২. দুতিযকণ্ড ৱণ্ণনা
১. দ্ৱেদ্ৱে
অৱযৱসম্বন্ধেতি স্যাদ্যৱযৱীসমুদাযেন দ্ৱেদ্ৱেতি ৱুত্তানমৱযৱানং সম্বন্ধে, অতেত্থ ৱুত্যনুকূলায পঞ্চিকায ৱা ভৱিতব্বং, পঞ্চিকানু কূলায ৱুত্তিযা ৱা, ন চেত্থ দ্ৱিন্নমঞ্ঞোঞ্ঞানুকূলতা দিস্সতি, তথাহি ৱুত্তিযং-‘একানেকত্থেসু ৱত্তমানতো নামস্মা’তি এত্তকমেৱ পকতিৱিসেসনৱসেন ৱুত্তং, পঞ্চিকাযন্তু তব্বিসেসন ৱসেন চ পচ্চযত্থৱিসেসনৱসেন চ অত্থো দস্সিতো, তদেৱ মুভিন্নন্নাঞ্ঞমঞ্ঞানুকূলতা দিস্সতি, ততো এত্থ যথা দ্ৱিন্নমঞ্ঞোঞ্ঞানুকূলতা সম্পজ্জতি, তথা ব্যাচিক্খিস্সাম ‘‘যদি পনেত্থ ৱুত্যানুকূলা পঞ্চিকা ভৱেয্য পচ্চযত্থপক্খো জহিতব্বো সিযাতি ‘তে…পে… একানেকত্থেসু’তি চ, তেন…পে… যোজনিয’ন্তি চ এতেসং জহিতব্বতায বহুপাঠৱিলোপো আপজ্জতি, যদি পন পঞ্চিকানুকূলা ৱুত্তি ভৱেয্য ৱুত্তিযং কিঞ্চিমত্তং পক্খিপিতব্ব মত্তমেৱ সিযাতি বহুৱিলোপাপত্তি (ন) হোতীতি এতেসং দ্ৱেদ্ৱে হোন্তি একানে কত্থেসু ৱত্তমানতো নামস্মা’তি ৱুত্তিযা ভৱিতব্ব’’ন্তি, এৱঞ্হি সতি সত্থন্তৰেনাপি সহ ঘটতে, সুত্তে ‘দ্ৱেদ্ৱেকানেকেসু নামস্মা’তি ৱুত্তত্তা ‘একানেকেসূ’তি ইদং পচ্চযৱিসেসনং ৱা যুজ্জতি
পকতিৱিসেসনৱসেন ৱা যদেতং পচ্চযৱিসেসনং, তদা সামত্থিযা একানেকেসূতি পকতিৱিসেসনম্পি লব্ভতি, তত্থ সামত্থিযমত্থ বলং, তথাহ্যেকাদীসু ভৱন্তা পকতিৱাচ্চানমেৱেকত্তাদিঅব্যতি ৰিত্তঅত্থমত্তাদীৰূপানং জোতকা স্যাদযো কথমেকত্তাদীসু ৱত্তমানতো নামস্মা অঞ্ঞতো সিযুন্তি যথাৱুত্তনামৱিসেসাক্খেপো, তথা ইত্থিণাদিপ্পচ্চযাদীনম্পি পন পকতিৱিসেসানুপাদানেপি যতো ধাত্ৱাদি ৱাচ্চোত্থো নত্থি, সামত্থিযা ততো, ধাতুত্যাদ্যন্তেহি [ত্যাদ্যন্ত ৱাচ্চেহি (পোত্থকে)] ন হোন্তে ৱিত্তিপচ্চযা, তথা ণাদিপচ্চযাপি… ৱিভত্যন্তা ৱিধানতো, যদেতম্পকতিৱিসেসনং তদাপি সামত্থিযেনেৱ একত্তাদীসু ৱত্তমানতো নামস্মা তজ্জোতনায ভৱন্তা স্যাদযো কথমঞ্ঞত্থ হোন্তি অসম্ভৱাতি একানেকেসু দ্ৱেদ্ৱেতি লব্ভতি, অথৱা সৰূপেন অৱুত্তম্পি সামত্থিযেনেকানেকত্থেসূতি গম্মমানং ৱুত্তমেৱ হোতীতি কত্ৱা‘তেচা’তিআদিকং ৱুত্তন্তি গহেতব্বং, একানেকেসু ৱত্তমানতো নামস্মাতি কিমত্থং অসত্ৱভূতায কিৰিযাযেকত্তাদিসম্বন্ধাভাৱা ক্ৰিযত্থাচ ত্যাদীহি যেৱেকত্তাদীনং ৱুত্তত্তা ত্যাদ্যন্তেহি চ ন ভৱেয্যুন্তি পযোজনন্তৰমাহ-‘যম্পনা’তিআদি, পঞ্চকনামত্থস্সাধিপ্পেতভাৱো চেত্থ পক্খস্সেতস্সেৱ যুত্তত্তা. তথাহি সঙ্খ্যাকম্মাদযো নাম ৱাচ্চস্স দব্বস্স ধম্মো সকত্থো-পসজ্জনো চ সদ্দো দব্বেযেৱ ৱত্ততে… দব্বেযেৱান্যনযাদিৱোহাৰা, তত্থ দব্বৱাচিনা সদ্দেন দব্বধম্মানমব্ভন্তৰীকৰণন্তি নাযুত্তমেতং নামেন পঞ্চন্নমভিধানং, ৱিভত্তিযো পন জোতিকা, ইত্থিপচ্চযা চ ইত্থিলিঙ্গস্স, তথা চাম্হেহি ৱুত্তং সম্বন্ধচিন্তাযং–
সদ্দো সকত্থং ৱত্ৱান, পদত্থং দব্বসঞ্ঞিতং;
সমৱেতং ৱদে লিঙ্গং, সঙ্খ্যং কম্মাদিকম্মি চেতি.
