১৬. ইন্দ্ৰিযসচ্চনিদ্দেসো
ইন্দ্ৰিযৱিত্থাৰকথা
৫২৫. ধাতূনং অনন্তৰং উদ্দিট্ঠানি পন ইন্দ্ৰিযানীতি বাৱীসতিন্দ্ৰিযানি – চক্খুন্দ্ৰিযং সোতিন্দ্ৰিযং ঘানিন্দ্ৰিযং জিৱ্হিন্দ্ৰিযং কাযিন্দ্ৰিযং মনিন্দ্ৰিযং ইত্থিন্দ্ৰিযং পুৰিসিন্দ্ৰিযং জীৱিতিন্দ্ৰিযং সুখিন্দ্ৰিযং দুক্খিন্দ্ৰিযং সোমনস্সিন্দ্ৰিযং দোমনস্সিন্দ্ৰিযং উপেক্খিন্দ্ৰিযং সদ্ধিন্দ্ৰিযং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং সতিন্দ্ৰিযং সমাধিন্দ্ৰিযং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযং অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযন্তি. তত্থ –
অত্থতো লক্খণাদীহি, কমতো চ ৱিজানিযা;
ভেদাভেদা তথা কিচ্চা, ভূমিতো চ ৱিনিচ্ছযং.
তত্থ চক্খাদীনং তাৱ চক্খতীতি চক্খূতিআদিনা নযেন অত্থো পকাসিতো. পচ্ছিমেসু পন তীসু পঠমং পুব্বভাগে অনঞ্ঞাতং অমতং পদং চতুসচ্চধম্মং ৱা জানিস্সামীতি এৱং পটিপন্নস্স উপ্পজ্জনতো ইন্দ্ৰিযট্ঠসম্ভৱতো চ অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযন্তি ৱুত্তং. দুতিযং আজাননতো ইন্দ্ৰিযট্ঠসম্ভৱতো চ অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. ততিযং অঞ্ঞাতাৱিনো চতূসু সচ্চেসু নিট্ঠিতঞ্ঞাণকিচ্চস্স খীণাসৱস্স উপ্পজ্জনতো ইন্দ্ৰিযট্ঠসম্ভৱতো চ অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং.
কো পন নেসং ইন্দ্ৰিযট্ঠো নামাতি? ইন্দলিঙ্গট্ঠো ইন্দ্ৰিযট্ঠো. ইন্দদেসিতট্ঠো ইন্দ্ৰিযট্ঠো. ইন্দদিট্ঠট্ঠো ইন্দ্ৰিযট্ঠো. ইন্দসিট্ঠট্ঠো ইন্দ্ৰিযট্ঠো. ইন্দজুট্ঠট্ঠো ইন্দ্ৰিযট্ঠো. সো সব্বোপি ইধ যথাযোগং যুজ্জতি. ভগৱা হি সম্মাসম্বুদ্ধো পৰমিস্সৰিযভাৱতো ইন্দো. কুসলাকুসলঞ্চ কম্মং, কম্মেসু কস্সচি ইস্সৰিযাভাৱতো. তেনেৱেত্থ কম্মসঞ্জনিতানি তাৱ ইন্দ্ৰিযানি কুসলাকুসলকম্মং উল্লিঙ্গেন্তি. তেন চ সিট্ঠানীতি ইন্দলিঙ্গট্ঠেন ইন্দসিট্ঠট্ঠেন চ ইন্দ্ৰিযানি. সব্বানেৱ পনেতানি ভগৱতা যথাভূততো পকাসিতানি অভিসম্বুদ্ধানি চাতি ইন্দদেসিতট্ঠেন ইন্দদিট্ঠট্ঠেন চ ইন্দ্ৰিযানি. তেনেৱ ভগৱতা মুনিন্দেন কানিচি গোচৰাসেৱনায কানিচি ভাৱনাসেৱনায সেৱিতানীতি ইন্দজুট্ঠট্ঠেনাপি ইন্দ্ৰিযানি.
অপিচ আধিপচ্চসঙ্খাতেন ইস্সৰিযট্ঠেনাপি এতানি ইন্দ্ৰিযানি. চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিপ্পৱত্তিযঞ্হি চক্খাদীনং সিদ্ধং আধিপচ্চং, তস্মিং তিক্খে তিক্খত্তা মন্দে চ মন্দত্তাতি. অযং তাৱেত্থ অত্থতো ৱিনিচ্ছযো.
লক্খণাদীহীতি লক্খণৰসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানেহিপি চক্খাদীনং ৱিনিচ্ছযং ৱিজানিযাতি অত্থো. তানি চ নেসং লক্খণাদীনি খন্ধনিদ্দেসে ৱুত্তানেৱ. পঞ্ঞিন্দ্ৰিযাদীনি হি চত্তাৰি অত্থতো অমোহোযেৱ. সেসানি তত্থ সৰূপেনেৱ আগতানি.
৫২৬. কমতোতি অযম্পি দেসনাক্কমোৱ. তত্থ অজ্ঝত্তধম্মে পৰিঞ্ঞায অৰিযভূমিপটিলাভো হোতীতি অত্তভাৱপৰিযাপন্নানি চক্খুন্দ্ৰিযাদীনি পঠমং দেসিতানি. সো পন অত্তভাৱো যং ধম্মং উপাদায ইত্থীতি ৱা পুৰিসোতি ৱা সঙ্খং গচ্ছতি, অযং সোতি নিদস্সনত্থং ততো ইত্থিন্দ্ৰিযং পুৰিসিন্দ্ৰিযঞ্চ. সো দুৱিধোপি জীৱিতিন্দ্ৰিযপটিবদ্ধৱুত্তীতি ঞাপনত্থং ততো জীৱিতিন্দ্ৰিযং. যাৱ তস্স পৱত্তি, তাৱ এতেসং ৱেদযিতানং অনিৱত্তি. যঞ্চ কিঞ্চি ৱেদযিতং, সব্বং তং দুক্খন্তি ঞাপনত্থং ততো সুখিন্দ্ৰিযাদীনি. তংনিৰোধত্থং পন এতে ধম্মা ভাৱেতব্বাতি পটিপত্তিদস্সনত্থং ততো সদ্ধাদীনি. ইমায পটিপত্তিযা এস ধম্মো পঠমং অত্তনি পাতুভৱতীতি পটিপত্তিযা অমোঘভাৱদস্সনত্থং ততো অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযং. তস্সেৱ ফলত্তা ততো অনন্তৰং ভাৱেতব্বতো চ ততো অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. ততো পৰং ভাৱনায ইমস্স অধিগমো, অধিগতে চ পন ইমস্মিং নত্থি কিঞ্চি উত্তৰি কৰণীযন্তি ঞাপনত্থং অন্তে পৰমস্সাসভূতং অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং দেসিতন্তি অযমেত্থ কমো.
