৬১. তুংতা

ননু চ ভাৱেইতি ভৱতিনাযং ঘণন্তেন নিদ্দেসো কৰীযতীতি ভৱতিৱিসযোৱ পচ্চযত্থনিদ্দেসো কতো ভৱতি, ততো চ ভৱতিনো যো ভাৱো তস্মিংযেৱ ৱাচ্চে পচ্চযো সিযা, সো চ ভৱতিতো যেৱুপ্পজ্জমানেন পচ্চযেন সক্কাভিধাতুং ততো তস্মাৱ পচ্চযেন ভৱিতব্বং, তস্মা কথং পচিতুং পাকো চাগো ৰাগোতিপচাদীহিভৱতি চ্চাহ- ‘ভৱনংভাৱো কিৰিযাধাত্ৱত্থো’তি.

কিৰিযাসামঞ্ঞঞ্হি সব্বধাত্ৱত্থানুগতং ভৱতিস্সত্থো, তেন কিৰিযাসামঞ্ঞৱাচিনাত্থনিদ্দেসো কৰীযমানো সব্বধাতুৱিসযে কতো ভৱতি তস্মা পচাদীহিপি ভৱতীত্যধিপ্পাযো.

ননু চাত্ৰ তুমাদযো ভাৱে ভৱন্তীতি ৱুত্তে ন ৱিঞ্ঞাযতে কিংৱিসেসিতে ভাৱে তুমাদযো ভৱন্তিচ্চাহ- ‘যতো’চ্চাদি. তস্সাতি ধাতুনো. যো ৱত্তব্বো ভাৱোতি যো ৱাচ্চো ভাৱো. কুতোচ্চাহ- ‘সম্বন্ধা’তি. তুমাদীনং যা পকতি তায ৱাচ্চেনেৱ ভাৱেন সহ সম্বন্ধাতি অত্থো. ঠাতব্বন্তি ভাৱে তব্বো. অথ ক্ৰিযাযংত্যনেন তব্বাদ্যভিহিতস্স দব্বৰূপাপন্নস্স ভাৱস্স কথং গহণংত্যাহ- ‘যদিপি’চ্চাদি. সকনিস্সযকিৰিযাব্যপদেসোতি দব্ব ৰূপস্স অত্তনো নিস্সযভূতায কিৰিযায ব্যপদেসো দট্ঠুং চক্খুচ্চাদো ভৱনকিৰিযায পতীযমানত্তা তুমাদযো ভৱন্তেৱ.

ননু চ তুমাদীনং ভাৱে ৱিহিতত্তা কিৰিযাযেৱ পধানত্তন্তি কম্ম কাৰকং নপ্পতীযতেতি কথং ‘কটং কাতুং গচ্ছতী’তি সিযাচ্চা সঙ্কিয পটিপাদেতুমাহ- ‘যদিপি’চ্চাদি. ধাত্ৱত্থকতো কিৰিযাসঙ্খাতেন ধাত্ৱত্থেন কতো. অত্থীতি ইমিনা যত্থ ‘সুপ্যতে দেৱ দত্তেনে’চ্চাদো নত্থি, তত্থ ন কম্মম্পতীযতেতি দস্সেতি.

‘‘ইচ্ছত্থেসু সমানকত্তুকেসু তৱেতুং ৱা’’তি (৪-২-১২) কচ্চানেন অতদত্থাযম্পিকিৰিযাযং তুমাদযো যথাসিযুন্তি ৱিসুং সুত্তিতং, তেনাহ- ‘ইচ্ছত্থেস্মি’চ্চাদি. যথা ‘ভোত্তুং পচতী’ত্যাদো ভোজনকিৰিযা পযোজনা পচনকিৰিযা হোতি, নেৱমেত্থ তপ্প যোজনা ইচ্ছা… পচনকিৰিযাযৱিযতপ্পযোজনত্তাভাৱতোতি অযমস্সাধিপ্পাযো. পুনেচ্চাদিনা ৱুত্তানিট্ঠপাতস্সাসঙ্কং ৱিৰচযমাহ- ‘অতদত্থাযম্পি’চ্চাদি.

ইচ্ছত্থস্স ধাতুনো পযোগাতি ইমিনা ‘ইচ্ছন্তো কৰোতী’তি এত্থ ইচ্ছন্তোতি ইচ্ছত্থস্স ধাতুনো পযোগত্থমেৱ, ন ইচ্ছায পযোজনং কৰণন্তি দীপেতি. দেৱদত্তং ভুঞ্জমানমিচ্ছতীতেত্থ ভোত্তুন্তি ন হোতি সমানকত্তুকেসূতি ৱচনতো, ভোজনস্স দেৱদত্তো কত্তা, ইচ্ছতিস্স অঞ্ঞোযেৱাতিপি সুত্তস্স ৱিসুং পযোজনং ন ৱত্তব্বন্তি দস্সেন্তো আহ- ‘দেৱদত্ত’মিচ্চাদি.

