১. স্যাদি

যস্সাতিকমাৱট্ঠিতস্সযোআদিঅক্খৰসমুদাযস্স, কিন্তন্তি আহ- ‘ইদ’মিচ্চাদি, ইদন্তি যথাৱুত্তং স্যাদিসমুদাযৰূপং, অৱযৱেন ৱিগ্গহো সমুদাযো সমাসত্থো, সমুদাযে পৱত্তা সদ্দা অৱযৱেসুপি ৱত্তন্তীতি স্যাদিসদ্দো সিআদিকে অৱযৱেপি ৱত্ততে, ৱিধিগ্গহণঞাযেনাতি ‘‘পচ্চযগ্গহণে যস্মা স ৱিহিতো তদাদিনো তদন্তস্স চ গহণ’’ন্তি ঞাযেন. স্যাদি অন্তে যস্স তং স্যাদ্যন্তং. ননু চ ‘‘স্যাদিস্যাদিনেকত্থ’’ন্তি সামঞ্ঞেন ৱুচ্চমানে যংকিঞ্চি স্যাদ্যন্তং যেনকেনচি স্যাদ্যন্তেন সহেকত্থীভাৱমৰহতি, তথাহি যথা গামগতোতিআদো, তথা পস্স দেৱদত্তে গামং, গতো যঞ্ঞদত্তো গুৰুকুলন্তি আদোপি সমাসো ত্যাসঙ্কিযাহ-‘সামঞ্ঞেন ৱুত্তেপি’চ্চাদি, যস্স স্যাদ্যন্তস্সযেন স্যাদ্যন্তেন সম্বন্ধো, তেন স্যাদ্যন্তেন সহতং স্যাদ্যন্তমেকত্থম্ভৱতীতি সম্বন্ধতো ৱিঞ্ঞাযতি অৱসীযতীতি যস্সাত্যাদিস্ৱত্থো, তথা চ গামগতোত্যত্ৰত্থীমেস-মঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খালক্খণো সম্বন্ধোত্যেকত্থীভাৱো, ততোযেৱেত্থাহু-

নিযতং সাধনং সাধ্যে, ক্ৰিযা নিযতসাধনা;

সন্নিধানেন মেতেসং [চেথিস্সা (পোত্থকে)], নিযমো-যম্পকাসতীতি.

অযমেত্থ অত্থো ‘‘যতো গামমিচ্চেতং সাধনং সাধ্যং কিৰিযং তংব্যপদেসজাননযোগ্যমপেক্খতে গতোতি, অতো সাধনং কাৰ কং সাধ্যে কিৰিযায নিযতং, যতো চ কিৰিযা সযং সাধনমপেক্খতে কিং গতোতি, অতো কিৰিযাপি নিযতং সাধনমেতিস্সাতি নিযতসাধনা হোতি অযং যথাৱুত্তো নিযমো অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খাৱসেন ৱত্তমানো এতেসং সাধ্যসাধনানং সন্নিধান মত্তেন অঞ্ঞমঞ্ঞতো পকাসতী’’তি. পস্স দেৱদত্ত গামং, গতো যঞ্ঞদত্তো গুৰুকুলংত্যত্ৰ তু গামন্তি সাধনং পস্সেতি সাধ্যমপেক্খতে, গতোতি গমনকিৰিযা তু গুৰুকুলমপেক্খতে, ততো চ গামগতানং ৱাক্যন্তৰাৱযৱানং নত্থেৱাপেক্খাতি ন ভৱতি সমাসো, সব্বত্থেৱমূহনীযং, সম্বন্ধো হি অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খালক্খণো সম্বন্ধ্যন্তৰতো-নৱট্ঠিতং নিৱত্তেত্ৱা ৱিসেসে নিৱেসেতি, তথাচ ৱুত্তং–

তস্স ত্ৱাকঙ্খতো ভেদে, যা পৰিপ্লৱমানতা;

ৱিসেসে তং নিৱেসেন্তো, সম্বন্ধোৱাৱছিন্দতীতি.

