চতুত্থকণ্ড

১. ণো ৱাপচ্চে

ননু চ ‘ণো ৱাপচ্চে’তি ৱচনতো কথং পকতিৱিসযাৱগমো সিযা. যথাকথঞ্চি পকতিৱিসযাৱগমেপি সামঞ্ঞৱচনতো পন ধম্মেনাপচ্চন্ত্যাদো যতো কুতোচি ধম্মেনিচ্চাদিতোপি সিযা ণা দিপচ্চযোত্যাসঙ্কিযাহ ‘অপচ্চৱতা’চ্চাদি. অপচ্চস্সাতি অপচ্চত্থস্স, অপচ্চৱতাতি ‘‘ণো ৱাপচ্চে’’তি ৱসিট্ঠাদ্যত্থস্সেৱ পৰিগ্গহণায সামঞ্ঞৱচনতো যো অপচ্চৱা ততো, অত্থতো পন অসম্ভৱা দব্বাচকসদ্দাৱ সামত্থিযেন ছট্ঠিযন্তা সব্বলিঙ্গৱচনা জাযতেতি ৱিঞ্ঞাতব্বং. ধম্মস্মাপচ্চংত্যাদীসু ণাদিপ্পচ্চযো (ন জাযতে) তি সম্বন্ধো.

ধম্মেনাতি ধম্মেন কৰণভূতেন. ধম্মাযাতি ধম্মত্থং, ধম্মস্মাতি ধম্মহেতুনা, ততো অসম্ভৱে কাৰণমাহ ‘সাপেক্খত্তা’তি. সাপেক্খত্তমেৱ সমত্থেতি ‘অপচ্চৱাহি’চ্চাদিনা, ধম্মেনাপচ্চং কস্সাতি পুচ্ছিত্ৱা দেৱদত্তস্সাতি অপেক্খিযমানং ৱদতি. দেৱদত্তস্সাতি অপচ্চৱা দেৱদত্তাদি অপেক্খীযতেতি সম্বন্ধো, হিসদ্দো হেতুম্হি. ন হেত্থ ণাদিৱুত্তি অঞ্ঞত্থ [নহেতকামন্তত্থ (পোত্থকে)] সাপেক্খত্তা কম্বলো ৱসিট্ঠস্সাপচ্চং দেৱদত্তস্সাতি এত্থ পন ৱসিট্ঠো-পচ্চৱাতি ততো ছট্ঠিযন্তা হোতিচ্চাসঙ্কিযাহ- ‘ন চে’চ্চাদি. ন চ হোতীতি সম্বন্ধো.

কাৰণমাহ- ‘অসম্বন্ধা’তি. ন হেত্থ সম্বন্ধো ৱসিট্ঠস্স কম্বলাপেক্খত্তেন অপচ্চস্স চ দেৱদত্তাপেক্খত্তেনাত্থন্তৰাপেক্খায ৱসিট্ঠস্সাপচ্চেন সম্বন্ধাভাৱাযেৱ ৱসিট্ঠস্স অপচ্চং ৱাসিট্ঠোতি ণাদিৱুত্তিযা ভাৱে সামত্থিযং নত্থি, সমত্থঞ্হি ৱসিট্ঠং ৰাজপুৰিসাদি সমাসৱুত্তিযমেকত্থত্তমিৱ ৱাসিট্ঠাদিণাদিৱুত্তিযং ণাদিপ্পচ্চযমুপজনযতি, নাসমত্থং, ততো সব্বমেৱেতম্মনসি নিধায ৱুত্তং- ‘অসম্বন্ধা’তি.

যদি পনেত্থ ণাদিপ্পচ্চযো সব্বথা সম্বন্ধমপেক্খতে, তদা ৱিসেসতো যস্সাপচ্চেন সম্বন্ধো ততোৱ জনকতো সো সিযাতি দস্সেতুমাহ- ‘যজ্জেৱ’মিচ্চাদি.

যো জনকোতি যোযো যস্স যস্স অপচ্চস্স জনকো. ততোযেৱাতি তস্মাতস্মা জনকতোযেৱ. সিযাতি তস্মিং তস্মিং অপচ্চত্থে ণাদিপ্পচ্চযো সিযা. তত্থ হেতুমাহ- ‘তস্সেৱাপচ্চেন যোগা’তি. যোগাতি অপচ্চসম্বন্ধতো, ন মূলপ্পকতিতোতি পৰমপ্পকতিতো ন হোতীতি ৱুত্তং হোতি. হেতুমাহ- ‘অযোগা,তি, ৱচনাভাৱম্পেত্থ দস্সেতুং চে’ত্যাদি ৱুত্তং.

ৱচনন্তি সুত্তং, সম্বন্ধাভাৱা (তাদিসৱচনাভাৱা) চ মূলপ্পকতিতো ণাদিপ্পচ্চযস্সাভাৱং দস্সেত্ৱা ইদানি মূলপ্পকতিতোৱাস্সাভিমতভাৱং দস্সেতুং ‘মূলপ্পকতিতো’চ্চাদি ৱুত্তং.

কথম্পনিদং ৱিঞ্ঞাযতিচ্চাদিনা জনকস্সেৱাব্যাহিতস্সাপচ্চেন মুখ্য সম্বন্ধমানীয ইদমযুত্তন্ত্যাদিনা ব্যৱহিতজনিতস্সাপ্যপচ্চযস্স পৰমপ্পকতিযাভিসম্বন্ধসব্ভাৱং ৱত্ৱা তং সাধযিতুমাৰভতে ‘কথ’মিচ্চাদি, এৱং হিচ্চাদি কথংপনিদমিচ্চাদিনা যথাৱুত্তস্স সমত্থ নৱাক্যং, হিযস্মা তং দিস্ৱা তথা পুচ্ছিতো দেৱদত্তস্সৱাতিআদিনা উপ্পাদেতাৰমেৱ নিদ্দিসতি, নাত্তানং পিতামহো, তস্মা উপ্পাদেতাযেৱাপচ্চেন সম্বজ্ঝতি ন পিতামহোতি যোজেত্ৱা অধিপ্পাযো ৱেদিতব্বো. ইদং যথাৱুত্তমুপ্পাদেতুনিদ্দিসনং, তেন অপচ্চেন সদ্ধিং উপ্পাদেতুযেৱ জনকস্সেৱ যোগো সম্বন্ধো পটিপাদেতুং ন সক্কাতি সম্বন্ধো.

তন্তিতং [তত্থ-ইতি (পঞ্চিকাযং)] পুচ্ছানিমিত্তং, তেনাতি অপচ্চেন. অপতনন্তি নৰকে অপতনং ভৱতি, সোতি যোসো যস্সাত্যনিযমনিদ্দিট্ঠো সো ঞাতুং ন ইচ্ছিতোতি সম্বন্ধো. ইমিনা ইদং দীপেতি- ‘‘নপতত্যনেন নৰকেত্যপচ্চন্তি ৱুচ্চতি অপচ্চেনানেন যস্সকস্সচি অৱিসেসেনাপতনম্ভৱতি নৰকে সোসো তায পুচ্ছায ঞাতুং ন ইচ্ছিতো’’তি. সো ৱাতি কস্সাযং পুত্তোতি পুচ্ছাযানুৰোধনে সো উপ্পাদেতাযেৱ ঞাতুমিচ্ছিতোতি সম্বন্ধো. তুসদ্দো চেত্থাপচ্চেন নৰকাপাতসব্ব জনজাননিচ্ছাৱিসেসজোতকো, যদি সিযাতি সম্বন্ধো, অত্তানম্পি নিদ্দিসেয্য ন কেৱলমুপ্পাদেতাৰং, অত্থিচ্চাদি পিতামহস্স অত্তনোপি নিদ্দেসে কাৰণৱচনং, তং অপচ্চং নিমিত্তং কাৰণং, যস্স তং তংনিমিত্তং তস্মা [কত্ৱা (পোত্থকে)] এৱং দিট্ঠিকো হিচ্চাদিনা যথাৱুত্তং সমত্থেতি.

ব্যৱহিতজনিতেনাপীতি ব্যৱহিতেন কত্তুনা জনিতেনাপি, কৰণে চাযং ততিযা, হেতুম্হি ৱা. কস্মা এৱং দিট্ঠিকোতি আহ ‘যং নিমিত্তং হি’চ্চাদি. হিসদ্দো যস্মাদত্থে. যস্সাতি পুব্বজস্স, তেন অপচ্চেন অপতনং তদপতনং ততো, ইদং ৱুত্তং হোতি ‘‘তেন ব্যৱহিতজনিতেনাপি পুমুনা পুব্বজোপি নৰকং ন পততি সো পুব্বজস্সাপ্য পচ্চং ভৱতি যথাৱুত্তেন নিব্বচনেনা’’তি. তস্মাচ্চস্স পুব্বে ৱুত্তযস্মাত্যনেনাভিসম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. উপপত্যন্তৰমাহ-‘উপচাৰতোৱে’চ্চাদি. পুব্ব পুব্বভাৱে সতীতি পুব্বস্স পুব্বস্স ৱিজ্জমানত্তে সতি. ব্যৱহিতেন জনিতে অপচ্চেপি নিমিত্তং অপাযাপতকাৰণভাৱো অত্থিযে ৱাতি সম্বন্ধো. কেসন্তি আহ-‘পুব্বেসন্তি পুব্বজানন্তি অত্থো, কে নাতি আহ- ‘পাৰম্পৰিযেনা’তি. অভেদোপচাৰেনাতি পুব্বপুব্বভাৱে সতিচ্চাদিনা ৱুত্তনযেন জনকস্স ৱিয পাৰম্পৰিযেনপুব্বেসম্পিনিমিত্ততা ৱতো জনকসদিসত্তা জনকাৱ নাম তে সিযুন্তি এৱমভেদেন উপচৰণতো চিন্তনতোতি অত্থো. উভযথাতি ঞাযেন উপচাৰেনচাতি উভযেন পকাৰেন, এৱমুভযথাপি মূলপ্পকতিযা পচ্চেনাভিসম্বন্ধা কথমনন্তৰ [মনন্তৰাদি (পোত্থকে) (তত্থ) পোত্থকে] জনিতেনাপচ্চেনাদিপুৰিসসম্বন্ধোযেন ততো ণাদিপ্পচ্চযো সিযাতি নাসঙ্ক্নীযং.

ততো চাতি মূলপ্পকতিতো চ, অপচ্চসামঞ্ঞৱচনিচ্ছাযন্তি ইত্থি পুন্নপুংসকত্তৱিসেসোপগ্গাহি অপচ্চসামঞ্ঞস্স ৱচনিচ্ছাযং.

এৱম্মূলকতিতো- পচ্চসামঞ্ঞেন ণাদিপ্পচ্চযং ৱৱত্থপেত্ৱা ইদানি অপচ্চাদিতোপি হোতেৱ ণাদি সামঞ্ঞৱিধানা. সো চ বহুলাধিকাৰতো গুৰুজনাযত্তত্তা তন্নিযোগাচৰণেন পসত্থে যেৱাপচ্চে ব্যৱহিতজনিতেপি ইত্থিৱজ্জিতে সিযাতি দস্সেতুমাহ ‘নত্তাদীহি’চ্চাদি. সতিযেৱ গুৰুজনে সপ্পধানভাৱেন কুচ্ছিতে-পচ্চেতু নত্তাদীৱুত্তীহি ৱসিট্ঠাদীহি ণাদিপ্পচ্চযো হোতি ৱাসিট্ঠোতিআদি, ইত্থিযঞ্চ ন হোতি ৱাসিট্ঠীতিআদি.

