১৯. চত্থে
সমুচ্চীতি পিণ্ডীকৰণং, কো সোতি আহ- ‘সাধনমেক’মিচ্চাদি. একং সাধনং একং কিৰিযং ৱা পটিচ্চ চীযমানতাতি সম্বন্ধো, কেসন্তি আহ- ‘কিৰিযাসাধনান’ন্তি, কেনাতি আহ- ‘অত্তৰূপভেদেনা’’তি. তত্থ দেৱদত্তো ভুঞ্জতি তিট্ঠতি পচতিচাতি সাধনম্পটিচ্চ কিৰিযানং অত্তৰূপভেদেন চীযমানতা ৱেদিতব্বা, ধৱে চ খদিৰে চ পলাসে চ ছিন্দাতি কিৰিযম্পটিচ্চ অত্তৰূপভেদেন সাধনানং চীযমানতা ৱেদিতব্বা.
সোতি সমুচ্চযো ভৱতীতি সেসো, কেসন্তি আহ- ‘তুল্য বলান’মিচ্চাদি.
তুল্যবলানন্তি ইমিনা ৱিসুং পধানভাৱেন কিৰিযাভিসম্বন্ধা অঞ্ঞমঞ্ঞানপেক্খত্তমাহ.
অনিযতক্কমযোগপজ্জানন্তি কমো চ যোগপজ্জঞ্চ, অনিযতং কমযোগপজ্জং যেসং সদ্দানং তেসং, যথেত্যাদিনা তত্থোদাহৰণং দস্সেতি, এত্থাযমধিপ্পাযো ‘‘এত্থ গৱাদীনং ৱিসুং পধানভাৱেনানযনকিৰিযাভিসম্বন্ধা তুল্যবলতা গৱাদীনং ৱুত্তক্কমেনেৱ নযনাভাৱা অনিযতক্কমতা গৱাদীনং যুগপদি নযনাভাৱা অনিযত যোগপজ্জতা চ হোতি, তথা অঞ্ঞং তাদিসম্পী’’তি. অনু পচ্ছা পধানানুৰোধেন (চযনং) অন্ৱাচযো, তং ব্যঞ্জযতি ‘যত্থে’চ্চাদি, তদনুৰোধেনাতি তদনুগুণেন, উদাহৰতি ‘যথে’চ্চাদি, ভিক্খাগমনমেত্থ পধানমন্তৰঙ্গত্তা, নেতৰং বহিৰঙ্গত্তা, তং কৰণে যদি গাৱোপি পস্সতি তাপ্যানযতি, এত্থ তু গোস্সানযনং ভিক্খাটনমপেক্খতে, নেতৰমিতৰস্স… ৱিনাপি তেন তদনুট্ঠানতো. ইতৰস্স ইতৰেন যো গো ইতৰেতৰযোগো, সো চ এতাদিসোতি আহ- ‘অঞ্ঞমঞ্ঞে’চ্চাদি.
অৱযৱপ্পধানো চাতি সাভাৱিকাভিধানসামত্থিযেনাপুথুভূতো চ, ৱুত্তিৱযেন সাৰিপুত্তসদ্দো মোগ্গল্লানত্থো হোতি মোগ্গল্লানসদ্দো সাৰিপুত্তত্থোপীতি অঞ্ঞমঞ্ঞত্থে পধানতো যুগপদ্যধিকৰণৱচনে সতি চত্থ সমাসোতি সো-যমধিকৰণ সমুদাযো উভযপদানুগতউভযত্থৱসেন চতুব্বিধোপি যুগপদি বুদ্ধিযা গয্হমানো কদাচি উব্ভূতাৱযৱভেদো তেনেৱ সাভাৱিকাভিধানসামত্থিযেনেচ্চেৱমৱযৱপ্পধানো চ, ননু চ জননমৰণানীতি ৱিৰুদ্ধানং কথমেকেনাভিধানন্তি ৱুচ্চতে- সব্বোপি সদ্দো পযুজ্জমানো (ইতৰী) তৰেনাৱধাৰণং ৱত্ততে, তেন একেকো সদ্দো একেকস্সত্থস্স ৱাচকো, তথাপি যথা সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানাতি এত্থ বহুৱচনস্সঞ্ঞথানুপপত্তিযা যুগপদ্যধিকৰণৱচনতা হোতী, তথাত্ৰাপি বহুৱচনস্সঞ্ঞথানুপপত্তিলক্খণেন সামত্থিযেন একেনাপ্যভিধানং হোতি. ইতি হেতুম্হি, যতো এৱমৱযৱপ্পধানো ততোতি অত্থো.