একানেকেসু স্যাদীনং যথাক্কমং দস্সেতুং ‘তেনা’তিআদি ৱুত্তং, তেনাতি যেন পঞ্চকো নামত্থো অধিপ্পেতো একাদীসু চ অত্থেসু জো-তনীযেসু স্যাদযো ৱিধিযিস্সন্তি তেন, সব্বত্থাতি ‘অংযো’আদীসু সব্বত্থ, সভাৱতোত্যাদিকস্সাযমধিপ্পাযো ‘‘যদ্যপি স্যাদযো একানেকেসু হোন্তি তথাপি একাদযো সঙ্খ্যায পৰিচ্ছিন্নে অত্থে ৱত্তন্তি ন সঙ্খ্যামত্তে, সঙ্খ্যায সম্ভৱাভাৱা সঙ্খ্যেযে ভৱতীতি ন সঙ্খ্যাপি স্যাদীনমত্থো’’তি (ন) কেৱলং সকত্থ দব্বাদিযেৱ স্যাদীনমত্থো ন ভৱতি, অপি তু সঙ্খ্যাপীত্যপিসদ্দত্থো, অনেন সঙ্খ্যা ৱিভত্যত্থো চতুক্কো নামত্থোত্যযম্পক্খো নিৰাকতো পঞ্চকো নামত্থোতি দস্সনে সঙ্খ্যাকম্মাদীনং ৱিভত্তিযো জোতিকা হোন্তি, তিকো নামত্থোতি দস্সনে তু সঙ্খ্যাকম্মাদযো ৱিভত্তিৱাচ্চা হোন্তি, ইদানি অধিপ্পেতপঞ্চকনামত্থে সকত্থাদিকং সৰূপতো দস্সেতুং ‘তত্থা’তিআদিমাহ, তত্থ সকত্থো ৱিসেসনন্তি সৰূপাদি যং কিঞ্চি ৱিসেসনত্তেন ৱত্তুমিচ্ছিতং তং সকত্থো নামতি অত্থো, তং দস্সেতি ‘সৰূপজাতিগুণদব্বানি’তি.
বলেন যস্সা ভিন্নেসু, পৱত্তন্তে গগাদীসু;
সা জাত্যভিন্নধীসদ্দা, সুত্তং পুপ্ফেস্ৱিৱান্ৱীতং.
দব্বাধাৰো ততো ভিন্নো, নিমিত্তং তপ্পতীতিযা;
ভাৱাভাৱসভাৱো যো, সো গুণো নিগ্গুণো মতো.
সৰূপং সদ্দৰূপংৱ, জাতিযা যং ৱিসেসনং;
ৱিসেসীযতি যংকিঞ্চি, দব্বং তং সমুদীৰিতং.
ইদানি সৰূপাদিনো ৱিসেসনস্স সকত্থভাৱং জাত্যাদিৱিসেসস্স দব্বভাৱঞ্চ দস্সেতুং ‘তত্থা’তিআদিমাহ, সৰূপে ৱত্ততে সদ্দোতি ৱিযভেদোপচাৰেনাহ-‘সদ্দস্স সৰূপেনা’তি, এত্থ পন গোতি জাতিমত্তৱাচিনি গোসদ্দে পযুত্তে গোসদ্দো জাতিমত্তমাহেতি সো জাতিং ৱিসেসেতি নাম. যট্ঠিআদিসদ্দেহি যট্ঠিআদিসহচৰিতা উপচাৰতো গহিতাতি যট্ঠিআদিদব্বেহি যট্ঠিআদিসহচৰিতা পুৰিসা ৱিসেসীযন্তীতি আহ-‘দব্বম্পি দব্বন্তৰস্স ৱিসেসনভূতম্ভৱতী’তি, যট্ঠিযোপৱেসযাতি যট্ঠিসদ্দৱচনীয যট্ঠিদব্বৱিসিট্ঠে পুৰিসে পৱেসযাতি অত্থো, কুন্তেপৱেসযাতি এত্থাপি এসেৱনযো, যথাৱুত্তচতুব্বিধসকত্থতো পৰোপি অত্থি সকত্থোতি আহ-‘কত্থচী’তিআদি, সম্বন্ধনিমিত্তোতি সম্বন্ধো নিমিত্তং কাৰণং পচ্চযপ্পৱত্তিযা অস্স পচ্চযস্স সোতি সমাসো, এত্থ হি দণ্ডো অস্স অত্থীতি অস্সাতি সামিনো পুৰিসস্স সংসঙ্খাতদণ্ডাদিদব্বেন সহযো সস্সামিসম্বন্ধো, সোপি পচ্চযস্স নিমিত্তং, তথা চ ৱক্খতি-‘দণ্ডপুৰিসসম্বন্ধা দণ্ডীতি পচ্চযো’তি, (কিৰি)যা পদত্থস্সাপি ৱিসেসনত্তেন সকত্থভাৱো জাতিপদত্থাদীনং ৱুত্ত ঠানেযেৱ ৱত্তব্বোতি পাচকোতি এত্থ কিৰিযাকাৰকসম্বন্ধসঙ্খাতং পৰাভিমতং সকত্থম্পি পৰোপদেসেনোপদিসিতুকামো ইধ সম্বন্ধসকত্থস্স ৱুত্তট্ঠানেযেৱ কিৰিযাসকত্থং দস্সেতুং ‘কত্থচি কিৰিযাপী’তিআদিমাহ. নামসভাৱেন ৱিঞ্ঞাযমানং পঞ্চমং নামসঙ্খাতমত্থং দব্বপদত্থেন সঙ্গহেত্ৱা জাতিগুণকিৰিযাদব্বানীতি হি চতুব্বিধো নামত্থো, নামম্পি অন্ৱত্থৰুড়্হিৱসেন দুৱিধং পুমিত্থিনপুংসক লিঙ্গৱসেন তিৱিধম্পি চতুব্বিধং হোতি… যথাৱুত্তে চতুব্বিধে অত্থে নমতি, তে ৱা অত্তনি নামেতীতি ইমিনা কাৰণেন. সামঞ্ঞগুণ কিৰিযাযদিচ্ছাৱসেনাঞ্ঞথাপি চতুব্বিধত্তং নামস্স ৱদন্তি, তত্থাপি যদিচ্ছানামস্স দব্বনামেনেৱ সঙ্গহো ৱেদিতব্বো, ইত্থত্তং এসাতি পসিদ্ধিমা অত্থো, যম্পনাতিআদিনা ৱুত্তমেৱত্থং সাধেতি ‘তত্থে’চ্চাদিনা, অভিধাযকত্তেন জোতকত্তেন, ইকাৰন্ততোতি মুনিসদ্দতো, অঞ্ঞথাতি ইকাৰন্ততো ন ভৱতি চে, অতোতি আদেস ভৱনতো ফলং দস্সিতং ন সিযাতি সম্বন্ধো, ৱুত্তিযং ‘এৱং কুমাৰী কুমাৰিযো’তিআদীসু এৱন্তি যথা পুল্লিঙ্গে ইকাৰন্ততো স্যাদীনমুদাহৰণমনাদেসত্থং ৱুত্তং এৱমিত্থিযম্পি অনাকাৰন্ততোতি দস্সেতি, উপলক্খণং চেতমিনী-নী-ঊ-তি-পচ্চযন্তাদীনং, অসতি…পে… ৱচনেতি ইমিনা পাণিনিযানং ৱিভত্তিসঞ্ঞাৱিধাযকস্স সুত্তন্তৰস্স অত্থিভাৱং দস্সেতি, ‘‘ৱিভত্তিচ’’ (১-৪-১০৪) ইতি হি তেসং সুত্তং, তস্সত্থো ‘স্যাদীনং ত্যাদীনঞ্চ ৱিভত্তিসঞ্ঞা হোতী’তি, ভৱন্তীতি অন্ৱত্থৱসেন ৱিভত্তিসদ্দৱচনীযানি ভৱন্তি, সো (যেৱত্থো) ৱিভত্তিচ্চনেন ৱিভজীযতীতি ৱিভত্তি, কম্মে ক্তিপ্পচ্চযন্তোযং ৱিভত্তি সদ্দোতি দস্সেতি, কথম্পনেতেসু স্যাদীসু ৱিভজীযতিচ্চস্স ৱাক্যত্থাস্সানুগমো যেনেৱং ৱুচ্চতিচ্চাসঙ্কিয যেন যথা চ ৱিভজীযতি তমুপদস্সেন্তো আহ-‘তথা হি’চ্চাদি.