ভেদাভেদাতি জীৱিতিন্দ্ৰিযস্সেৱ চেত্থ ভেদো. তঞ্হি ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং অৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযন্তি দুৱিধং হোতি. সেসানং অভেদোতি এৱমেত্থ ভেদাভেদতো ৱিনিচ্ছযং ৱিজানিযা.
৫২৭. কিচ্চাতি কিং ইন্দ্ৰিযানং কিচ্চন্তি চে. চক্খুন্দ্ৰিযস্স তাৱ ‘‘চক্খাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং ইন্দ্ৰিযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৱচনতো যং তং ইন্দ্ৰিযপচ্চযভাৱেন সাধেতব্বং অত্তনো তিক্খমন্দাদিভাৱেন চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিধম্মানং তিক্খমন্দাদিসঙ্খাতং অত্তাকাৰানুৱত্তাপনং, ইদং কিচ্চং. এৱং সোতঘানজিৱ্হাকাযানং. মনিন্দ্ৰিযস্স পন সহজাতধম্মানং অত্তনো ৱসৱত্তাপনং. জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স সহজাতধম্মানুপালনং. ইত্থিন্দ্ৰিযপুৰিসিন্দ্ৰিযানং ইত্থিপুৰিসলিঙ্গনিমিত্তকুত্তাকপ্পাকাৰানুৱিধানং. সুখদুক্খসোমনস্সদোমনস্সিন্দ্ৰিযানং সহজাতধম্মে অভিভৱিত্ৱা যথাসকং ওড়াৰিকাকাৰানুপাপনং. উপেক্খিন্দ্ৰিযস্স সন্তপণীতমজ্ঝত্তাকাৰানুপাপনং. সদ্ধাদীনং পটিপক্খাভিভৱনং সম্পযুত্তধম্মানঞ্চ পসন্নাকাৰাদিভাৱসম্পাপনং. অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযস্স সংযোজনত্তযপ্পহানঞ্চেৱ সম্পযুত্তানঞ্চ তপ্পহানাভিমুখভাৱকৰণং. অঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স কামৰাগব্যাপাদাদিতনুকৰণপ্পহানঞ্চেৱ সহজাতানঞ্চ অত্তনো ৱসানুৱত্তাপনং. অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযস্স সব্বকিচ্চেসু উস্সুক্কপ্পহানঞ্চেৱ অমতাভিমুখভাৱপচ্চযতা চ সম্পযুত্তানন্তি এৱমেত্থ কিচ্চতো ৱিনিচ্ছযং ৱিজানিযা.
৫২৮. ভূমিতোতি চক্খুসোতঘানজিৱ্হাকাযইত্থিপুৰিসসুখদুক্খদোমনস্সিন্দ্ৰিযানি চেত্থ কামাৱচৰানেৱ. মনিন্দ্ৰিযজীৱিতিন্দ্ৰিযউপেক্খিন্দ্ৰিযানি সদ্ধাৱীৰিযসতিসমাধিপঞ্ঞিন্দ্ৰিযানি চ চতুভূমিপৰিযাপন্নানি. সোমনস্সিন্দ্ৰিযং কামাৱচৰৰূপাৱচৰলোকুত্তৰৱসেন ভূমিত্তযপৰিযাপন্নং. অৱসানে তীণি লোকুত্তৰানেৱাতি এৱমেত্থ ভূমিতোপি ৱিনিচ্ছযং ৱিজানেয্য. এৱং হি ৱিজানন্তো –
সংৱেগবহুলো ভিক্খু, ঠিতো ইন্দ্ৰিযসংৱৰে;
ইন্দ্ৰিযানি পৰিঞ্ঞায, দুক্খস্সন্তং কৰিস্সতীতি.
ইদং ইন্দ্ৰিযানং ৱিত্থাৰকথামুখং.
সচ্চৱিত্থাৰকথা
৫২৯. তদনন্তৰানি পন সচ্চানীতি চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি – দুক্খং অৰিযসচ্চং, দুক্খসমুদযো অৰিযসচ্চং, দুক্খনিৰোধো অৰিযসচ্চং, দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা অৰিযসচ্চন্তি. তত্থ –
ৱিভাগতো নিব্বচন, লক্খণাদিপ্পভেদতো;
অত্থত্থুদ্ধাৰতো চেৱ, অনূনাধিকতো তথা.
কমতো জাতিআদীনং, নিচ্ছযা ঞাণকিচ্চতো;
অন্তোগধানং পভেদা, উপমাতো চতুক্কতো.
সুঞ্ঞতেকৱিধাদীহি, সভাগৱিসভাগতো;
ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো, ৱিঞ্ঞুনা সাসনক্কমে.
