১০. অমা
সোচেকত্থীভাৱো ৱিসিট্ঠো-ভিমতোতি সম্বন্ধো, মুহুত্তন্তি অচ্চন্তসংযোগে দুতিযা, পাদিসমাসং কত্ৱাতি আসদ্দস্স হৰসদ্দেন ৱুত্তিসদ্দেন [ৱুত্তিপদেন (পঞ্চিকা)] কিৰিযাখ্যাপ্যতেতি অসত্যুপসেচনাদিকিৰিযাযং সঙ্খাৰকং সঙ্খাৰিযং ৱা ন ভৱতি, অত্থিচেহ তদুভযং, ততো তেসং সম্ভৱাযেৱ সমাসন্তোভূতকিৰিযা গম্যতেতি মঞ্ঞতে, তথাহি দধিভোজনংত্যাদো ৱুত্তে অধ্যাদিনো সঙ্খাৰকত্তং ভোজনাদিনো চ সঙ্খাৰিযত্তং পতীযতে, ন চোপসেকাদিমন্তৰেন সঙ্খাৰিযসঙ্খাৰকভাৱো-ত্থীতি সামত্থিযাযেৱুপসেকাদিপ্পতীতি.
তদপেক্খাযাতি গম্মমানোপসেচনাদিকিৰিযাপেক্খায. পাণিনিযেহি অত্থেন ‘এতস্সিদ’ন্তি অত্থে নিচ্চসমাসো-ভিমতো সব্বলিঙ্গতা চ, তথা ৱচনাভাৱমিহ মনসিকত্ৱা ‘কথ’মিচ্চাদিনা ৱুত্তি যংৱুত্তংচোদকৱচনমাহৰিত্ৱা তত্থাধিপ্পাযংৱিৱৰতি ‘এৱমঞ্ঞতে’চ্চাদিনা, ৱিধানং কতন্তি এৱমঞ্ঞতেতি সম্বন্ধো, তত্থেচ্চাদিনা অঞ্ঞ পদত্থে ভৱিস্সতীত্যেত্থাধিপ্পাযং ৱিৱৰন্তো নিচ্চসমাসতং সব্বলিঙ্গতঞ্চ পটিপাদযতি, ৱাক্যনিৱত্তিসিদ্ধাযেৱাতি.
অত্থসদ্দেনাৱগতত্থতায এতস্সাতি ৱত্তুমযুত্তন্তি ‘এতস্স অত্থো’তি ৱাক্যনিৱত্তি সিদ্ধাযেৱ, কথঞ্চিপি চতুত্থ্যন্তা ভিন্নত্থস্স সমাসে কতেপি তত্থ ৱিৰোধমাহ- ‘চতুত্থ্যন্তস্সে’ত্যাদি.
ৱচনম্পীতি ‘‘অত্থেন নিচ্চসমাসো সব্বলিঙ্গতাচ’’ইতি (৩-১-৩৬) ৱাক্যকাৰেন পতিট্ঠিতৱচনম্পি, পাণিনীযানং ‘এতস্স ইদ’ন্তি অত্থে সমাসে কতে যো-ত্থো সম্পজ্জতি, অঞ্ঞত্থসমাসেপি সোযেৱত্থোতি দস্সেতি ‘যো’ ইচ্চাদিনা, অনুপাদাপৰিনিব্বাননিমিত্তং ৱাযামোচ্চাদিনা যোজেতব্বং… তংনিমিত্তত্তা ৱাযামাদীনং, তেসং কথাদীনন্তি এত্থ তেসং ৱাযামাদীনন্তি ৱত্তব্বং… ৱাযামোত্যাদিনা ৱুত্তত্তা সো চ তন্নিমিত্তং হোতেৱ, অযমেত্থাধিপ্পাযো ‘‘এতস্স ইদন্তি ৱাক্যে অত্থেন সমাসে সব্বলিঙ্গতা চ ‘এতদত্থো এতদত্থা এতদত্থ’ন্তি ৱাযামাদযো চ সমাসত্থা হোন্তি, এতং অনুপাদাপৰিনিব্বানমত্থো পযোজনমেতস্স এতিস্সা এতস্সাতি অঞ্ঞপদত্থেপি এসং পদানং সোযেৱত্থোতি নাত্থভেদো’’তি.
ইদঞ্চ ‘‘অৱিপ্পটিসাৰত্থানি খো আনন্দং কুসলানি, অৱিপ্পটিসাৰো পামোজ্জত্থায…পে… ৱিমুত্তিঞাণদস্সনং অনুপাদাপৰিনিব্বানত্থায এতদত্থো ৱাযামো এতদত্থা কথা এতদত্থা মন্তনা এতদত্থং সোতাৱধান’’ন্তিআদি (তিকঙ্গুত্তৰ, আনন্দৱগ্গ) পাড়িং নিস্সায ৱুত্তং.