২. কম্মে
ৱুত্তিযং কত্তুকিৰিযাযাতি কত্তুসাদ্যতায তং সম্বন্ধিনিযা কত্তুকম্মট্ঠাযপি দুৱিধায কিৰিযায, অনেকত্থত্তা ধাতূনং কৰোতি এত্থ সম্বন্ধনত্থোতি আহ-‘কৰীযতি অভিসম্বন্ধীযতী’তি, যংকিঞ্চি পদত্থৰূপং সম্বজ্ঝতীতি অত্থো, ইমিনা চান্ৱত্থৱসেনেৱাযং কম্মৱোহাৰো সিদ্ধোতি দস্সেতি, সব্বকাৰকানম্পি পন কিৰিযাসম্বন্ধ সব্ভাৱেপি কিৰিযাভিসম্বন্ধীযমানত্তেনেৱ যং ৱত্তুমিচ্ছিতং তদেৱ কম্মং ৱিঞ্ঞেয্যং, কত্তাদি কত্তু কিৰিযাযাভিসম্বন্ধীযমানত্তেপি কত্তাদিত্তৱচনিচ্ছাযেৱ কম্মং ন হোতি… যস্মা ৱচনিচ্ছাযেৱ কাৰকানি ভৱন্তি, এৱং সব্বকাৰকানম্পি কাৰকন্তৰপ্পত্তিযং তদভাৱো যথাযোগং ৱত্তব্বো, ৱাক্যেকদেসেনেত্যনেন ‘‘দ্ৱেদ্ৱেকা’’দিনো ৱাক্যস্স ‘‘কম্মে দুতিযা’’ইচ্চাদিনো চ একৱাক্যত্তং সূচেতি, পকৰণস্স মহাৱাক্যৰূপত্তা ৱিপ্পকট্ঠানিপি ৱাক্যানি আকঙ্খাদিসভাৱে অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধানুভৱনেনেকৱাক্যভাৱম্পটীপজ্জন্তে, ৱুত্তী হি–
‘‘আকঙ্খাযোগ্গতা সত্তা, বীজং সন্নিধিনো যতো;
ৱিপ্পকট্ঠানি ৱাক্যানি, মহাৱাক্যং কৰোন্ত্যতোতি.
সামঞ্ঞেনাতি কম্মাদ্যৱিসেসেন, পুব্বাচৰিযসমঞ্ঞাৱসেনাহ ‘দুতিযাদিকা’তি, তেন যদ্যপি ত্যাদিনোপি দ্ৱিন্নং পূৰণিযা দুতিযাতি সক্কা ৱোহৰিতুং, তথাপি স্যাদীনং দুকেযেৱ দুতিযাততিযা ৰুড়্হীতি নত্যাদীনং দুকানি দুতিযাদিসদ্দেন গয্হন্তি, ৱিসিট্ঠেসূতি কম্মাদিনা ৱিসেসিতেসু, তিৱিধং কম্মন্তি সকসমযপ্পসিদ্ধিযা কম্মস্স তিৱিধত্তমাহ, অঞ্ঞে তু সত্তৱিধমিচ্ছন্তি, কথং–
নিব্বত্তিৱিকতিপ্পত্তি, ভেদেন তিৱিধং মতং,
তত্থেচ্ছিততমং কম্মং, কম্মংত্ৱঞ্ঞং চতুব্বিধং;
ইচ্ছিতঞ্চানিচ্ছিতঞ্চ, নেৱিচ্ছিতমনিচ্ছিতং,
তথাঞ্ঞপুব্বং নাঞ্ঞপুব্বন্তি, এৱমঞ্ঞং চতুব্বিধন্তি.
তত্থ ইচ্ছিতাদীনি উপৰিযেৱাপি ভৱিস্সন্তি, তত্ৰেচ্চাদিনা তিৱিধং কম্মং সৰূপতো দস্সেতি, তত্থ নিব্বত্তিকম্মমেকে-নেকধা পৰিকপ্পেন্তি, তদিহ পকাসযিস্সাম–
সতী-সতী ৱা পকতি, ন যত্থ পৰিণামিনী,
নিস্সীযতে তং নিব্বত্তি, কম্মমঞ্ঞেসমঞ্ঞথা;
অসন্তং জাযতে যং ৱা, যং সন্তমপ্পকাসতি,
উপ্পত্যা-ভিব্যত্তিযা ৱা, তন্নিব্বত্তীতি ৱুচ্চতীতি.