তত্থ ৱিভাগতোতি দুক্খাদীনং হি চত্তাৰো চত্তাৰো অত্থা ৱিভত্তা তথা অৱিতথা অনঞ্ঞথা, যে দুক্খাদীনি অভিসমেন্তেহি অভিসমেতব্বা. যথাহ – ‘‘দুক্খস্স পীড়নট্ঠো সঙ্খতট্ঠো সন্তাপট্ঠো ৱিপৰিণামট্ঠো, ইমে চত্তাৰো দুক্খস্স দুক্খট্ঠা তথা অৱিতথা অনঞ্ঞথা. সমুদযস্স আযূহনট্ঠো নিদানট্ঠো সংযোগট্ঠো পলিবোধট্ঠো. নিৰোধস্স নিস্সৰণট্ঠো ৱিৱেকট্ঠো অসঙ্খতট্ঠো অমতট্ঠো. মগ্গস্স নিয্যানট্ঠো হেতুট্ঠো দস্সনট্ঠো অধিপতেয্যট্ঠো. ইমে চত্তাৰো মগ্গস্স মগ্গট্ঠা তথা অৱিতথা অনঞ্ঞথা’’তি (পটি. ম. ২.৮). তথা ‘‘দুক্খস্স পীড়নট্ঠো সঙ্খতট্ঠো সন্তাপট্ঠো ৱিপৰিণামট্ঠো অভিসমযট্ঠো’’তি (পটি. ম. ২.১১) এৱমাদি. ইতি এৱং ৱিভত্তানং চতুন্নং চতুন্নং অত্থানং ৱসেন দুক্খাদীনি ৱেদিতব্বানীতি. অযং তাৱেত্থ ৱিভাগতো ৱিনিচ্ছযো.
৫৩০. নিব্বচনলক্খণাদিপ্পভেদতোতি এত্থ পন নিব্বচনতো তাৱ ইধ দু-ইতি অযং সদ্দো কুচ্ছিতে দিস্সতি. কুচ্ছিতং হি পুত্তং দুপ্পুত্তোতি ৱদন্তি. খং-সদ্দো পন তুচ্ছে. তুচ্ছং হি আকাসং ‘‘খ’’ন্তি ৱুচ্চতি. ইদঞ্চ পঠমসচ্চং কুচ্ছিতং অনেকউপদ্দৱাধিট্ঠানতো. তুচ্ছং বালজনপৰিকপ্পিতধুৱসুভসুখত্তভাৱৱিৰহিততো. তস্মা কুচ্ছিতত্তা তুচ্ছত্তা চ দুক্খন্তি ৱুচ্চতি.
সং-ইতি চ অযং সদ্দো ‘‘সমাগমো সমেত’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৯৬; ৱিভ. ১৯৯) সংযোগং দীপেতি. উ-ইতি অযং ‘‘উপ্পন্নং উদিত’’ন্তিআদীসু (ধ. স. ১; মহাৱ. ৮৪) উপ্পত্তিং. অয-সদ্দো কাৰণং দীপেতি. ইদঞ্চাপি দুতিযসচ্চং অৱসেসপচ্চযসমাযোগে সতি দুক্খস্সুপ্পত্তিকাৰণং. ইতি দুক্খস্স সংযোগে উপ্পত্তিকাৰণত্তা দুক্খসমুদযন্তি ৱুচ্চতি.
ততিযসচ্চং পন যস্মা নি-সদ্দো অভাৱং, ৰোধ-সদ্দো চ চাৰকং দীপেতি. তস্মা অভাৱো এত্থ সংসাৰচাৰকসঙ্খাতস্স দুক্খৰোধস্স সব্বগতিসুঞ্ঞত্তা, সমধিগতে ৱা তস্মিং সংসাৰচাৰকসঙ্খাতস্স দুক্খৰোধস্স অভাৱো হোতি, তপ্পটিপক্খত্তাতিপি দুক্খনিৰোধন্তি ৱুচ্চতি. দুক্খস্স ৱা অনুপ্পাদনিৰোধপচ্চযত্তা দুক্খনিৰোধন্তি.
চতুত্থসচ্চং পন যস্মা এতং দুক্খনিৰোধং গচ্ছতি আৰম্মণৱসেন তদভিমুখভূতত্তা, পটিপদা চ হোতি দুক্খনিৰোধপ্পত্তিযা. তস্মা দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদাতি ৱুচ্চতি.
৫৩১. যস্মা পনেতানি বুদ্ধাদযো অৰিযা পটিৱিজ্ঝন্তি, তস্মা অৰিযসচ্চানীতি ৱুচ্চন্তি. যথাহ ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, অৰিযসচ্চানি. কতমানি…পে… ইমানি খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি. অৰিযা ইমানি পটিৱিজ্ঝন্তি, তস্মা অৰিযসচ্চানীতি ৱুচ্চন্তী’’তি. অপিচ অৰিযস্স সচ্চানীতিপি অৰিযসচ্চানি. যথাহ ‘‘সদেৱকে, ভিক্খৱে, লোকে…পে… মনুস্সায তথাগতো অৰিযো, তস্মা অৰিযসচ্চানীতি ৱুচ্চন্তী’’তি (সং. নি. ৫.১০৯৮). অথ ৱা এতেসং অভিসম্বুদ্ধত্তা অৰিযভাৱসিদ্ধিতোপি অৰিযসচ্চানি. যথাহ – ‘‘ইমেসং খো, ভিক্খৱে, চতুন্নং অৰিযসচ্চানং যথাভূতং অভিসম্বুদ্ধত্তা তথাগতো অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো অৰিযোতি ৱুচ্চতী’’তি. অপিচ খো পন অৰিযানি সচ্চানীতিপি অৰিযসচ্চানি. অৰিযানীতি তথানি অৱিতথানি অৱিসংৱাদকানীতি অত্থো. যথাহ – ‘‘ইমানি খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি তথানি অৱিতথানি অনঞ্ঞথানি, তস্মা অৰিযসচ্চানীতি ৱুচ্চন্তী’’তি (সং. নি. ৫.১০৯৭) এৱমেত্থ নিব্বচনতো ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
৫৩২. কথং লক্খণাদিপ্পভেদতো? এত্থ হি বাধনলক্খণং দুক্খসচ্চং, সন্তাপনৰসং, পৱত্তিপচ্চুপট্ঠানং. পভৱলক্খণং সমুদযসচ্চং, অনুপচ্ছেদকৰণৰসং, পলিবোধপচ্চুপট্ঠানং. সন্তিলক্খণং নিৰোধসচ্চং, অচ্চুতিৰসং, অনিমিত্তপচ্চুপট্ঠানং. নিয্যানলক্খণং মগ্গসচ্চং, কিলেসপ্পহানৰসং, ৱুট্ঠানপচ্চুপট্ঠানং. অপিচ পৱত্তিপৱত্তননিৱত্তিনিৱত্তনলক্খণানি পটিপাটিযা. তথা সঙ্খততণ্হা অসঙ্খতদস্সনলক্খণানি চাতি এৱমেত্থ লক্খণাদিপ্পভেদতো ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
৫৩৩. অত্থত্থুদ্ধাৰতো চেৱাতি এত্থ পন অত্থতো তাৱ কো সচ্চট্ঠোতি চে? যো পঞ্ঞাচক্খুনা উপপৰিক্খমানানং মাযাৱ ৱিপৰীতো, মৰীচিৱ ৱিসংৱাদকো, তিত্থিযানং অত্তাৱ অনুপলব্ভসভাৱো চ ন হোতি, অথ খো বাধনপ্পভৱসন্তিনিয্যানপ্পকাৰেন তচ্ছাৱিপৰীতভূতভাৱেন অৰিযঞাণস্স গোচৰো হোতিযেৱ. এস অগ্গিলক্খণং ৱিয, লোকপকতি ৱিয চ তচ্ছাৱিপৰীতভূতভাৱো সচ্চট্ঠোতি ৱেদিতব্বো. যথাহ – ‘‘ইদং দুক্খন্তি, ভিক্খৱে, তথমেতং অৱিতথমেতং অনঞ্ঞথমেত’’ন্তি (সং. নি. ৫.১০৯০) ৱিত্থাৰো. অপিচ –
নাবাধকং যতো দুক্খং, দুক্খা অঞ্ঞং ন বাধকং;
বাধকত্তনিযামেন, ততো সচ্চমিদং মতং.