পাণিনিযেহি ‘‘কত্তুকৰণে কিতন্তেন বহুল’’ন্তি (২-১-৩২) কিতন্তেন ততিযাসমাসৱিধানা তত্থেৱ বহুলগ্গহণেন ‘গামনিগ্গতা’দীসু সমাসো ৱুত্তো, তেনেত্থান্তোদাহৰণানং দ্ৱিন্নমধিকত্তং, সমাসাভাৱো-ভিমতোতি পাণিনীযেহি ‘‘পূৰণগুণসুহিতত্থসদব্যযতব্বসমানাধিকৰণেনে’’তি (২-২-১১) সুত্তে গুণ ইতিৱচনেনাভিমতো, সদিতি সঞ্ঞা তেসং ন্তমানানং.
সো কথন্তি ইহ ‘ভাৱতিত্তত্থেহী’তি ভাৱপ্পচ্চযন্তেনেৱ সমাসপটিসেধৱিধানা ‘ব্ৰাহ্মণস্স সুক্কা’ ইচ্চাদো সো সমা সপ্পটিসেধো কথং সিজ্ঝতীতি অত্থো.
গুণত্তনিযেৱাতি গুণসভাৱে এৱ, অভিমতোতি ৱাত্তিককাৰস্সাভিমতো ‘‘তদৱট্ঠেহি চ গুণেহী’’তি, তসদ্দেনাস্স গুণস্স পৰামাসো তস্মিংযেৱ গুণে অৱতিট্ঠন্তীতি তদৱট্ঠা, গুণেযেৱ গুণাতিট্ঠন্তি ন কদাচিপি সোযমিত্যভেদা দব্বৱুত্তযো সুক্কাদযো ৱিয তে তদৱট্ঠা গুণা গন্ধাদযো, তদৱট্ঠিতেহি গুণেহি ছট্ঠী সমস্সতেতি ৱত্তব্বন্তি অত্থো.
আভিমতোতি ‘‘পূৰণা’’দিসুত্তে অব্যযগ্গহণেন, দেৱদত্তস্সাতি ছট্ঠিযা গুৰুম্হি সাপেক্খত্তেপি গুৰুসদ্দস্স সম্বন্ধিসদ্দত্তা সকত্থে [ৱাক্যে] ৱিয ৱুত্তিযং ব্যপেক্খা-যাহানিতো ৱুত্তিসব্ভাৱং ৱচনন্তৰেন সাধেতুমাহ- ‘তথাচাহূ’তি.
সাত্থেৱাতি সকত্থে ৱিয, অস্সাতি সম্বন্ধিসদ্দস্স, সামত্থিযং গমকত্তঞ্চত্থীতি পদানমঞ্ঞোঞ্ঞাপেক্খালক্খণং সামত্থিযং সামত্থিযাভাৱেপি ৱিগ্গহৱাক্যত্থস্স গমকত্তং ৱা অত্থীতি অত্থো, গুৰুনো কুলং দাসস্স ভৰিযাতি ৱিগ্গহো, অথাত্ৰ ব্ৰাহ্মণস্স উচ্চে’ইচ্চাদো সামত্থিযং গমকত্তং ৱা নত্থীতি কুতো-ৱসিতং, যেন তদাভাৱাত্ৰ সমাসাভাৱো ৱণ্ণীযতেচ্চাহ-‘সামত্থ্যাদিনোত্ৱি’চ্চাদি.
সমাসাভাৱো-ভিমতোতি ‘‘পূৰণা’’দিসুত্তে সমানাধিকৰস্সাপি উপাদানতো. সেহীতি অত্তনিযেহি, নাভিমতোতি ‘‘চযুত্তেহি সেহি অসমাসিতেহি ছট্ঠীসমাসপ্পটিসেধোৱত্তব্বো’’ (ৱা) ত্যনেন, পুথগত্থতায [ভিন্নত্থতাযং-ৱুত্তি] মিচ্চস্সৱিৱৰণং গৱাদীনমসমাসেতি, এৱমস্সাদীনং সমাসেনালন্তি সম্বন্ধো.
যোগীনন্তি ইতৰীতৰযোগীনং, অনেনেতৰেতৰযোগচত্থসমাসং ৱদতি. ৱুত্তিহোতীত্যস্স ৱিৱৰণং ছট্ঠীসমাসো ভৱতীতি, একত্থীভাৱেইচ্চস্স ৱিৱৰণং গৱাদীনঞ্চ চত্থসমাসে সতীতি.
ৰুড়্হিত্তাতি সমাসস্সেৱ কীড়াৱাচকত্তেন জীৱিকায চ পচ্চায কত্তেন পসিদ্ধত্তা, ন ৱাক্যস্সাতি ‘উদ্দালপুপ্ফভঞ্জিকা’ত্যাদো ৰুড়্হীৱসেন নিচ্চসমাসো ভৱিস্সতীতি তত্ৰ কিং ৱচনেনেতি মঞ্ঞতে, সৰসি ৰুড়্হন্তি ৱিগ্গহো.
অযম্পন অমাদিসমাসো কম্মধাৰযদিগুসমাসাতি সব্বেপি পৰেসং তপ্পুৰিসসদিসত্তা তপ্পুৰিসা, যথা হি তস্স পুৰিসো তপ্পুৰিসোতি উত্তৰপদত্থপ্পধানো, তথা তে সিযুং, সঙ্খ্যাপুব্বত্ত নপুংসকত্তসঙ্খাতেহি দ্ৱীহি লক্খণেহি গচ্ছতি পৱত্ততীতিদিগু.