অত্থতোতি সামত্থিযতো. অপচ্চে ৱিধীযমানো পচ্চযো অপচ্চৱতা জাযমানো তস্সাপচ্চন্তি অত্থে জাযতি. সোচায মত্থৱিসেসো ছ(ট্ঠিযন্ত) তাভাৱে কথং সিযাতি ইদমেত্থ সামত্থিযং. অনন্তৰে ৱাপচ্চে পুত্তে-ভিধেয্য নত্তাদো ৱাপচ্চে-ভিধেয্যাতি সসম্বন্ধো. কুতোচি অপচ্চৱতা নত্তাদো এৱ. ইদঞ্চ সব্বম্বহুলৱচনেৱ সম্পজ্জতীতি আহ- ‘বহুলাধিকাৰা’তি. অপচ্চেতি একৱচনেন নিদ্দেসে পুমুনা নপুংসকেন কৰিযতি, তেনে কস্মিং যেৱাপচ্চে সিযা, ন বহূসু ৱসিট্ঠস্সাপচ্চানি ৱাসিট্ঠানি, ন চিত্থি ৱাসিট্ঠানি, ন চিত্থিযং ৱাসিট্ঠীত্যাসঙ্কিযাহ-‘ইদঞ্চে’চ্চাদি. ইদঞ্চ অপচ্চৱচনঞ্চ. ইমিনা চেত্থ তথা নিস্সযকৰণং দস্সেতি. তস্স ৱচনিচ্ছাভাৱতোতি তস্স লিঙ্গৱচনস্স সুত্তে ৱত্তুমিচ্ছাযাভাৱতোতি অত্থো.

কিং পন কাৰণং সুত্তে লিঙ্গৱচনাৱচনিচ্ছাযং তস্সাপ্পধানত্তা যেনকেনচি লিঙ্গাদিনা নিদ্দেসো-ৱস্সং কত্তব্বোতি নানন্তৰিযকত্তা তস্সেহোপাদানং, যথাধঞ্ঞত্থিনোপলালাদিনোপ্যপ্পধানস্সোপাদানন্তি. ততোযেৱাহ-‘উপলক্খীযস্সেত্থ পধানত্তা’চ্চাদি. ইত্থিপুমত্তযুত্তজঞ্ঞৱিসেসো উপলক্খীযো, অপচ্চেতীদমুপলক্খণং, সযন্তি যথাৱুত্তমুপলক্খণং সযং. কাৰিযপ্পটিপত্তিযাতি পুমে নপুংসকেপচ্চে-ভিধেয্যে ৱিধি হোতিচ্চেৱং কাৰিযপ্পটিপত্তিযা ৱত্তুং ন ইট্ঠং.

ৱচনন্তৰেপি অঞ্ঞস্মিং ৱচনে. আণীতি ণিপ্পচ্চযসুত্তং ৱদতি. অগোত্তাদিতোতি যোগোত্তস্সাদিভূতো ন হোতি, ততো, তেনেৱ ‘‘আণী’’তি সুত্তে (৪-৫) ৱক্খতি-‘অকাৰন্তমত্ততোৱাযংণিন গোত্তাদিভূততো’তি. ৱাক্যসমাসাপীতি যথাসঙ্খ্যেনাহ. তস্মিং অত্থেতি তস্মিং ৱাক্যোপদস্সিতে অত্থে, তন্তি ৱাক্যং. সমাসৱুত্তিঞ্চ নিৱত্তেয্যুন্তি সম্বন্ধো.

সতিপনাতি ৱাকাৰে সতি তু অনিচ্চত্তা ণপ্পচ্চযস্স. সোপীতি সমাসোপি, সমাসোতিআদিনা পক্খন্তৰমাহ. তেন ৱাক্যসিজ্ঝনেন. পক্খে ৱাক্যসমাসাপি সিযুন্তি পক্খে সমাসৱুত্তিযা এৱ বাধিতত্তা পক্খন্তৰে ণাদিৱুত্তি ন বাধীযতীতি ৱাক্যৱুত্তিযোপি সিযুন্তি অত্থো.

২. ৱচ্ছা

ৱচ্ছকচ্চাদিনা কচ্চাদিগণং দস্সেত্ৱা তস্স ৱিভাগেন নিপ্ফত্তিং দস্সেতুং ‘ৱচ্ছাদীহী’তিআদিমাহ. ‘‘কণ্হো ব্ৰাহ্মণে’’তি গণসুত্তং. তত্থ কণ্হসদ্দো ব্ৰাহ্মণে ৱত্তমানো ণানণায নপ্পচ্চযে উপ্পাদযতীতি অত্থো. এৱমাদীহিচ্চাদিনা আকতিগণত্তমস্স দস্সেতি. ‘‘কতাণিযোৱে’’তি গণসুত্তং, দিচ্চাদীসূতি যতোণ্যো দিস্সতি ‘‘ণ্য দিচ্চাদীহী’’তি (৪-৪), তে দিচ্চাদযো, তেসু পাঠাতি তংসুত্তপ্পদেসে ‘‘কতা ণিযোৱে’’তি পাঠাভাৱেপি দিচ্চা দীনমাকতিগণত্তা পঠিতমেৱ নাম তন্তি ৱুত্তং.

ণ্যেতি ণ্যপ্পচ্চযে কতে. গোত্তাদিসদ্দাতি গোত্তে ৱংসে আদিভূতা সদ্দা. ৱংসোতি অন্ৱযো. সোযেৱ গাৱং সজাতি সাধাৰণং ৱিজাতিৱিনিৱত্তনং সকটাদিৱচনং তাযতীতি গোত্তন্তি ৱুত্তং, তেনাহ-‘গোত্তং ৱংসো’তি. তস্সাতি গোত্তস্স, তস্সাদযো গোত্তাদযোতি সেসো. কেতে গোত্তাদযোচ্চাহ- ‘সঞ্ঞাকাৰিনো’চ্চাদি. ৱচ্ছাদযো নত্তাদিনো অপচ্চস্স অপচ্চং তদপচ্চাদি চাতি দস্সেতুমাহ-‘নত্তাদিনো’চ্চাদি.

৩. কত্তি

ঘপসঞ্ঞন্তাৱেত্থ ভীয্যো কত্তিকাদযোতি গয্হন্তি. যদি পনেত্থ অঞ্ঞেপি গয্হন্তি, অত্থি পণ্হিআদযো কেচিযেৱ কত্তিকাদীসু অন্তোগধা হোন্তীতি ৱত্তুমাহ- ‘এত্থা’তিআদি. ৱিনতা সুপণ্ণমাতা, তেহীতি ৱিধৱাদীহি. ৱিধৱাদিগণং দস্সেতি ‘বন্ধক’চ্চাদি. ৱিগতো ধৱো পতি অস্সাতি ৱিধৱা, বন্ধকী অভিসাৰিণী.

৪. ণ্যদি

যস্স চ চৱগ্গোতি সম্বন্ধো, কেৱলং গগ্গ্যোতি এত্তকমেৱা দস্সেত্ৱা পৰসত্থাগতগগ্গাদিগণেকদেসভূতকুণ্ডনীসদ্দতোপি কোণ্ডঞ্ঞোতি মুদাহৰন্তো সো গগ্গাদিগণোপ্যত্ৰাভ্যুপগতোতি ৱিঞ্ঞাপেতি. তস্মা তস্মিং গগ্গাদিকেপি পৰসত্থপঠিতে যোযো পযোগো আগমে দিস্সতি ৱচ্ছো অগ্গিৱেস্সোচ্চাদি. সোপীহ ৱেদিতব্বোতি দস্সেতুমাহ-‘গগ্গাদি’চ্চাদি. গগ্গাদীতি গগ্গাদি অযং. গোত্তস্স গগ্গৱংসস্স আদিভূতেন গগ্গেন উপলক্খিতো গণো গোত্তাদিগণো, তেন গগ্গো নাম কোচি, তস্সত্ৱপচ্চং গগ্গীতি ভৱতি. পপুত্তাদোৱাতি অৱধাৰণং গগ্গস্সাপচ্চং গগ্গিচ্চেৱ যথাসিযাতি.

৫. আণি

পকতস্সাতি ‘‘মাগধং সদ্দলক্খণ’’ন্তি ৱা ‘‘নামস্মা’’তি ৱা পকতস্স. আতি নামৱিসেসনেসতি ‘‘ৱিধিব্বিসেসনন্তস্সা’’তি তদন্ত ৱিধিনা অকাৰন্তো গয্হতীতি আহ-‘ৱিসেসনেন চা’তিআদি. অনন্তৰমপচ্চন্তি সম্বন্ধো.

৬. ৰাজ

পচ্চযন্তেনাতি ৰাজঞ্ঞোতি পচ্চযন্তেন. ৰাজঞ্ঞোতীমস্সত্থো খত্তিযজাতীতি, ৰাজঞ্ঞজাতীতি অত্থো. ৰঞ্ঞো অপচ্চং ৰাজাপচ্চং.

৮. মনু

সমুদাযেনাতি পচ্চযন্তসমুদাযেন, জাতিযন্তি মনুস্সজাতিযং. জাতিসদ্দাএতেতি ইদং মনুস্সো মানুসোতি এত্থ অপচ্চত্থাভাৱে হেতুৱচনং. অপচ্চত্থো এত্থ নত্থেৱাতি চ ইদং ৱিসুং মনুস্সমানুস সঙ্খাতস্স পচ্চত্থস্সাভাৱদস্সনত্থং ৱুত্তং. ণোৱাতি মনুনো অপচ্চন্তি অত্থে‘‘ণো ৱাপচ্চে’’তি (৪-১) ণপ্পচ্চযোৱ. ন জাতীতি ব্যতিৰেকমাহ.

৯. জন

ৰাজসম্বন্ধেতি ৰঞ্ঞেতি ৱুত্তৰাজসম্বন্ধে. পঞ্চালানং খত্তিযানং অপচ্চং, পঞ্চালানং জনপদানং ৰাজাতি ৱা এৱমেত্থ ৱি(ভাগো) ৱেদিতব্বো ওক্কাকানং অপচ্চং ৰাজা ৱা ওক্কাকো.

১১. ণৰা

সামঞ্ঞেন ৰত্তসদ্দস্সাত্থমাহ- ‘কুঙ্কুমাদিনা’তি. অঞ্ঞথা ‘ৰাগো কুসুম্ভাদী’তি ৱুত্তত্তা কুসুম্ভাদিনাতি (ৱুত্তং) সিযা, ৰঞ্জি অয মত্থি অভিসঙ্গে‘ভোজনে ৰত্তো’তি. অত্থি ৱণ্ণৱিসেসে ‘ৰত্তোগো’তি, লোহিতোত্যত্থো, অত্থি সুক্কসজ ৱণ্ণন্তৰাপাদনে‘ৰত্তো পটো’তি. ইহ তু ততিযে-ত্থে ৱত্তমানো গয্হতীতি ৱুত্তং- ‘ৱণ্ণন্তৰমাপাদিত’ন্তি. ৰাগাতি.

অত্থগ্গহণন্তি অত্থপ্পধানত্তা নিদ্দেসস্স ৱুত্তং. তঞ্চাচৰিযান মুপদেসতো অৱিচ্ছিন্না (চৰিয) পাৰম্পৰিযাৱগম্যতে, ৰাগাতি কসাৱ সঙ্খাতঅত্থনিদ্দেসো. তেনাতি পটস্স ৰত্তভাৱে ৰাগস্স কৰণনিদ্দেসো, ৰত্তন্তি পচ্চযত্থনিদ্দেসো, পচ্চযো চাযং কসা ৱত্থতো ভৱত্যসম্ভৱা, তেন সুত্তে ৰাগাতি ৱুত্তেপি তব্বাচকা কসাৱসদ্দাতি ৱিঞ্ঞাযতি, ৰাগাতি পন তেনাতি ৰাগস্সেৱ নিদ্দিট্ঠেপি তব্ভাৱেনা [তব্বাৱকভাৱেনা-তি ভৱিতব্বং] ত্থো নিদ্দিট্ঠো, তব্বাচকা চ হোন্তো‘তেন ৰত্ত’ন্তি অত্থে হোতীতি কসাৱেন ৰত্তন্তি ৱিঞ্ঞাযতীতি ৰাগৱাচিনো ততিযন্তত্তং সম্পজ্জতি, তেন ‘ণ ৰাগা তেন ৰত্ত’ন্তি ৱুত্তেপি লব্ভমানত্থৱসেন ৱুত্তং- ‘ৰাগৱাচিততিযন্ততো’তি. সুত্তে পন ৰাগেন ৰত্তন্তেতস্মিং অত্থে ৰাগা ৰাগৱাচীসদ্দা ততিযন্তা ণপ্পচ্চযো হোতীতি অত্থো. অভিধানতোতি উপচাৰৱসেন কথনতো. ৱিনাপি তেনাতি তংপচ্চযং ৱিনাপি.