তং ৱিনা নাঞ্ঞতো দুক্খং, ন হোতি ন চ তং ততো;
দুক্খহেতুনিযামেন, ইতি সচ্চং ৱিসত্তিকা.
নাঞ্ঞা নিব্বানতো সন্তি, সন্তং ন চ ন তং যতো;
সন্তভাৱনিযামেন, ততো সচ্চমিদং মতং.
মগ্গা অঞ্ঞং ন নিয্যানং, অনিয্যানো ন চাপি সো;
তচ্ছনিয্যানভাৱত্তা, ইতি সো সচ্চসম্মতো.
ইতি তচ্ছাৱিপল্লাস, ভূতভাৱং চতূস্ৱপি;
দুক্খাদীস্ৱৱিসেসেন, সচ্চট্ঠং আহু পণ্ডিতাতি.
এৱং অত্থতো ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
৫৩৪. কথং অত্থুদ্ধাৰতো? ইধাযং সচ্চ-সদ্দো অনেকেসু অত্থেসু দিস্সতি. সেয্যথিদং – ‘‘সচ্চং ভণে ন কুজ্ঝেয্যা’’তিআদীসু (ধ. প. ২২৪) ৱাচাসচ্চে. ‘‘সচ্চে ঠিতা সমণব্ৰাহ্মণা চা’’তিআদীসু (জা. ২.২১.৪৩৩) ৱিৰতিসচ্চে. ‘‘কস্মা নু সচ্চানি ৱদন্তি নানা পৱাদিযাসে কুসলাৱদানা’’তিআদীসু (সু. নি. ৮৯১) দিট্ঠিসচ্চে. ‘‘একং হি সচ্চং ন দুতিয’’ন্তিআদীসু (সু. নি. ৮৯০) পৰমত্থসচ্চে নিব্বানে চেৱ মগ্গে চ. ‘‘চতুন্নং অৰিযসচ্চানং কতি কুসলা’’তিআদীসু (ৱিভ. ২১৬) অৰিযসচ্চে. স্ৱাযমিধাপি অৰিযসচ্চে ৱত্ততীতি এৱমেত্থ অত্থুদ্ধাৰতোপি ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
৫৩৫. অনূনাধিকতোতি কস্মা পন চত্তাৰেৱ অৰিযসচ্চানি ৱুত্তানি অনূনানি অনধিকানীতি চে? অঞ্ঞস্সাসম্ভৱতো অঞ্ঞতৰস্স চ অপনেয্যাভাৱতো. ন হি এতেহি অঞ্ঞং অধিকং ৱা, এতেসং ৱা একম্পি অপনেতব্বং সম্ভোতি. যথাহ – ‘‘ইধ, ভিক্খৱে, আগচ্ছেয্য সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা ‘নেতং দুক্খং অৰিযসচ্চং, অঞ্ঞং দুক্খং অৰিযসচ্চং. অহমেতং দুক্খং অৰিযসচ্চং ঠপেত্ৱা অঞ্ঞং দুক্খং অৰিযসচ্চং পঞ্ঞপেস্সামী’তি নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’’তিআদি. যথা চাহ – ‘‘যো হি কোচি, ভিক্খৱে, সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা এৱং ৱদেয্য ‘নেতং দুক্খং পঠমং অৰিযসচ্চং যং সমণেন গোতমেন দেসিতং, অহমেতং দুক্খং পঠমং অৰিযসচ্চং পচ্চক্খায অঞ্ঞং দুক্খং পঠমং অৰিযসচ্চং পঞ্ঞপেস্সামী’তি নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’’তিআদি (সং. নি. ৫.১০৮৬).
