১১. ৱিসে
কিন্তং ৱিসেসন মিচ্ছাহ-‘যমি’চ্চাদি, যং অৱত্থাপযতি তং ৱুচ্চতীতি সম্বন্ধো, কিন্তং ৱিসেস্সমিচ্চাহ-‘যদনেকে’চ্চাদি, যং অৱত্থা পীযতে তমভিধীযতেতি সম্বন্ধো, নন্ৱেকত্থেনেত্যুচ্চমানে ৱিসেস্সেনেতি কথমৱগম্যতে, যতো এৱং ৱিৱৰিতৱা ত্যাসঙ্কিযাহ- ‘যদিপি’চ্চাদি.
সম্বন্ধিসদ্দত্তাতি এৱং মঞ্ঞতে ‘‘সম্বন্ধিসদ্দা সকত্থমিৱ নিযতম্পটি-যোগিনমাক্খিপন্তি… তেন ৱিনা তেসং সকত্থস্সাসম্ভৱাতি, ৱিৱৰিতৱাতি ৱিৱৰিত্থ, একত্থেনেতীমস্স সমানাধিকৰণেন সহ সমাসো হোতীতি এৱং সাজ্ঝাহাৰো অত্থো ৱেদিতব্বো, অত্থসদ্দস্সানেকত্থত্তা ৱিসেসেতি ‘অত্থো অভিধেয্যো’তি. কথং তেনত্থো ৱুচ্চতীত্যাহ- ‘অধিকৰীযতি’চ্চাদি.
ৱিসেস্সস্স সমানাধিকৰণত্তঞ্চ ৱিসেসনাপেক্খন্তি সম্বন্ধো. ৱিসেস্সসদ্দস্স ৱিসেসনেন সহ সমানাধিকৰণত্তং ৱিসেসন সদ্দাপেক্খন্তি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো, তত্থ কাৰণমাহ- ‘সম্বন্ধা’তি, অধিকৰণস্স সমানত্তং নাম ভিন্নানং সম্বন্ধীনং ভৱতি, সম্বন্ধিনো চ সম্বন্ধমন্তৰেন ন হোন্তী [হোতি (পোত্থকে)] তি ৱিসেসনৱিসেস্সানং সম্বন্ধো ৱিঞ্ঞাযতে, এৱং ৱিঞ্ঞাতা তস্মা সম্বন্ধাতি অত্থো.
সদ্দব্যতিৰেকেন হেত্থ অত্থানং ৱিসেসনৱিসেস্সভাৱো ন সম্ভৱতি, তথা হি ‘নীলমুপ্পল’ন্তি পঞ্চ ৱত্থূনি সন্নিহিতানি নীলন্তি নীলত্তং গুণসামঞ্ঞং, নীলো গুণো, তদাধাৰো দব্বন্তি তীণি, উপ্পলন্তি উপ্পলত্তং উপ্পলজাতি, দব্বঞ্চ তন্নিস্সযোতি দ্ৱে.
তত্থ উপ্পলজাতি গুণজাতীনং [নীলজাতিউপ্পলজাভধনং (কাতন্তটীকা)] তাৱ ন সম্ভৱতি ৱিসেসনৱিসেস্সভাৱো জাতিযা নিগ্গুণত্তা, নীলত্তস্স চ নীলগুণে সমৱাযিনো, উপ্পলত্তস্স চ উপ্পলদব্বে সমৱাযিনো সমানাধিকৰণত্তম্পি নত্থি, উপ্পলজাতিযা নীলস্স চ গুণস্স অত্থি সমানাধিকৰণত্তং… নীল মুপ্পলন্তি পৱত্তিনিমিত্তানং উপ্পলজাতিনীলগুণানমেকমধি কৰণংনিস্সযোতি, ৱিসেসন ৱিসেস্সভাৱো তু নত্থি জাতিযা অনীলত্তা, গুণদব্বানন্তু সম্ভৱতিৱিসেসনৱিসেস্সত্তং দব্বস্সানেকগুণত্তা, সমানন্তু তেসম্পৰমধিকৰণং ততিযং নত্থি, যেন সমানাধিকৰণত্তং সিযা, এৱং নীলদব্ব উপ্পলদব্বানম্পি অঞ্ঞমঞ্ঞপৰিহাৰেন ৱত্তুমিচ্ছিতানং ন ৱিসেসন ৱিসেস্সভাৱো, নাপি সমানাধিকৰণত্তং, কস্মা অঞ্ঞমঞ্ঞাসম্বন্ধতো অপেক্খাভাৱতো, ৱুত্তপটিপক্খতো পন ৱক্খমাননযেন সদ্দানমেৱ সামানাধিকৰণ্যং ৱিসেসনৱিসেস্সত্তঞ্চ ৱেদিতব্বং, তেনেৱাহ-‘অতোযেৱে’চ্চাদি.