১২. নক্খ

ততিযন্ততো ৱিজ্ঝত্থং তেনাতি অনুৱত্ততেতি সম্বন্ধো. সুত্তে অযমত্থো ‘‘ইন্দুযুত্তেন নক্খত্তেন লক্খিতো চে কালো, তদা তেন লক্খিতে কালেত্যস্মিং অত্থে ততিযন্ততো নক্খত্তা ণো হোতী’’তি. সুত্তৱিৱৰণে তু তঞ্চেত্যাদিকমধিপ্পাযৱসেন ৱুত্তং. তেনাত্যনুৱুত্তিযা ততিযন্ততোতি লব্ভতি নক্খত্তেনাতি সুতত্তাতি, কালেতি পন অত্থনিদ্দেসতো ণপ্পচ্চযাধেয্যস্স কালো আধাৰোতি ৱিঞ্ঞাযতীতি ‘লক্খিতে কালে’তি ৱুত্তং, ৱিসেস্সগতৱিভত্তিযা ৱিচাৰিতায ৱিসেসন গতা চ (ৱিচাৰিতা) নামাতি আহ- ‘নক্খত্তেনে’তিচ্চাদি, ইহ কেচি খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতং কিৰিযাসভাৱমিচ্ছন্তি অনিচ্চং, অপৰে তু দব্বসভাৱং নিচ্চং. তস্সো ভযস্সপি কালস্স চন্দযুত্তেন ফুস্সাদিনা লক্খিযভাৱা লক্খণে ততিযা যুত্তন্তি ৱত্তুমাহ- ‘কিৰিযা ৰূপো কালো’চ্চাদি.

ৱিসেসাৱসাযোতি কালস্স ৱিসেসাৱধাৰণত্থমেৱ হি ‘ফুস্সী ৰত্তি’চ্চাদি. লোকে পযুজ্জতে. গুৰুনাতি এত্থ গুৰু জীৱো, ন নক্খত্তং, চন্দযুত্ততা পনেত্থ অত্থি… চন্দযুত্তেন গুৰুনা ৰত্তিযা লক্খিতত্তা. কত্তিকায লক্খিতো মুহুত্তোতি এত্থ চন্দং ৱিনা কত্তিকায তু কেৱলায মুহুত্তো কালো লক্খিতো ‘কত্তিকা মুহুত্তো’তি. ফুস্সেন লক্খিতা অত্থসিদ্ধীতি এত্থ ফুস্সেনিন্দুযুত্তেন অত্থসিদ্ধি লক্খিতা ন কালো ফুস্সোতি. নক্খত্তযুত্তস্স কালস্স ৰত্যাদিৱিসেসাপৰামাসেন নক্খত্তৱাচিতো উপ্পন্নস্স পচ্চযস্স সুত্তন্তৰেন লোপং ৱিধায পুন অঞ্ঞেন সুত্তেন যুত্তাতি দেসৱিধানেন সকলিঙ্গসঙ্খ্যাযুত্তেহি-ট্ঠমভিধানং পৰেহি, তদাহ- ‘অহো ৰত্তো’চ্চাদি.

ৰত্যাদিৱিসেসাপৰামাসেনাতি ফুস্সী ৰত্তি ফুস্সো অহোতি এৱং ৰত্যাদিৱিসেসস্স অপৰামাসেন অসম্মস্সেন অগ্গহণেন. সকলিঙ্গসঙ্খ্যাযুত্তেনাতি ফুস্সকত্তিকাদীনং যংযং লিঙ্গং যাযা সঙ্খ্যা, অত্তনিযেহি তেহি তেহি লিঙ্গেহি তাহিতাহি চ সঙ্খ্যাহি যুত্তেন নক্খত্তসদ্দেন. ন তদুপলক্খিতো কালোতি কত্তিকা সদ্দোবহুৱচনন্তো বহুতাৰকত্তা কত্তিকায, তাযকত্তিকায লক্খিতোকালোপৰেহিৱিয ন কথীযতীতি অত্থো. অথ তদুপলক্খিতস্সকালস্সেৱকত্তিকাসদ্দেনাভিধানে কো দোসো যে নেৱমুচ্চতেচ্চাহ- ‘অজ্জেতি’চ্চাদি. ইমিনা চ পৰমতে দোসো উব্ভাৱিতো, তদত্থত্তে সতীতি তদুপলক্খিতকালত্থত্তে সতি.

সত্তমী সিযাতি নক্খত্তসদ্দা তদ্ধিতলোপন্তা ফুস্সেন পাযসং ভুঞ্জেয্য, ফুস্সে পাযসং ভুঞ্জেয্যা’ত্যাদো আধেয্যন্তৰাপেক্খা সিযা সত্তমী, যা সুত্তন্তৰেন ৱিধীযতি পাণিনীযেহি, ততো ‘অজ্জকত্তিকা’তেত্থাপ্যাধেয্যন্তৰাপেক্খা সত্তমী সিযা লোপন্তত্তা ‘অজ্জকত্তিকাসূ’তি, ন পঠমা. পঠমাযেৱ পনাযং পযোগো ‘অজ্জকত্তিকা,তি. অজ্জেত্যধিকৰণপ্পধানো অহোৰত্তকালৱাচী সদ্দো, কত্তিকাসদ্দোপি তদ্ধিতলোপেন তক্কালাভিধাযকো, ততো যেৱউভিন্নম্পিসামানাধিকৰণ্যা কত্তিকাযোপ্যধিকৰণং সম্পজ্জন্তে, তঞ্চ ন ৱিনাধেয্যেন হোতীত্যাধেয্যন্তৰাপেক্খাযং তেসু সত্তমীযেৱ সিযা, ন পঠমা (উপ) পজ্জেয্যাত্যধিপ্পাযো. অত্তনোদানি দস্সনে সত্তমিযা অপ্পসঙ্গং পঠমাযেৱোপপত্তিং দস্সেতুমাহ- ‘চন্দে পনূপচাৰেনে’চ্চাদি, নাধেয্যন্তৰাপেক্খাচ্চনেন সত্তমিযা অপ্পসঙ্গমাহ. এৱঞ্চৰহি ৱচনমন্তৰেন পৰেসং ৱিয সত্তমীৱিধাযকং কথং কত্তিকায জাতোচ্চাসঙ্কিয তম্পটিপাদেতুমাহ- ‘কত্তিকায জাতো’চ্চাদি. বহুৱচনন্তত্তেপি কত্তিকায জাতিযমেক ৱচনন্তং. পকাৰন্তৰমাহ- ‘লোপোতি’চ্চাদি. লোপেনাতি কত্তিকাহি ইন্দুযুত্তাহি লক্খিতো কালোতি ৱিগ্গয্হ কতণপ্পচ্চযস্স লোপেন.

১৩. সাস্স

সেতি পঠমন্তাতি সাতি নিদ্দিট্ঠপঠমন্তা, যং পঠমন্তন্তি সাচেতি দস্সিতং পঠমন্তমাহ. পঠমন্তস্স দেৱতাপুণ্ণমাসিত্তভাৱতো তদত্থমভেদেনাহ- ‘সা’তি. কা সা দেৱতাচ্চাহ- ‘লোকপ্পসিদ্ধাযেৱ দেৱতা’তি. যাগসম্পদানম্পি লোকে দেৱতাতি পসিদ্ধন্তি যাগস্স যজিতব্বস্স পুৰোডাসাদিনো সম্পদানম্পি পটিগ্গাহকো পিন্দাদি লোকে দেয্যস্স পুৰোডাসাদিনো দেৱতা সামীতি পসিদ্ধন্ত্যত্থো, ইন্দো দেৱতা অস্স ইন্দং, আদিচ্চো দেৱতা অস্স আদিচ্চং, হৱি পুৰোডাসাদি যাগদব্বং.

মন্তথোমনীযম্পি দেৱতাতি পসিদ্ধন্তি যেন মন্থেন যো থূযতে সো তস্স মন্তস্স দেৱতা সামীতি লোকে পসিদ্ধন্ত্যত্থো মহিন্দো যমো ৱৰুণো দেৱতা অস্সাতি ৱিগ্গহো. ৱুত্তনয মেৱাতি ‘‘নক্খত্তেনিন্দুযুত্তেন কালে’’তি সুত্তে ৱুত্তনযমেৱ. জাত্যেকৱচনং মঘাযাতি, তাৰকৰূপানম্পন বহুত্তা মঘাসদ্দো বহুৱচনন্তো. পাণিনীযা ‘‘সাস্মিং পুণ্ণমাসীতি সঞ্ঞায’’ন্তি (৪-২-২১) সুত্তযিত্ৱা ফুস্সী পুণ্ণমাসী অস্মিং ফুস্সো মাসো ফুস্সো অদ্ধমাসো ফুস্সো সংৱচ্ছৰোতি সঞ্ঞাযং পটিপাদেন্তি, তেন তেসং ফুস্সী পুণ্ণমাসী অস্মিং পঞ্চদসৰত্তেতি এত্থ চ ভতকমাসে চ তদ্ধিতো ন ভৱতি. ইধ পন ‘সঞ্ঞায’ন্তি ৱচনাভাৱে ভতকমাসেপি ছট্ঠ্যত্থে ভৱতীত্যাসঙ্ক ৱিৰচযতি ‘ভতকমাসেপি’চ্চাদি. পুণ্ণো মা ইচ্চত্ৰ মাসদ্দো চন্দপৰিযাযোতি আহ- ‘মাসদ্দেনে’চ্চাদি. পুণ্ণো মা অস্সন্তি নিব্বচনাতি এত্থ পুণ্ণমাসীসদ্দস্স পুণ্ণো মা অস্সন্তি নীহৰিত্ৱা ৱচনাতি অত্থো. ৱুত্তিযা অত্থস্স ফুটীকৰণায ৱুত্তং- ‘সো পুণ্ণো তিআদি. তস্সন্তি পুণ্ণমাসিযং. সাপুণ্ণমাসী, ভতকস্স ভতিযা কম্মকাৰকস্স যো তিংসতি ৰত্তো মাসো পৰিব্বযনিযমিতো, তস্স সম্বন্ধিনী নেতি সম্বন্ধো.

যস্সঞ্চতিথীযন্তি অনিযমেন পটিপদাদিমাহ. অতোএৱ চ নিপাতনাতি ইমস্মাৱ নিপাতনা, তেনেৱাহ- ‘সুত্তে ৱচনমেৱ নিপাতন’ন্তি. মাসসুতিযাচ্চাদো সাধিপ্পাযমত্থং ৱিৱৰতি ‘যদিপি’চ্চাদিনা. অস্সাতি সামঞ্ঞৱচনেপি ‘সাস্স দেৱতা পুণ্ণমাসী’তি সুত্তে অস্সাতি অৱিসেসৱচনেপি সোযেৱ পুণ্ণমাসীসদ্দে সূযমানো মাসোযেৱ ছট্ঠ্যত্থো ৱিঞ্ঞাযতীতি সম্বন্ধো.

পঞ্চদসৰত্তাদোতি পৰেসং সঞ্ঞাগহণেন নিৱত্তিতপঞ্চদসৰত্তাদো. অথ অদ্ধমাসসংৱচ্ছৰানম্পি উদাহৰণত্তে নোপঞ্ঞাসো কস্মা ন কতোচ্চাহ- ‘অদ্ধমাসসংৱচ্ছৰান’মিচ্চাদি. এৱম্মঞ্ঞতে ‘‘অদ্ধমাসসংৱচ্ছৰানং ন পচ্চযেনোজুকমভিধানমপি তু সংৱচ্ছৰেপি ফুস্সাদিমাসসম্ভৱাস্মিং সংৱচ্ছৰে ফুস্সেন মাসেন সম্বন্ধা ফুস্সোত্যুপচাৰীযতে, যথা চ ফুস্সাদিমাসস্স সম্বন্ধী অদ্ধমাসো ফুস্সো অদ্ধমাসোত্যুপচাৰীযতে, ন পনোজুকন্তি তেসমুদাহৰণত্তে নানুপাদান’’ন্তি.

