১. ণো ৱাপচ্চে
ননু চ ‘ণো ৱাপচ্চে’তি ৱচনতো কথং পকতিৱিসযাৱগমো সিযা. যথাকথঞ্চি পকতিৱিসযাৱগমেপি সামঞ্ঞৱচনতো পন ধম্মেনাপচ্চন্ত্যাদো যতো কুতোচি ধম্মেনিচ্চাদিতোপি সিযা ণা দিপচ্চযোত্যাসঙ্কিযাহ ‘অপচ্চৱতা’চ্চাদি. অপচ্চস্সাতি অপচ্চত্থস্স, অপচ্চৱতাতি ‘‘ণো ৱাপচ্চে’’তি ৱসিট্ঠাদ্যত্থস্সেৱ পৰিগ্গহণায সামঞ্ঞৱচনতো যো অপচ্চৱা ততো, অত্থতো পন অসম্ভৱা দব্বাচকসদ্দাৱ সামত্থিযেন ছট্ঠিযন্তা সব্বলিঙ্গৱচনা জাযতেতি ৱিঞ্ঞাতব্বং. ধম্মস্মাপচ্চংত্যাদীসু ণাদিপ্পচ্চযো (ন জাযতে) তি সম্বন্ধো.
ধম্মেনাতি ধম্মেন কৰণভূতেন. ধম্মাযাতি ধম্মত্থং, ধম্মস্মাতি ধম্মহেতুনা, ততো অসম্ভৱে কাৰণমাহ ‘সাপেক্খত্তা’তি. সাপেক্খত্তমেৱ সমত্থেতি ‘অপচ্চৱাহি’চ্চাদিনা, ধম্মেনাপচ্চং কস্সাতি পুচ্ছিত্ৱা দেৱদত্তস্সাতি অপেক্খিযমানং ৱদতি. দেৱদত্তস্সাতি অপচ্চৱা দেৱদত্তাদি অপেক্খীযতেতি সম্বন্ধো, হিসদ্দো হেতুম্হি. ন হেত্থ ণাদিৱুত্তি অঞ্ঞত্থ [নহেতকামন্তত্থ (পোত্থকে)] সাপেক্খত্তা কম্বলো ৱসিট্ঠস্সাপচ্চং দেৱদত্তস্সাতি এত্থ পন ৱসিট্ঠো-পচ্চৱাতি ততো ছট্ঠিযন্তা হোতিচ্চাসঙ্কিযাহ- ‘ন চে’চ্চাদি. ন চ হোতীতি সম্বন্ধো.
কাৰণমাহ- ‘অসম্বন্ধা’তি. ন হেত্থ সম্বন্ধো ৱসিট্ঠস্স কম্বলাপেক্খত্তেন অপচ্চস্স চ দেৱদত্তাপেক্খত্তেনাত্থন্তৰাপেক্খায ৱসিট্ঠস্সাপচ্চেন সম্বন্ধাভাৱাযেৱ ৱসিট্ঠস্স অপচ্চং ৱাসিট্ঠোতি ণাদিৱুত্তিযা ভাৱে সামত্থিযং নত্থি, সমত্থঞ্হি ৱসিট্ঠং ৰাজপুৰিসাদি সমাসৱুত্তিযমেকত্থত্তমিৱ ৱাসিট্ঠাদিণাদিৱুত্তিযং ণাদিপ্পচ্চযমুপজনযতি, নাসমত্থং, ততো সব্বমেৱেতম্মনসি নিধায ৱুত্তং- ‘অসম্বন্ধা’তি.
যদি পনেত্থ ণাদিপ্পচ্চযো সব্বথা সম্বন্ধমপেক্খতে, তদা ৱিসেসতো যস্সাপচ্চেন সম্বন্ধো ততোৱ জনকতো সো সিযাতি দস্সেতুমাহ- ‘যজ্জেৱ’মিচ্চাদি.