অপিচ পৱত্তিমাচিক্খন্তো ভগৱা সহেতুকং আচিক্খি, নিৱত্তিঞ্চ সউপাযং. ইতি পৱত্তিনিৱত্তিতদুভযহেতূনং এতপৰমতো চত্তাৰেৱ ৱুত্তানি. তথা পৰিঞ্ঞেয্যপহাতব্বসচ্ছিকাতব্বভাৱেতব্বানং, তণ্হাৱত্থুতণ্হাতণ্হানিৰোধতণ্হানিৰোধুপাযানং, আলযআলযাৰামতাআলযসমুগ্ঘাতআলযসমুগ্ঘাতুপাযানঞ্চ ৱসেনাপি চত্তাৰেৱ ৱুত্তানীতি এৱমেত্থ অনূনাধিকতো ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
৫৩৬. কমতোতি অযম্পি দেসনাক্কমোৱ. এত্থ চ ওড়াৰিকত্তা, সব্বসত্তসাধাৰণত্তা চ সুৱিঞ্ঞেয্যন্তি দুক্খসচ্চং পঠমং ৱুত্তং. তস্সেৱ হেতুদস্সনত্থং তদনন্তৰং সমুদযসচ্চং. হেতুনিৰোধা ফলনিৰোধোতি ঞাপনত্থং ততো নিৰোধসচ্চং. তদধিগমুপাযদস্সনত্থং অন্তে মগ্গসচ্চং. ভৱসুখস্সাদগধিতানং ৱা সত্তানং সংৱেগজননত্থং পঠমং দুক্খমাহ. তং নেৱ অকতং আগচ্ছতি, ন ইস্সৰনিম্মানাদিতো হোতি, ইতো পন হোতীতি ঞাপনত্থং তদনন্তৰং সমুদযং. ততো সহেতুকেন দুক্খেন অভিভূতত্তা সংৱিগ্গমানসানং দুক্খনিস্সৰণগৱেসীনং নিস্সৰণদস্সনেন অস্সাসজননত্থং নিৰোধং. ততো নিৰোধাধিগমত্থং নিৰোধসম্পাপকং মগ্গন্তি এৱমেত্থ কমতো ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
৫৩৭. জাতিআদীনং নিচ্ছযাতি যে তে অৰিযসচ্চানি নিদ্দিসন্তেন ভগৱতা ‘‘জাতিপি দুক্খা, জৰাপি দুক্খা, মৰণম্পি দুক্খং, সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসাপি দুক্খা, অপ্পিযেহি সম্পযোগো দুক্খো, পিযেহি ৱিপ্পযোগো দুক্খো, যম্পিচ্ছং ন লভতি তম্পি দুক্খং, সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খা’’তি (ৱিভ. ১৯০) দুক্খনিদ্দেসে দ্ৱাদস ধম্মা, ‘‘যাযং তণ্হা পোনোব্ভৱিকা নন্দীৰাগসহগতা তত্ৰতত্ৰাভিনন্দিনী. সেয্যথিদং, কামতণ্হা, ভৱতণ্হা, ৱিভৱতণ্হা’’তি (ৱিভ. ২০৩) সমুদযনিদ্দেসে তিৱিধা তণ্হা, ‘‘যো তস্সাযেৱ তণ্হায অসেসৱিৰাগনিৰোধো চাগো পটিনিস্সগ্গো মুত্তি অনালযো’’তি (ৱিভ. ২০৪) এৱং নিৰোধনিদ্দেসে অত্থতো একমেৱ নিব্বানং, ‘‘কতমং দুক্খনিৰোধগামিনীপটিপদা অৰিযসচ্চং, অযমেৱ অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো. সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধী’’তি (ৱিভ. ২০৫) এৱং মগ্গনিদ্দেসে অট্ঠ ধম্মাতি ইতি চতুন্নং সচ্চানং নিদ্দেসে জাতিআদযো ধম্মা ৱুত্তা, তেসং জাতিআদীনং নিচ্ছযাপি এত্থ ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
দুক্খনিদ্দেসকথা
জাতিনিদ্দেসো
সেয্যথিদং, অযঞ্হি জাতি-সদ্দো অনেকত্থো. তথা হেস ‘‘একম্পি জাতিং দ্ৱেপি জাতিযো’’তি (দী. নি. ১.২৪৪; পাৰা. ১২) এত্থ ভৱে আগতো. ‘‘অত্থি, ৱিসাখে, নিগণ্ঠা নাম সমণজাতী’’তি (অ. নি. ৩.৭১) এত্থ নিকাযে. ‘‘জাতি দ্ৱীহি খন্ধেহি সঙ্গহিতা’’তি (ধাতু. ৭১) এত্থ সঙ্খতলক্খণে. ‘‘যং মাতুকুচ্ছিস্মিং পঠমং চিত্তং উপ্পন্নং, পঠমং ৱিঞ্ঞাণং পাতুভূতং, তদুপাদায সাৱস্স জাতী’’তি (মহাৱ. ১২৪) এত্থ পটিসন্ধিযং. ‘‘সম্পতিজাতো, আনন্দ, বোধিসত্তো’’তি (ম. নি. ৩.২০৭) এত্থ পসূতিযং. ‘‘অক্খিত্তো অনুপকুট্ঠো জাতিৱাদেনা’’তি (দী. নি. ১.৩৩১) এত্থ কুলে. ‘‘যতোহং, ভগিনি, অৰিযায জাতিযা জাতো’’তি (ম. নি. ২.৩৫১) এত্থ অৰিযসীলে.
৫৩৮. স্ৱাযমিধ গব্ভসেয্যকানং পটিসন্ধিতো পট্ঠায যাৱ মাতুকুচ্ছিম্হা নিক্খমনং, তাৱ পৱত্তেসু খন্ধেসু. ইতৰেসং পটিসন্ধিখন্ধেস্ৱেৱাতি দট্ঠব্বো. অযম্পি চ পৰিযাযকথাৱ. নিপ্পৰিযাযতো পন তত্থ তত্থ নিব্বত্তমানানং সত্তানং যে যে খন্ধা পাতুভৱন্তি, তেসং তেসং পঠমপাতুভাৱো জাতি নাম.
সা পনেসা তত্থ তত্থ ভৱে পঠমাভিনিব্বত্তিলক্খণা, নিয্যাতনৰসা, অতীতভৱতো ইধ উম্মুজ্জনপচ্চুপট্ঠানা, দুক্খৱিচিত্ততাপচ্চুপট্ঠানা ৱা.
৫৩৯. কস্মা পনেসা দুক্খাতি চে? অনেকেসং দুক্খানং ৱত্থুভাৱতো. অনেকানি হি দুক্খানি. সেয্যথিদং – দুক্খদুক্খং, ৱিপৰিণামদুক্খং, সঙ্খাৰদুক্খং, পটিচ্ছন্নদুক্খং, অপ্পটিচ্ছন্নদুক্খং, পৰিযাযদুক্খং, নিপ্পৰিযাযদুক্খন্তি.
