১৮. দিট্ঠিৱিসুদ্ধিনিদ্দেসো

নামৰূপপৰিগ্গহকথা

৬৬২. ইদানি যা ‘‘ইমেসু ভূমিভূতেসু ধম্মেসু উগ্গহপৰিপুচ্ছাৱসেন ঞাণপৰিচযং কত্ৱা ‘সীলৱিসুদ্ধি চেৱ চিত্তৱিসুদ্ধি চা’তি দ্ৱে মূলভূতা ৱিসুদ্ধিযো সম্পাদেতব্বা’’তি ৱুত্তা. তত্থ সীলৱিসুদ্ধি নাম সুপৰিসুদ্ধং পাতিমোক্খসংৱৰাদিচতুব্বিধং সীলং, তঞ্চ সীলনিদ্দেসে ৱিত্থাৰিতমেৱ. চিত্তৱিসুদ্ধি নাম সউপচাৰা অট্ঠ সমাপত্তিযো, তাপি চিত্তসীসেন ৱুত্তসমাধিনিদ্দেসে সব্বাকাৰেন ৱিত্থাৰিতা এৱ. তস্মা তা তত্থ ৱিত্থাৰিতনযেনেৱ ৱেদিতব্বা.

যং পন ৱুত্তং ‘‘দিট্ঠিৱিসুদ্ধি, কঙ্খাৱিতৰণৱিসুদ্ধি, মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি, পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি, ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধীতি ইমা পন পঞ্চ ৱিসুদ্ধিযো সৰীৰ’’ন্তি, তত্থ নামৰূপানং যাথাৱদস্সনং দিট্ঠিৱিসুদ্ধি নাম.

৬৬৩. তং সম্পাদেতুকামেন সমথযানিকেন তাৱ ঠপেত্ৱা নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং অৱসেসৰূপাৰূপাৱচৰজ্ঝানানং অঞ্ঞতৰতো ৱুট্ঠায ৱিতক্কাদীনি ঝানঙ্গানি, তংসম্পযুত্তা চ ধম্মা লক্খণৰসাদিৱসেন পৰিগ্গহেতব্বা. পৰিগ্গহেত্ৱা সব্বম্পেতং আৰম্মণাভিমুখং নমনতো নমনট্ঠেন নামন্তি ৱৱত্থপেতব্বং.

ততো যথা নাম পুৰিসো অন্তোগেহে সপ্পং দিস্ৱা তং অনুবন্ধমানো তস্স আসযং পস্সতি, এৱমেৱ অযম্পি যোগাৱচৰো তং নামং উপপৰিক্খন্তো ‘‘ইদং নামং কিং নিস্সায পৱত্ততী’’তি পৰিযেসমানো তস্স নিস্সযং হদযৰূপং পস্সতি. ততো হদযৰূপস্স নিস্সযভূতানি, ভূতনিস্সিতানি চ সেসুপাদাযৰূপানীতি ৰূপং পৰিগ্গণ্হাতি. সো সব্বম্পেতং ৰুপ্পনতো ৰূপন্তি ৱৱত্থপেতি. ততো নমনলক্খণং নামং, ৰুপ্পনলক্খণং ৰূপন্তি সঙ্খেপতো নামৰূপং ৱৱত্থপেতি.

৬৬৪. সুদ্ধৱিপস্সনাযানিকো পন অযমেৱ ৱা সমথযানিকো চতুধাতুৱৱত্থানে ৱুত্তানং তেসং তেসং ধাতুপৰিগ্গহমুখানং অঞ্ঞতৰমুখৱসেন সঙ্খেপতো ৱা ৱিত্থাৰতো ৱা চতস্সো ধাতুযো পৰিগ্গণ্হাতি. অথস্স যাথাৱসৰসলক্খণতো আৱিভূতাসু ধাতূসু কম্মসমুট্ঠানম্হি তাৱ কেসে ‘‘চতস্সো ধাতুযো, ৱণ্ণো, গন্ধো, ৰসো, ওজা, জীৱিতং, কাযপ্পসাদো’’তি এৱং কাযদসকৱসেন দস ৰূপানি, তত্থেৱ ভাৱস্স অত্থিতায ভাৱদসকৱসেন দস, তত্থেৱ আহাৰসমুট্ঠানং ওজট্ঠমকং, উতুসমুট্ঠানং, চিত্তসমুট্ঠানন্তি অপৰানিপি চতুৱীসতীতি এৱং চতুসমুট্ঠানেসু চতুৱীসতিকোট্ঠাসেসু চতুচত্তালীস চতুচত্তালীস ৰূপানি, সেদো, অস্সু, খেড়ো, সিঙ্ঘাণিকাতি ইমেসু পন চতূসু উতুচিত্তসমুট্ঠানেসু দ্ৱিন্নং ওজট্ঠমকানং ৱসেন সোড়স সোড়স ৰূপানি, উদৰিযং, কৰীসং, পুব্বো, মুত্তন্তি ইমেসু চতূসু উতুসমুট্ঠানেসু উতুসমুট্ঠানস্সেৱ ওজট্ঠমকস্স ৱসেন অট্ঠ অট্ঠ ৰূপানি পাকটানি হোন্তীতি. এস তাৱ দ্ৱত্তিংসাকাৰে নযো.

