুদ্ধাৱিৰুদ্ধা পচ্চযা সিদ্ধা, এৱং সদিসাসদিসাপি. সদিসমেৱ হি উতুআহাৰসঙ্খাতং ৰূপং ৰূপস্স পচ্চযো, সালিবীজাদীনি চ সালিফলাদীনং. অসদিসম্পি ৰূপং অৰূপস্স, অৰূপঞ্চ ৰূপস্স পচ্চযো হোতি, গোলোমাৱিলোম-ৱিসাণ-দধিতিলপিট্ঠাদীনি চ দুব্বা-সৰভূতিণকাদীনং. যেসঞ্চ ধম্মানং তে ৱিৰুদ্ধাৱিৰুদ্ধসদিসাসদিসপচ্চযা, ন তে ধম্মা তেসং ধম্মানং ৱিপাকা এৱ.

ইতি অযং অৱিজ্জা ৱিপাকৱসেন একন্তানিট্ঠফলা, সভাৱৱসেন চ সাৱজ্জাপি সমানা সব্বেসম্পি এতেসং পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰাদীনং যথানুৰূপং ঠানকিচ্চসভাৱৱিৰুদ্ধাৱিৰুদ্ধপচ্চযৱসেন, সদিসাসদিসপচ্চযৱসেন চ পচ্চযো হোতীতি ৱেদিতব্বা. সো চস্সা পচ্চযভাৱো ‘‘যস্স হি দুক্খাদীসু অৱিজ্জাসঙ্খাতং অঞ্ঞাণং অপ্পহীনং হোতি, সো দুক্খে তাৱ পুব্বন্তাদীসু চ অঞ্ঞাণেন সংসাৰদুক্খং সুখসঞ্ঞায গহেত্ৱা তস্স হেতুভূতে তিৱিধেপি সঙ্খাৰে আৰভতী’’তিআদিনা নযেন ৱুত্তো এৱ.

৬১৯. অপিচ অযং অঞ্ঞোপি পৰিযাযো –

চুতূপপাতে সংসাৰে, সঙ্খাৰানঞ্চ লক্খণে;

যো পটিচ্চসমুপ্পন্ন-ধম্মেসু চ ৱিমুয্হতি.

অভিসঙ্খৰোতি সো এতে, সঙ্খাৰে তিৱিধে যতো;

অৱিজ্জা পচ্চযো তেসং, তিৱিধানম্পযং ততোতি.

কথং পন যো এতেসু ৱিমুয্হতি, সো তিৱিধেপেতে সঙ্খাৰে কৰোতীতি চে. চুতিযা তাৱ ৱিমূড়্হো ‘‘সব্বত্থ খন্ধানং ভেদো মৰণ’’ন্তি চুতিং অগণ্হন্তো ‘‘সত্তো মৰতি, সত্তস্স দেহন্তৰসঙ্কমন’’ন্তিআদীনি ৱিকপ্পেতি.

উপপাতে ৱিমূড়্হো ‘‘সব্বত্থ খন্ধানং পাতুভাৱো জাতী’’তি উপপাতং অগণ্হন্তো ‘‘সত্তো উপপজ্জতি, সত্তস্স নৱসৰীৰপাতুভাৱো’’তিআদীনি ৱিকপ্পেতি.

সংসাৰে ৱিমূড়্হো যো এস,

‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;

অব্বোচ্ছিন্নং ৱত্তমানা, সংসাৰোতি পৱুচ্চতী’’তি. –

এৱং ৱণ্ণিতো সংসাৰো, তং এৱং অগণ্হন্তো ‘‘অযং সত্তো অস্মা লোকা পৰং লোকং গচ্ছতি, পৰস্মা লোকা ইমং লোকং আগচ্ছতী’’তিআদীনি ৱিকপ্পেতি.

সঙ্খাৰানং লক্খণে ৱিমূড়্হো সঙ্খাৰানং সভাৱলক্খণং সামঞ্ঞলক্খণঞ্চ অগণ্হন্তো সঙ্খাৰে অত্ততো অত্তনিযতো ধুৱতো সুখতো সুভতো ৱিকপ্পেতি.

পটিচ্চসমুপ্পন্নধম্মেসু ৱিমূড়্হো অৱিজ্জাদীহি সঙ্খাৰাদীনং পৱত্তিং অগণ্হন্তো ‘‘অত্তা জানাতি ৱা ন জানাতি ৱা, সো এৱ কৰোতি চ কাৰেতি চ. সো পটিসন্ধিযং উপপজ্জতি, তস্স অণুইস্সৰাদযো কললাদিভাৱেন সৰীৰং সণ্ঠপেন্তো ইন্দ্ৰিযানি সম্পাদেন্তি. সো ইন্দ্ৰিযসম্পন্নো ফুসতি, ৱেদিযতি, তণ্হীযতি, উপাদিযতি, ঘটিযতি. সো পুন ভৱন্তৰে ভৱতী’’তি ৱা, ‘‘সব্বে সত্তা নিযতিসঙ্গতিভাৱপৰিণতা’’তি (দী. নি. ১.১৬৮) ৱা ৱিকপ্পেতি.