২. অসং

অব্যযন্তি যদঞ্ঞেসং পসিদ্ধন্তি লিঙ্গৱচনভেদেপি ব্যযৰহিতত্তা উপসগ্গনিপাতানং পৰেহি অব্যযসঞ্ঞাকৰণতো অব্যযন্তি পৰেসং পসিদ্ধং, তেসন্ত্ৱযং সমাসো অব্যযত্থপুব্বঙ্গমত্তা অনব্যযং অব্যযম্ভৱতীতি অব্যযীভাৱো পসিদ্ধো, অসঙ্খ্যস্স সুতত্তা তস্সেৱ ৱিভত্যত্থাদযো ৱিসযভাৱেন ৱিসেসনানীতি ৱিঞ্ঞাযন্তীত্যাহ- ‘অসঙ্খ্যে’চ্চাদি, ইমিনা নেমেসমাসত্থাতি দীপেতি.

তাৱসদ্দস্স কমৱুত্তিযং যো-ত্থো সম্পজ্জতে তমাহ- ‘ৱিভত্য’চ্চাদি, ৱিভত্যত্থে উদাহৰিত্ৱাতি ৱিভত্যত্থৱিসযে ৱত্তমানস্সাসঙ্খ্যস্স ইত্থিসদ্দেন সমাসমধিত্থীতি উৱাহৰিত্ৱা, নিচ্চযমাসান মৱিগ্গহো, অসকপদৱিগ্গহো ৱা যুত্তো, অঞ্ঞথা অনিচ্চতাপত্তীত্যাহ- ‘নিচ্চসমাসত্তা’ইচ্চাদি.

অসকপদেন অনত্তনিযপদেন অঞ্ঞপদেন ৱিগ্গহো অসকপদৱিগ্গহো, তেন, এত্থ হি যথা কুম্ভস্স সমীপংত্যঞ্ঞপদৱাক্যে সমীপ সদ্দেনুপসদ্দৱচনীযস্স ৱুত্তত্তা উপসদ্দো নপ্পযুজ্জতে, যথা ইত্থী সূতি এত্থাধিসদ্দৱচনীযস্সা (ধা)ৰত্থস্স সত্তমিযা ৱুত্তত্তা নাধিসদ্দোতি ‘ইত্থীসূ’তি অঞ্ঞপদৱাক্যং ৱুত্তং, কথাপৱত্তাতি ত্ৱাধেয্যো পদস্সনং, এৱং সব্বত্থোন্নেযং, অসকপদৱিগ্গহেনাত্থোৱ ৱুত্তো,

অধিসদ্দস্স পন পুৰতোৱট্ঠিতস্সাধাৰে ৱত্তমানস্স তংসমানাধিকৰণেন সত্তম্যন্তেনিত্থিসদ্দেন সহ সমাসোতি দস্সেতুমাহ-‘অধিসদ্দো’চ্চাদি.

স্যাদিলোপোতি অধিসদ্দতো ইত্থিসদ্দতো চ পৰেসং সত্তমী বহুৱচনানং লোপোতি অত্থো. অত্ত (ভাৱ) সম্পত্তীতি সৰীৰসম্পত্তি অধিপ্পেতাতি ব্ৰহ্মসদ্দস্স সৰীৰং অত্থোতি আহ- ‘ব্ৰহ্মং সৰীৰন্তি, কত্থচী উত্তৰপদত্থপ্পধানত্তাৱাসঙ্খ্যসমাসস্স ‘সম্পন্নং ব্ৰহ্ম’ন্তি ৱিগ্গহো ৱুত্তো.

সমাসৱিভত্তিযাতি সমাসতো উপ্পন্নৱিভত্তিযা, সকলো পদেসসকলো, পৰিগ্গহাপেক্খাতি অভ্যুপগমাপেক্খাযাতি অত্থো, অভ্যুপগমেপি হি পৰিগ্গহসদ্দো–

সপথে পৰিৱাৰে চ, মূলাভ্যুপগমেসু চ;

ৰৱিম্হি ৰাহুগহিতে, দাৰেসু চ পৰিগ্গহো’’তি নিঘণ্টু.

সকলস্স ভাৱো সাকল্যং-সকলসদ্দপ্পৱত্তিনিমিত্তং, তম্পন নিস্সেস [মতনিস্সেস (পোত্থকে)] গ্গহণা পুথু ভৱতীত্যাহ- ‘অসেসগ্গহণ’ন্তি, তিণানং সাকল্যন্তি ৱিগ্গহো, তিণসদ্দেন হি তিণসহিতানি গহিতানি, তেনেৱ ৱক্খতি ব্যতিৰেকনযে- ‘তং সব্বং তিণসহিতমজ্ঝো- হৰতী’তি, সতিণমজ্ঝোহৰতীতেত্থাধিপ্পাযত্থ মাহ-‘যাৱা’তিআদি.

তিণসদ্দো উপলক্খণং সেসা-নজ্ঝোহাৰিযানং, তেনাহ ‘তিণাদিকম্পী’তি. পৰিগ্গহাপেক্খাযন্তভূতস্স গহণত্থং ‘‘অব্যযং ৱিভত্তিসমীপা’’দিসুত্তে ‘সাগ্যধীতে’তি নিপ্ফাদনত্থমন্তৱচন মুদাহতম্পাণিনিনা, তম্পি সাকল্যেযেৱাহৰিতুং [সাকল্লেনোদাহৰিতুং] সাগ্যধীতেত্যূদাহটন্তি দস্সেতুং ‘ততো’ত্যাদি ৱুত্তং.