যে পন ইমস্মিং দ্ৱত্তিংসাকাৰে আৱিভূতে অপৰে দস আকাৰা আৱিভৱন্তি. তত্থ অসিতাদিপৰিপাচকে তাৱ কম্মজে তেজোকোট্ঠাসম্হি ওজট্ঠমকঞ্চেৱ জীৱিতঞ্চাতি নৱ ৰূপানি, তথা চিত্তজে অস্সাসপস্সাসকোট্ঠাসেপি ওজট্ঠমকঞ্চেৱ সদ্দো চাতি নৱ, সেসেসু চতুসমুট্ঠানেসু অট্ঠসু জীৱিতনৱকঞ্চেৱ তীণি চ ওজট্ঠমকানীতি তেত্তিংস ৰূপানি পাকটানি হোন্তি.

তস্সেৱং ৱিত্থাৰতো দ্ৱাচত্তালীসাকাৰৱসেন ইমেসু ভূতুপাদাযৰূপেসু পাকটেসু জাতেসু ৱত্থুদ্ৱাৰৱসেন পঞ্চ চক্খুদসকাদযো, হদযৱত্থুদসকঞ্চাতি অপৰানিপি সট্ঠিৰূপানি পাকটানি হোন্তি. সো সব্বানিপি তানি ৰুপ্পনলক্খণেন একতো কত্ৱা ‘‘এতং ৰূপ’’ন্তি পস্সতি.

তস্সেৱং পৰিগ্গহিতৰূপস্স দ্ৱাৰৱসেন অৰূপধম্মা পাকটা হোন্তি. সেয্যথিদং – দ্ৱেপঞ্চৱিঞ্ঞাণানি, তিস্সো মনোধাতুযো, অট্ঠসট্ঠি মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযোতি একাসীতি লোকিযচিত্তানি, অৱিসেসেন চ তেহি চিত্তেহি সহজাতো ফস্সো, ৱেদনা, সঞ্ঞা, চেতনা, জীৱিতং, চিত্তট্ঠিতি, মনসিকাৰোতি ইমে সত্ত সত্ত চেতসিকাতি. লোকুত্তৰচিত্তানি পন নেৱ সুদ্ধৱিপস্সকস্স, ন সমথযানিকস্স পৰিগ্গহং গচ্ছন্তি অনধিগতত্তাতি. সো সব্বেপি তে অৰূপধম্মে নমনলক্খণেন একতো কত্ৱা ‘‘এতং নাম’’ন্তি পস্সতি. এৱমেকো চতুধাতুৱৱত্থানমুখেন ৱিত্থাৰতো নামৰূপং ৱৱত্থপেতি.

৬৬৫. অপৰো অট্ঠাৰসধাতুৱসেন. কথং? ইধ ভিক্খু অত্থি ইমস্মিং অত্তভাৱে চক্খুধাতু…পে… মনোৱিঞ্ঞাণধাতূতি ধাতুযো আৱজ্জিত্ৱা যং লোকো সেতকণ্হমণ্ডলৱিচিত্তং আযতৱিত্থতং অক্খিকূপকে ন্হাৰুসুত্তকেন আবদ্ধং মংসপিণ্ডং ‘‘চক্খূ’’তি সঞ্জানাতি, তং অগ্গহেত্ৱা খন্ধনিদ্দেসে উপাদাৰূপেসু ৱুত্তপ্পকাৰং চক্খুপসাদং ‘‘চক্খুধাতূ’’তি ৱৱত্থপেতি.

যানি পনস্স নিস্সযভূতা চতস্সো ধাতুযো, পৰিৱাৰকানি চত্তাৰি ৱণ্ণ-গন্ধ-ৰস-ওজা-ৰূপানি, অনুপালকং জীৱিতিন্দ্ৰিযন্তি নৱ সহজাতৰূপানি, তত্থেৱ ঠিতানি কাযদসকভাৱদসকৱসেন ৱীসতি কম্মজৰূপানি, আহাৰসমুট্ঠানাদীনং তিণ্ণং ওজট্ঠমকানং ৱসেন চতুৱীসতি অনুপাদিন্নৰূপানীতি এৱং সেসানি তেপণ্ণাস ৰূপানি হোন্তি, ন তানি চ ‘‘চক্খুধাতূ’’তি ৱৱত্থপেতি. এস নযো সোতধাতুআদীসুপি. কাযধাতুযং পন অৱসেসানি তেচত্তালীস ৰূপানি হোন্তি. কেচি পন উতুচিত্তসমুট্ঠানানি সদ্দেন সহ নৱ নৱ কত্ৱা পঞ্চচত্তালীসাতি ৱদন্তি.