বহুত্তাতি কিঞ্চাপি ৱাক্যে নেসং [ৱাক্যেনেৱেসং (পোত্থকে)] ৱিসুং বহ্ৱত্থতা, ন হি সাৰিপুত্তমানযাতি ৱুত্তে মোগ্গল্লানস্সাপি সম্পচ্চযো ভৱতি, তথাপি যতো ৱুত্তিৱিসযে সহভূতানমেৱেসং ৱিসুং বহ্ৱত্থতা, ততো তত্থ ৱচনীযস্স অত্থস্স সঙ্খ্যাতেদেন বহুত্তং. সমাহৰণং পিণ্ডীকৰণৱসেন সংহৰণং সমাহাৰো, সো চেৱং ৱেদিতব্বোতি দস্সেতুমাহ ‘অঞ্ঞমঞ্ঞে’চ্চাদি.
এত্থ চ কিঞ্চাপি ইতৰীতৰযোগস্স সমাহাৰস্স চ ভাৱৰূপত্তা অদব্বৰূপতা, তথাপীতৰীতৰযোগে তু যথা গুণৱচ নানং সুক্কং ৱত্থং সুক্কো কম্বলো সুক্কা গাৱীতি নিস্সযভেদতো লিঙ্গৱচনসিদ্ধি, তথা তদ্ধম্মানমভিধানতো নিস্সযতো লিঙ্গৱচন সিদ্ধি ৱেদিতব্বা, সংহতিপ্পধানত্তাচেকৱচনন্তি যদা বহুন্নং সমুদাযো তিৰোহিতাৱযৱভেদো সংঘাতো পক্কমীযতে, তদা সমাহাৰোচ্চেৱ সংহতিপ্পধানত্তা একৱচনং হোতীতি অত্থো. তদনুট্ঠানতোতি তস্স কৰণতো. ব্যতিকৰো মিস্সতা, ব্যতিকৰং দস্সেতি পাণিচ্চাদিনা, পচ্চেকং পৰিসমত্তিযং ৱাক্যবহুত্তং দস্সেতি ‘তত্থ হিচ্চাদি.
চক্খুঞ্চ সোতঞ্চ, মুখঞ্চ নাসিকা চ, হনু চ গীৱা চ, ছৱি চ মংসঞ্চ লোহিতঞ্চ, নামঞ্চ ৰূপঞ্চ, জৰা চ মৰণঞ্চাতি ৱিগ্গয্হ সমাসো, ‘‘সমাহাৰে নপুংসক’’ন্তি (৩-২০) সব্বত্থ নপুংসকলিঙ্গং, স্যাদিম্হি মুখ নাসিকন্তিআদীসু ‘‘স্যাদীসু ৰস্সো’’তি (৩-২৩) ৰস্সো. অলভতা গোমুখং ডিণ্ডিমো ভেৰিৱিসেসা, আড়ম্বৰং পণৱো, মুৰজো মুদঙ্গো, মদ্দৱো মুদঙ্গো. মদ্দৱৱাদনং পণৱৱাদনঞ্চ সিপ্পমস্স মদ্দৱিকো পাণৱিকো, সম্মং কংসতাড়ং, তাড়ং হত্থতাড়ং, অলসতা চ আড়ম্বৰো চ, মুৰজো চ, গোমুখো চ, সঙ্খো চ ডিণ্ডিমো চ, মদ্দৱিকো চ, পাণৱিকো চ, গীতঞ্চ ৱাদিতঞ্চ, সম্মঞ্চ তাড়ঞ্চাতি ৱিগ্গহো. যুগস্স হিতা যোগ্গা গোণা, তেসমিদং যোগ্গং কসিকম্মং, তস্স অঙ্গং. তেনাহ- ‘কসিভণ্ডান’ন্তি, ফালোকসকো, পাচনং পতোদো, যুগো চ নঙ্গলঞ্চাতি ৱিগ্গহো. পিণ্ডমাযুধৱিসেসো, অসি চ সত্তি চ তোমৰঞ্চ পিণ্ডঞ্চাতি ৱিগ্গহো. চম্মং সৰৱাৰণফলকং, কলাপো তূণীৰং, পহৰণঞ্চ আৱৰণঞ্চাতি ৱিগ্গহো. অহি চ নকুলো চ, বীড়াৰো চ মূসিকো চ, কাকো চ উলূকো চ, নাগো চ সুপণ্ণোচাতি ৱিগ্গহো. সঙ্খ্যা চ পৰিমাণঞ্চ সঙ্খ্যাপৰিমাণং, তত্থ পৰিমাণসঞ্ঞানং যথাদীঘো চ মজ্ঝিমো চ দীঘমজ্ঝিমং. এককঞ্চ দুকঞ্চাতি ৱিগ্গহো, দুকতিকাদীসুপি এসেৱনযো.