অযমেত্থ অত্থো ‘‘কটৱিকাৰস্স কাসসঙ্খাতা ৱিজ্জমানা পকতি পৰিণামিনী কটৱিকাৰম্পতি পৰিণমন্তী যত্থপ্পযোগে ন নিস্সীযতে… কটং কৰোতীতেত্থ কেৱলমত্থাৱগমমত্তস্স ৱত্তুমিচ্ছিতত্তা কাসেতি অসুয্যমানত্তা চ, পকতিযা তু সুয্য মানত্তে ৱিকাৰিযং সিযা, তেনেৱ কাসে কটং কৰোতি, তণ্ডুলে ওদনং পচতীতি দ্ৱযত্থো কৰোতি পচতি চ, তস্মা কাসে কৰোতি তণ্ডুলে পচতীতি ৱিকাৰীযতি, কটং কৰোতি ওদনম্পচতীতি নিব্বত্তী যতীতি অত্থো, অসতী ৱা পকতি অৱিজ্জমানত্তাযেৱ যত্থ ন নিস্সীযতে… [(যথা) (পোত্থকে)] ( ) সংযোগং জনযতি ৱিভাগমুপ্পাদযতীতি সংযোগৱিভাগানং কস্সাপি পকতিযা অৱিকাৰত্তা সংযোগৱিভাগৱন্তে হ্যৱিকতেহেৱ তেসং জননতো, তমেৱম্ভূতমনিস্সিতপকতিকং অৱিজ্জমান (পকতি) কং ৱা কাৰিযং নিব্বত্তিকম্মং নামাতি একো, অঞ্ঞেসমঞ্ঞথাতি ৱত্ৱা তন্দস্সেতি ‘অসন্ত’মিচ্চাদিনা, যং অসন্তমৱিজ্জমানং জাযতে, তন্নিব্বত্তিকম্মং, যথা সুখং জনযতি বুদ্ধিমুপ্পাদযতীতি, সন্তং ৱিজ্জমানমেৱ ৱা কেৱলমপ্পকাসিতপুব্বং যং উপ্পত্তিযা অভিব্যত্তিযা ৱা পকাসতি, তম্পি নিব্বত্তিকম্মং, যথা পুত্তং ৱিজাযতিসামঞ্ঞমভিব্যঞ্জযতী’’তি, তদেৱং কেসঞ্চি মতেন অনিস্সিতপকতিকং অৱিজ্জমানপকতিকন্তি দুৱিধং নিব্বত্তিকম্মম্পি অঞ্ঞেসম্মতেন অসন্তং জাযমানং সন্তমপ্পকাসমানন্তি দুৱিধং নিব্বত্তিকম্মম্পীতিসব্বম্পি অট্ঠিতপুব্বমেৱ জাযতীত্যসতো জাননা ন ব্যতিৰিচ্চতিচ্চাহ-‘অসতো জননং কৰীযতী’তি, অৱত্থন্তৰন্তি ওদনাদিনো ক্লেদনাদিলক্খণমঞ্ঞমৱত্থং.
পকত্যুচ্ছেদসম্ভূতং, ৱিকাৰিযং কিঞ্চি কিঞ্চি তু;
গুণন্তৰসমুপ্পত্যা, এৱং সা ৱিকতি দ্ৱিধা.
কিঞ্চি ৱিকাৰিযং কম্মং পকতিযা কাৰণস্স উচ্ছেদেন সম্ভূতং, যথা কট্ঠং ভস্মং কৰোতীতি কট্ঠস্সাচ্চন্তপৰাৱত্তি [পৰাৱত্তিযা (পোত্থকে)], কিঞ্চি পন গুণন্তৰানমুপ্পত্তিযা, যথা সুৱণ্ণং কটকং কেযুৰং ৱা কৰোতীতি এৱং দ্ৱীধা সা ৱিকতি হোতীতি অত্থো, ন ৱিভাৱীযন্তেতি ন গম্যন্তে, সা পত্তি‘পাপীযতি ৱিসযীকৰীযতী’তি কত্ৱা.
যত্ৰ ক্ৰিযাকতো কোচি, ৱিসেসো নাৱগম্যতে;
দস্সনা ৱানুমানা ৱা, সা পত্তীতি পকিত্তিতা.
যত্থ কিৰিযাকতো কিৰিযাসম্পাদিতো ৱিসেসো অতিসযো কোচি নাৱগম্যতে নপ্পতীযতে দস্সনা ৱা পচ্চক্খপ্পমাণেন অনুমানপ্পমাণেন ৱা যথা নিব্বত্তিৱিকতীনমতিসযো পচ্চক্খানুমানা ৱগমনীযো, তত্ৰ হি নিব্বত্তিযং ৱিসেসসিদ্ধিৰতিপসিদ্ধা… অত্থলাভাখ্যস্স ৱিসেসস্সাৱিজ্জমানস্স কিৰিযাকত্তা, ৱিকাৰিযে ( ) [(এৱ) (পোত্থকে)] তু ক্ৱচি পচ্চক্খৱিসযো… কট্ঠং ডহতীতি কণ্হত্তাদিভাৱস্স পচ্চক্খেনেৱোপলব্ভনতো, ক্ৱচিদনুমানগম্মো… দেৱদত্তং ৰোসেতি পসাদযতি ৱেতি ৱিসিট্ঠমুখৱণ্ণাদিকাৰিযানুমেয্যত্তা ৰোসাদিনো, এৱং যত্থ ন ৱিসেসসিদ্ধি অপি তু পত্তিমত্তং, সা পত্তীতি পকিত্তিতা কথিতা, আদিচ্চম্পস্সতি ধম্মমজ্ঝেতীতি অযমেত্থ অত্থো, কথঞ্চৰহি অসন্তস্স [সন্তস্স (পোত্থকে)] পত্তিকম্মস্স কিঞ্চি (অকৰোন্ত)স্স কাৰকত্তং, ন হি কিঞ্চি অকৰোন্তং কাৰকম্ভৱিতুমৰহতীতি উচ্চতে-
দস্সনক্খমতাভাসো, পগমব্যত্তিআদযো;
ৱিসেসা পত্তিকম্মস্স, ক্ৰিযাসিদ্ধিযমিচ্ছিতা.