অতোযেৱাতি যতো ৱিসেস্সস্স সমানাধিকৰণত্তং ৱিসেসনাপেক্খং, অতোযেৱ হেতুতোতি অত্থো, ভিন্ননিমিত্তপ্প যুত্তানমেৱাতি সামঞ্ঞেন নীলগুণাধাৰে দব্বে গুণেযেৱ ৱা নীলসদ্দস্স, উপ্পলসদ্দস্স চ সামঞ্ঞেন গুণৱতি দব্বে ৱত্তমানত্তা অঞ্ঞমঞ্ঞেসু ভিন্নেসু সদ্দপ্পৱত্তিযা কাৰণেসু পযুত্তানং সদ্দানমেৱ [নিট্ঠানমেৱ (পোত্থকে)].
সমানাধিকৰণত্তন্তি নীলুপ্পলসদ্দানং ৱিসুংৱিসুং যোগে ৱিসিট্ঠদব্ব ৱাচিত্তস্সাসম্ভৱা, নীলঞ্চ তং উপ্পলং চেতি সামানাধিকৰণ্যে সন্নিপতিতে সতি সম্ভৱা এৱং তত্থ ৱিসিট্ঠে ৱত্থুম্হি পৱত্তানং তেসং সমানত্থতা, এৱকাৰেন ব্যৱচ্ছিন্নমত্থং দস্সেতুমাহ-‘নত্ৱভিন্নে’চ্চাদি.
ননুচেত্যাদি চোদ্যং, সীসম্পাতীতি সীসপা ৰুক্খৱিসেসো, নযিদ মেৱমিচ্চাদি পৰিহাৰো.
অথ তুচ্চতেইচ্চাদিনা পৰস্স ৱচনাৱকাসমাসঙ্কতে, ৱিসেসৱুত্তীতি ফলস্স ৰুক্খস্স চ সামঞ্ঞসদ্দত্তা ভাৱেন ৱিসেসে ৱুত্তি, ইমেসন্তি সীসপাদীনং ন সমোধাৰিতাতি ন নিচ্ছিতা, সামঞ্ঞৱুত্তিযেৱ সমোধাৰিতাতি অধিপ্পাযো, অৱসিতা নিচ্ছিতা ৱুত্তি যেসং সীসপাদীনং তে অৱসিতৱুত্তযো, পযতনং ৱিনা তদা পপ্পোতি চাতি সম্বন্ধো, পযতনন্তি ‘সামত্থিযলদ্ধেপিৱিসেস্সে’তিৱচনং. তঞ্চনত্থিচ্চাদি পৰিহাৰো, সৰূপমত্তকথনাযাতি ৱুত্তত্থানম্পি সৰূপমত্তকথনায ‘পূপে বহূ আনযে’তি যথা, এৱং জাতীযকন্তি সৰূপকথনপ্পকাৰযুত্তং. উপসংহৰমাহ-‘তদেৱ’মিচ্চাদি, নিপাতসমুদাযোৱাযং ৱুত্তেন পকাৰেনেত্যস্স অত্থে ৱত্ততে.
অঞ্ঞতৰসম্ভৱেপি তন্নিৱত্তিযা ৱচনসব্ভাৱং দস্সেতুমাহ- ‘অথপি’চ্চাদি, অঞ্ঞতৰসম্ভৱেপীতি ৱিসেসনস্স ৱিসেস্সস্স ৱা সম্ভৱেপি, যত্ৰপ্যুভিন্নমত্থি ৱিসেসনৱিসেস্সভাৱসম্ভৱো তত্থপিতাৱ বহুলংৱচনতোৱ নিৱত্তি হোতি, কিম্পনা-ঞ্ঞতৰসম্ভৱেতি দস্সেতুমাহ-‘যথা পুণ্ণো’ইচ্চাদি, এত্থ পন অঞ্ঞেপি পুণ্ণনামকা সন্তীতি ব্যভিচাৰসম্ভৱা উভিন্নম্পি ৱিসেসনৱিসেস্সভাৱসম্ভৱে বহুলংৱচনমেৱ সমাসং নিৱত্তেতি, এৱং ৱিধেপীতি অঞ্ঞতৰসম্ভৱেপি, ন কেৱলং ৱিসেসনৱিসেস্সভাৱসম্ভৱে, অথ খো এৱং ৱিধেপ্যঞ্ঞ তৰসম্ভৱেপিত্যৱিসদ্দস্স অত্থো.