ইতি ইমে পঞ্চ পসাদা, তেসঞ্চ ৱিসযা ৰূপসদ্দগন্ধৰসফোট্ঠব্বা পঞ্চাতি দস ৰূপানি দস ধাতুযো হোন্তি. অৱসেসৰূপানি ধম্মধাতুযেৱ হোন্তি. চক্খুং পন নিস্সায ৰূপং আৰব্ভ পৱত্তং চিত্তং চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু নামাতি এৱং দ্ৱেপঞ্চৱিঞ্ঞাণানি পঞ্চ ৱিঞ্ঞাণধাতুযো হোন্তি. তীণি মনোধাতুচিত্তানি একা মনোধাতু, অট্ঠসট্ঠি মনোৱিঞ্ঞাণধাতুচিত্তানি মনোৱিঞ্ঞাণধাতূতি সব্বানিপি একাসীতি লোকিযচিত্তানি সত্ত ৱিঞ্ঞাণধাতুযো. তংসম্পযুত্তা ফস্সাদযো ধম্মধাতূতি এৱমেত্থ অড্ঢেকাদস ধাতুযো ৰূপং, অড্ঢট্ঠমা ধাতুযো নামন্তি এৱমেকো অট্ঠাৰসধাতুৱসেন নামৰূপং ৱৱত্থপেতি.

৬৬৬. অপৰো দ্ৱাদসাযতনৱসেন. কথং? চক্খুধাতুযং ৱুত্তনযেনেৱ ঠপেত্ৱা তেপণ্ণাস ৰূপানি চক্খুপসাদমত্তং ‘‘চক্খাযতন’’ন্তি ৱৱত্থপেতি. তত্থ ৱুত্তনযেনেৱ চ সোতঘানজিৱ্হাকাযধাতুযো ‘‘সোতঘানজিৱ্হাকাযাযতনানী’’তি, তেসং ৱিসযভূতে পঞ্চধম্মে ‘‘ৰূপসদ্দগন্ধৰসফোট্ঠব্বাযতনানী’’তি, লোকিযসত্তৱিঞ্ঞাণধাতুযো ‘‘মনাযতন’’ন্তি, তংসম্পযুত্তা ফস্সাদযো সেসৰূপঞ্চ ‘‘ধম্মাযতন’’ন্তি এৱমেত্থ অড্ঢেকাদস আযতনানি ৰূপং, দিযড্ঢআযতনানি নামন্তি এৱমেকো দ্ৱাদসাযতনৱসেন নামৰূপং ৱৱত্থপেতি.

৬৬৭. অপৰো ততো সংখিত্ততৰং খন্ধৱসেন ৱৱত্থপেতি. কথং? ইধ ভিক্খু ইমস্মিং সৰীৰে চতুসমুট্ঠানা চতস্সো ধাতুযো, তংনিস্সিতো ৱণ্ণো, গন্ধো, ৰসো, ওজা, চক্খুপসাদাদযো পঞ্চ পসাদা, ৱত্থুৰূপং, ভাৱো, জীৱিতিন্দ্ৰিযং, দ্ৱিসমুট্ঠানো সদ্দোতি ইমানি সত্তৰস ৰূপানি সম্মসনুপগানি নিপ্ফন্নানি ৰূপৰূপানি. কাযৱিঞ্ঞত্তি, ৱচীৱিঞ্ঞত্তি, আকাসধাতু, ৰূপস্স লহুতা, মুদুতা, কম্মঞ্ঞতা, উপচযো, সন্ততি, জৰতা, অনিচ্চতাতি ইমানি পন দস ৰূপানি ন সম্মসনুপগানি, আকাৰৱিকাৰঅন্তৰপৰিচ্ছেদমত্তকানি, ন নিপ্ফন্নৰূপানি, ন ৰূপৰূপানি. অপিচ খো ৰূপানং আকাৰৱিকাৰঅন্তৰপৰিচ্ছেদমত্ততো ৰূপন্তি সঙ্খং গতানি. ইতি সব্বানি পেতানি সত্তৱীসতি ৰূপানি ৰূপক্খন্ধো, একাসীতিযা লোকিযচিত্তেহি সদ্ধিং উপ্পন্না ৱেদনা ৱেদনাক্খন্ধো, তংসম্পযুত্তা সঞ্ঞা সঞ্ঞাক্খন্ধো, সঙ্খাৰা সঙ্খাৰক্খন্ধো, ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি. ইতি ৰূপক্খন্ধো ৰূপং, চত্তাৰো অৰূপিনো খন্ধা নামন্তি এৱমেকো পঞ্চক্খন্ধৱসেন নামৰূপং ৱৱত্থপেতি.

৬৬৮. অপৰো ‘‘যংকিঞ্চি ৰূপং সব্বং ৰূপং চত্তাৰি মহাভূতানি চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদাযৰূপ’’ন্তি (ম. নি. ১.৩৪৭; অ. নি. ১১.১৭) এৱং সংখিত্তেনেৱ ইমস্মিং অত্তভাৱে ৰূপং পৰিগ্গহেত্ৱা, তথা মনাযতনঞ্চেৱ ধম্মাযতনেকদেসঞ্চ নামন্তি পৰিগ্গহেত্ৱা ‘‘ইতি ইদঞ্চ নামং ইদঞ্চ ৰূপং, ইদং ৱুচ্চতি নামৰূপ’’ন্তি সঙ্খেপতো নামৰূপং ৱৱত্থপেতি.