তত্থ কাযিকচেতসিকা দুক্খা ৱেদনাসভাৱতো চ নামতো চ দুক্খত্তা দুক্খদুক্খন্তি ৱুচ্চতি.
সুখা ৱেদনা ৱিপৰিণামেন দুক্খুপ্পত্তিহেতুতো ৱিপৰিণামদুক্খং.
উপেক্খা ৱেদনা চেৱ অৱসেসা চ তেভূমকা সঙ্খাৰা উদযব্বযপ্পটিপীড়িতত্তা সঙ্খাৰদুক্খং. কণ্ণসূলদন্তসূলৰাগজপৰিড়াহদোসজপৰিড়াহাদি কাযিকচেতসিকো আবাধো পুচ্ছিত্ৱা জানিতব্বতো উপক্কমস্স চ অপাকটভাৱতো পটিচ্ছন্নদুক্খং নাম. অপাকটদুক্খন্তিপি ৱুচ্চতি.
দ্ৱত্তিংসকম্মকাৰণাদিসমুট্ঠানো আবাধো অপুচ্ছিত্ৱাৱ জানিতব্বতো উপক্কমস্স চ পাকটভাৱতো অপ্পটিচ্ছন্নদুক্খং নাম. পাকটদুক্খন্তিপি ৱুচ্চতি.
ঠপেত্ৱা দুক্খদুক্খং সেসং দুক্খসচ্চৱিভঙ্গে আগতং জাতিআদি সব্বম্পি তস্স তস্স দুক্খস্স ৱত্থুভাৱতো পৰিযাযদুক্খং. দুক্খদুক্খং পন নিপ্পৰিযাযদুক্খন্তি ৱুচ্চতি.
তত্ৰাযং জাতি যং তং বালপণ্ডিতসুত্তাদীসু (ম. নি. ৩.২৪৬ আদযো) ভগৱতাপি উপমাৱসেন পকাসিতং আপাযিকং দুক্খং, যঞ্চ সুগতিযম্পি মনুস্সলোকে গব্ভোক্কন্তিমূলকাদিভেদং দুক্খং উপ্পজ্জতি, তস্স ৱত্থুভাৱতো দুক্খা.
৫৪০. তত্ৰিদং গব্ভোক্কন্তিমূলকাদিভেদং দুক্খং – অযং হি সত্তো মাতুকুচ্ছিম্হি নিব্বত্তমানো ন উপ্পলপদুমপুণ্ডৰীকাদীসু নিব্বত্ততি, অথ খো হেট্ঠা আমাসযস্স উপৰি পক্কাসযস্স উদৰপটলপিট্ঠিকণ্টকানং ৱেমজ্ঝে পৰমসম্বাধে তিব্বন্ধকাৰেনানাকুণপগন্ধপৰিভাৱিতপৰমদুগ্গন্ধপৱনৱিচৰিতে অধিমত্তজেগুচ্ছে কুচ্ছিপদেসে পূতিমচ্ছপূতিকুম্মাসচন্দনিকাদীসু কিমি ৱিয নিব্বত্ততি. সো তত্থ নিব্বত্তো দস মাসে মাতুকুচ্ছিসম্ভৱেন উস্মনা পুটপাকং ৱিয পচ্চমানো পিট্ঠপিণ্ডি ৱিয সেদিযমানো সমিঞ্জনপসাৰণাদিৰহিতো অধিমত্তং দুক্খমনুভোতীতি, ইদং তাৱ গব্ভোক্কন্তিমূলকং দুক্খং.
যং পন সো মাতু সহসা উপক্খলনগমননিসীদনৱুট্ঠানপৰিৱত্তনাদীসু সুৰাধুত্তহত্থগতো এড়কো ৱিয অহিতুণ্ডিকহত্থগতো সপ্পপোতকো ৱিয চ আকড্ঢনপৰিকড্ঢনওধূনননিদ্ধূননাদিনা উপক্কমেন অধিমত্তং দুক্খমনুভৱতি, যঞ্চ মাতু সীতূদকপানকালে সীতনৰকুপপন্নো ৱিয, উণ্হযাগুভত্তাদিঅজ্ঝোহৰণকালে অঙ্গাৰৱুট্ঠিসম্পৰিকিণ্ণো ৱিয, লোণম্বিলাদিঅজ্ঝোহৰণকালে খাৰাপটিচ্ছকাদিকম্মকাৰণপত্তো ৱিয তিব্বং দুক্খমনুভোতি, ইদং গব্ভপৰিহৰণমূলকং দুক্খং.
যং পনস্স মূড়্হগব্ভায মাতুযা মিত্তামচ্চসুহজ্জাদীহিপি অদস্সনাৰহে দুক্খুপ্পত্তিট্ঠানে ছেদনফালনাদীহি দুক্খং উপ্পজ্জতি, ইদং গব্ভৱিপত্তিমূলকং দুক্খং.
যং ৱিজাযমানায মাতুযা কম্মজেহি ৱাতেহি পৰিৱত্তেত্ৱা নৰকপপাতং ৱিয অতিভযানকং যোনিমগ্গং পটিপাতিযমানস্স পৰমসম্বাধেন যোনিমুখেন তাড়চ্ছিগ্গড়েন ৱিয নিক্কড্ঢিযমানস্স মহানাগস্স নৰকসত্তস্স ৱিয চ সঙ্ঘাতপব্বতেহি ৱিচুণ্ণিযমানস্স দুক্খং উপ্পজ্জতি, ইদং ৱিজাযনমূলকং দুক্খং.
যং পন জাতস্স তৰুণৱণসদিসসুখুমালসৰীৰস্স হত্থগহণনহাপনধোৱনচোড়পৰিমজ্জনাদিকালে সূচিমুখখুৰধাৰাহি ৱিজ্ঝনফালনসদিসং দুক্খং উপ্পজ্জতি, ইদং মাতুকুচ্ছিতো বহিনিক্খমনমূলকং দুক্খং.
