১৭. ৱানে
অনেকগ্গহণস্স পযোজনং ৱত্তুমুপসক্কতি ‘ইধে’চ্চাদি, ৱিৱচ্ছিতেকসঙ্খ্যাসামঞ্ঞন্তি ৱিৱচ্ছিতং একসঙ্খ্যায সামঞ্ঞং, এৱং মঞ্ঞতে ‘‘যদি‘স্যাদি স্যাদিনে’তি ৱত্তুমিচ্ছিতেকসঙ্খ্যাসামঞ্ঞস্স পৰিগ্গহো ন সিযা তদা ইহানত্থক (মনেক)গ্গহণং সিযা তেনেহানে কগ্গহণসামত্থিযাযেৱ ‘স্যাদিস্যাদিনে’তি ৱত্তুমিচ্ছিতেকসঙ্খ্যা সামঞ্ঞম্পৰিগ্গহিতন্তি ৱিঞ্ঞাযতে’’তি তেনেচ্চাদিনা ইদং দস্সেতি ‘‘তেন যথাৱুত্তেন পুব্বে ৱুত্তো সব্বোপি সমাসো পুব্বপৰানং দ্ৱিন্নংযেৱ স্যাদ্যন্তানং হোতী’’তি.
যজ্জেৱং কথং ‘তদহুজাতো’তি বহুলাধিকাৰেন ৱিসেসন সমাসগব্ভকাৰকসমাসেন ৱা সিজ্ঝতি, অযং অঞ্ঞপদত্থসমাসো. চত্থে বহুন্নমিট্ঠত্তা তদত্থঞ্চানেকগ্গহণং, তেন ‘হোতু পোতু পিতা পুত্তা’তি হোতি উত্তৰপদে (যোনি) সম্বন্ধে পৰতো পুব্বপদস্স ‘‘পুত্তে’’তি (৩-৬৫) সুত্তেনাত্তেন, অঞ্ঞথা দ্ৱিন্নংদ্ৱিন্নং সমাসে সব্বত্থ উত্তৰপদসম্ভৱেন ‘‘ৱিজ্জাযোনিসম্বন্ধানমা তত্ৰ চত্থে’’তি (৩-৬৪) ‘‘পুত্তে’’তি চ সুত্তদ্ৱযেনাত্তেন‘হোতা পোতা পিতা পুত্তা’তি আপজ্জেয্য. অনেকন্তি পঠমন্তত্তা স্যাদীতীদমেৱানুৱত্ততে, তেনেৱানেকং স্যাদ্যন্তমিচ্চেৱ ৱুত্তং. অথাঞ্ঞত্থেতি ৱুত্তে-ঞ্ঞস্স ৱাক্যস্সত্থেতি অৱত্ৱা পদস্সেচ্চেৱ কস্মা ৱুত্তন্ত্যাসঙ্কিযা হ- ‘স্যাদ্যন্তস্সে’চ্চাদি, তস্সেৱাতি সামত্থিযলদ্ধস্স স্যাদ্যন্ত পদস্সেৱ সমাসো ৱিঞ্ঞাযতীতি সম্বন্ধো.
তস্স গুণা তগ্গুণা তস্সেচ্চনেনাঞ্ঞপদত্থো নিদ্দিসীযতে, তস্স অঞ্ঞপদত্থস্স যে গুণা যানি ৱিসেসনানি, তেসং সংৱিঞ্ঞাণং গহণং তগ্গুণসংৱিঞ্ঞাণং, অথৱা সো গুণো যস্স সো তগ্গুণো, তগ্গুণস্স তগ্গুণযুত্তস্সাঞ্ঞপদত্থস্সসংৱিঞ্ঞাণং, ন গুণৱিৰহিতস্সা(তি) তগ্গুণসংৱিঞ্ঞাণং, এত্থ পন ‘অঞ্ঞপদত্থে তগ্গুণসংৱিঞ্ঞাণং প্যত্থী’তি পৰিভাসীযতি, তত্থাযমত্থো ‘‘অঞ্ঞপদত্থে সমাসে-ঞ্ঞপদত্থো ৱিসেসনেন সহ ৱিঞ্ঞাযতি নৱিসেসনৰহিতো’’তি, ক্ৱচি অতগ্গুণসংৱিঞ্ঞাণস্সাপি দস্সনে নাপিসদ্দো, যত্ৰাৱযৱেন ৱিগ্গহো সমুদাযো সমাসত্থো তত্থেৱ তগ্গুণসংৱিঞ্ঞাণং ভৱতি, তগ্গুণসংৱিঞ্ঞাণতো অঞ্ঞং অতগ্গুণসংৱিঞ্ঞাণং, তস্মিং, যত্ৰাৱযৱোযেৱ সমাসত্থো তত্ৰাতগ্গুণসংৱিঞ্ঞাণং.