৬৬৯. সচে পনস্স তেন তেন মুখেন ৰূপং পৰিগ্গহেত্ৱা অৰূপং পৰিগ্গণ্হতো সুখুমত্তা অৰূপং ন উপট্ঠাতি, তেন ধুৰনিক্খেপং অকত্ৱা ৰূপমেৱ পুনপ্পুনং সম্মসিতব্বং মনসিকাতব্বং পৰিগ্গহেতব্বং ৱৱত্থপেতব্বং. যথা যথা হিস্স ৰূপং সুৱিক্খালিতং হোতি নিজ্জটং সুপৰিসুদ্ধং, তথা তথা তদাৰম্মণা অৰূপধম্মা সযমেৱ পাকটা হোন্তি.

যথা হি চক্খুমতো পুৰিসস্স অপৰিসুদ্ধে আদাসে মুখনিমিত্তং ওলোকেন্তস্স নিমিত্তং ন পঞ্ঞাযতি, সো ‘‘নিমিত্তং ন পঞ্ঞাযতী’’তি ন আদাসং ছড্ডেতি, অথ খো নং পুনপ্পুনং পৰিমজ্জতি. তস্স পৰিসুদ্ধে আদাসে নিমিত্তং সযমেৱ পাকটং হোতি. যথা চ তেলত্থিকো তিলপিট্ঠং দোণিযং আকিৰিত্ৱা উদকেন পৰিপ্ফোসেত্ৱা একৱাৰং দ্ৱেৱাৰং পীড়নমত্তেন তেলে অনিক্খমন্তে ন তিলপিট্ঠং ছড্ডেতি, অথ খো নং পুনপ্পুনং উণ্হোদকেন পৰিপ্ফোসেত্ৱা মদ্দিত্ৱা পীড়েতি. তস্সেৱং কৰোতো ৱিপ্পসন্নং তিলতেলং নিক্খমতি. যথা ৱা পন উদকং পসাদেতুকামো কতকট্ঠিং গহেত্ৱা অন্তোঘটে হত্থং ওতাৰেত্ৱা একদ্ৱেৱাৰে ঘংসনমত্তেন উদকে অৱিপ্পসীদন্তে ন কতকট্ঠিং ছড্ডেতি, অথ খো নং পুনপ্পুনং ঘংসতি. তস্সেৱং কৰোন্তস্স কললকদ্দমং সন্নিসীদতি. উদকং অচ্ছং হোতি ৱিপ্পসন্নং, এৱমেৱং তেন ভিক্খুনা ধুৰনিক্খেপং অকত্ৱা ৰূপমেৱ পুনপ্পুনং সম্মসিতব্বং মনসিকাতব্বং পৰিগ্গহেতব্বং ৱৱত্থপেতব্বং.

যথা যথা হিস্স ৰূপং সুৱিক্খালিতং হোতি নিজ্জটং সুপৰিসুদ্ধং, তথা তথা তপ্পচ্চনীককিলেসা সন্নিসীদন্তি, কদ্দমুপৰি উদকং ৱিয চিত্তং পসন্নং হোতি. তদাৰম্মণা অৰূপধম্মা সযমেৱ পাকটা হোন্তি. এৱং অঞ্ঞাহিপি উচ্ছুচোৰগোণদধিমচ্ছাদীহি উপমাহি অযমত্থো পকাসেতব্বো.

অৰূপধম্মানং উপট্ঠানাকাৰকথা

৬৭০. এৱং সুৱিসুদ্ধৰূপপৰিগ্গহস্স পনস্স অৰূপধম্মা তীহি আকাৰেহি উপট্ঠহন্তি ফস্সৱসেন ৱা ৱেদনাৱসেন ৱা ৱিঞ্ঞাণৱসেন ৱা. কথং? একস্স তাৱ ‘‘পথৱীধাতু কক্খড়লক্খণা’’তিআদিনা নযেন ধাতুযো পৰিগ্গণ্হন্তস্স পঠমাভিনিপাতো ফস্সো, তংসম্পযুত্তা ৱেদনা ৱেদনাক্খন্ধো, সঞ্ঞা সঞ্ঞাক্খন্ধো, সদ্ধিং ফস্সেন চেতনা সঙ্খাৰক্খন্ধো, চিত্তং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি উপট্ঠাতি. তথা ‘‘কেসে পথৱীধাতু কক্খড়লক্খণা…পে… অস্সাসপস্সাসে পথৱীধাতু কক্খড়লক্খণা’’তি (ৱিসুদ্ধি. ১.৩০৭) পঠমাভিনিপাতো ফস্সো, তংসম্পযুত্তা ৱেদনা ৱেদনাক্খন্ধো…পে… চিত্তং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি উপট্ঠাতি. এৱং অৰূপধম্মা ফস্সৱসেন উপট্ঠহন্তি.