যজ্জেৱমিচ্চাদি পচ্চেকং ৱিসেসনৱিসেস্সভাৱে সতি অনিট্ঠা পাদনচোদনা, পচ্চেকং ৱিসেসনং সিযা উভিন্নম্পি ৱিসেসনত্তা, তত্থ দোসমাহ-‘ৱিসেস্সস্সচ পুব্বনিপাতো’তি, চো-ৱধাৰণে, ৱত্তব্বন্তৰসমুচ্চযে ৱা, কুতোচ্চাহ- ‘নাগ্গহিতে’চ্চাদি, ইতি কাৰণে, অতো কিমনিট্ঠমাযাত মিচ্চাহ- ‘উপ্পলনীলন্তিপি সিযা’তি, ইত্থঞ্চৰহি কিন্ত্যাহ- ‘নীলুপ্পলন্তি চে’চ্চাদি. পৰিহাৰমাহ-‘নেসদোসো’চ্চাদি, উপপত্ত্যন্তৰমাহ- ‘অথ চে’চ্চাদি.
অঞ্ঞমঞ্ঞানুপকাৰিত্তাতি অঞ্ঞমঞ্ঞস্স ৱিসেসনৱিসেস্সত্তে নানুপকাৰিত্তা সপ্পধানত্তাতি অত্থো, অথ দ্ৱিন্নম্পি অপ্পধানত্তং কস্মা ন সিযা ত্যাহ- ‘অপ্পধানত্তেপি’চ্চাদি, সকসকপ্পধানাপেক্খাৱন্তানন্তি সকেসকে পধানে অত্তনি অপেক্খাৱন্তানং. অথ কুতো দব্বস্সেৱ পধানত্তমসিতং, ন তু গুণস্সেত্যাসঙ্কিয ঞাযমুপনিস্সযতি ‘অথ চে’ত্যাদিনা. ছাগোত্যজো ৱুচ্চতে, তং সেতৱণ্ণমালভেথ মাৰেয্য, ফুসনং ৱা কৰেয্যাতি অত্থো, আপুব্বো লভি হি মাৰণে ফুসনে চ ৱত্ততে, দেসনাযন্তি [চোদনাযন্তি চোদনাৱাক্য (পোত্থকে)] ৱেদৱাক্যেতি অত্থো, কুতো ছাগতো-ঞ্ঞো নালব্ভতেচ্চাহ- ‘ন হি’চ্চাদি.
ছাগাভাৱেতি সেতগুণযুত্তস্স ছাগস্সাভাৱে, পিট্ঠপিণ্ডিমালব্ভাতি সেতগুণযোগেন ৱিট্ঠপিণ্ডিং আলম্ভ, ন চ নালম্ভতে তস্মা গুণো অপ্পধানন্তি অজ্ঝাহৰিতব্বং.
পুন চোদেন্তো আহ- ‘ননু চে’চ্চাদি, অথেত্যধিপ্পাযমাসঙ্কতে, অনিট্ঠমাপাদযতি নীলসদ্দেপি পসঙ্গো’তি, কুতোচ্চাহ- ‘সোপিহি’চ্চাদি, ইদং ৱুত্তং হোতি- ‘‘উপ্পলসদ্দো জাতিৱাচী, ন তু দব্বৱাচী, জাতি ৱিসিট্ঠদব্বৱাচিত্তা যদি দব্বৱাচীতি ৱুচ্চতে, তদা নীলসদ্দোপি গুণৱিসিট্ঠ দব্বৱাচিত্তা দব্বৱচনমাপজ্জতীতি ইমেসং ন কোচি ৱিসেসো’’তি, পৰিহৰন্তো আহ ‘নেদমত্থি’চ্চাদি, অপাযিনো অপগন্তাৰো দব্বাতি গম্যতে, কুতোচ্চাহ- ‘সতীপি’চ্চাদি, ইতি কাৰণে.