ইচ্ছতিস্সাতি’দেৱদত্তং ভুঞ্জমানমিচ্ছতী’তি এত্থ ইচ্ছতীতি ৱুত্তইসিস্স. সাধনং ‘দেৱদত্তং ভুঞ্জমান’ন্তি ৱুত্তকম্মসঙ্খাতং অত্থো পযোজনং যস্স সো সাধনত্থো-ইচ্ছতি. তস্স ভাৱো তত্তং, তস্মা. কম্মমেৱিচ্ছায পযোজনভাৱে ঠিতন্তি ভাৱো. নিৰত্থকন্তি এতদত্থমেৱ সমানকত্তুকগ্গহণং কতং তঞ্চ যথাৱুত্তেন পসঙ্গাভাৱা নিৰত্থকন্তি অধিপ্পাযো.

সকাদ্যত্থেসু ধাতূ সূপপদেসু ধাতু মত্তা তুমাদযো সুত্তন্তৰেন ৱিহিতা পাণিনিযেহি, তেনাহ- ‘সকাদিধাতুপ্পযোগে’তিআদি. সিদ্ধাতি তুমাদযো সিদ্ধা. ভুজিকিৰিযত্থাতি ভুজিকিৰিযা অত্থো যস্সা সত্তিযা সা ভুজিকিৰিযত্থা পতীযতে. পতীয মানত্তে কাৰণমাহ- ‘অসতোপি হি’চ্চাদি. পৰেহেত্থ অকিৰিযত্থোপপদত্থো পুনাৰব্ভোতি ৱণ্ণিতং. তদেতং ৱিঘটযিতুমাহ- ‘তেনে’চ্চাদি. পৰেসমযমধিপ্পাযো ‘‘সক্কোতি ভোত্তুংত্যাদো কোসল্যং গম্যতে. গিলাযতি ভোত্তুংতি তদসত্তি. ঘটতে ভোত্তুংত্যাদো যোগ্যতা. আৰভতে ভোত্তুংত্যাদোভুজিস্সে ৱাদ্যৱত্থাকিৰিযন্তৰং. লভতে ভোত্তুংতি অপ্পচ্চক্খানং. অত্থি ভোত্তুন্তিআদীসু সম্ভৱমত্তং. ৱট্টতি ভোত্তুংত্যাদো দোসা ভাৱো গম্যতে. সক্কোতিচ্চাদিনো উপপদস্স ভোজনাদিকিৰিযত্থতা ন গম্যতে তস্মা অকিৰিযত্থেসুপি সকাদীসূপপদেসু তুমাদযো ভৱন্তী’’তি.

পতীযমানেস্ৱপ্যেতেস্ৱত্থন্তৰেসু তাদত্থিযমত্থিযেৱাতি পুব্বেন ৱিহিতস্স তুমাদিনোত্ৰ ন বাধেতি দস্সেতুমাহ- ‘যদিপি’চ্চাদি. তাদত্থিযমত্থিযেৱাতি ভোজনকিৰিযত্থতা সক্কোতিআদীনং অত্থি যেৱাতি অত্থো সিদ্ধাযেৱ ‘‘তুংতাযে’’চ্চাদিনা. অলমত্থৱিসিট্ঠেসু পৰিযত্তিৱচনেসূপপদেসু ধাতুতো তুমাদযো ৱিহিতা পৰেহি, তত্থাহ ‘অলমত্থৱিসিট্ঠে’ইচ্চাদি. পহুসদ্দম্পি অন্তোগধং কত্ৱা ‘সমত্থাদী’তি ৱুত্তং, ভৱতিস্স সম্ভৱো ‘‘পুব্বেককত্তুকান’’ন্তি (৫-৬৩) এত্থ ব্যাখ্যাযিস্সতে. অভিমতাতি কচ্চাযনেন ‘‘অৰহসক্কাদীসু চে’’তি (৪-২-১৩) চসদ্দেন অভিমতা ইমস্সাতি ‘কালো ভোত্তুং’তিআদিনো. যথা ভোত্তুমনোতিআদিনা পৰেসম্পি অযমেৱ নিপ্ফত্তিক্কমোতি দীপেতি. অব্যভিচাৰতোতি অৱিনাভাৱতো, ভৱতি ভোজনং ভাৱোতি ভোজনং ভুঞ্জনং ভাৱো ভৱতীতি অত্থো. নতুগমিস্সকিৰিযাতদত্থাতি গমনকিৰিযা ভোজনত্থা ন হোতীতি অত্থো. অত্থসদ্দোহ্যযং পযোজনৱচনো যঞ্চ যমুদ্দিস্স পৱত্ততি, তং তস্স পযোজনং ভৱতি. নচাযং ভোজনমুদ্দিস্স গমিস্সতি, কিঞ্চৰহি কাৰিযন্তৰং, কেৱলং তেন নিমিত্তেন সম্ভাৱীযতে. যদা তু ভোজনত্থমেৱাৰব্ভতে গমনকিৰিযা, তদা ভৱত্যেৱ’গমিস্সতি ভোত্তু’ন্তি.