যো জনকোতি যোযো যস্স যস্স অপচ্চস্স জনকো. ততোযেৱাতি তস্মাতস্মা জনকতোযেৱ. সিযাতি তস্মিং তস্মিং অপচ্চত্থে ণাদিপ্পচ্চযো সিযা. তত্থ হেতুমাহ- ‘তস্সেৱাপচ্চেন যোগা’তি. যোগাতি অপচ্চসম্বন্ধতো, ন মূলপ্পকতিতোতি পৰমপ্পকতিতো ন হোতীতি ৱুত্তং হোতি. হেতুমাহ- ‘অযোগা,তি, ৱচনাভাৱম্পেত্থ দস্সেতুং চে’ত্যাদি ৱুত্তং.
ৱচনন্তি সুত্তং, সম্বন্ধাভাৱা (তাদিসৱচনাভাৱা) চ মূলপ্পকতিতো ণাদিপ্পচ্চযস্সাভাৱং দস্সেত্ৱা ইদানি মূলপ্পকতিতোৱাস্সাভিমতভাৱং দস্সেতুং ‘মূলপ্পকতিতো’চ্চাদি ৱুত্তং.
কথম্পনিদং ৱিঞ্ঞাযতিচ্চাদিনা জনকস্সেৱাব্যাহিতস্সাপচ্চেন মুখ্য সম্বন্ধমানীয ইদমযুত্তন্ত্যাদিনা ব্যৱহিতজনিতস্সাপ্যপচ্চযস্স পৰমপ্পকতিযাভিসম্বন্ধসব্ভাৱং ৱত্ৱা তং সাধযিতুমাৰভতে ‘কথ’মিচ্চাদি, এৱং হিচ্চাদি কথংপনিদমিচ্চাদিনা যথাৱুত্তস্স সমত্থ নৱাক্যং, হিযস্মা তং দিস্ৱা তথা পুচ্ছিতো দেৱদত্তস্সৱাতিআদিনা উপ্পাদেতাৰমেৱ নিদ্দিসতি, নাত্তানং পিতামহো, তস্মা উপ্পাদেতাযেৱাপচ্চেন সম্বজ্ঝতি ন পিতামহোতি যোজেত্ৱা অধিপ্পাযো ৱেদিতব্বো. ইদং যথাৱুত্তমুপ্পাদেতুনিদ্দিসনং, তেন অপচ্চেন সদ্ধিং উপ্পাদেতুযেৱ জনকস্সেৱ যোগো সম্বন্ধো পটিপাদেতুং ন সক্কাতি সম্বন্ধো.
তন্তিতং [তত্থ-ইতি (পঞ্চিকাযং)] পুচ্ছানিমিত্তং, তেনাতি অপচ্চেন. অপতনন্তি নৰকে অপতনং ভৱতি, সোতি যোসো যস্সাত্যনিযমনিদ্দিট্ঠো সো ঞাতুং ন ইচ্ছিতোতি সম্বন্ধো. ইমিনা ইদং দীপেতি- ‘‘নপতত্যনেন নৰকেত্যপচ্চন্তি ৱুচ্চতি অপচ্চেনানেন যস্সকস্সচি অৱিসেসেনাপতনম্ভৱতি নৰকে সোসো তায পুচ্ছায ঞাতুং ন ইচ্ছিতো’’তি. সো ৱাতি কস্সাযং পুত্তোতি পুচ্ছাযানুৰোধনে সো উপ্পাদেতাযেৱ ঞাতুমিচ্ছিতোতি সম্বন্ধো. তুসদ্দো চেত্থাপচ্চেন নৰকাপাতসব্ব জনজাননিচ্ছাৱিসেসজোতকো, যদি সিযাতি সম্বন্ধো, অত্তানম্পি নিদ্দিসেয্য ন কেৱলমুপ্পাদেতাৰং, অত্থিচ্চাদি পিতামহস্স অত্তনোপি নিদ্দেসে কাৰণৱচনং, তং অপচ্চং নিমিত্তং কাৰণং, যস্স তং তংনিমিত্তং তস্মা [কত্ৱা (পোত্থকে)] এৱং দিট্ঠিকো হিচ্চাদিনা যথাৱুত্তং সমত্থেতি.