১৪. তম

নাকড্ঢনত্থোতি ণস্সাকড্ঢনত্থো ন হোতি. যদ্যাকড্ঢনত্থো অস্স, তদা চানুকড্ঢিতং নোত্তৰত্ৰানুকড্ঢেয্যাতি মঞ্ঞতে, কোচিযেৱ হোতীতি হোন্তীতি ইতো ভিন্দিত্ৱা আনেতব্বং. তদা দেসস্সাতি ইমিনা ‘‘তদাদেসা তগ্গহণেন গয্হন্তী’’তি পৰিভাসমুপলক্খেতি. কতযাদেসস্সাপীতি কতো যাদেসো যস্স তস্স কতযাদেসস্সাপীতি. ইকাৰস্সাতি যাদেসতো পুব্বে ইকাৰস্স, ইমিনা চাদেসাদেসীনমভেদো দস্সিতো. তসদ্দে নেকেনাপি পচ্চেকাভিসম্বন্ধে সিদ্ধেতি এৱমঞ্ঞতে- ‘‘যথা’তেন কতংকীত’ (৪-২৯) ন্ত্যাদিসুত্তে একোৱ তসদ্দো বহূহি পচ্চযত্তেহি সম্বজ্ঝতে, তথিহাপি একমেৱ তসদ্দগ্গহণং ‘তমধীতে তংজানাতী’তি পচ্চেকমভিসম্বজ্ঝতে, তস্মা কিমেতদত্থেন দ্ৱিতগ্গহণেনে’’তি. দ্ৱিতগ্গহণে পযোজনত্তযং ৱুত্তং, তত্থ পঠমং দস্সেন্তো জাননিচ্চাদিনাধিপ্পাযমাৱীকত্ৱা দ্ৱিতগ্গহণমিচ্চাদিনা পদত্থমাহ.

তত্থ-‘যো যমধীতে জানাতি চা’তি ইমিনা দ্ৱিতগ্গহণাভাৱে পচ্চযত্থাৱযৱস্স সমুচ্চযপ্পসঙ্গমাহ. সমুচ্চযে সতি(যো) যমধীতে জানাতি চ, তত্থেৱ সিযা, যো পনাধীতে কেৱলং, ন (জানাতি) তত্থ ন সিযাতি বোধযিতুং ব্যভিচাৰমাহ‘ন পচ্চেকাতি সম্বন্ধেনে’তি. যথা ‘‘তেন কথং কীত’’মিচ্চাদো ‘‘তেন জিতং জযতি’’চ্চাদি পচ্চেকসম্বন্ধেন ভৱতি এৱম্মাৱিঞ্ঞাযীতি যথেচ্চাদি কস্সাত্থো. ‘তেন কতং কীত’’মিচ্চাদীহি অৱত্ৱা ‘‘তেন জিতং জযতি’’চ্চাদিসুত্তেকদেসৱচনমত্থব্যত্তি তথা ৱুত্তে হোতীতি ৱুত্তং, তেন জিতমিচ্চাদো জযনাদিকা কিৰিযানে কদব্বসমৱাযিত্তেন পসিদ্ধাতি যুত্তো তত্থ পচ্চেকাভিসম্বন্ধো, নেৱমজ্ঝেন ৱেদনা প্যেকদব্বসমৱাযিত্তাভিয্যোত্যধিপ্পাযো.

ইদানি দুতিযং দস্সেতি ‘জানন’মিচ্চাদি, নিমিত্ত মিট্ঠানিট্ঠবোধকাৰণং মুহুত্তো কত্তিকাদি, উপ্পাতো ইট্ঠানিট্ঠসূচকং পথৱিসমুদ্দাদীনং সভাৱপৰিচ্চাগেনাঞ্ঞতত্তগমনং. জাননসামঞ্ঞেতি নিমিত্তাদীনং জানন সামঞ্ঞে. ‘যথাৱুত্তজাননস্স অজ্ঝেন ৱিসযত্তে হেতুমাহ- ‘তং জানাতীতি তসদ্দেন অধীযমানপৰামসতো’তি. ততিযং দস্সেতি ‘যতো চে’চ্চাদিনা. যতো চ উপ্পন্নেন ৱিধিনা অজ্ঝেন ঞাতু অভিধানম্পসিদ্ধন্তি সম্বন্ধো, পোত্থকেসু পন অজ্ঝেতুঞাতূসুতি পাঠো দিস্সতি, এত্থাযমধিপ্পাযো ‘‘কত্থচি পসিদ্ধিৱিসযো হোতি তসদ্দো, তথা চ ৱুত্তং সুবোধালঙ্কাৰটীকাযং পক্কন্তৱিসযো তথা পসিদ্ধৱিসযো অনুভূতৱিসযো চ তংসদ্দো যং সদ্দং না পেক্খতে’তি, তস্মা পসিদ্ধিৱিসযেন তসদ্দেন পুথগেৱ পসিদ্ধিযা উপসঙ্গহত্থং দ্ৱিতগ্গহণং কত্তব্ব’’ন্তি. অত্থত্তযে ৱত্তমানস্স তু তসদ্দস্স সৱিসযো ৱিসেসো ততোৱাত্থিকেহি ৱেদিতব্বো.

১৫. তস্স

ৱিসযসদ্দো গামসমুদাযেপি ৱত্ততে, গামসমুদাযো চ নাম দেসোযেৱ, তেনাহ ৱিসযোপি গামসমুদাযত্তা দেসোযেৱা’তি, ইমিনা ৱিসযদেসসদ্দানং সমানাধিকৰণত্তমাহ. ৱসাতি দেসৱাসিনো ৱসাতযো, অনুৱাকো গন্থৱিসেসো.

১৬. নিৱা

তন্নামেচ্চাদিনা ন কেৱলং নিৱাসেযেৱ, অথখো ৱক্খমানেসু পীতি দস্সেতি. পচ্চযন্তং সেব্বাদি. দেসনামম্ভৱতি চতূসু অত্থেসূতি ৱিঞ্ঞাযতি, তেনাহ-‘নিৱাসাদো ৱিধী’তি. নিৱাসাদোতি নিৱাস অদূৰভৱনিব্বত্তঅত্থিঅত্থেসু. সংহিতনামং নাম লোকিযসদ্দৱো হাৰাপ্পসঙ্গমঞ্ঞসদ্দৱোহাৰেনুপাত্তনামং.

১৭. অদূ

নগৰম্পি দেসোযেৱাতি আহ- ‘অদূৰভৱ’ন্তি.

১৮. তেন

যথাযোগত্থোতি ৱুত্তিযং ৱুত্তযথাযোগসদ্দস্স অত্থো.

১৯. তমি

পচ্চযন্তনামেতি পচ্চযন্তনামং যস্স সত্তম্যত্থভূতস্স দেসস্স হস্মিন্তি অত্থো, নাঞ্ঞস্সেতি ভূমাদিৱিসিট্ঠত্থযুত্ততো অঞ্ঞস্স পচ্চযন্তনামং ন হোতীতি অত্থো. বদৰা বব্বজা অস্মিং দেসে সন্তীতি ৱিগ্গহো.

২১. অজ্জা

হীয্যত্তনোতি ‘‘সৰম্হা দ্ৱে’’তি (১৩৪) দ্ৱিত্তং.

২৩. অমা

অমাসহ ভৱো অমচ্চো.

২৪. মজ্ঝা

মজ্ঝে ভৱো মজ্ঝিমো, অন্তে ভৱো অন্তিমো ইচ্চাদি.

২৫. কণ

মগধেসু অৰঞ্ঞে গঙ্গাযং পব্বতে ৱনে কুলে বাৰাণসিযং চম্পাযং মিথিলাযং সম্ভৱোতি ৱিগ্গহো. ‘‘দিস্সন্তঞ্ঞেপি পচ্চযা’’তি (৪-১২০) এয্যকোতি সেসো. পচ্চযন্তৰদস্সনে সতি ইমিনাৱ সুত্তেন ইতো অঞ্ঞত্ৰাপি পচ্চযন্তৰানি হোন্তীতি সেসো, গামে ভৱো উদৰে ভৱো পঞ্চালেসু ভৱো বোধিপক্খে ভৱোতি ৱিগ্গহো.

২৬. ণিকো

সৰদে ভৱো, ভৱা ৱাতি ৱিগ্গহো.

২৭. তমস্স

সিপ্পসদ্দত্থমাহ-‘লোসল্ল’ন্তি. তমেৱ ব্যঞ্জযতি ‘কিৰিযে’চ্চাদিনা, কৰণং কিৰিযা ৱাদনাদিকস্স অভ্যাসো, সো পুব্বো যস্সাতি সমাসো, ৱীণাদিসদ্দেহি কিমুচ্চতেচ্চাহ- ‘ৱীণাদি’চ্চাদি, দব্বং তংতংসমুদাযৰূপং. সিপ্পঞ্চাতি ৱত্ৱা তদত্থং ৱিভাৱেতি ‘কিৰিযা ৱিসেসো’তি. ৱাদনাদিকিৰিযায ৱিসিট্ঠো জাননকিৰিযাৱিসেসোতি অত্থো, ইমিনা ৱীণাদিসদ্দা দব্বত্থৱুত্তিনো ৱাদনাদিকিৰিযং কিৰিযা ৱিসেসঞ্চ সিপ্পমুপচাৰেন ৱদন্তীতি দীপেতি. ইতিসদ্দো হেতুম্হি. সাযেৱেতি অভ্যাসিতব্বা জাননকিৰিযাৱিসেসস্স পুব্বভূতা ৱাদনকিৰিযা, ৱিসেসেতুং যুত্তা ৱীণাদিসদ্দেনাতি অধিপ্পাযো.

যুত্ততা চেত্থ… ৱীণাদিৱাদনৱসেন সিপ্পস্স গহেতব্বভাৱতো, কথং ৱীণাদিসদ্দেহি দব্বৱুত্তীতি ৱাদনা ৱুচ্চতীতি আহ- ‘ৱীণাদি ৱিসযত্তা’তি, ৱাদনৱুত্তিৱীণাদিসদ্দানং সিপ্পৱুত্তিত্তং যথাৱুত্তস্সো পমাৱসেন ৱত্তুমাহ- ‘যথে’চ্চাদি. ৱীণাদিৱাদনন্তি যথেতি সম্বন্ধো. ৱুত্তমেৱ ফুটযন্তো ৱুত্তিগন্থস্স মুখং ৱিৱৰীযতি ‘কিৰিযে’চ্চাদিনা. কিৰিযাত্যাসপুব্বকং ঞাণক্খমং কোসল্লং ৱাদনকিৰিযা ৱিসযত্তা ৱীণাৱাদনমিচ্চনেন কিৰিযাসদ্দেন ৱুচ্চতীত্যত্থো. মুদঙ্গং মুদঙ্গৱাদনং সিপ্পমস্স, ৱংসো সিপ্পমস্সাতি ৱিগ্গহো. সীলমদ্দব্বং কথং পংসুকূলাদি(নো) সীলত্থসমানাধিকৰণত্তেনাভিধানন্ত্যাহ- ‘পংসুকূলাদিধাৰণ’মিচ্চাদি. তঞ্চ সীলন্তি সম্বন্ধো.

অপ্পিচ্ছতাযাতি পচ্চযপ্পিচ্ছতায. সন্তুট্ঠিতাযাতি চতূসু পচ্চযেসু দ্ৱাদসৱিধসন্তুট্ঠিযা. অনুৱিধীযমানং কৰীযমানং. ফলনিৰপেক্খন্তি ইমিনা ইধ লোকে চীৱৰাদিহেতু পণিধায পংসুকূল ধাৰণাদিং পটিক্খিপতি, সীলং তপ্পৰভাৱেন সেৱনা. ইদং ৱুত্তং হোতি ‘‘পংসুকূলাদিধাৰণং পংসুকূলাদিৱিসযন্তি পংসুকূলাদিসদ্দেনোপচাৰেনাভিধীযতে, সীলং পংসুকূলধাৰণৱিসযন্তি পংসুকূলাদি সদ্দেনোপচাৰেনোচ্চতী’’তি. তিচীৱৰং সীলমস্সাতি ৱিগ্গহো তেসং গুড়ো পণ্যমস্সাতি ৱিগ্গহো তোমৰং, মুগ্গৰো পহৰণমস্সাতি ৱিগ্গহো, উপধীযত্যুপৰিআধীযতীতি ৰথঙ্গং ৱুচ্চতি. কামক্খন্ধকিলেসাভিসঙ্খাৰা ৱা উপধি উপদধাতি সুখং দুক্খংৱাতি কত্ৱা.