তুংৱিসযে ণকোপি ৱিহিতো পাণিনিযেহি, তত্ৰাহ- ‘কাৰকো ৱজতি’চ্চাদি. পৰিহাৰমাহ- ‘পুব্বে’চ্চাদিনা. ‘কত্তৰিল্তু’চ্চাদিনা যোযং ণকো তীসুপি কালেসু সামঞ্ঞেন ৱিহিতো, ক্ৰিযত্থা যং ক্ৰিযাযং উপপদে কত্তুনো-ভিধানং সিদ্ধং, ন চাস্স ৱিসেসৱিহিতেন তুংপচ্চযেন বাধা ভিন্নত্তা, তুংপচ্চযস্স হি ভাৱে ৱিধানং ণকস্স তু কত্তৰীতি. পুব্বণকেনেৱ সিদ্ধেপি ল্ত্ৱাদিনিৱত্তিযা সো ৱিধেয্যোৱ, নো চে ল্ত্ৱাদযোপি সিযুন্তি চোদকপ্পসঙ্গমাসঙ্কিযাহ- ‘নচেৱ’মিচ্চাদি. অৱগমাভাৱমেৱ ফুটযিতুমাহ- ‘নহিং’চ্চাদি. হি যস্মাত্যত্থে যো এসো ৱজতি সো কত্তা, যো এসো ৱজতি সো ৱিক্খিপোত্যযমত্থো-ত্ৰ গম্যতে, ন পন তেহি তাদত্থিযং গম্যতেতি অত্থো. চোদকো ল্ত্ৱাদীহি সাম্যমাপাদযিতুং সামৰিসং ৱুত্তৱিধিনেৱাপ্পত্তিং ণকস্সাপ্যাহ- ‘ণকোপি’চ্চাদি. অগত্থং [অপকতত্থং (পোত্থকে)] যদিপি ণকেন তাদত্থিযং ন গম্যতে পকৰণতো গম্যতেতি ণকো ভৱিস্সতীত্যাসঙ্কিয চোদকো আহ- ‘অথে’চ্চাদি. পুব্বেচ্চাদিনা ৱুত্তো-যং ‘ণকো ন ৱিধেয্যো’চ্চস্স ন পৰিহাৰো… সোত্তৰত্তা যথাৱুত্তেন, কিন্তু‘তস্মা নেৱি’চ্চাদিনা ইমিনা ৱুচ্চমানোৱপৰিহাৰোতিৱিঞ্ঞাতব্বং. তদেৱংল্ত্ৱাদীনম্পিপত্তিতোণকল্ত্ৱাদীহি তাদত্থিযানৱগমে ৱিনিচ্ছিতে তাদত্থিযৱিসেসেন তেসং সম্ভৱোতি অনত্থকং ‘‘ণকস্স কিৰিযত্থোপপদস্সৱিধানং ল্ত্ৱাদিপটিসেধনত্থ’’ন্তি ৱাক্যকাৰৱচনন্তি সত্থকাৰো নিগমযমাহ- ‘তস্মা’’চ্চাদি. ভৱতু পকৰণতোৱ [চাপচ্চযভোৱ] তাদত্থিযাৱগমো, তথাপিণকো পৰো ৱিধেয্যোত্যধিপ্পাযেনাহ- ‘অথাপি’চ্চাদি. গতত্তং. ভৱিস্সতি কালে ক্ৰিযত্থাযং ক্ৰিযাযমুপপদে ভাৱে চ ণপ্পচ্চযাদযো ৱিহিতা, তত্ৰাহ- ‘পাকায ৱজতি’চ্চাদি. অৱিহিতেসুপি তাদত্থিযা সিদ্ধমেৱেতি অধিপ্পাযো.