অত্ৰ দট্ঠুং সক্কা ইতি দস্সনে খমতা আভাসোপগমো ৱিসযত্তোপগমো ৱিসযত্তোপগমনং ব্যত্তি চেতি এৱমাদযো ৱিসেসা যথাযোগং পত্তিকম্মস্স কিৰিযানিপ্ফত্তিযং ইচ্ছিতা, ততো তস্স কাৰকত্তন্তি অত্থো, আদিচ্চং পস্সতীতি এত্থ হি আদিচ্চো দট্ঠুং সক্কা, ততোৱ সো দিস্সতি অভিব্যত্তিঞ্চোপযাতীতি দস্সনকিৰিযানিপ্ফাদকত্থেনাস্স কাৰকত্তমুপপজ্জতে, তথা ঞ্ঞত্ৰাপ্যাদিসদ্দগহিতৱিসেসৱসেন কিৰিযাসিদ্ধিতো কাৰকত্তং ৱেদিতব্বং, ননু ৱিকাৰিযম্পি নিব্বত্তিকম্মমেৱ… তেন ৰূপেনাসতোযেৱ জননতো, পত্তিকম্মম্পি কিৰিযাসম্বন্ধৰূপেনাসন্তমেৱ পচ্ছা তথা ভৱতীতি নিব্বত্তিযেৱাতি সচ্চং-
অত্থেসা ৱত্থুট্ঠিতি, সুখুমবুদ্ধিগোচৰপতীত্যনুৰোধেন,
তত্ৰ যম্পেতং ঘটতে, যথা পতীতি সদ্দত্থাৱত্তানতো.
ৱিসেসানুপাদানতোতি ‘‘কম্মে দুতিযা’’তি সামঞ্ঞেন ৱুত্তত্তা ৱুত্তং. কৰীযতি কটো, কতো কটো চ্চেৱমাদীসু ত্যাদিপ্পভুতীহি অতিহিতকম্মাদিনিস্সযেসুপি একত্তাদীসু দুতিযাদযো পপ্পোন্তি নিযমাভাৱা, তথাহি পঞ্চকে নামত্থে কটাদিৱচনীযস্স সম্বন্ধী কম্মাদ্যত্থো, ত্যাদিপ্পভুতীতি অনভি হিতস্স সঙ্খ্যাখ্যস্সাপৰস্স ৱিভত্যত্থস্সাভিধানায অভিহিতেসুপি কটাদীসু কম্মাদীসু দুতিযাদযো সিযুন্তি পাণিনিযা ‘‘কম্মে দুতিযা’’চ্চাদীসু (২-৩-২) ‘‘অনভিহিতে’’তি (২-৩-১) ৱচনমধিকৰোন্তি, ৱেয্যত্তিযাযেৱ দুতিযাদীনপ্পসঙ্গেপি তন্নিস্সযভূতে-কত্তাদ্যত্থে জোতনাযাভিহিতেসু দুতিযাদযো সিযুং, তিকে পন সঙ্খ্যাকম্মাদযো ৱিভত্তি ৱচনীযা, তত্থ যজ্জপি কম্মাদিনো পচ্চযেনাভিধানং, তথাপ্যেকত্তাদযো নাভিহিতাতি তস্স সঙ্খ্যাখ্যস্সাপৰস্স ৱিভত্যত্থস্সাতি ধানায অভিহিতেসুপি কম্মাদীসু দুতিযাদযো সিযুন্তি পাণিনিযা ‘‘কম্মে দুতিযা’’তি ‘‘অনভিহিতে’’তি ৱচনমধিকৰোন্তি, তমুপদস্সেন্তো আহ-‘তত্ৰিদং সিযা’তিআদি, তত্ৰ তস্মিং দুতিযাদি ৱিভত্তিৱিধানে ইদং চোদ্যং সিযা, কিন্তি আহ-‘পঞ্চকে’ইচ্চাদি, অনভিহিতকম্মাদিনিস্সযেসুতি অনভিহিতা কম্মাদযো নিস্সযা যেসমেকত্তাদীনং, তেসূত্যত্থো, দুতিযাদযো ৱিভত্তিযো যথা সিযুন্তি জোতনাযাভিধানায চাতি যুজ্জমানৱসেন অত্থো ৱেদিতব্বো, অভিহিতকম্মাদিনিস্সযেসুপীতি অপিসদ্দেন অনভিহিতকম্মাদিনিস্সযমেকত্তাদিং সমুচ্চিনোতি, আসঙ্কিযাতি পুব্বকিৰিযায ৱুত্তন্তি অপৰকিৰিযা ৱেদিতব্বা, পঞ্চকে তিকে চা ভিহিতকম্মাদিনিস্সযে সেকত্তাদীসু দুতিযাদিপ্পত্তিমাসঙ্কাৱসেন দস্সেত্ৱা চতুক্কৱাদীনম্পি পক্খমুব্ভাৱিয পৰিহৰিতুং ‘যদিচ্চা’দিমাহ, অযন্তেসমধিপ্পাযো ‘‘যদেসা সঙ্খ্যা পাটিপদিকত্থো তপ্পটিপজ্জনে কম্মাদযো ৱিভত্তিৱচনীযা, তদা ‘অনভিহিতে কম্মে’তিআদিনা অনভিহিতগ্গহণং কম্মাদিৱিসেসানমনুভৱন্তমনত্থকং… অভিহিতে ৱিভত্তিৱাচ্চাভাৱতো, যদা পনাযং পক্খো ‘সঙ্খ্যা ৱিভত্তিৱচনীযা’তি তদা ‘‘কম্মে দুতিযা’’ ত্যেৱমাদযো নিদ্দেসা ৱিসযসন্দস্সনমত্তাযেৱ ৱেদিতব্বা’’তি, সব্বথাতি পঞ্চকতিকৱাদীনং চতুক্কৱাদীনঞ্চ মতৱসেন সব্বপ্পকাৰেন, সদ্দত্থাব্যতিৰিত্তত্থমত্তোযেৱাতি ব্যতিৰেকো ব্যতিৰিত্তং, নপুংসকে ভাৱে ক্তো, ন ৱিজ্জতে ব্যতিৰিত্তং ব্যতিৰেকো ভেদো যস্স তং অব্যতিৰিত্তং, অব্যতিভিন্নন্তি অত্থো, সদ্দত্থতো সকত্থতো অব্যতিৰিত্তং অত্থমত্তং অত্থসামঞ্ঞং যস্স ওদনাদিসদ্দস্স সো তথা ৱুত্তো.