ৱিসেসনমেকত্থেনেতি সিদ্ধেপি পপঞ্চত্থং পৰিপ্ফুটত্থঞ্চ উদাহৰণবহুত্তং দস্সেতুং পাণিনিযেহি বহুং সুত্তিতং, সব্বস্সেতস্স পচ্চক্খাতভাৱং দস্সেতুং ৱুত্তিযমুদাহৰণমত্তং দস্সিতং, তদিদানি ব্যাখ্যাতুকামো আহ- ‘পুব্বকালে’চ্চাদি, ছিন্নোচ ৱিসেসনন্তী সম্বন্ধো ‘‘পুব্বকালেক সব্বধুৰপুৰাণনৱকেৱলানি সমানাধিকৰণেনে’’তি (২-১-৪৯) তে সমেত্থ সুত্তং, তত্থেকাদীনং ৱুত্তিযমুদাহৰণানি ন দস্সিতান্যুপলক্খণতোৱ ৱিঞ্ঞাযন্তীতি দস্সেতুমাহ- ‘একে’চ্চাদি, একো চ সো পুৰিসোচাত্যাদিনা ৱিগ্গহো উপলক্খণত্তাযেৱ চ ‘সত্ত চ তে ইসযো চ সত্তিসযো’চ্চাদিকঞ্চ দট্ঠব্বং.
উপমীযতে পৰিচ্ছিজ্জতে-নেনেত্যুপমানং, উপমীযতীত্যুপমেয্যং, তেসং উপমানোপমেয্যানং সাধাৰণো যো ধম্মো সামতাতেন ৱিসিট্ঠং যদুপমেয্যং, তং ৱচনেনেত্যত্থো উপমানোপমেয্যচ্চাদি কস্স, সমাসো ভৱতীতি সেসো, কাৰণমাহ- ‘ৱিসেসে’চ্চাদি, ৱিসেসাপৰিগ্গহাতি ৱিসেসনন্ত্যেৱ সামঞ্ঞেন পৰিগ্গহা, এৱম্ভূ তস্সাপীতি উপমানৰূপস্সাপি. ননু সত্থীসদ্দস্সসত্থিযং ৱুত্তি সামাসদ্দস্স তু দেৱদত্তায, অতো ব্যধিকৰণত্তা কথমেত্থ সমাসোচ্চাসঙ্কীযাহ- ‘যদে’চ্চাদি, সমানো ধম্মো সামত্তাদি যস্স সো সধম্মো, তস্স ভাৱো সাধম্মিযং সামত্তং, তস্মা দেৱদত্তাত্থে ৱত্ততে উপচাৰৱসেন, সামাসদ্দোপি গুণৱচনোপি সামত্তং ৱত্ৱা সদ্ধাদিত্তৱসেনাভেদোপচাৰেন ৱা দেৱদত্তাযং ৱত্ততে, ননু চ সামাসদ্দস্স দেৱদত্তাভিধানে চৰিতত্থতায সত্থী গুণেন নিদ্দিট্ঠাত্যনিযতগুণপ্পতীতিপ্পসঙ্গো নেকগুণাধাৰত্তা সত্থিযাত্যাসঙ্কিযাহ- ‘যদিপি’চ্চাদি.
ইহাতি নিদ্ধাৰণে, এতেসং গুণানং মজ্ঝেতি অত্থো, ইহ ৱা সত্থিযং, সামগুণৱন্ততায সামাযাতি গম্যতে, পসিদ্ধিৱসেনাতি সত্থিসামাত্যত্ৰোপমানং সত্থী, উপমেয্যা দেৱদত্তা, পসিদ্ধন্তুপমানং ভৱতি নাপ্পসিদ্ধং… পসিদ্ধসাধম্মিযা সাধ্যু সাধনমুপমানন্তি কত্ৱা সত্থিযেৱ সামঙ্গুণেন পসিদ্ধা ন দেৱদত্তা, তস্মা সামগুণপ্পসিদ্ধিযাতি অত্থো. সাধ্যুতে উপমীযতেনেনেতি সাধনমুপমানং, সাধ্যতে উপধীযতেতি সাধ্যমুপমেয্যং, পসিদ্ধস্স সাধম্মিযং তেন, সাধ্যস্সাপ্পসিদ্ধস্স কস্সচি সাধনং সাধ্যসাধনং. যত্ৰত্ৱিচ্চাদিনা বহুলংৱচনসামত্থিযা সামঞ্ঞৱচনেনেৱ সমাসসব্ভাৱং ৱত্ৱা অঞ্ঞেনাসব্ভাৱমুদাহৰণেন ফুটযিতুং ‘ফালা ইৱ তণ্ডুলা’ত্যাদি আৰদ্ধং.
