১৭. ক্যোতা
কত্তৰি ৱিহিতেসুপি মানন্তত্যাদীসু পৰভূতেসু ক্যো ভৱতীতি ৱিঞ্ঞাযেয্যাতি ‘ভাৱকম্মেসূ’তি ন ক্যস্স ৱিসেসনন্তি আহ- ‘মানন্তত্যাদীন’মিচ্চাদি.
যদি হি কত্তৰি ৱিহিতেসু সিযা, তথা সতি তেসমুভিন্নং পধানত্তেনাভিধীযমানানমঞ্ঞমঞ্ঞানপেক্খত্তা অসম্বন্ধো সিযা, ন চে ৱম্ভূতানমভিধানমত্থি, ন হি ‘ঠীযতে’চ্চস্মা ভাৱো কত্তা চ পতীযতে, নাপি ‘গম্যতে’চ্চস্মা কম্মং কত্তাচ. অপি তু ভাৱকম্মানেৱ গম্যন্তে, তেনাহ- ‘তস্মা’ইচ্চাদি.
তেসমেৱাতি মানন্তত্যাদীনমেৱ. পৰসমঞ্ঞাভি পৰেসং কচ্চাযনা নং পৰোক্খাইচ্চেৱ নামং. তব্বজ্জিতেসূতি পৰোক্খাসঞ্ঞিপচ্চযৱজ্জিতেসু. অপৰোক্খেসূতি এত্থ পৰসমঞ্ঞাৱসেন পৰোক্খাইচ্চনেন সহ সমাসং দস্সেত্ৱা ইদানি অঞ্ঞথাপি পটিপাদেতুং ‘অথৱা’তিআদিমাহ. পৰোক্খেতি ইন্দ্ৰিযাৱিসযে কালে. পৰোক্খেৱিহিতা পচ্চযাতি ইমিনা উপচাৰেন তদ্ধিতপ্পচ্চযৱসেন ৱা পৰোক্খাতি সদ্দনিপ্ফত্তিমাহ. তে পন‘অ উ’ ইচ্চাদযো. ততোতি পৰোক্খপ্পচ্চযতো.
ননু পুব্বপক্খে ‘অপৰোক্খেসূ’তি এত্থ ‘পৰোক্খাৱজ্জিতেসূ’তি অত্থ ৱচনং যুজ্জতি, দুতিযপক্খে পন ‘পৰোক্খৱজ্জিতেসূ’তি, তথা সতি কথমেত্থ ‘পৰোক্খাৱজ্জিতেসূ’তি অত্থৱচনং যুজ্জতীতি আহ- ‘তেপনা’তিআদি. ইধাতি অপৰোক্খেসূতি ইমস্মিং. ননু চ ‘‘পৰোক্খে অ উ’’ইচ্চাদিসুত্তে (৬-৬) ‘পৰোক্খে’তি পকতিৱিসেসনন্তি পচ্চযানং পৰোক্খে ৱিহিততা কথন্তি মনসি নিধাযাহ ‘পৰোক্খে’ইচ্চাদি. ভৱনং ভাৱো কিৰিযাধাত্ৱত্থো.
সাধীযমানাৱত্থোতি ইমিনা সিদ্ধাৱত্থা নিৰস্সতে. পুব্বপৰীভূতো পধানকিৰিযাৱযৱভূতো কিৰিযাৰূপো অত্থো লক্খণং সভাৱো যস্স ধাত্ৱত্থস্স সো তথা ৱুত্তো. সত্ৱভূতোতি এত্থ পতীযতীতি সেসো. বহুৱচনম্পি হোতি পাকাপাকেতি অধিপ্পাযো, কৰীযতীতি কম্মং, তঞ্চ যদিপি নামাদিকম্মমত্থি, তথাপি ক্ৰিযত্থাইচ্চাধিকাৰতো মানাদীনমঞ্ঞত্থালব্ভনতো চ কিৰিযা সম্বন্ধোৱ গয্হতে, সু-সৱনে সূযমানং.
পাণিনিযেহেত্থ ‘‘ভিন্দতি কুসূলং’ত্যাদো যা ভেদনাদিকিৰিযা কম্মনি দিস্সতে, সা যদা সুকৰত্তমত্তেন সপ্পধানত্তৱচনিচ্ছাযং কত্তুত্তেপ্যুপলব্ভতি ‘ভিজ্জতে কুসুলো সযমেৱে’চ্চাদিনা, তদাস্স কত্তুনো সুত্তন্তৰেন কম্মসৰিক্খভাৱো ৱিধীযতে ‘কম্মনিস্সযং কাৰিযং যথা সিযা’তি. তন্নিস্সাযাহ- ‘যদা কম্মমেৱে’চ্চাদি. যদা কম্মমেৱ কত্তুভাৱেন ৱিৱচ্ছীযতেতি সম্বন্ধো. কথং কত্ৱা তথা ৱিৱচ্ছীযতেচ্চাহ- ‘অত্তসমৱেতায’ইচ্চাদি. অত্তসদ্দেন কম্মমত্ৰ ৱিৱচ্ছিতং, অত্তনি সমৱেতা একদেসীভূতা অত্তসমৱেতা, তস্সা কিৰিযায কম্মট্ঠকিৰিযাযাতি ৱুত্তং হোতি.