একস্স ‘‘পথৱীধাতু কক্খড়লক্খণা’’তি তদাৰম্মণৰসানুভৱনকৱেদনা ৱেদনাক্খন্ধো, তংসম্পযুত্তা সঞ্ঞা সঞ্ঞাক্খন্ধো, তংসম্পযুত্তো ফস্সো চ চেতনা চ সঙ্খাৰক্খন্ধো, তংসম্পযুত্তং চিত্তং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি উপট্ঠাতি. তথা ‘‘কেসে পথৱীধাতু কক্খড়লক্খণা …পে… অস্সাসপস্সাসে পথৱীধাতু কক্খড়লক্খণা’’তি তদাৰম্মণৰসানুভৱনকৱেদনা ৱেদনাক্খন্ধো…পে… তংসম্পযুত্তং চিত্তং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি উপট্ঠাতি. এৱং ৱেদনাৱসেন অৰূপধম্মা উপট্ঠহন্তি.

অপৰস্স ‘‘পথৱীধাতু কক্খড়লক্খণা’’তি আৰম্মণপটিৱিজাননং ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো, তংসম্পযুত্তা ৱেদনা ৱেদনাক্খন্ধো, সঞ্ঞা সঞ্ঞাক্খন্ধো, ফস্সো চ চেতনা চ সঙ্খাৰক্খন্ধোতি উপট্ঠাতি. তথা ‘‘কেসে পথৱীধাতু কক্খড়লক্খণা…পে… অস্সাসপস্সাসে পথৱীধাতু কক্খড়লক্খণা’’তি আৰম্মণপটিৱিজাননং ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো, তংসম্পযুত্তা ৱেদনা ৱেদনাক্খন্ধো, সঞ্ঞা সঞ্ঞাক্খন্ধো, ফস্সো চ চেতনা চ সঙ্খাৰক্খন্ধোতি উপট্ঠাতি. এৱং ৱিঞ্ঞাণৱসেন অৰূপধম্মা উপট্ঠহন্তি.

এতেনেৱ উপাযেন ‘‘কম্মসমুট্ঠানে কেসে পথৱীধাতু কক্খড়লক্খণা’’তিআদিনা নযেন দ্ৱাচত্তালীসায ধাতুকোট্ঠাসেসু চতুন্নং চতুন্নং ধাতূনং ৱসেন, সেসেসু চ চক্খুধাতুআদীসু ৰূপপৰিগ্গহমুখেসু সব্বং নযভেদং অনুগন্ত্ৱা যোজনা কাতব্বা.

৬৭১. যস্মা চ এৱং সুৱিসুদ্ধৰূপপৰিগ্গহস্সেৱ তস্স অৰূপধম্মা তীহাকাৰেহি পাকটা হোন্তি. তস্মা সুৱিসুদ্ধৰূপপৰিগ্গহেনেৱ অৰূপপৰিগ্গহায যোগো কাতব্বো, ন ইতৰেন. সচে হি একস্মিং ৱা ৰূপধম্মে উপট্ঠিতে দ্ৱীসু ৱা ৰূপং পহায অৰূপপৰিগ্গহং আৰভতি কম্মট্ঠানতো পৰিহাযতি, পথৱীকসিণভাৱনায ৱুত্তপ্পকাৰা পব্বতেয্যা গাৱী ৱিয. সুৱিসুদ্ধৰূপপৰিগ্গহস্স পন অৰূপপৰিগ্গহায যোগং কৰোতো কম্মট্ঠানং ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং পাপুণাতি.

সো এৱং ফস্সাদীনং ৱসেন উপট্ঠিতে চত্তাৰো অৰূপিনো খন্ধে নামন্তি, তেসং আৰম্মণভূতানি চত্তাৰি মহাভূতানি, চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদাযৰূপং ৰূপন্তি ৱৱত্থপেতি. ইতি অট্ঠাৰস ধাতুযো দ্ৱাদসাযতনানি পঞ্চক্খন্ধাতি সব্বেপি তেভূমকে ধম্মে খগ্গেন সমুগ্গং ৱিৱৰমানো ৱিয যমকতালকন্দং ফালযমানো ৱিয চ নামঞ্চ ৰূপঞ্চাতি দ্ৱেধা ৱৱত্থপেতি. নামৰূপমত্ততো উদ্ধং অঞ্ঞো সত্তো ৱা পুগ্গলো ৱা দেৱো ৱা ব্ৰহ্মা ৱা নত্থীতি নিট্ঠং গচ্ছতি.