ততোতি যতো সকলসকলে ন ৱত্ততি, পৰিগ্গহাপেক্খায সমত্তিযা অন্ততো সকাসা সাকল্যং ন ভিজ্জতেতি সম্বন্ধো, সমত্থিযম্পি অন্তে উদাহৰণন্তি সেসো.

অগ্গিপৰিযন্তন্তি অগ্গিঅত্থো গন্থো তাদত্থিযা অগ্গি, সোপৰিযন্তো-স্স অজ্ঝেযস্সাতি অগ্গিপৰিযন্তং, যত্তকস্সাজ্ঝেযস্স পৰিগ্গহো, তস্স অগ্গি পৰিযন্তো, অগ্গিনা পৰিযন্তভূতেন সহিতো সকলোতি ৱিগ্গহো, অগ্গিনো সাকল্যন্তি ৱা.

সদ্দিকানন্তি ব্যাকৰণঞ্ঞূনং. অত্থাভাৱেইত্যত্থগ্গহণং ইতৰেতৰাভাৱে ধম্মাভাৱে চ মা সিযাতি, অতোযেৱ চোচ্চতে ‘অথেতৰেতৰাভাৱে’ইচ্চাদি, ইতৰস্মিং ইতৰস্স অভাৱো ইতৰেতৰাভাৱো, গো অস্সো ন ভৱতীতি হি অত্থন্তৰত্তং নিসেধীযতে, ন ৱত্থুভাৱো, ব্ৰাহ্মণো ন ভৱতীত্যত্ৰপিব্ৰাহ্মণত্তধম্মো নিসেধীযতে, ন ৱত্থুভাৱো, পৰত্তাতিআদিনা ৱিপ্পটিসেধ ৱিসযমাহ.

অতিক্কমাভাৱেতী এত্থ অতিক্কমাতি পঞ্চমিযা অসমাসনিদ্দেসোতি আহ- ‘অতিক্কমা’তি, ন পনুপ্পন্নস্স পচ্ছাতি ইমিনা অতিক্কমাভাৱো নাম উপ্পন্নস্স পচ্ছা অভাৱোতি দস্সেতি.

নিত্তিণন্তি উত্তৰপদত্থপ্পধানো-সঙ্খ্যসমাসো. সম্পতিসদ্দস্স সামঞ্ঞৱচনত্তেপি ইধাধিপ্পেতং কালং দস্সেতুমাহ- ‘উপভোগস্সে’’চ্চাদি, উপভোগো কম্মসাধনো লহুপাৱুৰণস্স নাযমুপভোগকালোতি ৱিগ্গহো, (অতি) লহুপাৱুৰণন্তি ৰূপসিদ্ধীতি দস্সেতুং লহুপাৱুৰণস্সাতিআদি ৱুত্তিযং ৱুত্তং.

যোগ্গং ৰূপন্তি ৱিগ্গহে অনুৰূপং, ননু চাত্ৰ নিচ্চসমাসত্তাসপদৱিগ্গহেন ভৱিতব্বংত্যাসঙ্কিযাহ-‘ৱিচ্ছায’মিচ্চাদি, অনুসদ্দেন হি যোগে ৱিচ্ছাযং ‘‘অনুনা’’তি (২-১০) দুতিযা ৱিধীযতে, ৱাক্যেযেৱাস্স চ পযোগো নাঞ্ঞত্ৰেতি ৱাক্যম্পি ভৱতীতি মঞ্ঞতে. সকিখীতি এত্থাপি ‘‘অকালে সকত্থে’’তি (৩-৮১) সহস্স সো.

সদিসো কিখিযাতি এত্থ কিখিযা পসিদ্ধভূতায সাধিযস্স সাধনভাৱেন গহিতায সধম্মত্তেন কোচি সাধিযো সদিসোতি ৱুত্তোতি কিমিধ সদিসো অপ্পধানং [পধানমেৱাতি অত্থো] তথা সতি পুপ্পপদত্থপ্পধানেনাসঙ্খ্যসমাসেন সকিখীতি এত্থ ন ভৱিতব্বন্তি আহ-‘ননুচে’ত্যাদি, কিখিযাতি সম্বন্ধে ছট্ঠী, এত্থ পন সদিসত্তস্স কিখীযা-প্পটিবদ্ধত্তাপ্পধানত্তং. নেতদত্থীতিআদিনা যথাৱুত্তং চোদনং পৰিহৰতি.

যথা দেৱদত্তোতি এত্থ যদি সমাসো ভৱেয্য, দেৱদত্তেন সদিসো যথাদেৱদত্তন্তি ভৱেয্য, পটিসিদ্ধত্তা পন (ন) সমাসোতি, কিখীতি মক্কটস্সাভিধানং. জেট্ঠানুক্কমেনাতি ৱুত্তত্তা অনুজেট্ঠন্তি ততিযন্ততা গম্যতে. চক্কেন যুগপদি সচক্কং.