১০. সদ্দা
ননু চ অসতি সুত্তে দুতিযাগ্গহণে দুতিযন্তেহিচ্চাযং ৱিসেসো কুতো লব্ভতে যেন ‘সদ্দাদীহি দুতিযন্তেহী’তি ৱিৱৰণং কতন্তি সচ্চং, তথাপি পচ্চযৱিধিম্হি যুত্তেপি পঞ্চমিযা নিদ্দেসে ‘সদ্দাদীনী’তি দুতিযাযোপাদানসামত্থিযা তথা ৱিৱৰণং কতং.
সব্বত্থাতি ‘‘তমধীতে তং জানাতি কণিকাচা’’দো (৪-১৪) সব্বত্থ. কিৰিযাৱাত্যৱধাৰণেন যং ব্যৱচ্ছিন্নং, তমুপদস্সেন্তো আহ- ‘ন কালে’চ্চাদি. যদীপি অধীতেচ্চাদীসু ৱত্তমানকালেন কত্তুনা একৱচনেন চ নিদ্দেসো, তথাপি তেসমপ্পধানত্তা অঞ্ঞস্মিম্পি ভূতাদিকে কালে কম্মাদো সাধনে বহুৱচনেন চ পচ্চযো সিযা এৱেতি ভাৱো.
ননু চ ‘‘ধাত্ৱত্থেনামস্মী’’তি (৫-১২) ইপ্পচ্চযে পত্তে-যমাৰব্ভতে অস্সপি ধাত্ৱত্থেযেৱ ৱিধানং, ততো চ সদ্দাদীহি ধাত্ৱত্থে ইপ্পচ্চযেন ন ভৱিতব্বং, দিস্সতে চ ইপ্পচ্চযপযোগোচ্চাসঙ্কিয ‘নাযমিপ্পচ্চযস্স বাধকো’তি পটিপাদেতুমাহ- ‘ধূৱং কৰোতি’চ্চাদি. নানাভিন্নং ৱাক্যং নানাৱাক্যং, তস্স ভাৱেন, তেন ভিন্নৱাক্যভাৱেনাযস্স ইপ্পচ্চযস্স চ সমুচ্চযতোতি অত্থো. ‘‘ধাত্ৱত্থেনামস্মী’’ত্যেকং ৱাক্যং, ‘‘সদ্দাদীনি কৰোত্য’’পৰং. এতানি দ্ৱে ভিন্নৱাক্যানি- ‘ধাত্ৱত্থে নামস্মা ইপ্পচ্চযো ভৱতি, সদ্দাদীনি কৰোতিচ্চস্মিং অত্থে আযো ভৱতী’তি পচ্চেকমাখ্যাতাপেক্খায ৱাক্যপৰিসমত্তিযা ভিন্নতা, অভিন্নে হি কিৰিযাপদেকৱাক্যতা, ভিন্নেতু নানাৱাক্যতা, নানাৱাক্যে চ সতি সমুচ্চযো. ন হি সামঞ্ঞৱিসেসভাৱেন ৱিধানমেৱ বাধাহেতু, কিঞ্চৰহি একৱাক্যতাপি, তং যথা-‘ব্ৰাহ্মণানং দধি দিয্যতং, তক্কং কোণ্ডঞ্ঞাযে’তি. নানাৱাক্যে তু সমুচ্চযো, তং যথা- ‘ব্ৰাহ্মণা ভোজীযন্তু, মাঢৰায ৱত্থযুগলং দীযতূ’তি মাঢৰো ব্ৰাহ্মণভাৱেন ভোজীযতে ৱত্থযুগলঞ্চ লভতে, তেনোজুকং ৱুত্তেন ৱত্থযুগলদানেন সামঞ্ঞৱুত্তং ভোজনং ন বাধীযতে, তথেহাপি উজুকং ৱিহিতেনাযেন সামঞ্ঞৱিহিতো ইপ্পচ্চযো ন বাধীযতে লক্খিযানুৰোধেন সত্থকাৰস্স ৱাক্য ভেদাভেদোতি নানৱট্ঠিতিদোসোতি মঞ্ঞতে. তিম্হি লে চ সিদ্ধন্তি সম্বন্ধো.
যপ্পচ্চযো ন ৱিহিতো পাণিনীআদীহি ৱিযাতি অধিপ্পাযো. ‘জল দল- দিত্তিযং’. ‘‘মানো’’তি (৫-৬৫) মানো, ‘‘কত্তৰি লো’’তি ‘‘পৰোক্খাযং চে’’তি (৫-৭০) চগ্গহণেন ‘দল দল’ইতিদ্ৱিত্তং ‘‘লোপোনাদিব্যঞ্জনস্স’’ (৫-৭৫) ‘‘সৰম্হা দ্ৱে’’তি (১-৩৪) দস্সলস্স চ দ্ৱিভাৱে দদ্দল্লমানা. জলমানাতি অট্ঠকথাৱচনতোতি ইমিনা কিৰিযাসমভিহাৰে যপ্পচ্চযাভাৱং দস্সেতি. ইমিনা চ সক্কতে ৱিয ভুসাভিক্খঞ্ঞেপি কিৰিযাসমভিহাৰো কিৰিযাপৰিৱত্তনং, তঞ্চ যদা কিৰিযমঞ্ঞেন কত্তব্বমঞ্ঞো কৰোতি, তেন কত্তব্বঞ্চেতৰো, তদা ভৱতীতি ৱিঞ্ঞেয্যং. ‘‘সামঞ্ঞৱিহিতা ৱিধযো পযোগমনুসৰন্তী’’তি ইমিনা লক্খণেন ‘দল-দিত্তিয’ন্তি ইমস্মা ‘‘মানো’’তি সামঞ্ঞেন ৱিহিতো মানপ্পচ্চযো ভুসত্থে আভিক্খঞ্ঞে চ ভৱিস্সতি. দদ্দল্ল মানাতি এত্থ ভুসং জলমানা, পুনপ্পুন জলমানাতি চ অত্থো ৱেদিতব্বো.