৩৬. যতো
ৱিসুং কৰণং নিদ্ধাৰণং, জিনিন্দবুদ্ধাচৰিযেন ‘‘কিমত্থম্পুনৰিদং ৱচনং যাৱতা নিদ্ধাৰিযমানো-ৱযৱো সমুদাযব্ভন্তৰো, তত্থ যদা সমুদাযস্সা-ধিকৰণত্তং ৱত্তুমিচ্ছীযতে, তদা সত্তমী সিদ্ধাৱ, যথা ৰুক্খে সাখাতি, যদা ত্ৱৱযৱসম্বন্ধো তদা ছট্ঠী, যথা ৰুক্খস্স সাখাতি সচ্চমেতং পপঞ্চত্থন্তু ৱচন’’ন্তি ৱুত্তং, তঞ্চেত মযুত্তন্তিদস্সেন্তো আহ-‘ন সালযো’চ্চাদিসূকযুত্তানিধঞ্ঞানি সূকধঞ্ঞানি, আহিতা অৱট্ঠিতা, আধেয্য ভূতাতি ৱুত্তং হোতি. যতোতি আহিতত্তকাৰণা, ততোতি যতো জিনিন্দবুদ্ধিৱচনমেৱমযুত্তং, তস্মা কাৰণা. ‘পঞ্চমী ৱিভত্তে’’তি (২-৩-৪২) পাণিনীয সুত্তং, তদাহ-‘সমুদাযতো’চ্চাদি, সুততো সকাসা সীলং অতিসযেন সেয্যোতি সম্বন্ধো, ‘‘নিদ্ধাৰণে ছট্ঠী সত্তমীসু পত্তেসু তদপৱাদো, যং যোগো’’তি পৰেহাখ্যাযতে, তত্থ তাৱ নিদ্ধাৰণমেৱেত্থ নত্থি কুতো ছট্ঠীসত্তমীনং তত্থপ্পৱত্তি, যতো তাসং বাধনত্থমিদমাৰব্ভতেতি দস্সযমাহ-‘নাত্ৰ জাত্যাদীহি’চ্চাদি, নহিচ্চাদিনা জাত্যাদীহি নিদ্ধাৰণাভাৱং দস্সেতি, জচ্চাদীনন্তি নিদ্ধাৰণে ছট্ঠী, কুতো ন ভৱতিচ্চাহ-‘জচ্চাদিসম্বন্ধেনে’চ্চাদি, অতং ব্যপদেসতোতি সীলত্তাদিব্যপদেসাভাৱতো, পুন নিদ্ধাৰণাভাৱে হেত্ৱন্তৰমাহ-‘তুল্যানঞ্চে’’চ্চাদি. সাধুনিপুণেহি যোগে পূজাযং গম্মমানাযং সত্তমী, তথা অসাধুযোগে, তথা পসিতউস্সুক্কেহি যোগে ততিযাসত্তমিযো, তথা লোপন্তনক্খত্তসদ্দা চ তেন তেন ৱচনন্তৰেন পাণিনিযেহি ৱিহিতা, তং সব্বং তংতংকাৰকৱচনিচ্ছাযমেৱ সাধেতুং ‘মাতৰি সাধু’ ইচ্চাদযো উদাহটা কেসেসু পসিতো পসত্তো, অৱবদ্ধোতি অত্থো, কেসেহি কৰণভূতেহি পসিতো ভৱতি, কত্তুভূতেহি ৱা পসিতো কতোতি অত্থো, ফুস্সেনিন্দুযুত্তেন লক্খিতো কালো সোযমিত্যভেদেন সম্বন্ধা ফুস্সে, তেন কৰণভূতেন.