এত্থ পন বহুধনসদ্দো পুৰিসস্স উপলক্খণভাৱেন কতত্তা. অভিমতোতি পাণিনীযানং অভিমতো দসন্নং সমীপে আসন্না দসন্নমিচ্চাদিৱাক্যে.
পৰিমাণমেৱসঙ্খ্যেযন্তি পৰিমাণলক্খণমেৱ সঙ্খ্যেযং, তঞ্চ পৰিমাণলক্খণং সঙ্খ্যেযঞ্চ.
সঙ্খ্যানৰূপন্তি সঙ্খ্যানসভাৱং.
পৰিমাণেনাতি পঞ্চসঙ্খ্যায পৰিচ্ছিজ্জমানেন সঙ্খ্যেযসঙ্খাতেন পৰিমাণেন.
সঙ্খ্যানৱুত্তীতি তেন অনতিৱত্তিযমানতপ্পৰিচ্ছেদক সঙ্খ্যানৰূপ সঙ্খাতে সঙ্খ্যানে ৱুত্তি যস্সা সা সঙ্খ্যানৱুত্তি-পঞ্চসঙ্খ্যা.
দিট্ঠন্তেনিমিনা ইমং দীপেতি ‘‘যথা পঞ্চ পৰিমাণমেসন্তি পঞ্চকাতি এত্থ পৰিমাণৰূপো-ৱযৱভেদসমুদাযসভাৱো পকতিযত্থো সমুদাযিনো সকুনা পচ্চযত্থো, তথা তিদসাতি এত্থাপি’’তি, কপ্পচ্চযো পকতিপ্পচ্চযত্থভেদসম্ভৱেন.
কেচি পনাতি ইমিনা পাণিনীযে দস্সেতি.
পকতিপ্পচ্চযত্থভেদসম্ভৱাতি ইমিনা পৰেসং পকতিপ্পচ্চযত্থানং ভেদাভাৱস্স ইচ্ছিতত্তা সঞ্ঞাযং সকত্থে কপ্পচ্চযস্স ৱিধানং দস্সেতি.
স্যাদ্যন্তস্সাতি ইমিনা ৱাসদ্দস্স পদত্তং দস্সেতি.
তদত্থেপীতি তস্স ৱাইতি অঞ্ঞপদস্স অত্থেপি, তদত্থো চেত্থ ৱিকপ্পত্থো ৱা সিযা তদা পন দ্ৱিন্নং গহণে ন তিণ্ণং, তেসন্তু গহণে ন দ্ৱিন্নং, সংসযো ৱা, তদা তু সংসযস্সোভযা লম্বনৰূপত্তা দ্ৱেৱাতি ৱুত্তে তযো, তযোৱাতি ৱুত্তে দ্ৱে অপেক্খীযন্তীতি বুদ্ধিৱিসযা পঞ্চ অত্থা সমাসাভিধেয্যো হোন্তি.
নামত্তেনাতি ৰুড়্হিনামত্তেন, অভিমতো পাণিনিযানং, ৱিকপ্পিতং সুত্তন্তৰেন ৱিভাসা সব্বনামসঞ্ঞাৱিধানেন.
অৱযৱধম্মেনাতি অৱযৱসঙ্খাতেন সভাৱেন.
ননু চ সমানাধিকৰণানং বহুব্বীহি ৱুত্তো পাণিনিযেহি ‘পঞ্চহি ভুত্তমস্সেতি ব্যধিকৰণানং ন সিযা’তি, তথা পঠমত্থং ৱজ্জেত্ৱা সব্বৱিভত্যত্থেসু ইট্ঠো ‘ৱুট্ঠে দেৱেগতোচ্চত্ৰ ৱুট্ঠদেৱোতি ন সিযা’তি তস্মা কথমত্ৰ ব্যধিকৰণানং পঠমত্থে সমাসো ৱণ্ণীযতেচ্চাসঙ্কিযাহ-‘ব্যধিকৰণানম্পি’চ্চাদি, ব্যধিকৰণানম্পি যথাভিধানংসমাসসব্ভাৱতো পঞ্চহি ভুত্তমস্সেত্যাদো বহুলাধিকাৰা অনভিধানতো ৱা ন ভৱিস্সতি, ততোযেৱ চ পঞ্চ ভুত্ত ৱন্তো-স্সেতি সমানাধিকৰণানম্পি ক্ৱচি ন ভৱিস্সতি, তথা পঠমত্থেপি ক্ৱচি ন ভৱিস্সতি ৱুট্ঠে দেৱে গতো’তি. তুল্যযোগে গম্যমানেতি অত্থো.