সম্বহুলসুত্তন্তসংসন্দনা

৬৭২. সো এৱং যাথাৱসৰসতো নামৰূপং ৱৱত্থপেত্ৱা সুট্ঠুতৰং ‘‘সত্তো পুগ্গলো’’তি ইমিস্সা লোকসমঞ্ঞায পহানত্থায সত্তসম্মোহস্স সমতিক্কমত্থায অসম্মোহভূমিযং চিত্তং ঠপনত্থায সম্বহুলসুত্তন্তৱসেন ‘‘নামৰূপমত্তমেৱিদং, ন সত্তো, ন পুগ্গলো অত্থী’’তি এতমত্থং সংসন্দেত্ৱা ৱৱত্থপেতি. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘যথাপি অঙ্গসম্ভাৰা, হোতি সদ্দো ৰথো ইতি;

এৱং খন্ধেসু সন্তেসু, হোতি সত্তোতি সম্মুতী’’তি. (সং. নি. ১.১৭১);

অপৰম্পি ৱুত্তং, ‘‘সেয্যথাপি, আৱুসো, কট্ঠঞ্চ পটিচ্চ ৱল্লিঞ্চ পটিচ্চ মত্তিকঞ্চ পটিচ্চ তিণঞ্চ পটিচ্চ আকাসো পৰিৱাৰিতো অগাৰন্ত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতি, এৱমেৱ খো, আৱুসো, অট্ঠিঞ্চ পটিচ্চ ন্হাৰুঞ্চ পটিচ্চ মংসঞ্চ পটিচ্চ চম্মঞ্চ পটিচ্চ আকাসো পৰিৱাৰিতো ৰূপন্ত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতী’’তি (ম. নি. ১.৩০৬).

অপৰম্পি ৱুত্তং –

‘‘দুক্খমেৱ হি সম্ভোতি, দুক্খং তিট্ঠতি ৱেতি চ;

নাঞ্ঞত্ৰ দুক্খা সম্ভোতি, নাঞ্ঞং দুক্খা নিৰুজ্ঝতী’’তি. (সং. নি. ১.১৭১);

উপমাহি নামৰূপৱিভাৱনা

৬৭৩. এৱং অনেকসতেহি সুত্তন্তেহি নামৰূপমেৱ দীপিতং, ন সত্তো ন পুগ্গলো. তস্মা যথা অক্খচক্কপঞ্জৰঈসাদীসু অঙ্গসম্ভাৰেসু একেনাকাৰেন সণ্ঠিতেসু ৰথোতি ৱোহাৰমত্তং হোতি, পৰমত্থতো একেকস্মিং অঙ্গে উপপৰিক্খিযমানে ৰথো নাম নত্থি. যথা চ কট্ঠাদীসু গেহসম্ভাৰেসু একেনাকাৰেন আকাসং পৰিৱাৰেত্ৱা ঠিতেসু গেহন্তি ৱোহাৰমত্তং হোতি, পৰমত্থতো গেহং নাম নত্থি. যথা চ অঙ্গুলিঅঙ্গুট্ঠাদীসু একেনাকাৰেন ঠিতেসু মুট্ঠীতি ৱোহাৰমত্তং হোতি. দোণিতন্তিআদীসু ৱীণাতি. হত্থিঅস্সাদীসু সেনাতি. পাকাৰগেহগোপুৰাদীসু নগৰন্তি. খন্ধসাখাপলাসাদীসু একেনাকাৰেন ঠিতেসু ৰুক্খোতি ৱোহাৰমত্তং হোতি, পৰমত্থতো একেকস্মিং অৱযৱে উপপৰিক্খিযমানে ৰুক্খো নাম নত্থি. এৱমেৱং পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু সতি ‘‘সত্তো, পুগ্গলো’’তি ৱোহাৰমত্তং হোতি, পৰমত্থতো একেকস্মিং ধম্মে উপপৰিক্খিযমানে ‘‘অস্মীতি ৱা অহন্তি ৱা’’তি গাহস্স ৱত্থুভূতো সত্তো নাম নত্থি. পৰমত্থতো পন নামৰূপমত্তমেৱ অত্থীতি. এৱং পস্সতো হি দস্সনং যথাভূতদস্সনং নাম হোতি.

৬৭৪. যো পনেতং যথাভূতদস্সনং পহায ‘‘সত্তো অত্থী’’তি গণ্হাতি. সো তস্স ৱিনাসং অনুজানেয্য অৱিনাসং ৱা. অৱিনাসং অনুজানন্তো সস্সতে পততি. ৱিনাসং অনুজানন্তো উচ্ছেদে পততি. কস্মা? খীৰন্ৱযস্স দধিনো ৱিয তদন্ৱযস্স অঞ্ঞস্স অভাৱতো. সো ‘‘সস্সতো সত্তো’’তি গণ্হন্তো ওলীযতি নাম. ‘‘উচ্ছিজ্জতী’’তি গণ্হন্তো অতিধাৱতি নাম. তেনাহ ভগৱা –