ভেদে ৱিসেসে গামন্তেতং সামঞ্ঞং ৱিসেসাপেক্খং ‘গামমাসীসতি, জহাতি, গতো’তি, তথা ‘গতো গামং, ৱনং, গুৰুকুল’ন্তি ৱেৱমাকঙ্খতো-ভিলসতো তস্স তু পধানপদস্সুপসজ্জনপদস্স চ যা পৰিপ্লৱমানতা অনৱট্ঠিততা তং ৱিসেসে ৱিসিট্ঠে সম্বন্ধিনি নিৱেসেন্তো পতিট্ঠপেন্তো সম্বন্ধোৱানেকপ্পকাৰো ক্ৱচি সাধ্যসাধনভাৱলক্খণো ক্ৱচি পকতিৱিকাৰভাৱসভাৱো ক্ৱচি সস্সামি সম্বন্ধৰূপো অৱছিন্দতি সম্বন্ধ্যন্তৰতো নিৱত্তেতীতি অত্থো, যতো-যমপেক্খা ৱাক্যকালেযেৱ নিৰূপ্যতে, ততো যত্থাত্থি পদানমপেক্খা, তত্থ সমাসাৱগমো, যত্ৰ তু নত্থি, তত্ৰ ন ভৱতীত্যনুপদিট্ঠো ৱিসযৱিভাগো ঞাযতেতি ভাৱো, বালে অবুধেতু নিস্সায ৱিচিত্তো সমাসৱিধানলোপাদিনানেকপ্পকাৰো পটিপত্তিযা সাধুসদ্দপৰিজাননত্থমুপাযো সম্ভৱতি, পৰমত্থতো তু সদ্দন্তৰত্তা অচ্চন্তং [অঞ্ঞত্তং] ৱাক্যসমাসানং ভেদো, ন হি ৱাক্যে দিট্ঠপদানি সমাসে সন্তি, তথা চ ৱুত্তং–

বালে নিস্সাযুপাযো-যং, ৱিচিত্তো পটিপত্তিযা;

ভেদো ৱাক্যসমাসানং, চ্চন্তং [ঞ্ঞত্তং (পোত্থকে)] সদ্দন্তৰং যতোতি.

অতোযেৱাতি যতো সামঞ্ঞেন ৱুত্তেপিযস্সযেন সম্বন্ধোতেন সহ তদেকত্থম্ভৱতীতি সম্বন্ধতো ৱিঞ্ঞাযতীতি নানিট্ঠং কিঞ্চিপীহ হোতি, অতোযেৱ হেতুতোতি অত্থো. ব্যপেক্খা সামত্থিযপৰিগ্গহাযেতি পদানমঞ্ঞোঞ্ঞাকঙ্খা ব্যপেক্খা, সাৱ সা মত্থিযং, তস্স পৰিগ্গহায. সমত্থৱচনং ন কতন্তি পাণিনিযেহি ৱিয ‘‘সমত্থো পদৱিধী’’তি (পা, ২-১-১) সমত্থৱচনং ন কতং. সমত্থো পদ ৱিধীতি পৰিভাসাযমযমত্থো ‘‘ৱিধীযতে [ৱিধীযতীতি (পোত্থকে)] ৱিধি, পদানং ৱিধি পদৱিধিসমাসাদি, যোকোচীহ সত্থে পদৱিধি,সো সমত্থো ৱিগ্গহ ৱাক্যত্থাভিধানে (সত্তি) ৱেদিতব্বো’’তি, তাদিসপৰিভাসায ব্যাপাৰতো তেসং ‘পস্স দেৱদত্ত গামং, গতো যঞ্ঞদত্তো গুৰুকুলং’ ত্যাদো নানিট্ঠপ্পত্তি, সামত্থিযঞ্চেত্থ দ্ৱিধাত্যুপগম্যতে ৱাক্যে ব্যপেক্খাৱুত্তিযমেকত্থীভাৱো চেতি [ৱুত্তিযমেকত্থীভাৱো ৱাক্যে ব্যপেক্খাচেতি (পোত্থকে)]. তত্থ পঠমস্স পৰিগ্গহং ৱচনমন্তৰেন পটিপাদিয দুতিযস্স পৰিগ্গহমিদানি ৱচনেন পটিপাদযমাহ- ‘একত্থী ভাৱো’চ্চাদি, একত্থীভাৱো ভিন্নত্থানং সাধাৰণত্থতাৱসেন পৱত্তিৱিসেসো, ৱাক্যে হি সাধাৰণত্থতা নত্থি ভিন্নত্থত্তা, অতোযেৱেত্থ ভেদনিবন্ধনা ছট্ঠ্যুপজাযতে ‘ৰঞ্ঞো পুৰিসো’তি, ৱুত্তিযন্তূভযপদব্যৱচ্ছিন্নত্থাভিধানতো সাধাৰণত্থতা ভৱতি, ইদং ৱুত্তং হোতি ‘‘সমাসে ৱিসেসনং ৱিসেস্সমনুপৱীসতি একীভৱতি ৱিসেসনং, ৱাক্যে তু ৱিসেসনং ৱিসেস্সতো ৱিসুংযেৱা ৱতিট্ঠতে’’তি. দ্ৱন্দসমাসস্স তু পদানং ৱিসেসনৱিসেস্সাভাৱেপি সকলপদত্থপ্পধানত্তা ‘ৰঞ্ঞো গো চ অস্সো চ পুৰিসো চা’তি ৱাক্যতো ‘ৰঞ্ঞো গৱাস্স পুৰিসা’তি সমাসস্স ৱিসেসো একত্থী ভাৱলক্খণো ভৱত্যেৱ, তথাহি তত্থ ৱাক্যে ভিন্নত্থনিবন্ধন সমুচ্চযপটিপাদনায চসদ্দো পযুজ্জতে, সমাসে তু নপ্পযুজ্জতে, একত্থ ৱচনেনেৱাতি ‘‘স্যাদিস্যাদিনেকত্থ’’ ত্যেকত্থৱচনেনেৱ, একত্তীভাৱোযেৱ ভৱতীতি সেসো, এৱকাৰো ন ৱাক্যে তথাহি দীপেতি. ৱাক্যে কথন্তি আহ- ৱাক্যে’তিআদি.