২৮. তংহন্তি

বহুম্হি ভূতানগতেসুপি পচ্চযভাৱে কাৰণমাহ-‘সঙ্খ্যাকালানমৱিৱচ্ছিতত্তা’তি, সুত্তে ৱুত্তায একসঙ্খ্যায ৱুত্তমানকা লস্সেৱ চ ৱত্তুমনিচ্ছিতত্তাতি অত্থো.

তদুপাদানন্তূতি তেসমেকৱচনাদীনমুপাদানন্তু. তং নানন্তৰীয কত্তাতি উপলক্খণৱসেন তেসং ৱচনকালন্তৰানমৱিনাভাৱিত্তাতি অধিপ্পাযো. হন্তিচ্চাদিত্যাদ্যন্তস্স কিৰিযাপ্পধানত্তে কথং ণাদীনং তদত্থে জাযমানানং সাধনপ্পধানত্ত মিচ্চত্ৰ হেতুমাহ ‘সভাৱতো’তি. মীনে হন্তীতি মেনিকো. অজিৱ্হা অনিমিসা চ মচ্ছা, দিট্ঠোৱ সন্দিট্ঠন্তি ইমিনা সংসদ্দস্স ৱিসুং অত্থভাৱং দস্সেতি. লোকুত্তৰধম্মোতি নৱৱিধো লোকুত্তৰধম্মো, ফলধম্মোপি হেট্ঠিমো সকদাগামিৱিপস্সনাদীনং পচ্চযভাৱেন উপৰিমগ্গাধিগমস্স উপনিস্সযভাৱতো পৰিযাযতো দিস্সমানোৱ ৱট্টভযং নিৱত্তেতি, ভাৱনাভিসমযৱসেন মগ্গধম্মো সচ্ছিকিৰিযাভিসমযৱসেন নিব্বানধম্মো.

ৱট্টভযন্তি কম্মকিলেসৱিপাকসঙ্খাতং তিৱিধৱট্টভযং. ৱিধান ৱচনন্তি অপ্পত্তে-ত্থে নিযোগসঙ্খাতৱিধিনো পকাসতং এহিপস্স ৱচনং. পৰিসুদ্ধত্তাতি কিলেসমলৱিৰহেন সব্বথা ৱিসুদ্ধত্তা. অমনুঞ্ঞম্পি কদাচি সপ্পযোজনং যথাসভাৱপ্পকাসনেন দস্সেতব্বং ভৱেয্যাতি তদভাৱং দস্সেতি. তেনাহ ‘ৱিজ্জমানম্পি চে’চ্চাদি. ননু চ এহিপস্সাতি ত্যাদ্যন্তা, তস্মা নেতেতি পচ্চযো পপ্পোতি, তথাহি পাটিপদিকতো পচ্চযৱিধানম্পটিপাদিতং, ন ত্যাদ্যন্ততো নাপি ৱাক্যতো, তস্মা কথমেহিপস্সিকোতি হোতীতি আহ-‘এহিপস্সসদ্দোচায’মিচ্চাদি. পদসমুদাযস্সানুকৰণোতি পদসমূহস্স অনুকৰণভূতো একো এহিপস্সসদ্দো. অথৱা এহি আগচ্ছ ইমং ধম্মং পস্সাতি যো অপ্পত্তে-ত্থে নিযোগসঙ্খাতো ৱিধি, তব্বাচকো যন্নিপাতো এহিপস্সাতি, এহিপস্সৱিধিং অৰহতীতি এহিপস্সিকো, অথৱা এহিচ্চেৱ নিপাতো, দস্সনং ঞাপনং পস্সো, এহীতি পস্সো ঞাপনং এহিপস্সো, এহিপস্সং অৰহতীতি এহিপস্সিকো.

২৯. তেন

একীভাৱোতি মুগ্গেহি সংসট্ঠানং মাসানমিৱ মিস্সীভাৱো. এসোতি সংসগ্গো, উক্কংসেনাতি উক্কংসাধানেন [উত্কংসসাধনেন (পোত্থকে)] চ ভৱিতব্বন্তি সম্বন্ধো. সংসগ্গউক্কংসানং সহভাৱস্স অনেকন্তি কত্তে কাৰণমাহ- ‘অসুচিদব্বে’চ্চাদিনা. ব্যতিৰেকমাহ- ‘নুক্কংসো’তি যত্থ সংসগ্গৰহিতং কেৱলমভিসঙ্খত্তমত্থি, তত্থ পচ্চযমুদাহৰণেন দস্সেত্ৱা ৱিজ্জায সহ সংসগ্গস্সাৱিজ্জমানত্তে কাৰণং ৱদতি ‘ৰূপী ধম্মত্তা’তিআদি. ৰূপং ভূতোপাদাযভেদমস্স অত্থীতি ৰূপী, ঘতাদি সংসট্ঠং ভত্তাদি. তস্স ধম্মো সভাৱো সংসগ্গো, তস্স ভাৱো তত্তং, তস্মা, তস্সাতি সংসগ্গস্স, ৱিজ্জাত্ৱৰূপী… যথাৱুত্ত ৰূপসভাৱাভাৱা, তেনাহ- ‘ৱিজ্জায চ অৰূপিত্তা’তি চৰইচ্চন্ধাতুযেৱ চৰতি.

ৱাচসিকং মানসিকন্তি ‘‘মনাদীনং সক, যংকিঞ্চীতি সতাদিকং যংকিঞ্চি. বাহুলকেনেৱেত্থাৱধাৰণং লব্ভতীতি ৱুত্তং- ‘ততো ৱা’তি, দেৱদত্তেন কীতোতি সো অত্থো তদত্থো, তস্স অপ্পতীতি অভিধানসত্তিৱেকল্লেন ৱুত্তিযমনৱগমো, দেৱদত্তিকোতি হি ৱুত্তে দেৱদত্তেন কীতোত্যযমত্থো নপ্পতীযতে… তাদিস সদ্দসত্তিৱেকল্লেন তদত্থস্সানমিধীযমানত্তা, অৱগমো চ নাম সতি সামত্থিযে সিযাতি ইমমত্থং সঙ্খেপতো দস্সেতুমাহ- ‘তদত্থাপ্পতীতিযা’তিআদি.

অভিধানলক্খণত্তন্তি অভিধানং সতি সামত্থিযে ৱাক্যে ৱচনীযস্সাত্থস্স ৱুত্তিযা কথনং লক্খণং সভাৱো যেসন্তে অভিধানলক্খণা, তেসং ভাৱো তত্তং, তব্বাদিসমাপ্যেৱমেৱ দট্ঠব্বা. মৰিচেন অভিসঙ্খতং সংসট্ঠং ৱাতি, সলাকায জিতন্তি ৱিগ্গহো.

৩০. তস্স

যো ‘‘দিস্সন্তঞ্ঞেপি পচ্চযা’’তি (৪-১২০)

৩৪. ণো

পৱুত্তেপীতি কচ্চাযনেন পৱুত্তন্তি অত্থে ‘‘অঞ্ঞস্মিং’’তিস্মিংণো হোতেৱাতি অধিপ্পাযো.

৩৫. গৱা

দুনো ৰুক্খস্স.

৩৮. মাতা

মাতাপিতুন্নং মাতাপিতৰোতি মাতুযা মাতাপিতৰো পিতুস্স মাতাপিতৰো, ন একমেকতো দ্ৱীসূতি একতো একতো ৱুত্তনযেন দ্ৱীসুদ্ৱীসু অত্থেসু ন ভৱতীতি অত্থো.

৩৯. হিতে

মাতু হিতো, পিতু হিতোতি ৱিগ্গহো.

৪০. নিন্দ

সেন ৰূপেন ঞাতেপি ৱিসেসৰূপেন অঞ্ঞাতো অঞ্ঞাতৱিসেসো. কট্ঠাদিমযা যা পটিমা তম্পটিচ্ছন্দকং. সম্বন্ধো সস্সামীলক্খণো অস্স অত্থীতি সম্বন্ধি কস্সাতি কিং সদ্দনিদ্দিট্ঠো, সোৱ ৱিসেসো, সম্বন্ধিৱিসেসো ৱিসযো অস্স অঞ্ঞাণস্সাতি সমাসো. পযোগাসম্ভৱাতি অযমস্সোতি ৱুত্ত অস্সপ্পকতিযাপি পযোগা সম্ভৱা. তথাহি যদি যস্সাচ্চন্তমজাননং সিযা তথা সতি সব্বথা ৱত্থুজাননাভাৱে পকতিযেৱ ন সিযা, ন হি সব্বথা অৱিঞ্ঞাতত্থো সদ্দো পযোগমহৰতি, তস্মা সৰূপেন ঞাতস্স যস্স ৱিসেসো অৱিঞ্ঞাতো, সোযেৱিধ অঞ্ঞাতো-তিমতোতি ৱিঞ্ঞাযতে, অঞ্ঞাতো-স্সোকস্স [অঞ্ঞাতো সেসঞ্ঞস্স (পোত্থকে)] ৱা কুতোতিৱা কিং সভাৱো ৱেতি হি অস্সকোতি. কপ্পচ্চযন্তো হত্থিকইচ্চযন্নামধেয্যং নামং যস্স হত্থিৱিযাতি দস্সিতপটিভাগস্স সো কপ্পচ্চযন্তনামধেয্যো. অভিনিৱেসেন ৱা সিজ্ঝন্তি যথা অজ্জুনাদিৱেসধাৰিনি অজ্জুনাদিসদ্দেনাতি অধিপ্পাযো.

পটিমাযাতি এত্থ পূজনত্থা এৱ পটিমা গহিতা, মোৰসমান নামত্তা মোৰোৱিযাতি যোজনা, চঞ্চা তিণপুৰিসো, ইধ পন তং সদিসো পুৰিসো মনুস্সো চঞ্চা. অকস্মা এৱ আকস্মিকং ‘‘সকত্থে’’তি (৪-১২২) ণিকো. যংকিঞ্চি অবুদ্ধিপুব্বকং, তমাকস্মিকং, তস্মিং আকস্মিকেভিধেয্যো সতি ইৱসদ্দত্থে ৱত্তমানতো ঈযো হোতীতি অত্থো. কাকো চ তালঞ্চ ফলং কাকতালানি, তেসমিৱ মিলনং. অজাখগ্গানমিৱ মিলনং যদাকস্মিকং, কিঞ্চি তম জাখগ্গীযং, ণো ইৱত্থে. সক্কৰন্তি ‘‘সংযোগে ক্ৱচী’’তি (৪-১২৫) ৱুদ্ধ্যভাৱো. মুনীৱ, বালোৱ, কুলিসমিৱ, একসালাইৱাতি ৱিগ্গহো, লোহিতোৱ লোহিতিকো ফটিকমণি.

৪১. তমস্স

দোণাদীত্যাদিসদ্দেন খাৰসতাদযোপি পৰিমাণৱিসেসা গয্হন্তি. সঙ্খ্যা অসীতিপঞ্চাদযো, অঞ্ঞং ৱা যংকিঞ্চীতি উপড্ঢকাযাদি, সোড়স দোণা একা খাৰী. ননু পঞ্চকং গন্থজাতন্তি ৱত্ৱা অঞ্ঞং ৱা সঙ্ঘাদিকন্তি ৱুত্তং তং কথং পাণিনিযেহি ৱিয ‘‘সঙ্খ্যায সঞ্ঞাসঙ্ঘসুত্তাজ্ঝযনেসূ’’তি (৫-১-৫৮) সুত্তিতত্তাভাৱাতি মনসি নিধায ‘সঙ্খ্যাৱাচীহি’চ্চাদি ৱুত্তং. ‘‘আদসহি সঙ্খ্যেযে ৱত্তন্তী’’তি পঞ্চসদ্দস্স সঙ্খ্যেযে ৱুত্তত্তা আহ- ‘পঞ্চাৱযৱা’তি. পৰিমাণসদ্দসন্নিধানে সঙ্খ্যানেপি পঞ্চসদ্দোতি মঞ্ঞমানো আহ- ‘পঞ্চসঙ্খ্যানঞ্চে’তি. পঞ্চা ৱুত্তযোতি পঞ্চৱাৰা, ৰূপানীতি চ পৰিযাযন্তৰেন আৱুত্তিসদ্দস্সে ৱাত্থং ব্যত্তং কৰোতি.