‘‘দ্ৱীহি, ভিক্খৱে, দিট্ঠিগতেহি পৰিযুট্ঠিতা দেৱমনুস্সা ওলীযন্তি একে, অতিধাৱন্তি একে, চক্খুমন্তো চ পস্সন্তি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ওলীযন্তি একে? ভৱাৰামা, ভিক্খৱে, দেৱমনুস্সা ভৱৰতা ভৱসমুদিতা. তেসং ভৱনিৰোধায ধম্মে দেসিযমানে চিত্তং ন পক্খন্দতি নপ্পসীদতি ন সন্তিট্ঠতি নাধিমুচ্চতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ওলীযন্তি একে.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, অতিধাৱন্তি একে? ভৱেনেৱ খো পনেকে অট্টীযমানা হৰাযমানা জিগুচ্ছমানা ৱিভৱং অভিনন্দন্তি, যতো কিৰ ভো অযং অত্তা কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৱিনস্সতি, ন হোতি পৰংমৰণা, এতং সন্তং, এতং পণীতং, এতং যাথাৱন্তি. এৱং খো, ভিক্খৱে, অতিধাৱন্তি একে.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, চক্খুমন্তো পস্সন্তি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ভূতং ভূততো পস্সতি, ভূতং ভূততো দিস্ৱা ভূতস্স নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্নো হোতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, চক্খুমন্তো পস্সন্তী’’তি (ইতিৱু. ৪৯).

৬৭৫. তস্মা যথা দাৰুযন্তং সুঞ্ঞং নিজ্জীৱং নিৰীহকং, অথ চ পন দাৰুৰজ্জুকসমাযোগৱসেন গচ্ছতিপি তিট্ঠতিপি. সঈহকং সব্যাপাৰং ৱিয খাযতি, এৱমিদং নামৰূপম্পি সুঞ্ঞং নিজ্জীৱং নিৰীহকং, অথ চ পন অঞ্ঞমঞ্ঞসমাযোগৱসেন গচ্ছতিপি তিট্ঠতিপি. সঈহকং সব্যাপাৰং ৱিয খাযতীতি দট্ঠব্বং. তেনাহু পোৰাণা –

‘‘নামঞ্চ ৰূপঞ্চ ইধত্থি সচ্চতো,

ন হেত্থ সত্তো মনুজো চ ৱিজ্জতি;

সুঞ্ঞং ইদং যন্তমিৱাভিসঙ্খতং,

দুক্খস্স পুঞ্জো তিণকট্ঠসাদিসো’’তি.

ন কেৱলঞ্চেতং দাৰুযন্তুপমায, অঞ্ঞাহিপি নড়কলাপীআদীহি উপমাহি ৱিভাৱেতব্বং – যথা হি দ্ৱীসু নড়কলাপীসু অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সায ঠপিতাসু একা একিস্সা উপত্থম্ভো হোতি, একিস্সা পতমানায ইতৰাপি পততি, এৱমেৱং পঞ্চৱোকাৰভৱে নামৰূপং অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সায পৱত্ততি, একং একস্স উপত্থম্ভো হোতি. মৰণৱসেন একস্মিং পতমানে ইতৰম্পি পততি. তেনাহু পোৰাণা –

‘‘যমকং নামৰূপঞ্চ, উভো অঞ্ঞোঞ্ঞনিস্সিতা;

একস্মিং ভিজ্জমানস্মিং, উভো ভিজ্জন্তি পচ্চযা’’তি.

৬৭৬. যথা চ দণ্ডাভিহতং ভেৰিং নিস্সায সদ্দে পৱত্তমানে অঞ্ঞা ভেৰী, অঞ্ঞো সদ্দো, ভেৰিসদ্দা অসম্মিস্সা, ভেৰী সদ্দেন সুঞ্ঞা, সদ্দো ভেৰিযা সুঞ্ঞো, এৱমেৱং ৱত্থুদ্ৱাৰাৰম্মণসঙ্খাতং ৰূপং নিস্সায নামে পৱত্তমানে অঞ্ঞং ৰূপং, অঞ্ঞং নামং, নামৰূপা অসম্মিস্সা, নামং ৰূপেন সুঞ্ঞং, ৰূপং নামেন সুঞ্ঞং, অপিচ খো ভেৰিং পটিচ্চ সদ্দো ৱিয ৰূপং পটিচ্চ নামং পৱত্ততি. তেনাহু পোৰাণা –

‘‘ন চক্খুতো জাযৰে ফস্সপঞ্চমা,

ন ৰূপতো নো চ উভিন্নমন্তৰা;

হেতুং পটিচ্চপ্পভৱন্তি সঙ্খতা,

যথাপি সদ্দো পহটায ভেৰিযা.

‘‘ন সোততো জাযৰে ফস্সপঞ্চমা,

ন সদ্দতো নো চ উভিন্নমন্তৰা…পে….

‘‘ন ঘানতো জাযৰে ফস্সপঞ্চমা,

ন গন্ধতো নো চ উভিন্নমন্তৰা…পে….

‘‘ন জিৱ্হাতো জাযৰে ফস্সপঞ্চমা,

ন ৰসতো নো চ উভিন্নমন্তৰা…পে….

‘‘ন কাযতো জাযৰে ফস্সপঞ্চমা,

ন ফস্সতো নো চ উভিন্নমন্তৰা…পে….

‘‘ন ৱত্থুৰূপা পভৱন্তি সঙ্খতা,

ন চাপি ধম্মাযতনেহি নিগ্গতা;

হেতুং পটিচ্চপ্পভৱন্তি সঙ্খতা,

যথাপি সদ্দো পহটায ভেৰিযা’’তি.