কিঞ্চাপি ৱুত্তিযং তব্বাদিণাদিসমাসেহি অভিহিতমৱুত্তং, তথাপি তেহি অভিহিতেপ্যেৱমেৱ দট্ঠব্বন্তি নিদস্সেন্তো আহ-‘এৱ’মিচ্চাদি, কৰ-কৰণে কৰীযিত্থাতি কতো‘ক্তো ভাৱকম্মেসু’তি (৫-৫৬) কম্মে ক্তো, সতিকোতি এত্থ কীতোতি কম্মত্থে ‘‘দিস্সন্তঞ্ঞেপি পচ্চযা’’তি (৪-১২০) ইকো, কম্মতাগম্যতে কিতপ্পচ্চযাদীনং কম্মে ৱিহিতত্তা, এৱঞ্চ ধুহি কিমেকমুদাহৰণং দত্তমাচৰিযেনে ত্যতো আহ- ‘উদাহৰণ’ইচ্চাদি, অনভিহিতেতি ৱচনং ৱিনাপীতি ৱচনং ৱিনা এৱাতি অৱধাৰণে-অপিসদ্দো, সম্ভাৱনেৱা, যদ্যভিহিতেহি ৱচনং ৱিনাপি দুতিযাদীনমপ্পৱত্তি ভৱেয্য, ৱচনসব্ভাৱে তু কথাযেৱ নত্থীতি অত্থো, এৱঞ্চ পনেত্থ দুতিযাদীনমভিহিতে পসঙ্গাভাৱো জানিতব্বো ‘‘পচ্চতে ওদনো, কতো কটোচ্চাদোপি যদি দুতিযাদযো সিযুং পঠমাৱিধানস্সাৱকাসো ন ভৱেয্য ততো সামত্থিযানভিহিতেযেৱ কম্মাদো দুতিযাদযো সকিৰিযা (যং তদ)ভিব্যত্তিযা ভৱিস্সন্তি, পঠমেৱত্ৱভিহিতে’’তি, ন নুচ পঠমাযাকাৰকমৱকাসো ৰুক্খো পিলক্খোতি [ৰুক্খো পিলক্খোতি ক্ৰিযাপদং ন সূযতেতি ৱিভত্যন্তৰস্সপ্পত্তি মঞ্ঞতেভস্সাপদীপ] কিমিদমুচ্চতে অকাৰকন্তি যদ্য কাৰকং নেদম্পযোগমৰহতি ততো যত্থ ৱিসেসকিৰিযান মস্সৱনং তত্থ পদত্থসহচৰিতায সত্তায পতীতিযা ‘ৰুক্খো অত্থি পিলক্খো অত্থী’তি অপেক্খীযতীতি কাৰকত্তং ৰুক্খাদীন মত্থেৱেতি [অত্থেৱেতি ঞ্ঞতং ৱত্থুং পৰং পতিপাদযিতুং সদ্দো পযুজ্জতে ঞ্ঞণঞ্চ সতোইতি যত্ৰ ক্ৰিযাপদন্তৰস্স অপ্পযোগো তত্ৰ উস্সগ্গতো সত্তা পতীতিতুত্থীতি ক্ৰিযাপদানুসঙ্গৰ কত্তৰি ততিযপ্পসঙ্গৰনৱকাসা পঠমা ত্যত্থো-ভস্সপদীপ], ন চ উচ্চং নীচংত্যধিকৰণৱাচিত্তে [ৱাচিকা] নিপাতস্স অত্থীত্যনেন নত্থি সম্বন্ধোতি উচ্চমত্থীত্যাধেয্যস্সেৱ কত্তুত্তং নাধাৰস্সাত্য কাৰকত্তমাধাৰস্সাত্যৱকাসো-ত্থি পঠমাযাতি ‘‘পঠমাৱিধা নস্সাৱকাসো ন ভৱেয্যা’’তি যথাৱুত্তো-যং হেতু অসিদ্ধোতি চ সক্কা ৱত্তুং, অসঙ্খ্যতো পঠমাত্যৱত্ৱা ‘‘পঠমাত্থ মত্তে’’তি (২.৩৯) সামঞ্ঞৱিধানতো সিদ্ধোযেৱ, যং হেতুত্তানভিহিতৱচনমনত্থকমিচ্চেৱ ঠিতং.
যঞ্চাতি চসদ্দো ৱত্তব্বন্তৰসমুচ্চযে অপৰম্পি কিঞ্চি ৱত্তব্বমত্থীতি অত্থো, যঞ্চ ফলং মঞ্ঞতেতি সম্বন্ধো, যদেত্থান ভিহিতাধিকাৰো নত্থি তদা যথা ‘কতো কটো’চ্চত্ৰত্তেন কম্মস্সাভিহিতত্তা দুতিযা ন হোতি তথা ‘কটং কৰোতি ৱিপুলং দস্সনীয’ন্তি কটসদ্দতো উপ্পন্নায দুতিযায (ৱিপুলাদিগতস্স) কম্মস্সা ভিহিতত্তা ৱিপুলাদীহি ৱিসেসনেহি দুতিযা ন সিযা, ততো ত্যাদি তব্বাদিণাদিসমাসেহি কম্মস্সান ভিহিতত্তমত্তেৱাতি ৱিপুলাদীহিপি দুতিযাৱিধানসঙ্খাতং অনভিহিতে’’তি (২-৩-১) অনভিহিত ৱচনস্স অধিকাৰে যঞ্চ ফলং চিন্তযতীতি অত্থো, যুত্তস্সাতিমস্স অত্থো সম্বন্ধস্সাতি, পচ্চেকং কৰোত্যভিসম্বন্ধতাযাতি ‘কটং কৰোতি ৱিপুলং কৰোতি দস্সনীযং কৰোতি’চ্চেৱং পচ্চেকং পচ্চেকং কৰোতিস্সাভিসম্বন্ধতাযাতি অত্থো, কম্মতা অত্থীতি সেসো, এৱং মঞ্ঞতে-‘‘কটং কৰোমীতি পৱত্তো ৱিপুলং কৰোমী দস্সনিযং কৰোমীতি চ পৱত্তোৱাতি ৱিপুলাদীনম্পি পচ্চেকং কম্মতা অত্থেৱ, তত্থেকস্সাভিধানে পৰেকস্স সুখমৱলোকযন্তীতি তদভিধানাযপি দুতিযা ভৱিস্সতী’’তি, পকাৰন্তৰাৱতাৰো নাচৰিযে নোপৰোধিতোতি তম্পি পনেত্থ দস্সযিস্সাম-‘‘কটসদ্দা উপ্পজ্জমানা দুতিযা কটজাতি কম্মমভিহিতৱতী, ন ৱিপুলাদিগুণকম্মং, ততো তদভিধানায চ দুতিযাযেৱ ভৱতি, অথৱা কটোৱ কম্মং, তং সামানাধিকৰণ্যেন ৱিপুলাদীহিপি দুতিযা ভৱিস্সতি, কটং