যং ততো পৰং পৱত্তিযং অত্তনাৱ অত্তানং ৱধেন্তস্স অচেলকৱতাদিৱসেন আতাপনপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তস্স, কোধৱসেন অভুঞ্জন্তস্স, উব্বন্ধন্তস্স চ দুক্খং উপ্পজ্জতি, ইদং অত্তূপক্কমমূলকং দুক্খং. যং পন পৰতো ৱধবন্ধনাদীনি অনুভৱন্তস্স উপ্পজ্জতি, ইদং পৰূপক্কমমূলকং দুক্খন্তি.
ইতি ইমস্স সব্বস্সাপি দুক্খস্স অযং জাতি ৱত্থুমেৱ হোতি.
৫৪১. তেনেতং ৱুচ্চতি –
জাযেথ নো চে নৰকেসু সত্তো,
তত্তগ্গিদাহাদিকমপ্পসয্হং;
লভেথ দুক্খং নু কুহিং পতিট্ঠং,
ইচ্চাহ দুক্খাতি মুনীধ জাতিং.
দুক্খং তিৰচ্ছেসু কসাপতোদ-
দণ্ডাভিঘাতাদিভৱং অনেকং;
যং তং কথং তত্থ ভৱেয্য জাতিং,
ৱিনা তহিং জাতি ততোপি দুক্খা.
পেতেসু দুক্খং পন খুপ্পিপাসা-
ৱাতাতপাদিপ্পভৱং ৱিচিত্তং;
যস্মা অজাতস্স ন তত্থ অত্থি,
তস্মাপি দুক্খং মুনি জাতিমাহ.
তিব্বন্ধকাৰে চ অসয্হসীতে,
লোকন্তৰে যং অসুৰেসু দুক্খং;
ন তং ভৱে তত্থ ন চস্স জাতি,
যতো অযং জাতি ততোপি দুক্খা.
যঞ্চাপি গূথনৰকে ৱিয মাতুগব্ভে,
সত্তো ৱসং চিৰমতো বহি নিক্খমঞ্চ;
পপ্পোতি দুক্খমতিঘোৰমিদম্পি নত্থি,
জাতিং ৱিনা ইতিপি জাতি অযঞ্হি দুক্খা.
কিং ভাসিতেন বহুনা ননু যং কুহিঞ্চি,
অত্থীধ কিঞ্চিদপি দুক্খমিদং কদাচি;
নেৱত্থি জাতিৱিৰহেন যতো মহেসি,
দুক্খাতি সব্বপঠমং ইমমাহ জাতিন্তি.
অযং তাৱ জাতিযং ৱিনিচ্ছযো.
জৰানিদ্দেসো
৫৪২. জৰাপি দুক্খাতি এত্থ দুৱিধা জৰা সঙ্খতলক্খণঞ্চ, খণ্ডিচ্চাদিসম্মতো সন্ততিযং একভৱপৰিযাপন্নখন্ধপুৰাণভাৱো চ, সা ইধ অধিপ্পেতা. সা পনেসা জৰা খন্ধপৰিপাকলক্খণা, মৰণূপনযনৰসা, যোব্বনৱিনাসপচ্চুপট্ঠানা. দুক্খা সঙ্খাৰদুক্খভাৱতো চেৱ দুক্খৱত্থুতো চ. যং হি অঙ্গপচ্চঙ্গসিথিলীভাৱইন্দ্ৰিযৱিকাৰৱিৰূপতাযোব্বনৱিনাসবলূপঘাতসতিমতিৱিপ্পৱাসপৰপৰিভৱাদিঅনেকপচ্চযং কাযিকচেতসিকদুক্খং উপ্পজ্জতি, জৰা তস্স ৱত্থু. তেনেতং ৱুচ্চতি –
‘‘অঙ্গানং সিথিলীভাৱা, ইন্দ্ৰিযানং ৱিকাৰতো;
যোব্বনস্স ৱিনাসেন, বলস্স উপঘাততো.
‘‘ৱিপ্পৱাসা সতাদীনং, পুত্তদাৰেহি অত্তনো;
অপসাদনীযতো চেৱ, ভিয্যো বালত্তপত্তিযা.
‘‘পপ্পোতি দুক্খং যং মচ্চো, কাযিকং মানসং তথা;
সব্বমেতং জৰাহেতু, যস্মা তস্মা জৰা দুখা’’তি.
অযং জৰাযং ৱিনিচ্ছযো.
মৰণনিদ্দেসো
৫৪৩. মৰণম্পি দুক্খন্তি এত্থাপি দুৱিধং মৰণং সঙ্খতলক্খণঞ্চ, যং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘জৰামৰণং দ্ৱীহি খন্ধেহি সঙ্গহিত’’ন্তি (ধাতু. ৭১). একভৱপৰিযাপন্নজীৱিতিন্দ্ৰিযপ্পবন্ধৱিচ্ছেদো চ, যং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘নিচ্চং মৰণতো ভয’’ন্তি (সু. নি. ৫৮১). তং ইধ অধিপ্পেতং. জাতিপচ্চযা মৰণং উপক্কমমৰণং সৰসমৰণং আযুক্খযমৰণং পুঞ্ঞক্খযমৰণন্তিপি তস্সেৱ নামং. তযিদং চুতিলক্খণং, ৱিযোগৰসং, গতিৱিপ্পৱাসপচ্চুপট্ঠানং. দুক্খস্স পন ৱত্থুভাৱতো দুক্খন্তি ৱেদিতব্বং. তেনেতং ৱুচ্চতি –
‘‘পাপস্স পাপকম্মাদি-নিমিত্তমনুপস্সতো;
ভদ্দস্সাপসহন্তস্স, ৱিযোগং পিযৱত্থুকং;
মীযমানস্স যং দুক্খং, মানসং অৱিসেসতো.
সব্বেসঞ্চাপি যং সন্ধি-বন্ধনচ্ছেদনাদিকং;
ৱিতুজ্জমানমম্মানং, হোতি দুক্খং সৰীৰজং.
অসয্হমপ্পতিকাৰং, দুক্খস্সেতস্সিদং যতো;
মৰণং ৱত্থু তেনেতং, দুক্খমিচ্চেৱ ভাসিত’’ন্তি.
অযং মৰণে ৱিনিচ্ছযো.