সুভেদত্তাদিনেতি হেতুম্হি কৰণে ৱা ততিযা. অত্থতোতি ‘কম্মেযেৱ ক্যো’তি (ন সক্খি) [তস্মা] ৱুত্তন্তি অধিপ্পাযো. তথাহি ‘ভিজ্জতেতি সৱনা কম্মতাৱগম্যতে’তি ইমিনা অত্থতো কম্মেযেৱক্যোতিপটিপাদিতমেৱ. ৱুত্তমেৱ ফুটীকৰমাহ- ‘ভিজ্জতে ইচ্চস্মিং পদে’ইচ্চাদি. অঞ্ঞথাতি যদি কম্মেযেৱ তেপচ্চযো ন সিযা. অতোতি ভিজ্জতে ইচ্চস্মা. উপসংহৰমাহ- ‘তস্মা’ইচ্চাদি. কিং ৱচনেনাতি পাণিনীযানমিৱ কিং সুত্তত্তৰেনাতি অত্থো.
ৱচনাভাৱেপি কম্মকত্তৰি পদসঙ্খাৰক্কমোপদস্সনমুখেন ৱুত্তি গন্থং ৱিৱৰিতুমাহ- ‘ৱাক্যতো’ইচ্চাদি. ৱাক্যতো উদ্ধৰিত্ৱা পদেসঙ্খৰিযমানেতি ‘ভিজ্জতে কুসূলো সযমেৱে’তি ৱাক্যতো ৱিসুং কত্ৱা ভিজ্জতে’তি পদে সঙ্খৰিযমানে নিপ্ফাদীযমানেতি অত্থো. তদেৱাতি পদত্থসামঞ্ঞমেৱ. তন্নিপ্ফাদনেতি তস্স সঙ্খৰিমানস্স পদস্স সঙ্খৰণে. সযন্তীমস্সাত্ৰ অত্তনাতি অত্থো. ন কেৱল মনেনেতদেৱ ৱুত্তং- ‘কম্মেযেৱ পচ্চযো’তি, কিঞ্চৰহি অঞ্ঞম্পত্থীতি দস্সেতুমাহ- ‘অনেন চে’চ্চাদি. চো ৱত্তব্বন্তৰসমুচ্চযে. অনেনভিজ্জতেতি সৱনাইচ্চাদিনা ইদঞ্চাহাতি অত্থো. কিন্তদিচ্চাহ ‘কম্ম কত্তুনো’চ্চাদি, ন পদমুদাহৰণন্তি কম্মকত্তুনো ৱাক্যমেৱোদাহৰণং… ৱাক্যেনেৱ তস্স পতীতিযা মঞ্ঞতে. পদমেৱোদাহৰণং কস্মা ন সিযাতি আহ- ‘পদেহি’চ্চাদি. দুতিযমুদাহৰণং দস্সেতুমাহ- ‘কত্তুনিস্সযো পি’চ্চাদি.
অস্মিং পক্খেতি অস্মিং কত্তুত্তেন ৱিৱচ্ছিতে পক্খে. তব্বিসযত্তন্তি কম্মৱাচীসযং সদ্দৱিসযত্তং. ভাৱকম্মেসূতীমস্স কত্তৰিচ্চস্স চ পচ্চযৱিসেসনত্থে সতি সামত্থিযলদ্ধম্পযোজনং দস্সেতুমাহ- ‘ভাৱকম্মেসূ’তিআদি. ইমিনা অনেন চ ৱিসেসিসত্তাতি সম্বন্ধো. কিন্তং ৱিসেসিতন্তি আহ- ‘মানন্ত ত্যাদীসূ’তি. কিন্তম্পযোজনন্তি পযোজনং দস্সেতুমাহ- ‘ত্যাদীন’মিচ্চাদি. যদি ভাৱকম্মেসু কত্তৰি চ তেন তেন [ধানেন] সুত্তেন মানাদযো ন সিযুং, কথন্তং ৱিসেসিতেসু মানাদীসু পৰেসু ক্যাদযো সিযুন্তীমিনা সামত্থিযেন ( ) [(সতি)] ভাৱকম্মেসু কত্তৰি ( ) [(তি)] চ ‘‘ৱত্তমানেতি অন্তি’’চ্চাদিপ্পভুতিকেহি (৬-১) সুত্তেহি যথালাভং ভাৱাদীসু পচ্চযা হোন্তীতি ৱিঞ্ঞাযতীতি ভাৱো.
নতদত্থং ৱচনমাৰদ্ধন্তি ভাৱকম্মেসু কত্তৰি মানন্তত্যাদিৱিধানত্থং পাণিনিযেহি ৱিয সুত্তন্তৰং নাৰদ্ধন্তি অত্থো. অথ ভাৱকম্মেসু কত্তৰি চ মানাদিৱিধানত্থং ৱচনং নাৰদ্ধং ধাতুনিযমনং [ধাতুনিযমত্থং] ত্ৱস্স ৱত্তব্বন্তি তঞ্চ সামত্থিযাৱ (লব্ভতেতি) দস্সেতুমাহ- ‘কিৰিযত্থনিযমোপি’চ্চাদি. অকম্মকা ধাতুতো ভাৱে কত্তৰি চ সকম্মকা কম্মে কত্তৰি চেতি কিৰিযত্থনিযমো যথাৱুত্তেন সামত্থিযা লব্ভতেতি সম্বন্ধো. অকম্মকানং কম্মৱিৰহা, সকম্মকানঞ্চ সতোপি ভাৱস্সাপ্পধানত্তা অকম্মকা কত্তৰি ভাৱে চ ভৱন্তি ন কম্মে, সকম্মকা কম্মসব্ভাৱা কত্তৰি কম্মে চ ভৱন্তি ন ভাৱেতীদং সামত্থিযং.
কম্মমপেক্খতেতি পচাদিতো কত্তৰি পঠমপুৰিসেকৱচনে কতে পচতিচ্চাদীসু পচাদিনো পচনাদিকিৰিযা ওদনাদিকং কম্মমপেক্খতে. কত্তুত্তমপেক্খতেতি ভৱতিচ্চাদীসু ভূআদীনং ভৱনাদিকিৰিযা কত্তুমত্তমপেক্খতে.