অঞ্ঞত্ৰচাতি তুল্যযোগতো-ঞ্ঞত্ৰ সলোমকোত্যাদীসু চ, ৱিজ্জমানানি লোমান্যস্স, ৱিজ্জমানা পক্খা অস্সাতি ৱিগ্গহো. উপসঙ্খ্যাতো ‘‘স্যাদ্যধিকাৰে-ত্থিখীৰাদীনমুপসঙ্খ্যান’’ন্তি (২-২-২৪-ৱা) সভাৱতো এৱ নিৱত্তো ন সুত্তন্তৰতো, গতত্থস্সাপি হি পযোগে অনৱট্ঠানং সিযা পিট্ঠপেসনে ৱিয, কথঞ্চৰহি ব্ৰাহ্মণে বহূ আনয, অহং পচামীতি নাৱস্সমেৱং পযোগো, কত্থচি পন ৱচনসিলিট্ঠতাদিপ্পযোজনে সতি হোতেৱ.
কণ্ঠে সম্ভৱোতি কাড়স্স কণ্ঠে সম্ভৱো. ট্ঠসদ্দত্থোতি কণ্ঠট্ঠসদ্দে ট্ঠসদ্দত্থো. ওট্ঠসদ্দোৱ মুখৱুত্তীত্যনেন গম্মমানত্থত্তা দুতিযস্স মুখসদ্দস্সাপ্পযোগমাহ, তস্মা ওট্ঠোৱ মুখমস্সাতি ৱিগ্গয্হ ওট্ঠমুখোতি সমাসো, ন চ পাণি পাণ্যন্তৰস্স মুখং, মুখেনেৱ চ পাণিমুখস্স সদিসত্তং পসিদ্ধন্তি সামত্থিযা ওট্ঠমুখমিৱ মুখমস্সেত্যত্থেৱ তিট্ঠতে, উপন্যস্যন্তেত্যুপন্যাসা, ৱিসযদস্সনত্থাতি ইমিনা’কণ্ঠে কাড়ো যস্সা’ত্যাদীকমেৱ ৱাক্যন্তি দস্সেতি. সমুদাযে ৱিকাৰেচাতি সমুদাযসম্বন্ধে ৱিকাৰসম্বন্ধে চ. তংসমাসস্সাতি তস্সা ছট্ঠিযা সমাসস্স, তদভিধাযিনন্তি সঙ্ঘাত ৱিকাৰাভিধাযীনং, কেসানং সঙ্ঘাতো ইচ্চাদি পৰেসং ৱাক্যং. ধাতুতো জাতং ধাতুজং, উত্তৰপদং পতিতসদ্দাদি, তস্স পযোগোতি পতিতসদ্দস্স পযোগো.
‘‘নঞ্স্মাত্থ্যত্থান’’ন্তি (২-২-২৪) ৱাত্তিকং, এতনাহ-‘ঞ কাৰানু বন্ধা’ইচ্চাদি. পাণিনিযা তু অৱিজ্জমানসদ্দো নঞ্সমাসো, পদন্তৰে নাস্স বহুব্বীহি ৱোত্তৰপদলোপো, অৱিজ্জমানা পুত্তাস্স অপুত্তোৱিজ্জমানপুত্তোতি সাধেন্তি, ইচ্ছতে পাণিনীযেহি… দক্খিণপুব্বা সদ্দানং নানত্থত্তা ব্যধিকৰণত্তা, ৱচনেপীতি সুত্তে ৱিজ্জমানেপি, অয মঞ্ঞপদত্থসমাসো পৰেহি বহুব্বীহীতি ৱুচ্চতি তথাহি বহৱো ৱিহযো যস্স সো বহুব্বীহি, যথা বহুব্বীহীতি অঞ্ঞপদত্থপ্পধানো তথা অযম্পি.