কৰোতি ৱিপুলো দস্সনীযোতি হি ৱুচ্চমানে ৱিপুলাদযো কত্তুসমানাধিকৰণতাযেৱ পতীযেয্যুং তস্মা কটসদ্দসামানাধিকৰণ্যম্পটিপাদযতা ৱস্সমেত্থ দুতিযা কৰণীযা’’তি. নন্ৱেমিচ্চাদিচোদ্যং, এৱন্তি এৱং গুণযুত্তস্স কম্মতায সতি, পপ্পোতীতি কট কম্মে-ভিধানিযে (কতো) তি ক্তপ্পচ্চযস্স কতত্তা উদাৰাদিতো কৰোত্যভিসম্বন্ধা দুতিযা পপ্পোতীতি অত্থো, এৱং মঞ্ঞতেচ্চাদি পৰিহাৰো, অৱযৱেন কম্মং ন ৱদতীতি সম্বন্ধো, অৱযৱেনাতি ৱিসুংৱিসুং, কিঞ্চৰহীতি আহ-‘সভাৱতো সব্বং কম্মং ৱদতী’তি. হোতু কামং উদাৰাদিতোপি ৱুত্তেন ৱিধিনা পঠমা, কতসদ্দতো কা পৱত্ততীতি আহ-‘কতসদ্দতো পি’চ্চাদি, অন্তোভূতো অন্তোগধো নামস্স সদ্দস্স অত্থো যস্মিং কম্মলক্খণত্থেসো অত্থো কম্মলক্খণো অভিহিতো কথিতো সম্পন্নো সম্পজ্জতীতি অত্থো, ননু ‘কতো কটো’চ্চাদো সভাৱতো সব্বকম্মৱুত্তিযা অন্তোভূতনামত্থৱুত্তিযা চাত্থমত্তে হোতি সব্বত্থ পঠমাতি ‘কটং কৰোতি উড়াৰং সোভনং দস্সনীয’ন্তি কটাদিতোপি উপ্পন্নায দুতিযায কম্মস্সাভিহিতত্তা উড়াৰাদীহি পঠমাপ্পসঙ্গো সিযাতি অভিহিতাভিধানপ্পসঙ্গোপগতং চোদনং মনসি নিধাযাহ-‘কটাদিসদ্দো ত্ৱি’চ্চাদি, সামঞ্ঞেনাতি ৱিসুং ৱিসুং কটাদিসামঞ্ঞেন.
‘‘কত্তুৰিচ্ছিততম’’ন্ত্যনেন (১-৪-৪৯) কত্তুনো কিৰিযায সম্বন্ধি তুমিট্ঠতমং তস্মিং ইচ্ছিততমে কম্মসঞ্ঞং ৱিধায নিব্বত্যাদিকেসুতীসু কম্মেসু দুতিযা ৱিধীযতে পাণিনীযেহি, ইচ্ছিততমত্তঞ্চ তদত্থত্তা কিৰিযায, ওদনং পচতি গাৱুম্পযো দোহতিত্যাদো(হি) ওদনাদ্যত্থা পচনাদিকিৰিযাৰব্ভতেতি ওদনপযাদীনমিচ্ছিততমত্তং, তদুপদস্সেন্তো আহ-‘যং কত্তু’চ্চাদি, ৱিভত্তিং ৱিধায দুতিযাভিমতাতি সম্বন্ধো, পুন পযাদিনিপ্ফত্তিনিমিত্তং যংকিঞ্চি দোহনাদিকিৰিযা যুত্তং কৰণাদিৰূপেন অকথিতং গৱাদিকমিচ্ছিতং কাৰকং, তত্থাপি ‘‘অকথিতঞ্চা’’তি (১-৪-৫১) কম্মসঞ্ঞং ৱিধায তেনেৱ দুতিযা ৱিধীযতে, তদুপদস্সেতুমাহ-‘উপযুজ্জমানে’চ্চাদি, অত্ৰ চেৱমকথিতনিযমো কতো ৱাত্তিককাৰেন-
পুচ্ছিচিভিক্খীনং দুহি,যাচীনং নিমিত্তমুপযোগে;
পুব্বৱিধিম্হি-কথিতং, ব্ৰূসাসীনঞ্চ গুণাসত্তন্তি.
উপযুজ্জতে ইট্ঠত্থসিদ্ধিযং ব্যাপাৰীযতীত্যুপযোগো-পযোপ্পভুতি, তস্মিং, নিমিত্তং গৱাদি, অপুব্বৱিধিম্হি অপাদানাধিকৰণাদি পুব্বসঞ্ঞা ৱিধানাভাৱে, ৱিধানে হি মাণৱকা মগ্গং পুচ্ছতি, ৰুক্খা ফলান্যৱচিনাত্যাদি যথাৰহং ভৱতি, গুণাসত্তন্তি গুণেন সত্তং সম্বন্ধী, গুণসদ্দেনেত্থ পধানসাধনং ধম্মাদিকং ৱত্তুমিচ্ছিতং পধানসাধনঞ্হি কিৰিযাযোপকাৰকমুপকাৰিযং পধানভূতং কিৰিযমপেক্খিয গুণো ভৱতি, চো-নুত্তসমুচ্চযে, পধানন্তু ধম্মাদিনো পৱত্তিযা তদত্থত্তা, উপযুজ্জমানঞ্চ তং পযোপভুতিচেতি ৱিসেসনসমাসং কত্ৱা উপযুজ্জমানপযোপ্পভুতিনো নিমিত্তন্তি ছট্ঠীসমাসো, পভুতি সদ্দেন গৱাদিনো গহণং, আদিসদ্দেন গোমন্তাদিনো, দুতিযেনাদি সদ্দেন অধিকৰণাদিনো, চতুত্থেন ৱিনযাদিনো, ৱিধানন্তি দুতিযা ৱিধানং, দুতিযাৱিধানমভিমতন্তি যোজনীযং. পাণিনিযেহি ‘‘তথা যুত্তঞ্চানিচ্ছিতং’’ (১-৪-৫০) ইচ্চনেন কম্মসঞ্ঞং ৱিধায ‘‘কম্মে দুতিযা’’ (২-৩-২) ত্যনেনেৱ দুতিযা ৱিধীযতে, তন্দস্সেতুমাহ-‘যেনে’চ্চাদি, ‘‘তথা যুত্তঞ্চানিচ্ছিত’’ন্তীমস্স অত্থো যেনেৱেচ্চাদিপঞ্চিকাপাঠানুসাৰেন ৱেদিতব্বো, যুজ্জতেতি কিৰিযাভিসম্বজ্ঝতে, যুত্তন্তি কিৰিযাভিসম্বন্ধং, অত্ৰ তু–
যদ্যবুদ্ধ্যাহিলঙ্ঘাদি, তদাহ্যাদিমনিচ্ছিতং;
যদা লজ্জাভযাদীহি, তদেচ্ছি ততমং মতং.