৪৪. কিম্হা

ননু সুত্তে সঙ্খ্যাযন্তি ন ৱুত্তং কত্যাদযো চ পযোগা সঙ্খ্যা পৰিমাণেযেৱ দিস্সন্তি কথং নামেত্থাযং ৱিধীতি আহ- ‘বহুলে’চ্চাদি. সঙ্খ্যাপৰিমাণেযেৱাযং ৱিধীতি কিং সদ্দে সঙ্খ্যাপৰিমাণ ৱিসযেযেৱ ৱত্তমানে অযং ৰত্যাদিকো ৱিধীতি অত্থো, ননু চেত্থ কিং সদ্দো পঞ্হে ৱত্তমানো কথং সঙ্খ্যাপৰিমাণে ৱত্ততেতি ৱুচ্চতে, যজ্জপি সঙ্খ্যাপৰিমাণে ন ৱত্ততে, তথাপি সঙ্খ্যাপৰিমাণস্স পুচ্ছিযমানত্তা সঙ্খ্যাপৰিমাণৱিসযে ৱত্ততে ৱাতি. বহুলাধিকাৰ পযোগসামত্থিযহেতুনিদস্সনে ফলমাহ- ‘যত্ৰত্ৱি’চ্চাদি, পৰিচ্ছেদকত্তেন পৰিমাণকত্তেন. অযমেত্থাধিপ্পাযো ‘‘যদাকিমিদং সঙ্খ্যা পৰিমাণমেসং দসন্নং ন কিঞ্চি অপ্পকমেৱেতন্তি সঙ্খ্যাপৰিমাণমেৱ কিং সদ্দেন নিন্দীযতে, তদাপি সঙ্খ্যা পৰিমাণস্স নিন্দীযমানত্তা সঙ্খ্যাপৰিমাণৱিসযত্তমেৱেতি খেপে ৱত্তমানাপি কিং সদ্দা ৰতিচ্চাদি সিযা, বহুলাধিকাৰাদিতোৱ পনেত্থ ন সিযা’’তি. ৰকাৰানুবন্ধা ইসদ্দলোপত্থাতি যোজনা.

৪৫. সঞ্জাতং

বুভুক্খাপিপাসপ্পকতীহি খসন্তাহি অকম্মৱচনিচ্ছাযং ‘‘গমনত্থা কম্মকাধাৰে চা’’তি (৫-৫৯) কত্তৰি ক্তে ঞিম্হি চ বুভুক্খিতো পিপাসিতোতি সিদ্ধেপি ৱত্তমানে পযোগত্থং বুভুক্খাপিপাসাতি পাঠো.

৪৬. মানে

সব্বম্পৰিচ্ছেদৰূপন্তি উম্মানপৰিমাণাদিকং সব্বং পৰিচ্ছেদৰূপং. তত্ৰ চ উচ্চত্তেন মানমুম্মানং, সব্বতো মানং পৰিমাণং.

৪৭. তগ্ঘো

‘‘পমাণপৰিমাণেহি সঙ্খ্যাযচাপি সংসযে মত্তোৱত্তব্বো’’তি (৫-২-৩৭) পাণিনিযৱত্তব্বকাৰৱচনং, তত্থ পমাণ মাযামো. সঙ্খ্যাযাতি পঞ্চমী. এতেহি সংসযে মত্তো ৱত্তব্বোতি অত্থো. ৱিদত্থিমত্তং ৰতনমত্তং ৱাতিআদীনি কমেন তত্থোদাহৰণানি.

ন ৱত্তব্বন্তি যথাৱুত্তৱত্তব্বৱচনং পটিক্খিপতি. পটিক্খিত্তে তস্মিং ৱিদত্থিমত্তং ৰতনমত্তং ৱাতিআদি(না) যংকিঞ্চি দণ্ডপুব্বণ্ণাদিকং [পণ্ণাদিকং (পোত্থকে)] সংসযিতং, তেন মানসঙ্খাতস্স পৰিচ্ছেদস্সাভাৱা কথমেতে পযোগা সিযুন্তি আসঙ্কিয তত্থ কাৰণমাহ- ‘তথাভ্যূহনতো সিদ্ধত্তা’তি. তথাভ্যূহনতোতি ৱিদত্থিমানম্পমাণমস্স ৰতনম্মান মস্সাত্যাদিনা তেনপ্পকাৰেন অভ্যূহনতো অভ্যুপগমতোতি অত্থো. সংসযো চ নাম উভযপক্খপৰামসনে সতি সিযাতি যথাৱুত্তমব্ভূহনং সাধেতুমাহ-নান্তৰেনে’চ্চাদি. পক্খদ্ৱযেহীতি ৱিদত্থি মানমস্স ৰতনম্মানমস্সাতি এৱমাদিকেহি পক্খদ্ৱযেহি. অভ্যূহনং সংসযস্সাতি গম্যতে. জণ্ণু মানমস্স জণ্ণুতগ্ঘং.

৪৮. ণোচ

পুৰিসো পমাণমস্সাতি ৱিগ্গহো.

৪৯. অযূ

উপাধ্যন্তৰোপাদানাতি ‘অংসে’তি নিমিত্তন্তৰোপাদানা নিৱত্ততীতি যোজনা.

৫০. সঙ্খ্যা

সচ্চুতীসাসদসন্তায সঙ্খ্যায পঠমন্তায অস্মিং সতসহস্সে অধিকা সঙ্খ্যাতি অত্থে ডো ভৱতীতি সুত্তত্থো. সচ্চুতীসা সদসন্তাতি পঠমাৱচনং পঠমন্ততো ৱিধিঞাপনত্থং. ননু চ সুত্তে ‘সতসহস্স সতসহস্সে ডো’তি ন ৱুত্তং, তথা সতি ৱুত্তিযং কথং ‘সতং সহস্সং সতসহস্সং ৱা’তি ৱুত্তন্ত্যাসঙ্কিযাহ-উভযথাৱগমা’তিআদি. উভযথাৱগমাতি সতং সহস্সন্তি চ সতসহস্সন্তি চ উভযপ্পকাৰেনাৱগমা, উভযথাৱগমো পযোগ দস্সনঞ্চেত্থ এৱং ৱিৱৰণে কাৰণন্তি অধিপ্পাযো. পচ্চযত্থেন সমানজাতিযে পকত্যত্থে সতীতি যেনকেনচি সুৱণ্ণকহাপণাদিনা পচ্চযত্থেন সমানজাতিযে. সুৱণ্ণমাসকদীন [সুৱণ্ণকহাপণাদীনং (পোত্থকে)] মসমান জাতিযানং. অকেৱলং চোদাহৰণং দস্সেতুং ‘একৱীস’ন্তি ৱুত্তং. অনিপ্ফন্নত্তা সদ্দানমিধ পচ্চযগ্গহণপৰিভাসাৱতাৰো নত্থি.

৫১. তস্স

ননু চ সঙ্খ্যাসদ্দো সঙ্খ্যানে সঙ্খ্যেয্যে চ ৱত্ততে, কথমেত্থ সঙ্খ্যানেৱসিতা ৱুত্তি যেনেৱং ৱিৱৰণং কতমিচ্চাহ- ‘যদিপি’চ্চাদি, পচ্চাসন্নং সঙ্খ্যাসদ্দস্সাতি অধিপ্পাযো. ইমিনা চ কৰণসাধনো-যং পূৰণসদ্দোতি ৱিঞ্ঞাপেতি. যতোতি ৱুত্তযং সদ্দসম্বন্ধিনা তংসদ্দেন সেতি উল্লিঙ্গিতস্স সঙ্খ্যাতিঅত্থমুপদস্সিয সাযেৱ পূৰীযতেতীমস্স কম্মভাৱেন তিট্ঠতীতি দস্সেতুং তেন পূৰণেন পূৰীযতে’তি আহ.

সম্পজ্জতেতি পূৰীযতেত্যস্সত্থমাচিক্খতি. অনেনেতং দস্সেতি ‘‘(ন) ঘটিকাদীনমিৱ দব্বানং দব্বন্তৰে নাতিৰিত্তীকৰণং সঙ্খ্যায পূৰণং কিঞ্চৰহি তস্স সমপ্পত্তিযেৱা’’তি. অথ কাযং ৱচোযুত্তি ‘সাসঙ্খ্যা পূৰীযতে যেনে’তি, যাৱতা সাতি যস্মা পচ্চযো ৱিহিতো তস্স সঙ্খ্যাসদ্দস্স পৰামাসো তস্স চ পূৰণেন অভেদোচ্চাসঙ্কিযাহ- ‘অভেদেনোচ্চতে সঙ্খ্যা পূৰীযতে যেনেতী’তি অভিধানাভিধেয্যানমভেদোপচাৰেন ৱুচ্চতীত্যত্থো, সঙ্খ্যেয্যপূৰণে ডো ন হোতীতি ৱত্ৱা তদত্থং ৱিভাৱেতুমাহ- ‘দ্ৱাদসন্ন’মিচ্চাদি. সো ঘটো তাসং ঘটিকানং পূৰণো দব্বানং দব্বন্তৰে নাতি ৰিত্তীকৰণৱসেন. ৱীসতিযা পূৰণোতিআদিনা ৱিগ্গহো.

৫৪. ছা

কচ্চাযনেন ‘‘দ্ৱিতীহি তিযো’’তি (২-৮-৪২) সুত্তেন দ্ৱিতিসদ্দেহি তিযপ্পচ্চযং ৱিধায ‘‘তিযে দুতাপি চা’’তি (২-৮-৪৩) দ্ৱিতীনং দুতাদেসেন দুতিযং ততিযন্তি চ ‘‘চতুছেহি থঠা’’তি (২-৮-৪১) সুত্তেন চতুতো থপ্পচ্চযং ৱিধায দ্ৱিত্তেন চতুত্থন্তি চ নিপ্ফাদিতং. ইধ তথা ভাৱেন কথং তে সিজ্ঝন্তীতি আসঙ্কিয ৱুত্তিযং ‘কথ’মিচ্চাদি ৱুত্তন্তি দস্সেতুমাহ ‘সঙ্খ্যে’চ্চাদি. ৱুত্তিযং ‘দুতিযস্সা’তিআদিনা সুত্তেকদেসা দস্সিতাতি তানি সম্পুণ্ণং কত্ৱা দস্সেতুং ‘দুতিযস্সা’তিআদিনা ‘চতুত্থততিযান’মিচ্চাদিনা চ ৱুত্তানি.

৫৫. একা

সঙ্খ্যাৱচনস্স গহণে কো দোসোচ্চাহ-‘সঙ্খ্যাৱাচি’চ্চাদি. বহুত্তৱিসযে পযোগো ন সিযাতি সঙ্খ্যাৱচনস্স একত্থে নিযতত্তা ৱুত্তং. একাকীহিচ্চস্স অত্থমাচিক্খতি পধানভূতেহেৱ’চ্চাদিনা. উপপজ্জকে বহুত্তৱিসযে পযোগোত্যপেক্খতে.

৫৬. ৱচ্ছা

তৰো হোতীতি ৱুত্তেপি তেহি তৰো হোতীতি ৱিঞ্ঞাযতি, ৱচ্ছাদীহীতি সুতত্তা পন ৱচ্ছাদীনন্তি চ ৱিঞ্ঞাযতীতি ৱচ্ছাদীনন্তিআদিনা ৱুত্তিগন্থোপদস্সনং. ননু তনুত্তে ৱৱচ্ছাদীহি পচ্চযো ৱিধীযতে, যে চ সৰীৰেন কিসাৱচ্ছাদযো, তত্ৰাপ্যৱিসেসেন পযোগো পসজ্জতি [পযোপসজ্জনে (পোত্থকে)] ৱিসেসানুপাদানতো, তস্মা কথমত্ৰ সভাৱস্সেৱ তনুত্তং ৱিঞ্ঞাযতে যেনেৱং ৱিৱটমিচ্চাহ- ‘ৱচ্ছাদিসদ্দান’ মিচ্চ-দি, ৱচ্ছাদীহি পকতীতি পচ্চযে ৱিধীযমানে তাসং পৱত্তিনিমিত্তং ৱযোৱিসেসাদি, যস্মিং সতি ৱচ্ছাদযো সদ্দা দব্বে-ভিনিৱিসন্তে, তং পচ্চযা-সন্নং, ন চ কিসত্তস্স ভাৱা দব্বে ৱচ্ছাদিসদ্দা পৱত্তন্তে. অতো তস্সেৱ সদ্দপ্পৱত্তিনিমিত্তস্স তনুত্তে যুত্তং পচ্চযেন ভৱিতুং, (ন) তনুত্তমত্তেতি মঞ্ঞতে. পৱত্তিনিমিত্তং সম্বন্ধি আসন্নন্তি সমানাধিকৰণানি.