খুদ্দজন্তু সিযা- নট্ঠি, অথৱা খুদ্দকোৱ যো;
সতং ৱা পসতে যেসং, কেচি আনকুলা অপি.
কীটো চ পতঙ্গো চ, কুন্থো চ কিপিল্লিকো চ, ডংসো চ মকসো চ, মক্খিকা চ কিপিল্লিকাচাতি ৱিগ্গহো. পচনচণ্ডালাতি ও ৰব্ভিকাদীনং ৰুড়্হীসঞ্ঞা. উৰব্ভে হন্ত্ৱা জীৱতীতি ওৰব্ভিকো, এৱং সেসেসু. সানং সুনখং পচতীতি সপাকো, ৱেনা তচ্ছকা, ৰথকাৰা চম্মকাৰা. সাধাৰণা সমানা, চৰণসদ্দো- যং ইধ গয্হতীতি সম্বন্ধো, যথা সকমজ্ঝযনায চৰীযন্তি ৱতান্যেতেসূতি চৰণানি, কঠাদিৱাঝান্যজ্ঝযনানি সাখাসঞ্ঞকানি. যস্মা এতেহি চৰতি অৰিযসাৱকো গচ্ছতি অমতং দিসং, তস্মা চৰণানি সীলাদযো পণ্ণৰস ধম্মা. তেনাহ- ‘কঠাদীহী’তিআদি, কঠাদীহীতি পসিদ্ধিৱসেন কমাতিক্কমেনাপি ৱুত্তং, ততো আদিসদ্দেন অতিসাদযো গয্হন্তি. অতিসেন ভাৰদ্ৱাজেন কঠেন ৱুত্তং ৱিদন্ত্যধীযন্তি ৱাতি ‘‘অঞ্ঞস্মি’’তি (৪-১২১) ণো, ‘‘লোপো’’তি (৪-১২৩) লোপো অতিসা ভাৰদ্ৱাজা কঠা. কলাপিনা ৱুত্তং ৱিদন্ত্যধীযন্তি ৱাতি, তেনেৱ ণো, কলাপা, কঠা আদি যেসং তে কঠাদযো, তেহি অজ্ঝেনৱিসেসে চ পুৰিসে চ উপচাৰাতি সম্বন্ধো.
সীলাদযোতিআদিসদ্দেন ইন্দ্ৰিযসংৱৰাদযো গয্হন্তি. সীলঞ্চ পঞ্ঞাণঞ্চ, সমথো চ ৱিপস্সনা চ ৱিজ্জা চ চৰণঞ্চাতি ৱিগ্গহো. একতো অজ্ঝযনমেতেসূতি একজ্ঝযনানি, পকঠানি ৱচনানি পাৱচনানি সদ্ধম্মো, একজ্ঝযনানি চ তানি পাৱচনানি চ তেসং, দীঘো চ দীঘাগমো চ মজ্ঝিমো চ মজ্ঝিমাগমো চ, একুত্তৰো চ অঙ্গুত্তৰাগমো চ সংযুত্তাগমো চ, খন্ধকো চ ৱিভঙ্গোচাতি ৱিগ্গহো.
তেসন্তি ইমিনা লিঙ্গৱিসেসানন্তি ছট্ঠিযন্ততং দীপেতি, ইত্থী চ পুমা চ, দাসী চ দাসো চ, চীৱৰঞ্চ পিণ্ডপাতো চ সেনাসনঞ্চ গিলানপচ্চযো ভেসজ্জপৰিক্খাৰো চ, তিণঞ্চ কট্ঠো চ সাখা চ পলাসো চাতি ৱিগ্গহো. ছেকো দক্খো, পুব্বা চ পৰাচাতিআদিনা ৱিগ্গহো.