তণ্ডুলসদ্দোতি উপমেয্যভূততণ্ডুলসদ্দো, তণ্ডুলত্তম্পি ৱত্ৱা দব্বে পৱত্তো সামঞ্ঞৱচনো নতু ভৱতীতি সম্বন্ধো, দব্বেতি তণ্ডুলদব্বে ফালদব্বে চ.
উপমানোপমেয্যসাধাৰণসূৰত্তাদিধম্মৱচনাপ্পযোগেতি উপমানোপমেয্যানং সাধাৰণো যো ৱিসাৰদত্তাদিধম্মো তব্বচনস্স ‘মুনি অযং সীহো ৱিয ৱিসাৰদো’ত্যাদো ৱিসাৰদাদিসদ্দস্সাপ্পযোগেতি অত্থো, কেসঞ্চিতি কেসঞ্চি সদ্দানং মজ্ঝে, ৱিসেস্সত্তমেৱ ফুটযতি. ‘তথা চে’ত্যাদিনা, ৱিসেসনৱিসেস্সানং যথিট্ঠত্তা নিচ্চং সীহাদীনং ৱিসেস্সতাযেৱ ৱচনিচ্ছাতি পুব্বনিপাতত্তাপ্পসঙ্গোতি ভাৱো, উপপত্যন্তৰমাহ-‘ৱিসেসনস্সেৱে’চ্চাদি, যদিপি সীহো ৱিসেসনমেৱ ন ৱিসেস্সং, তথাপি বহুলাধিকাৰা ৱিসেসনস্সাপি পৰনিপাতোতি ভাৱো.
অথাত্ৰাপি ৱিসেসনন্তেৱ সমাসপ্পটিপাদনে’মুনি অযং সীহোৱ ৱিসাৰদো’চ্চাদো সামত্থিযতোৱ সমাসাপ্পসঙ্গেপি উপমানো পমেয্যানং সাধাৰণৱিসাৰদত্তাদিধম্মৱচনাপ্পযোগে সতি তপ্পসঙ্গাভাৱত্থং ৱচনমাৰব্ভনীযন্তি চোদেতি ‘ননুচে’ত্যাদিনা, সামত্থিযতোতি সামঞ্ঞৱচনপ্পযোগে সাপেক্খত্তা সমাসাপ্পসঙ্গোতি সামত্থিযং তস্মাতি অত্থো. সামঞ্ঞপ্পযোগত্থন্তি সমাসৱাক্যে সামঞ্ঞৱচনস্স সূৰত্তাদি(নো), অপ্পযোগত্থং, তথা হিচ্চাদিনা সামঞ্ঞসদ্দপ্পযোগে সামত্থিযতো সমাসাসব্ভাৱা সুত্তন্তৰস্সানাৰব্ভনীযভাৱং সাধেতি.
ৱিসেসানন্তব্ভাৱাতি সামঞ্ঞস্স সমাসে অন্তোভাৱেপি তিখীণত্তাদিতো ৱিসিট্ঠস্স সূৰস্সাদিৱচনীযস্স ৱিসেসস্স সমাসে অনন্তোগধত্তা অপ্পসঙ্গো সাপেক্খমসমত্থন্তি. অথেতি ‘সচ্চমেত’ন্তিআদিং পৰৱচনমাসঙ্কিয ৱদতি, এৱমাদিসিজ্ঝনত্থং সমাসোতি (ঞাপনত্থং) আৰব্ভনীযম্ভৱতীতি সম্বন্ধো.
পধানস্সাতি ‘ৰঞ্ঞোপুৰিসো-ভিৰূপো’তেত্থ অভিৰূপসাপেক্খস্স পুৰিসস্স ৱিসেসনত্তেনেৱা [ৱিসেসনং তেনেৱা (পোত্থকে)] প্পধানং, সমাসাৱযৱভূতং ৰাজানং পতি ৱিসেস্সভাৱেনাৱিফলিতসকত্থতায পধানভূতস্স পুৰিসস্স. আদিসদ্দেন ‘ৰাজপুৰিসস্স দস্সনীযস্স গেহ’ন্তি সঙ্গণ্হাতি.
এত্থ হি গেহম্পতি ৱিসেসনভাৱেনাপ্পধানত্তেপি ৰাজানম্পতি পধানভূতস্স পুৰিসস্স সাপেক্খস্সাপি সমাসো হোতেৱ. ইদঞ্চঞাপনত্থং ৱচনাৰম্ভপ্পযোজনঞ্চ, কাৰণমাহ- ‘গমকত্তা’ইচ্চাদি.