ৱাক্যেতি ৱিগ্গহৱাক্যে, ৱিসেসেন গয্হতি ঞাযত্যনেনেতি ৱিগ্গ- হো, সো চ তং ৱাক্যং চেতি ৱিগ্গহৱাক্যং, ৱিসেসেন ৱা গহণং ৱিগ্গহো, তদত্থং ৱাক্যং ৱিগ্গহৱাক্যং, তস্মিং, কাযং ব্যাপেক্খাতি আহ-‘ভেদাদিলক্খণা’তি, আদিসদ্দেন সংসগ্গ ভেদ সংসগ্গানঞ্চ গহণং.

তত্থ সান্তৰেহি সাম্যন্তৰেহি চ ব্যাৱুত্তি ছেদো, সংৱিসেস সামিৱিসেসানং সম্বন্ধো সংসগ্গো, তদাহ- ‘তথাহি’চ্চাদিনা, ভেদকো ব্যাৱত্তকো, অত্থগহিতোতি কাৰণৱসেন ভেদৱাদিনা গহিতো, যদেচ্চাদিনা সংসগ্গৱাদিনো-ধিপ্পাযমাহ যদা তূভযম্পিচ্চাদিনা উভযৱাদিনো, অভিমতোতি ‘‘পাক্কডাৰাসমাসো’’চ্চনেন (২-১-৩) পাণিনিনা ইচ্ছিতো. পাক্কডাৰাতি ‘‘কডাৰা কম্মধাৰযে’’চ্চনেন (২-২-৩৮) কডাৰাসংসদ্দনা পগেৱাতি অত্থো.

‘পুথ ভিন্নো অত্থো যেসং পদানং তানি পুথগত্থানি, ৱাক্যে হি ৰঞ্ঞো পুৰিসো তেত্থ ৰাজসদ্দো ৰাজত্থমেৱ ৱদতি, পুৰিসসদ্দো পুৰিসত্থমেৱ, ৱুত্তিযন্তু ৰাজপুৰিসোতেত্থ ৰাজসদ্দোপি পুৰিসত্থমেৱ ৱদতীতি দ্ৱিন্নমেকত্থীভাৱো ভৱতি, অঞ্ঞোযেৱাৱযৱত্থান্ৱিতো সমুদাযত্থো পাতুভৱতীতি তদপেক্খায চেকত্থীভাৱো ৱুচ্চতে, জহমানসকত্থৱুত্তিমভ্যুপগম্ম ৱুত্তং- ‘ৱিসেসনস্স সকত্থ পৰিচ্চাগেনে’চ্চাদি, অতোযেৱ পৰো চোদেস্সতি ‘ননু চে’চ্চাদিনা. একত্থীভৱনং সমসনন্তি ইমিনা একত্থন্তি সমাসোতি নাত্থন্তৰন্তি দীপেতি.

জহমানানি পদানি সকত্থং যস্সং (সা) তথা ৱুত্তা, নাচ্চন্তায জযাতীতি এৱম্মঞ্ঞতে ‘‘পৰিচ্চাগমত্তমভিসন্ধায জহমানসকত্থংত্যুচ্চতে, ন তু সব্বথা পৰিচ্চাগোপৰোপকাৰায তস্সোপাদানতো, সব্বথা চ সকত্থপৰিচ্চাগে পৰোপকাৰাসম্পাদনতো-নুপাদানমেৱ পযোজনাভাৱা তস্স সিযা’’তি, থপতি ৱড্ঢতী. অত্থন্তি ৰাজসদ্দৱাচ্চং. অচ্চন্তপৰিচ্চাগেপি ন দোসো… ৱাক্যে দিট্ঠস্সুপসজ্জনস্স ৱুত্তিযং সোযেৱাযন্ত্যন্ৱযাৱসাযতো তদত্থাৱ গতিযাতি দস্সেন্তো আহ- ‘অথ ৱে’চ্চাদি.

সোযেৱাযন্ত্যজ্ঝৱসাযো-ন্ৱযো, সোযেৱাযং ৰাজসদ্দো যো ৱাক্যতালে দিট্ঠোতি ৱোহাৰীনমেকত্তাৱসাযেনাসত্যপি (ৰাজসদ্দস্স)ত্থে পুৰিসস্স ৱিসেসনম্ভৱিস্সতীতি ভাৱো, এত্থেৱ দিট্ঠন্তমাহ- ‘যথে’চ্চাদি.