পুব্বদক্খিণন্তিআদীসু ‘‘ব্যঞ্জনে দীঘৰস্সা’’তি (১-৩৩) ৰস্সো. কাসো চ কুসো চ উসিৰো চ বীৰণঞ্চ, মুঞ্জঞ্চ বব্বজঞ্চাতি ৱিগ্গহো. খদিৰো চ পলাসোচাতিআদিনা চ, গজো চ গৱজো চাতিআদিনা চ, হত্থী চ গোচ অস্সো চ ৱড়ৱাচাতি চ, হংসো চ বলাৱা চাতিআদিনা চ, বকো চ বলাকাচাতি চ. হিৰঞ্ঞঞ্চ সুৱণ্ণো চ, মণি চ সঙ্খো চ মুত্তা চ ৱেড়ুৰিযো চ জাতৰূপঞ্চ ৰজতঞ্চাতি চ, সালি চ যৱকোচাতিআদিনা চ, সাকঞ্চ সুৱঞ্চাতিআদিনাচ, কাসিযো চ কোসলাচাতিআদিনা চ ৱিগ্গহো, জনপদৱাচিনা চ বহুৱচনন্তা.
একৱীসতিচ্চাদিনো একঞ্চ তং ৱীসতিচাতি ৱিসেসনসমাসো ৱা সিযা, একঞ্চ ৱীসতি চ একৱীসতীতি চত্থসমাসো ৱা, সমাহাৰে নপুংসকত্তন্তু ন পপ্পোতি, ‘‘নানুসাসনীযং লিঙ্গং সোকনিস্সযত্তা লিঙ্গস্সে’’তি লোকে নপুংসকলিঙ্গস্সেহানভিধানতো নপুংসকলিঙ্গং ন ভৱিস্সতীত্যধিপ্পাযো, সভাপৰিসাযাতি ঞাপকতো ৱা সমাহাৰে নপুংসকলিঙ্গমত্ৰ ব্যভিচৰতীতি দট্ঠব্বং.
পুব্বপ্পযোগো-ভিমতোতি উপসজ্জনসঞ্ঞকস্স স্যাদীতি পঠমায নিদ্দিট্ঠস্স সমাসে পুব্বনিপাতো ‘‘উপসজ্জনং পুব্ব’’মিচ্চনেন (২-২-৩১) ইট্ঠো কমস্স পধানভাৱেন ৱত্তুমিট্ঠত্তাতি ‘‘স্যাদিস্যাদিনেকত্থ’’ন্তি (৩-১) এত্থ স্যাদীতি পঠমানিদ্দিট্ঠস্সাসঙ্খ্যাদিনো পুব্বমৱট্ঠানতো স্যাদিনেতি ততিযানিদ্দিট্ঠস্স পচ্ছাৱট্ঠানতো ‘‘স্যাদিস্যাদিনা’’তি সুত্তে পটিপাটিযা পধানভাৱেন ৱত্তুমিট্ঠত্তা.
পৰপ্পযোগো-ভিমতোতি হেট্ঠা ৱুত্তসুত্তেন পুব্বনিপাতে পত্তে ‘‘ৰাজদন্তাদীসু পৰ’’ন্তীমিনা (২-২-৩০) পৰনিপাতো-ভিমতো, ৱচনেনাতি- ‘‘বহুল’’ন্তি ৱচনেন, পুব্বকা লযুত্তস্স পৰপ্পযোগো-ভিমতোতি ৰাজদন্তাদিপাঠতো এৱা-ভিমতো.
কমম্পচ্চনাদৰাতি ইমিনা পধানভাৱেনা-ক্কমস্স ৱত্তুমিট্ঠত্তমাহ. সৰো আদি যস্স তং সৰাদি, সঙ্খো চ দুন্দুভি চ ৱীণা চ, উদুক্খলঞ্চ মুসলো চ, ধনপতি চ ৰামো চ কেসৱোচাতি ৱিগ্গহো. জংদংসদ্দা জাযাসদ্দসমানত্থা অসঙ্খ্যা-জঞ্চ পতি চ, দঞ্চ পতিচাতি ৱিগ্গহো, অৱন্তযো চ অস্সকাচ, অগ্গি চ ইন্দোচাতি ৱিগ্গহো, তংনিৱাসিম্হি গহিতে অৱন্তি চ অস্সকোচাতি একত্তেনপি ৱিগ্গহো ৱত্ততি. দ্ৱন্দসমাসো- যং দ্ৱন্দসদিসত্তা দ্ৱন্দো, দ্ৱে চ দ্ৱে চ পদানি দ্ৱন্দানীতি হি উভযত্থপ্পধানো- যং দ্ৱন্দসদ্দো.