গমকত্তাতি ৱিগ্গহৱাক্যত্থস্স ৱুত্তিযম্পতীযমানত্তা গমকত্তং তস্মা, নচেহ গমকত্তমত্থীতি ‘মুনি সীহোৱ সূৰো’ত্যত্ৰ তু ৱাক্যতো যোত্থো পতীযতে, নাযং ‘মুনি সীহো সূৰো’ত্যতো গম্যতেতি গমকত্তং নত্থী-তি অত্থো, তথাহি মুনিসীহসদ্দেনেৱো পমানোপমেয্যভাৱনিমিত্তস্স ৱিসাৰদত্তস্স সভাৱেনেৱোপাদানতো ৱিসাৰদসদ্দস্স তেন সম্বন্ধাভাৱো.
অপৱগ্গো নিব্বানং, ৱাক্যমেৱেতি এৱকাৰেন ব্যৱচ্ছিন্নমত্থম্পদস্সযমাহ- ‘ৱুত্তিনিৱত্তেতী’তি বহুলাধিকাৰতো ৱিঞ্ঞাযতি, ননু চাত্ৰ ৱিসেস্সভাৱাসম্ভৱাপ্পসঙ্গোযেৱ ৱুত্তিযাতি চোদেতি. ‘ননুচে’ত্যাদিনা.
পুণ্ণতাব্যভিচাৰাতি পুণ্ণতাসঙ্খাতস্স বালাদিঅৱত্থাৱিসেসস্স অৱিনাপ্পৱত্তিতো ব্যভিচাৰী হি ৱিসেস্সম্ভৱতি যথা নীলতাযুপ্পলং, পৰিহৰতি ‘নেদমত্তি’চ্চাদিনা, মন্তাণিপুত্তানং অনেকত্তাতি কেৱলং মন্তাণিযা পুত্তো পুণ্ণোযেৱাতি অভাৱা তেসং বহুভাৱতো, অত্তনো অত্তনো গহস্স পতযোতি গহপতীনং বহুত্তং পাকটমেৱ.
ৱুত্তিযেৱেতি এৱকাৰেন ব্যৱচ্ছিন্নমত্থমাহ-‘ৱাক্যং নিৱত্তেতী’তি. ৱিসিট্ঠজাতিৱচনাতি ৱুত্তং কণ্হসপ্পজাতিযা লোহিতসালিজাতিযা চ ৱিসিট্ঠত্তা.
তচ্ছকো সপ্পোতি ব্যাখ্যেযমুপনিক্খিপ্পচোদযমাহ- ‘ননু চে’চ্চাদি. তচ্ছকভাৱানপেতোতি বালযুৱত্তাদিসঙ্খাততচ্ছকভাৱতো অব্যাৱুত্তো, অত্থিনামধেয্যোতি তচ্ছকো নাম কোচি তন্নামো অত্থি, কিৰিযাসদ্দোতি তচ্ছতীতি তচ্ছকোতি এৱং কিৰিযায পৱত্তিনিমিত্তত্তেনোপাদিন্নো ৱড্ঢকীৱাচী তচ্ছকসদ্দো, এৱং মঞ্ঞতে ‘‘যথাৱুত্তনযেন ৱিসেসনৱিসেস্সসব্ভাৱা সমাসেন ভৱিতব্বং, তথা সতি কিমিদং পচ্চুদাহৰণং কত’’ন্তি. অত্ৰ কেনচি ন নামধেয্যস্সেত্যাদি নোপজাযতেৱাত্যেতদৱসানং ৱুচ্চমানমনুদ্যতং নিৰাকত্তুকামো আহ-‘যোপা হে’চ্চাদি.
ইমস্সাযমধিপ্পাযো ‘‘ৱুত্তনযেন তচ্ছকসদ্দস্স কিৰিযা সদ্দস্সাত্থৱিসযাপেক্খাযাভাৱতো ৱিসেস্সত্তাভাৱা পচ্চুদাহৰণমিদং কত’’ন্তি.
কস্মা অযুত্তমিচ্চাহ-‘যতো’চ্চাদি, নামধেয্যস্স কিৰিযাৱাচিনো চ অত্থাভিধানসামত্থিযং তুল্যং ৱা ন ৱা, অৱযৱপ্পসিদ্ধিযা সমুদাযপ্পসিদ্ধি বলৱতি ৱা নৱেত্যেতং ৱিচাৰেতুং যতো নাধিকতন্ত্যত্থো, কিঞ্চৰহি অধিকতন্ত্যাহ- ‘অপিত্ৱি’চ্চাদি, তচ্ছকসদ্দোনেকত্থৱুত্তি নানেকত্থোতি ৱিচাৰেতুমধিকতন্তি যোজনা.