ৱচ্ছো পঠমৱযো, তস্স তনুত্তং দুতিযৱযপ্পত্তি. দুতিযঞ্হি ৱযং পপ্পোন্তস্স ৱচ্ছস্স পঠমো ৱযো ৱচ্ছসদ্দস্স পৱত্তিনিমিত্তং কিঞ্চিমত্তাৱসেসং ভৱতি অমুমেৱাহ-‘সুসুত্তস্সে’চ্চাদিনা. উক্খোতৰুণোদুতিযৱযপ্পত্তো ৱুচ্চতে, তস্স তনুত্তং ততিযৱযপ্পত্তি. ততিযঞ্হি ৱযপ্পত্তকালে দুতিযস্স ৱযস্স উক্খসদ্দপ্পৱত্তি নিমিত্তস্স কিঞ্চিমত্তা ৱসেসতো [ৱসিস্সতে (পোত্থকে)] জাতিসঙ্কৰত্তা গদ্দভজাতিযা ৱড়ৱাজাতিযা চ মিস্সত্তা. ভাৰৱাহকত্তম্পতি যো সমত্থো, সো উসভোত্যুচ্চতে, যদাতু তস্স ভাৰৱাহকত্তে সামত্থিযং মন্দং ভৱতি পৰিক্খীণং, তদা তনুত্তম্ভৱতীত্যাহ- ‘সামত্থিযস্স তনুত্তং অপ্পবলতা’তি.

৫৭. কিম্হা

সমুদাযো নাম দ্ৱ্যৱযৱো ৱা সিযা বহুকাৱযৱো ৱা, তত্থ দ্ৱ্যৱযৱসমুদাযা নিদ্ধাৰণে সামত্থিযা একস্সেৱ নিদ্ধাৰণং ৱিঞ্ঞাযতি তমেৱানুসৰতি. বহুকাৱযৱসমুদাযাপ্যে ‘কস্স নিদ্ধাৰণে’তি সুত্তে একস্সাতি ৱচনাভাৱেপি একস্সেৱ নিদ্ধাৰণং ৱিঞ্ঞাতব্বং তেনেৱ কতৰো ভৱতং দেৱদত্তো’ত্যাদিকমুদাহৰণমদাসি. কতৰো ভৱতং দেৱদত্তো কতৰো ভৱতং কঠোত্যাদ্যুদাহৰণবহুত্তেন নিদ্ধাৰণৱাচীনমবহুত্থেপি নিদ্ধাৰিযমানৱাচীহী’তি বহুত্তেন ৱুত্তং. অপচ্চপৰংপৰায পৱত্তং গোত্তং ৱংসো, তদভি ধাযিনো অপচ্চপ্পচ্চযন্তাপি অভেদোপচাৰেন গোত্তং, তেৱাপচ্চা পচ্চৱন্তসম্বন্ধদ্ৱাৰেনাপচ্চে পৱত্তাতি সম্বন্ধিসদ্দা ভৱন্তি, চৰণসদ্দা চ কঠা যো কিৰিযাসদ্দা ভৱন্তি কঠাদীহি ৱুত্তজ্ঝযনত্থং যথা সকংৱতচৰণকিৰিযানিমিত্তত্তেনাজ্ঝেতূসু পৱত্তাতি তেসং সম্বন্ধিসদ্দানং কেসঞ্চি অত্থস্স কিৰিযাসদ্দানং চাত্থস্স অসত্যপি জাতিত্তে জাতিনিবন্ধনং লোকে কাৰিযমিট্ঠং তদুত্তং ‘‘গোত্তঞ্চ চৰ- ণেহি সহা’’তি. তত্থাপি জাতিত্তম্পৰিভাসিতং, তেনাহ- ‘কঠস্স চৰণত্তা জাতিত্তং গোতত্তা জাতিত্ত’ন্তি চ.

৫৮. তেন

লোকিযাতি পৰসদ্দসত্থকাৰে সন্ধাযাহ. ইহ তু অৱিসেসেন ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো. নিৰুত্তিযং সামঞ্ঞেন ৱুত্তত্তাতি যোজনা. সামঞ্ঞেন ৱুত্তাকাৰং দস্সেতুং ‘কথ’ন্তিআদি ৱুত্তং. দেৱেহি দত্তো ব্ৰহ্মুনা দত্তোতিআদীনি কত্তৰি কৰণে ৱা ৱিগ্গহৱাক্যানি. দেৱদত্তো দেৱদত্তিকো দেৱিযো দেৱলোতিআদীনি ৱুত্তিপদানি.

তত্থ নিৰুত্তিপিটকাগতানং ‘দেৱদত্তা দেৱদত্তিকো’তিআদীনং ৱুত্তিপদানমঞ্ঞথা নিপ্ফত্তিমুপদস্সিয দেৱলো দেৱিযোতিআদীনম্পন ৱচনন্তৰেনেৱ নিপ্ফত্তিং দস্সেতুং ‘দেৱেহি দত্তো’তিআদি ৱুত্তং. পৰসদ্দসত্থকাৰানম্পি দেৱলো দেৱিযোতি ৱচনন্তৰেনেৱ সাধনং সাধনাকাৰঞ্চ তেসং দস্সেতুং ‘কেচীহী’তিআদি ৱুত্তং. একদেসতোযেৱ পচ্চযমিচ্ছন্তি তেন তেসং দেৱলো দেৱিযো দত্তি লোচ্চাদি ভৱতি. কপ্পনাগাৰৱোতি দত্তসদ্দলোপনামেকদেসৱসেন কপ্পনাগাৰৱো.

৫৯. তস্স

ন চ সব্বেতিআদিনা বহুলাধিকাৰে ফলং ৱুত্তং. ভাৱসদ্দো কত্থচি কিৰিযাযং ৱত্ততে ‘ভাৱে অযং ৱিধী’তি. কত্থচি অধিপ্পাযে ‘অযমেতেসং ভাৱো [ভাৱোধিপ্পাযো]’তি. কত্থচি পদত্থে ‘ইমে ভাৱা’তি. কত্থচি সত্তামত্তে‘তিণানং ভাৱো’তি. তেনাহ-‘ভাৱসদ্দস্সে’চ্চাদি. ৰূপসাধন দ্ৱাৰেনাতি ভাৱসদ্দস্স ৰূপসাধনদ্ৱাৰেন, সপ্পন্তি পকাসেন্তি অত্থ মনেনাতি সদ্দো. সোৱ অভিধানং অভিধীযতে-নেনত্থোতি কত্ৱা. বুজ্ঝতি অত্থসৰূপন্তি বুদ্ধি, সাৱ পতীযতে-নেনাত্থো পচ্চেতি অত্থ মিতি ৱা পচ্চযোতি ৱুচ্চতি.

ননু চ ‘ভৱন্তি এতস্মা বুদ্ধিসদ্দা’তি ৱুত্তং তস্মা পৱত্তিনিমিত্তমুভিন্নম্পি ভৱতি, তথাসতি ‘সদ্দপ্পৱত্তিনিমিত্ত’ন্তি সদ্দস্সেৱ পৱত্তিনিমিত্ততা কস্মা ৱুত্তাতি ৱুচ্চতে. পাকটভাৱেন অভিধানাভিধেয্যসম্বন্ধস্স সদ্দস্সেৱ পৱত্তিনিমিত্ততং ৱত্ৱা ৱিসুং বুদ্ধিযা নিমিত্তস্স ৰূপানুগতত্তং ৱিসেসেত্ৱা পৱত্তিনিমিত্ততমস্সা দীপেতুং ‘নিমিত্তৱসাহি’চ্চাদিমাহ. দব্বেগুণোতি দব্বে ৱুত্তিযং গুণো নিমিত্তন্তি সম্বন্ধো. গুণসদ্দস্সেৱ জাতিসদ্দত্তেনোদাহৰণদ্ৱযং দত্তং… গুণস্স জাতিযা ৱিসুং জাতিনিমিত্তস্সাভাৱতো [নিধিত্তস্স ভাৱতো]. কিৰিযাদীতিআদিসদ্দেন দব্বাদীনং গহণং, কেচি পন কিৰিযাসদ্দানং কিৰিযা পৱত্তিনিমিত্তন্ত্যাহু. তেসং দেৱদত্তাদীনং অৱত্থাৱিসেসেন অৱত্থাভেদেন সামঞ্ঞং তদৱত্থা ৱিসেসসামঞ্ঞং. তেনাহ- ‘দেৱদত্তস্সা’তিআদি. ৱিজ্জমানো পদত্থো ৱিসযো যেসং দেৱদত্তাদীনং সঞ্ঞাসদ্দানং তেসং পৱত্তিনিমিত্তং জাতিলক্খণমাচিক্খিতম্পটিপাদিতন্তি অত্থো.

অনেন চ দেৱদত্তাদযো সঞ্ঞাসদ্দাপি সমানা জাতিসদ্দাতি ৱুত্তং হোতি. যদি চৰহি সঞ্ঞাসদ্দাপি জাতিৱচনা সিযুং, পঞ্চৱিধত্তমেসং পৰিহাযতীতি. নেদমেৱং ৱিঞ্ঞেয্যং… পসিদ্ধতৰজাত্যাভিধান কঠগোৱীহিযৱাদিসদ্দা জাতিসদ্দত্তেন ৱিসুং পৰিগ্গয্হন্তি.

সম্বন্ধিভেদতোতি ঘটাদিসম্বন্ধীনং ভেদতো. অভাৱস্সভেদতোতি ঘটপটাদীনং সম্বন্ধীনং ভেদেন অভাৱস্স ভেদতো অভেদেপি ভেদা উপচৰিতা সন্তীতি যোজনা. যস্স সামঞ্ঞস্স ৱসা, তেসু উপচৰিতভেদেস্ৱাকাসাদীসু. নিৰৱযৱাৱিজ্জমানৱিসযানন্তিযে আকাসো ৱিয নিৰৱযৱা অভাৱো ৱিয অসন্তা চ, তে ৱিসযো যেসং সদ্দানং তেসন্তি অত্থো. সামঞ্ঞং ভাৱোতি পুথুজ্জনাদিসামঞ্ঞং ভাৱোতি অত্থো. অলসস্স ভাৱো কিৰিযাসম্বন্ধিত্তং, ব্ৰহ্মঞ্ঞং জাতি চাপল্যং নেপুঞ্ঞং গুণো ৱা. ৱুত্তিযং সকত্থেকন্তাতি ‘‘সকত্থে’’তি (৪-১২২) ইমিনা সকত্থে কতকপ্পচ্চযন্তাতি অত্থো. ন দট্ঠব্বন্তি সম্বন্ধো. পত্তকালোৱ পত্তকল্লং. কৰুণা এৱ কাৰুঞ্ঞং.

৬২. অণ্ৱা

‘‘একযোগনিদ্দিট্ঠানং সহৱাপৱত্তি সহৱা নিৱত্তী’’তি ‘ভাৱ কম্মেসূ’তি অনুৱত্ততে. তথাপি ভাৱেতীমিনাৱেত্থ সপ্পযোজনত্তং দস্সেতুমাহ- ‘ভাৱকম্মেসু’চ্চাদি.