ব্যৱহিতজনিতেনাপীতি ব্যৱহিতেন কত্তুনা জনিতেনাপি, কৰণে চাযং ততিযা, হেতুম্হি ৱা. কস্মা এৱং দিট্ঠিকোতি আহ ‘যং নিমিত্তং হি’চ্চাদি. হিসদ্দো যস্মাদত্থে. যস্সাতি পুব্বজস্স, তেন অপচ্চেন অপতনং তদপতনং ততো, ইদং ৱুত্তং হোতি ‘‘তেন ব্যৱহিতজনিতেনাপি পুমুনা পুব্বজোপি নৰকং ন পততি সো পুব্বজস্সাপ্য পচ্চং ভৱতি যথাৱুত্তেন নিব্বচনেনা’’তি. তস্মাচ্চস্স পুব্বে ৱুত্তযস্মাত্যনেনাভিসম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. উপপত্যন্তৰমাহ-‘উপচাৰতোৱে’চ্চাদি. পুব্ব পুব্বভাৱে সতীতি পুব্বস্স পুব্বস্স ৱিজ্জমানত্তে সতি. ব্যৱহিতেন জনিতে অপচ্চেপি নিমিত্তং অপাযাপতকাৰণভাৱো অত্থিযে ৱাতি সম্বন্ধো. কেসন্তি আহ-‘পুব্বেসন্তি পুব্বজানন্তি অত্থো, কে নাতি আহ- ‘পাৰম্পৰিযেনা’তি. অভেদোপচাৰেনাতি পুব্বপুব্বভাৱে সতিচ্চাদিনা ৱুত্তনযেন জনকস্স ৱিয পাৰম্পৰিযেনপুব্বেসম্পিনিমিত্ততা ৱতো জনকসদিসত্তা জনকাৱ নাম তে সিযুন্তি এৱমভেদেন উপচৰণতো চিন্তনতোতি অত্থো. উভযথাতি ঞাযেন উপচাৰেনচাতি উভযেন পকাৰেন, এৱমুভযথাপি মূলপ্পকতিযা পচ্চেনাভিসম্বন্ধা কথমনন্তৰ [মনন্তৰাদি (পোত্থকে) (তত্থ) পোত্থকে] জনিতেনাপচ্চেনাদিপুৰিসসম্বন্ধোযেন ততো ণাদিপ্পচ্চযো সিযাতি নাসঙ্ক্নীযং.
ততো চাতি মূলপ্পকতিতো চ, অপচ্চসামঞ্ঞৱচনিচ্ছাযন্তি ইত্থি পুন্নপুংসকত্তৱিসেসোপগ্গাহি অপচ্চসামঞ্ঞস্স ৱচনিচ্ছাযং.
এৱম্মূলকতিতো- পচ্চসামঞ্ঞেন ণাদিপ্পচ্চযং ৱৱত্থপেত্ৱা ইদানি অপচ্চাদিতোপি হোতেৱ ণাদি সামঞ্ঞৱিধানা. সো চ বহুলাধিকাৰতো গুৰুজনাযত্তত্তা তন্নিযোগাচৰণেন পসত্থে যেৱাপচ্চে ব্যৱহিতজনিতেপি ইত্থিৱজ্জিতে সিযাতি দস্সেতুমাহ ‘নত্তাদীহি’চ্চাদি. সতিযেৱ গুৰুজনে সপ্পধানভাৱেন কুচ্ছিতে-পচ্চেতু নত্তাদীৱুত্তীহি ৱসিট্ঠাদীহি ণাদিপ্পচ্চযো হোতি ৱাসিট্ঠোতিআদি, ইত্থিযঞ্চ ন হোতি ৱাসিট্ঠীতিআদি.