এৱং মঞ্ঞতে- ‘‘ৱিসেসনৱিসেস্সভাৱচিন্তাযং সদ্দানমত্থাভিধানসামত্থিযচিন্তা ন যুজ্জতে ‘সতি সম্ভৱে ব্যভিচাৰে চ ৱিসেসনং সাত্থকং হোতী’তি ৱিসেসনং মগ্গীযতে, নাসম্ভৱে নাব্যভিচাৰে যথা সীতং (হিমং) উণ্হোগ্গীতি, তস্মা সম্ভৱব্যভিচাৰচিন্তা ৱিসেসনৱিসেস্সভাৱচিন্তাযমুপযুজ্জতীতি তচ্ছকসদ্দো-নেকত্থৱুত্তিৱা ন ৱেত্যেতদেৱ ৱিচাৰেতুমধিকতন্তি কত্থচিপি ৱিসেসনৱিসেস্স সব্ভাৱে সমাসো হোতেৱা’’তি, যদিপি নামধেয্যকিৰিযাৱাচীনমতুল্যমত্থাভিধানং সমুদাযপ্পসিদ্ধিযা চ বলৱতিত্তং, তথাপি ৱক্খমাননযেন সমাসসব্ভাৱা ন কাচি হানীতি দস্সেতুমাহ- ‘এত্থ চা’তিআদি.
এত্থচাতি কেচি পক্খে চ, কঞ্চি পীড়মাৱহতীতি সম্বন্ধো, কুতোচ্চাহ ‘তথাহি’চ্চাদি. এৱং মঞ্ঞতে- ‘‘যদীপি সমুদাযপ্পসিদ্ধিযা সতি কিৰিযাসদ্দত্থৱিসযাপেক্খা নোপজাযতে, তথাপি নামধেয্যস্সেৱ তচ্ছকসদ্দস্সাপ্যনেকত্থৱুত্তিত্তমত্থেৱ… সপ্পৱিসেসে মনুস্সে চ তন্নামকে নামধেয্যস্স তচ্ছকসদ্দস্স পৱত্তিসব্ভাৱা(তি) ৱিসেসনৱিসেস্সসব্ভাৱতো সমাসপ্পসঙ্গো তদৱত্থো যেৱা’’তি, ন কেৱলং সপ্পৱিসেসস্সেৱ তচ্ছকসদ্দো নামধেয্যমপিতু মনুস্সানম্পীতি পিসদ্দত্থো. তচ্ছকসদ্দস্সানেকত্থৱুত্তিত্তেপি ন সমুদাযপ্পসিদ্ধিযা অৱযৱপ্পসিদ্ধীবাধাতি দস্সেতুমাহ- ‘নচা’তিআদি. চো-ৱধাৰণে, কুতোচ্চাহ ‘কিৰিযে’চ্চাদি. কমেনত্থপ্পসিদ্ধীতি যং, এতম্পন সক্কা ৱিঞ্ঞাতুন্তি যোজনা.
যন্তি যং পসিজ্ঝনং, কমেনাতি বাধাভাৱতো অনুক্কমেন. এৱঞ্চেতি ইমিনা নচেত্যাদিনা ৱুত্তং পচ্চামসতি… কিম্পটিৱিহিতং সিযা পৰিহটং সিযাতি অত্থো, ইতি ইমিনা কাৰণেন ‘তচ্ছকো সপ্পো’তি পচ্চুদাহৰণং ন যুত্তং… তচ্ছকসপ্পোতি সমাসসব্ভাৱতোতি অধিপ্পাযো, নেদমেৱমিচ্চাদিনা পৰিহৰতি, যদা চৰতি যথা ৱুত্তেন ৱিসেসনৱিসেস্সভাৱসম্ভৱো, তদা কথংত্যাহ- ‘যদা ৱিসেসনে’চ্চাদি. তদাপি কথং ৱাক্যেন ভৱিতব্বমিচ্চাহ- ‘ইদঞ্চে’চ্চাদি. বহুলংৱচনতোযেৱাতি অধিপ্পাযো.