৬৪. তৰ

যজ্জপি সীধাতুস্স কেৱলস্স সুপনে পৱত্তি, তথাপ্যতিপুব্বস্স উক্কংসে পৱত্তীতি আহ- ‘অতিসযো উক্কংসো’তি. সো চ অতিসযো কস্স সম্ভৱতিচ্চাহ- ‘সো চ কিৰিযাগুণান’ন্তি. কথং তেসমতিসযোচ্চাহ- ‘আধাৰভূতদব্বৱসা’তি. কুতোচ্চাহ- ‘অনপেক্খিতে’চ্চাদি. অনপেক্খিতো কিৰিযাগুণানং নিস্সযো দব্বসঙ্খাতো যেসন্তি ৱিগ্গহো, দব্বস্স নিস্সযভূতস্সা-তিসযত্তং হোন্তম্পি নিস্সিতানং কিৰিযা গুণানং ৱসেনেৱ সিযা নাঞ্ঞথাতি ৱত্তুমাহ-‘পচ্চধিকৰণ’ন্তিআদি.

ননু চ যদি কিৰিযাগুণানমেৱাতিসযো, তদা ন সিজ্ঝতি ‘গোতৰো’তি নেস দোসো, নো চেত্থ জাতিযাতিসযো, কস্স চৰহি গুণস্স গো অযং যো সকটং ৱহতি, গোতৰো-যং যো সকটং ৱহতি সিৰঞ্চাতি, জাতিযা হি নিচ্চাযেকৰূপায নোক্কংসাপকংসযোগো সম্ভৱতীতি দব্বস্সাপি নাতিসযসম্ভৱো. তথাহি তুল্যপ্পমাণস্স গুণকতোৱ মূলতো উক্কংসো দিস্সতি সমানেপি হি আযামে ৱিত্থাৰে চ পটস্স কাসিকস্সাঞ্ঞোৱাগ্ঘো ভৱতি মাথুৰস্সাঞ্ঞো ৱাতি. দব্বস্সাপি সাতিসযেহি যুত্ততামত্তেন সাতিসযত্তস্সুপট্ঠাপিতত্তা ৱুত্তং- ‘তেনেৱাহা’তিআদি. যদগ্গেন কিৰিযাগুণানং নিস্সিতানমতিসযৱসেন নিস্সযভূতম্পি দব্বং কথঞ্চিদপ্যতিসযে ৱত্ততি নাম, তদগ্গে তব্বাচিকাপি পকতি অত্তনো ৱচনীযত্থৱসেন তত্থ ৱত্ততিযেৱ নামাতি ‘অতিযযে ৱত্তমানতো’তি পকতিৱিসেসনৱসেন ৱুত্তং, তেনেৱাহ- ‘ইমিনা পকতি ৱিসেসনত্তঞ্চাহা’তি. সকত্থিকানং পকতিঅত্থো জোতনীযো হোতীতি সম্বন্ধো.

সকত্থিকানন্তি কত্তৰি ছট্ঠী সম্বন্ধৱচনিচ্ছায, সকত্থিকেহীতি অত্থো. হেতুমাহ- ‘পকতিৱিসেসনন্তী’তি. ইতিসদ্দো হেতুম্হি, যস্মা ‘অতিসযে ৱত্তমানতো’তি, পকতিৱিসেসনং, ততো পকত্যত্থভূতে-তিসযে জাতত্তা সকত্থিকেহি যথাৱুত্তনযেন পকত্যত্থভূতেতিসযো জোতনীযো হোতীতি অত্থো. তত্থ নাভিধেয্যোতি ব্যতিৰেকমাহ, তথা চ ৱক্খতি- ‘অতিসযজোতকাতৰাদযো’তি.

অথ পকতিৱিসেসনত্তে কস্মা নাভিধেয্যো জোতনীযোচ্চাহ ‘পকতিযাযেৱ’চ্চাদি. উক্কংসো সমানগুণৱিসযেযেৱ লোকে দিট্ঠো [পৱিট্ঠো (পোত্থকে)] তেন সামঞ্ঞৱচনেপি তাদিথৱিসযেযেৱ [সোযেৱ] কাৰণ ৱসেন হোতীতি দস্সেতুমাহ- ‘অতিসযেনে’চ্চাদি. দ্ৱিন্নমেকস্সা-তিসযেচ্চাদিনা ‘দ্ৱিবহূসুক্কংসে তৰতমা’’তি (চং ৪-৩-৪৫) সক্কতসুত্তত্থস্সাধিপ্পাযং ৱিৱৰতি. তৰইযাতি সকৱোহাৰেন ৱুত্তং, তেসন্তু ঈযপ্পচ্চযো. এৱমিহাৱিধানং সুখসানেত্তন্তি সম্বন্ধো.

অযমেত্থাধিপ্পাযো ‘যথাৱুত্তসুত্তত্থৱসেন দ্ৱিন্নমেকস্স উক্কংসাভাৱা ‘মাথুৰা পাটলিপুত্তকেহি সুকুমাৰতৰা’চ্চাদো তৰপ্পচ্চযো ন হোতীতি একো মাথুৰো দুতিযো পাটলিপুত্তকো ইমেসং সুকুমাৰানং দ্ৱিন্নমেকো মাথুৰো-তিসযেন সুকুমাৰো সুকুমাৰতৰো, একমঞ্ঞেসং দ্ৱিন্নমুক্কংসেতথাঞ্ঞেসং দ্ৱিন্নমেকস্সাতি এৱং দ্ৱিন্নংদ্ৱিন্নমেকেকস্স উক্কংসে তৰপ্পচ্চযো ভৱতি, উভযত্ৰ ত্ৱৱযৱাপেক্খম্বহুৱচনং, তথাহি সুকুমাৰত্তেনুক্কংসিযমানানং সমুদাযানমৱযৱা মাথুৰা বহৱো পাটলিপুত্তকাপি নিক্কংসিযমানা তথেৱাৱযৱা বহৱো হোন্তি, এৱং মাথুৰা পাটলি পুত্তকেহি সুকুমাৰতৰা’তি তৰপ্পচ্চযেন সিজ্ঝতি. ইমস্মিং গামে অড্ঢতৰা ৱাণিজ্জাচ্চাদোপি কথিতেন ঞাযেন দ্ৱিন্নংদ্ৱিন্নমেকেকস্স উক্কংসে তৰপ্পচ্চযো ভৱতি, বহুৱচনন্তু কত্থচি অৱযৱাপেক্খন্তি সব্বং সক্কতে কিচ্ছেন সাধেন্তি. ইহ তু তথাৱিধস্স সুত্তস্সা ৱিধানা ‘‘তৰতমিস্সিকিযিট্ঠাতিসযে’’তি তৰাদীনমতিসযে সামঞ্ঞেন ৱিধানা সব্বত্থ তৰপ্পচ্চযেন সুখসাধনং হোতী’’তি.

অৱত্থাভেদেনাতি পটুতৰাৱত্থাৱতো পটুঅৱত্থায ভিন্নত্তা ৱুত্তং, তথাহি তমেৱাৱত্থন্তৰযুত্তং ৱত্তাৰো ভৱন্তি অঞ্ঞে ‘ভৱংসূঅৱত্থো’তি. পকাৰন্তৰেনপি সাধনে হেতুমাহ- ‘অতিসযমত্তে ৱা ৱিধানতো’তি. অনৱট্ঠিতত্তমাহ- (‘অতিসযৱাপি’চ্চাদি). পঞ্চস্ৱেতেসূতি এতেসং যথাৱুত্তানং তৰাদীনং পঞ্চন্নং মজ্ঝে, ৰূপানি গুণৱচনস্স ৱুত্তিযমুদাহৰিতানি. কিৰিযাৱচনস্স তু ‘অতিসযেন পাচকতৰো পাচকতমো’তি. ইস্সিক ইযইট্ঠা সৰাদী ততো (অঞ্ঞতো) ন হোন্তি বহুলাধিকাৰা.

৬৬. তস্স

তস্সাতি সামঞ্ঞেন ৱুত্তেপি ৱিকাৰসম্বন্ধীযেৱ ছট্ঠিযন্তো গয্হতি, ছট্ঠিযন্তসম্বন্ধীযেৱ চ ৱিকাৰো গয্হতি সম্বন্ধৱসাতি দস্সেতুমাহ ‘যস্সা’চ্চাদি. কোসকাৰকপাণৱিসেসেহি কতো কোসো. পাণযো সত্তা, ওসধ্যোফলপাকন্তা, ৰুক্খা পুপ্ফফলূপগাতি ৰুক্খোসধীনং লক্খণং ৱদন্তি তল্লক্খণেনেত্থ ৰুক্খো সধযো ন গয্হন্তি, কিঞ্চৰহি ওসধিসদ্দেন লতাদিপি গয্হতি, ৰুক্খসদ্দেন (ৱনপ্প)তযোপি, ৱনপ্পতযো হি ফলৱন্তা ন পুপ্ফৱন্তা. কথং গাৱস্স ৱিকাৰে পুৰিসে মযোচ্চাহ- ‘অঞ্ঞস্মি’ন্তিআদি. গাৱস্স ইদং গোমযং.

৬৭. জতু

উপপত্যন্তৰন্তি পচ্চযলোপতো যুত্যন্তৰং.

৬৮. সমূ

তীসুত্তৰেসু চ ৱত্ততেতি সম্বন্ধো. ৰাজঞ্ঞমনুস্সানম্পি জাতিযমপচ্চে ঞ্ঞস্সপ্পচ্চযানং ৱিধানা ৱুত্তং ‘গোত্তপ্পচ্চযন্তা’তি আহ- ‘ৰাজঞ্ঞানং সমূহো’চ্চাদি. উক্খো উসভো. ওট্ঠো খৰতো, উৰব্ভো মেসো, এৱমিচ্চাদিনা ‘উক্খানং সমূহো’চ্চাদি. ৱাক্যমপদিসতি. কাকানং সমূহোতি ৱিগ্গহো, ণিকঅচিত্তাতি ইমিনা ণিকো অচিত্তৱাচ কেহেৱ দিস্সতীতি ঞাপেতি. অপূপো পিট্ঠপূপো, সংকুলন্তি (গুড়) মিস্সকখজ্জকৱিসেসো.

৬৯. জনা

‘‘তদস্সট্ঠানমীযো চা’’তি (২-৮-১৩) কচ্চাযনসুত্তস্সায মত্থো ‘‘তদস্সট্ঠানমিচ্চেতস্মিং অত্থে ছট্ঠিযন্ততো ঈযপ্পচ্চযো হোতী’তি. তেন মদনস্স ঠানং মদনীযং বন্ধনস্স ঠানং বন্ধনীযংত্যাদিকং সাধেন্তি. ইধ পন তথাৱিধস্সাভাৱা কথং তং সিজ্ঝতীত্যাসঙ্কিয ‘মদনীয’ন্তিআদিকং ৱুত্তং, তং দস্সেতুমাহ- ‘মদনীযাদিপ্পসিদ্ধিযা’চ্চাদি. সাধনক্কমং দস্সেতুমাহ- ‘এৱমঞ্ঞতে’চ্চাদি.

ঠানন্তি কাৰণং. ‘‘উপমত্থাযিতত্ত’’ন্তি (২-৮-১৪) কচ্চাযনসুত্তস্সাযমত্থো ‘‘উপমত্থে আযিতত্তপ্পচ্চযো হোতী’’তি তেন ধূমো ৱিয দিস্সতীতি ধূমাযিতত্তং তিমিৰমিৱ দিস্সতীতি তিমিৰাযিতত্তংত্যাদিকং সাধেন্তীতি ৱুত্তনযমেৱ. তম্পিহচ্চাদিকং দ্ৱীসু সাধনক্কমদস্সনং, ধূমো ৱিয দিস্সতীতি দস্সিতো যো কম্মত্থো সোপি ধূমাযীতি কত্তুৱসেন সক্কা পৰিকপ্পেতুন্তি কত্তুসাধনতো ধূমাযিতসদ্দা সকত্থেত্তপ্পচ্চযেপি ধূমো ৱিয দিস্সতীতি অত্থে আযিতত্থপ্পচ্চযেপি নাত্থভেদো-ঞ্ঞত্ৰৱচনিচ্ছাভেদাতি দট্ঠব্বং, ভাৱত্থো পন তেসং ভাৱপ্পধানৱসেন লব্ভতি, ধূমস্সেৱ দস্সনন্তি ৱিগ্গহে আযিতত্তেন ৱা.

৭০. ইযো