অত্থতোতি সামত্থিযতো. অপচ্চে ৱিধীযমানো পচ্চযো অপচ্চৱতা জাযমানো তস্সাপচ্চন্তি অত্থে জাযতি. সোচায মত্থৱিসেসো ছ(ট্ঠিযন্ত) তাভাৱে কথং সিযাতি ইদমেত্থ সামত্থিযং. অনন্তৰে ৱাপচ্চে পুত্তে-ভিধেয্য নত্তাদো ৱাপচ্চে-ভিধেয্যাতি সসম্বন্ধো. কুতোচি অপচ্চৱতা নত্তাদো এৱ. ইদঞ্চ সব্বম্বহুলৱচনেৱ সম্পজ্জতীতি আহ- ‘বহুলাধিকাৰা’তি. অপচ্চেতি একৱচনেন নিদ্দেসে পুমুনা নপুংসকেন কৰিযতি, তেনে কস্মিং যেৱাপচ্চে সিযা, ন বহূসু ৱসিট্ঠস্সাপচ্চানি ৱাসিট্ঠানি, ন চিত্থি ৱাসিট্ঠানি, ন চিত্থিযং ৱাসিট্ঠীত্যাসঙ্কিযাহ-‘ইদঞ্চে’চ্চাদি. ইদঞ্চ অপচ্চৱচনঞ্চ. ইমিনা চেত্থ তথা নিস্সযকৰণং দস্সেতি. তস্স ৱচনিচ্ছাভাৱতোতি তস্স লিঙ্গৱচনস্স সুত্তে ৱত্তুমিচ্ছাযাভাৱতোতি অত্থো.
কিং পন কাৰণং সুত্তে লিঙ্গৱচনাৱচনিচ্ছাযং তস্সাপ্পধানত্তা যেনকেনচি লিঙ্গাদিনা নিদ্দেসো-ৱস্সং কত্তব্বোতি নানন্তৰিযকত্তা তস্সেহোপাদানং, যথাধঞ্ঞত্থিনোপলালাদিনোপ্যপ্পধানস্সোপাদানন্তি. ততোযেৱাহ-‘উপলক্খীযস্সেত্থ পধানত্তা’চ্চাদি. ইত্থিপুমত্তযুত্তজঞ্ঞৱিসেসো উপলক্খীযো, অপচ্চেতীদমুপলক্খণং, সযন্তি যথাৱুত্তমুপলক্খণং সযং. কাৰিযপ্পটিপত্তিযাতি পুমে নপুংসকেপচ্চে-ভিধেয্যে ৱিধি হোতিচ্চেৱং কাৰিযপ্পটিপত্তিযা ৱত্তুং ন ইট্ঠং.
ৱচনন্তৰেপি অঞ্ঞস্মিং ৱচনে. আণীতি ণিপ্পচ্চযসুত্তং ৱদতি. অগোত্তাদিতোতি যোগোত্তস্সাদিভূতো ন হোতি, ততো, তেনেৱ ‘‘আণী’’তি সুত্তে (৪-৫) ৱক্খতি-‘অকাৰন্তমত্ততোৱাযংণিন গোত্তাদিভূততো’তি. ৱাক্যসমাসাপীতি যথাসঙ্খ্যেনাহ. তস্মিং অত্থেতি তস্মিং ৱাক্যোপদস্সিতে অত্থে, তন্তি ৱাক্যং. সমাসৱুত্তিঞ্চ নিৱত্তেয্যুন্তি সম্বন্ধো.
সতিপনাতি ৱাকাৰে সতি তু অনিচ্চত্তা ণপ্পচ্চযস্স. সোপীতি সমাসোপি, সমাসোতিআদিনা পক্খন্তৰমাহ. তেন ৱাক্যসিজ্ঝনেন. পক্খে ৱাক্যসমাসাপি সিযুন্তি পক্খে সমাসৱুত্তিযা এৱ বাধিতত্তা পক্খন্তৰে ণাদিৱুত্তি ন বাধীযতীতি ৱাক্যৱুত্তিযোপি সিযুন্তি অত্থো.