অঞ্ঞস্সাতি কম্মনি সম্বন্ধৱচনিচ্ছাযং ছট্ঠী. অৱচ্ছেদকত্তাতি এত্থ কত্তুনা ভৱিতব্বন্তি কাড়স্সাতি কত্তৰি ভাৱযোগে ছট্ঠিযা অজ্ঝাহৰিতব্বং. পত্তাপন্নেহি দুতিযন্তস্স জীৱিকম্পত্তো জীৱিকা পন্নোতি সমাসো ‘কাৰকং বহুল’’ন্তেৱ (চং-২-২-১৯) ৱিহিতো দুতিযন্তেন তু তেসং সমাসত্থং সুত্তন্তৰং কতং পৰেহি, অত্থঞ্চ তেসমিত্থিলিঙ্গানম্পি সমাসেনেৱ, কাৰনিৱত্তিযা, তথা মাসো জাতস্সাতি ৱিগ্গহে পৰিমাণিৱাচিনা ছট্ঠিযন্তেন পৰিমাণৱচনানং কালসদ্দানং, তদাহ- ‘পত্তাপন্নান’মিচ্চাদি, পৰিমাণং মাসাদি পৰিচ্ছেদো তমস্সত্থীতি পৰিমাণী জাতাদি.
এত্থ হি মাসো পৰিমাণং পৰিচ্ছেদকত্তা, জাতো পৰিমাণী পৰিচ্ছেজ্জত্তা, পত্তা জীৱিকানেনাতি [পত্তো জীৱিকন্তি পাঠেন ভৱিতব্বং] ৱচনিচ্ছাযং যো-ত্থো সো- ঞাপদত্থসমাসেপ্যতিন্নো ৱচনিচ্ছাভেদমন্তৰেনাতিদস্সেতুং ‘অঞ্ঞপদত্থে ভৱিস্সতী’তি যং ৱুত্তিযং ৱুত্তং, তং ব্যাখ্যাতুকামো আহ- ‘ৱানেকঞ্ঞত্থে ইচ্চেৱা’তিআদি. অঞ্ঞত্থ সমাসে কতে সব্বত্থ ‘‘ইত্থিযং ভাসিতে’’চ্চাদিনা (৩-৬৭) পুম্ভাৱো. মাসো জাতস্সাতি ৱচনিচ্ছাযং যো-ত্থো, সো-ঞ্ঞত্থসমাসেপ্যভিন্নো ৱচনিচ্ছাভেদ মন্তৰেনাতি দস্সেতুমাহ- ‘যস্স জাতাদিনো’চ্চাদি.
জাতসদ্দস্সত্থমাহ সম্পন্নোতি, সম্পুণ্ণোত্যত্থো, ইমিনা চ মাসো জাতো-স্সাতি ৱিগ্গহস্স অত্থো দস্সিতো, অঞ্ঞথাতি যদি মাসো তস্স অঞ্ঞপদত্থস্স জাতাদিনো সম্পুণ্ণো ন ভাতীতি অত্থো. ত্তত্তৱন্তূনং নিট্ঠাসঞ্ঞং ৱিধায তদন্তস্সঞ্ঞত্থসমাসে ‘‘নিট্ঠা’’তি (২-২-৩৬) সুত্তেন পুব্বনিপাতো ৱুত্তো, তদাহ- ‘নচে’চ্চাদি, পুব্বনিপাতপ্পসঙ্গো নচ সিযাতিসম্বন্ধো, কুতোচ্চাহ- ‘জাতি’চ্চাদি. কেসঞ্চিতি ৱাক্যকাৰমাহ, নচ যুত্তন্তি সম্বন্ধো, কাৰণমাহ- ‘ৱিসেসন’মেচ্চাদি, তথাহিচ্চাদিনা ৱিসেসনস্স সাত্থকত্তে সমাসব্ভাৱমভাৱে চাভাৱং সাধেতি… ছট্ঠীসমাসে ‘সতি সম্ভৱে ব্যভিচাৰে চ ৱিসেসনস্স সাত্থকম্ভৱতীতি ৱিসেসনস্স সাত্থকত্তা.
অৱচনেপীতি নিযমৱচনে (অ)সতীপি, ছট্ঠীসমাসপ্পসঙ্গো চৰহি ৱুত্তনযেন ব্যৱচ্ছেজ্জ ব্যৱচ্ছেদকত্তাভাৱেন ৱিসেসনানত্থক্যা ন ভৱেয্য চে ৱাক্যেনাপি ন ভৱিতব্বন্তি আহ- ‘ৱাক্যং ত্ৱি’চ্চাদি. অযম্পন ৱিসেসনসমাসো পৰেহি কম্মধাৰযোতি ঞাযতি… যথা কম্মং কিৰিযং পযোজনঞ্চ ধাৰেতি এৱমযং সমাসো কম্মমিৱ দ্ৱযং ধাৰযতীতি.