সোকাদিনিদ্দেসা
৫৪৪. সোকাদীসু সোকো নাম ঞাতিব্যসনাদীহি ফুট্ঠস্স চিত্তসন্তাপো. সো কিঞ্চাপি অত্থতো দোমনস্সমেৱ হোতি. এৱং সন্তেপি অন্তোনিজ্ঝানলক্খণো, চেতসো পৰিজ্ঝাপনৰসো, অনুসোচনপচ্চুপট্ঠানো. দুক্খো পন দুক্খদুক্খতো দুক্খৱত্থুতো চ. তেনেতং ৱুচ্চতি –
‘‘সত্তানং হদযং সোকো, ৱিসসল্লংৱ তুজ্জতি;
অগ্গিতত্তোৱ নাৰাচো, ভুসংৱ দহতে পুন.
‘‘সমাৱহতি চ ব্যাধি-জৰামৰণভেদনং;
দুক্খম্পি ৱিৱিধং যস্মা, তস্মা দুক্খোতি ৱুচ্চতী’’তি.
অযং সোকে ৱিনিচ্ছযো.
পৰিদেৱো
৫৪৫. পৰিদেৱো নাম ঞাতিব্যসনাদীহি ফুট্ঠস্স ৱচীপলাপো. সো লালপ্পনলক্খণো, গুণদোসকিত্তনৰসো, সম্ভমপচ্চুপট্ঠানো. দুক্খো পন সঙ্খাৰদুক্খভাৱতো দুক্খৱত্থুতো চ. তেনেতং ৱুচ্চতি –
‘‘যং সোকসল্লৱিহতো পৰিদেৱমানো,
কণ্ঠোট্ঠতালুতলসোসজমপ্পসয্হং;
ভিয্যোধিমত্তমধিগচ্ছতিযেৱ দুক্খং,
দুক্খোতি তেন ভগৱা পৰিদেৱমাহা’’তি.
অযং পৰিদেৱে ৱিনিচ্ছযো.
দুক্খং
৫৪৬. দুক্খং নাম কাযিকং দুক্খং, তং কাযপীড়নলক্খণং, দুপ্পঞ্ঞানং দোমনস্সকৰণৰসং, কাযিকাবাধপচ্চুপট্ঠানং. দুক্খং পন দুক্খদুক্খতো মানসদুক্খাৱহনতো চ. তেনেতং ৱুচ্চতি –
‘‘পীড়েতি কাযিকমিদং, দুক্খঞ্চ মানসং ভিয্যো;
জনযতি যস্মা তস্মা, দুক্খন্তি ৱিসেসতো ৱুত্ত’’ন্তি.
অযং দুক্খে ৱিনিচ্ছযো.
দোমনস্সং
৫৪৭. দোমনস্সং নাম মানসং দুক্খং. তং চিত্তপীড়নলক্খণং, মনোৱিঘাতৰসং, মানসব্যাধিপচ্চুপট্ঠানং. দুক্খং পন দুক্খদুক্খতো কাযিকদুক্খাৱহনতো চ. চেতোদুক্খসমপ্পিতা হি কেসে পকিৰিয কন্দন্তি, উৰানি পটিপিসন্তি, আৱট্টন্তি, ৱিৱট্টন্তি, উদ্ধংপাদং পপতন্তি, সত্থং আহৰন্তি, ৱিসং খাদন্তি, ৰজ্জুযা উব্বন্ধন্তি, অগ্গিং পৱিসন্তীতি তং নানপ্পকাৰকং দুক্খমনুভৱন্তি. তেনেতং ৱুচ্চতি –
‘‘পীড়েতি যতো চিত্তং, কাযস্স চ পীড়নং সমাৱহতি;
দুক্খন্তি দোমনস্সং, ৱিদোমনস্সা ততো আহূ’’তি.
অযং দোমনস্সে ৱিনিচ্ছযো.
উপাযাসো
৫৪৮. উপাযাসো নাম ঞাতিব্যসনাদীহি ফুট্ঠস্স অধিমত্তচেতোদুক্খপ্পভাৱিতো দোসোযেৱ. সঙ্খাৰক্খন্ধপৰিযাপন্নো একো ধম্মোতি একে. সো চিত্তপৰিদহনলক্খণো, নিত্থুননৰসো, ৱিসাদপচ্চুপট্ঠানো. দুক্খো পন সঙ্খাৰদুক্খভাৱতো চিত্তপৰিদহনতো কাযৱিসাদনতো চ. তেনেতং ৱুচ্চতি –
‘‘চিত্তস্স চ পৰিদহনা, কাযস্স ৱিসাদনা চ অধিমত্তং;
যং দুক্খমুপাযাসো, জনেতি দুক্খো ততো ৱুত্তো’’তি.
অযং উপাযাসে ৱিনিচ্ছযো.
এত্থ চ মন্দগ্গিনা অন্তোভাজনে পাকো ৱিয সোকো. তিক্খগ্গিনা পচ্চমানস্স ভাজনতো বহিনিক্খমনং ৱিয পৰিদেৱো. বহিনিক্খন্তাৱসেসস্স নিক্খমিতুং অপ্পহোন্তস্স অন্তোভাজনেযেৱ যাৱ পৰিক্খযা পাকো ৱিয উপাযাসো দট্ঠব্বো.
অপ্পিযসম্পযোগো
৫৪৯. অপ্পিযসম্পযোগো নাম অমনাপেহি সত্তসঙ্খাৰেহি সমোধানং. সো অনিট্ঠসমোধানলক্খণো, চিত্তৱিঘাতকৰণৰসো, অনত্থভাৱপচ্চুপট্ঠানো. দুক্খো পন দুক্খৱত্থুতো. তেনেতং ৱুচ্চতি –
‘‘দিস্ৱাৱ অপ্পিযে দুক্খং, পঠমং হোতি চেতসি;
তদুপক্কমসম্ভূত-মথকাযে যতো ইধ.
‘‘ততো দুক্খদ্ৱযস্সাপি, ৱত্থুতো সো মহেসিনা;
দুক্খো ৱুত্তোতি ৱিঞ্ঞেয্যো, অপ্পিযেহি সমাগমো’’তি.
অযং অপ্পিযসম্পযোগে ৱিনিচ্ছযো.