৬৭৭. অপিচেত্থ নামং নিত্তেজং ন সকেন তেজেন পৱত্তিতুং সক্কোতি, ন খাদতি, ন পিৱতি, ন ব্যাহৰতি, ন ইৰিযাপথং কপ্পেতি. ৰূপম্পি নিত্তেজং ন সকেন তেজেন পৱত্তিতুং সক্কোতি. ন হি তস্সা খাদিতুকামতা, নাপি পিৱিতুকামতা, ন ব্যাহৰিতুকামতা, ন ইৰিযাপথং কপ্পেতুকামতা, অথ খো নামং নিস্সায ৰূপং পৱত্ততি, ৰূপং নিস্সায নামং পৱত্ততি, নামস্স খাদিতুকামতায পিৱিতুকামতায ব্যাহৰিতুকামতায ইৰিযাপথং কপ্পেতুকামতায সতি ৰূপং খাদতি, পিৱতি, ব্যাহৰতি, ইৰিযাপথং কপ্পেতি.

ইমস্স পনত্থস্স ৱিভাৱনত্থায ইমং উপমং উদাহৰন্তি – যথা জচ্চন্ধো চ পীঠসপ্পী চ দিসাপক্কমিতুকামা অস্সু, জচ্চন্ধো পীঠসপ্পিং এৱমাহ ‘‘অহং খো ভণে, সক্কোমি পাদেহি পাদকৰণীযং কাতুং, নত্থি চ মে চক্খূনি যেহি সমৱিসমং পস্সেয্য’’ন্তি. পীঠসপ্পীপি জচ্চন্ধং এৱমাহ ‘‘অহং খো ভণে, সক্কোমি চক্খুনা চক্খুকৰণীযং কাতুং, নত্থি চ মে পাদানি যেহি অভিক্কমেয্যং ৱা পটিক্কমেয্যং ৱা’’তি. সো তুট্ঠহট্ঠো জচ্চন্ধো পীঠসপ্পিং অংসকূটং আৰোপেসি. পীঠসপ্পী জচ্চন্ধস্স অংসকূটে নিসীদিত্ৱা এৱমাহ ‘‘ৱামং মুঞ্চ দক্খিণং গণ্হ, দক্খিণং মুঞ্চ ৱামং গণ্হা’’তি. তত্থ জচ্চন্ধোপি নিত্তেজো দুব্বলো ন সকেন তেজেন সকেন বলেন গচ্ছতি, পীঠসপ্পীপি নিত্তেজো দুব্বলো ন সকেন তেজেন সকেন বলেন গচ্ছতি, ন চ তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সায গমনং নপ্পৱত্ততি, এৱমেৱং নামম্পি নিত্তেজং ন সকেন তেজেন উপ্পজ্জতি, ন তাসু তাসু কিৰিযাসু পৱত্ততি. ৰূপম্পি নিত্তেজং ন সকেন তেজেন উপ্পজ্জতি, ন তাসু তাসু কিৰিযাসু পৱত্ততি, ন চ তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সায উপ্পত্তি ৱা পৱত্তি ৱা ন হোতি. তেনেতং ৱুচ্চতি –

‘‘ন সকেন বলেন জাযৰে,

নোপি সকেন বলেন তিট্ঠৰে;

পৰধম্মৱসানুৱত্তিনো,

জাযৰে সঙ্খতা অত্তদুব্বলা.

‘‘পৰপচ্চযতো চ জাযৰে,

পৰআৰম্মণতো সমুট্ঠিতা;

আৰম্মণপচ্চযেহি চ,

পৰধম্মেহি চিমে পভাৱিতা.

‘‘যথাপি নাৱং নিস্সায, মনুস্সা যন্তি অণ্ণৱে;

এৱমেৱ ৰূপং নিস্সায, নামকাযো পৱত্ততি.

‘‘যথা চ মনুস্সে নিস্সায, নাৱা গচ্ছতি অণ্ণৱে;

এৱমেৱ নামং নিস্সায, ৰূপকাযো পৱত্ততি.

‘‘উভো নিস্সায গচ্ছন্তি, মনুস্সা নাৱা চ অণ্ণৱে;

এৱং নামঞ্চ ৰূপঞ্চ, উভো অঞ্ঞোঞ্ঞনিস্সিতা’’তি.

এৱং নানানযেহি নামৰূপং ৱৱত্থাপযতো সত্তসঞ্ঞং অভিভৱিত্ৱা অসম্মোহভূমিযং ঠিতং নামৰূপানং যাথাৱদস্সনং দিট্ঠিৱিসুদ্ধীতি ৱেদিতব্বং. নামৰূপৱৱত্থানন্তিপি সঙ্খাৰপৰিচ্ছেদোতিপি এতস্সেৱ অধিৱচনং.

ইতি সাধুজনপামোজ্জত্থায কতে ৱিসুদ্ধিমগ্গে

পঞ্ঞাভাৱনাধিকাৰে

দিট্ঠিৱিসুদ্ধিনিদ্দেসো নাম

অট্ঠাৰসমো পৰিচ্ছেদো.