‘‘তথা যুত্তঞ্চানিচ্ছিত’’ন্তি সুত্তেনস্স পৰিযুদাসৱুত্তিতো ইচ্ছিতা অঞ্ঞমনিচ্ছিতমনভিমতমিতৰঞ্চ, ততোযেৱ‘গামং গচ্ছন্তো ৰুক্খমূলমুপসপ্পতী’ত্যত্ৰ নেৱিচ্ছিতনানিচ্ছিতস্সপি ৰুক্খমূলস্স কম্ম সঞ্ঞা সিদ্ধাতি তত্থ ‘‘কম্মে দুতিযা’’তি দুতিযা ৱিধীযতে, তন্দস্সেতি’নেৱিচ্ছিতনানিচ্ছিতস্মা’ইচ্চাদি, ৰুক্খমূলং নেৱিচ্ছিতং পুব্বমনভিমতত্তা, নাপ্যনিচ্ছিতং অপ্পটিকূলত্তা, গামগমেন হ্যস্স তপ্পৰতা, ৰুক্খমূলোপসপ্পনন্তু পসঙ্গাগতন্তি ৰুক্খমূলানম্পি কিৰিযাভিসম্বন্ধো অত্থেৱ, অত্ৰাপি-
নেৱিচ্ছিতানিচ্ছিতন্তু, মবুদ্ধিযুপসপ্পনে;
মূলং ৱিস্সমনত্থন্তু, তমিচ্ছিততমং সিযা.
ব্ৰূসাসিনঞ্চাতি চসদ্দোপসঙ্গহিতে দস্সেতুমাহ-‘এৱ’মিচ্চাদি, এত্থ গামদেৱদত্তগগ্গানমকথিতসঞ্ঞা, অজাদযো ত্ৱিচ্ছিততমা, আদিসদ্দেন ‘পত্থেতি গাৱুং পুৰিসং দ্ৱিজো’ত্যাদযো সঙ্গহিতা, নযতিনী=পাপুণনে, ৱহতি ৱহ=পাপুণনে, হৰতি হৰ=হৰণে, জযতিজি=জযে, সব্বত্থলেচ এত্তে অযাদেসে চ ৰূপং, দণ্ড=দণ্ডনে চুৰাদিত্তা ণিম্হি ৰূপং, অথ ‘‘অধিসীট্ঠাসানং কম্মং’’ত্যাদিনা (১-৪-৪৬) তেন তেন কম্মসঞ্ঞং ৱিধায ‘পঠৱিং অধিসেস্সতী’তি আদো (তত্থ) তত্থ ‘‘কম্মে দুতিযা’’তি (২-৩-২) দুতিযা ৱিধীযতে তেহি তেহি সত্থ কাৰেহি, সব্বত্থেৱেত্থ লোকস্স কম্মৱচনিচ্ছাতি কমেনেতংঞ্ঞসঞ্ঞাপুব্বকং কম্মমুপদস্সেন্তো আহ-‘অধিপুব্ব’ইচ্চাদি, যায ৱত্তিচ্ছায দুতিযা সিযা তায ৱত্তিচ্ছায কম্মতা কথংহিনামাতি সম্বন্ধো, নেৱ উপলব্ভন্তীতি কদাচিকস্সচি সিযাতি সম্বন্ধো, পযতিতব্বন্তি সুত্তন্তৰমাৰব্ভনীযং, তত্থেৱং কিং ভৱতো মনসি দোসধিজম্ভনেনাতি অত্থো, ধম্মেতি এত্থাপি এৱং সদ্দং যোজেত্ৱা অত্থো ৱেদিতব্বো, যথা আধাৰে কম্মৱচনিচ্ছা, তথেহাপি আধাৰৱচনিচ্ছাতি অত্থো, তেনেৱাহ-‘ধম্মেতি আধাৰৱচনিচ্ছা’তি, ধম্মে অভিনিৱিসতেতি সম্বন্ধো, এৱংসদ্দসমানত্থত্তা তথা সদ্দস্স তদত্থানুসাৰেনেৱ ৱিঞ্ঞাযতীতি তথাসদ্দস্স অত্থো ৱিসুং ন ৱুত্তো, পানঞ্চ আচাৰোচ পানাচাৰং, তংপানাচাৰমস্স আধাৰস্স তস্মিং তপ্পানাচাৰে, পানত্থাচাৰত্থধাতুসম্বন্ধী যো নদ্যাদি কো আধাৰো সো পানাচাৰৱাযেৱাতি আহ- ‘পানত্থাচাৰত্থানং ধাতূনমাধাৰে’তি, কেসঞ্চীতি অনিযমেন কেসঞ্চি সদ্দসত্থকাৰানং, এত্থাতি এতস্মিং আধাৰৱচনিচ্ছাপক্খে, পতিপৰীহি ভাগেচেত্যৱসিদ্ধাতি ইমিনা পতিসদ্দস্স ধাতুনা অযুত্ততং দস্সেতি… যদি যুজ্জেয্য ছট্ঠিযাভাৱা, তেনাহ-‘যদাত্ৱি’চ্চাদি, ৱুত্তিযং তেনাতি তসদ্দেন, অপিসদ্দোপসঙ্গহিতং ততিযম্পি গহেত্ৱা ৱাচাতি বহুৱচননিদ্দেসো.
৩. কাল
যদা কালদ্ধানমিচ্চাদিনা‘মাসমাসতে কোসং সযতি’চ্চাদো অকম্মকেহিপি যোগে কালভাৱদ্ধদেসানং পৰেহি কম্মত্তমনুঞ্ঞাতন্তি চ, যদাত্ৱিচ্চাদিনা তু কিৰিযাৱ সব্বেনসব্বং ন সূযতি, তথা সতি কুতো চ কম্মত্তন্তি তেহেৱ ৱুত্তন্তী চ দস্সেতি, গম্ম মানকিৰিযাযোগোপি ন নিস্সিতো… মাসমাসতেচ্চাদীসু আসনাদি [আসনাদীসু (পোত্থকে)] কিৰিযানং মাসাদিযোগো ৱিয কল্যাণিত্তগুণাদিযোগো চ লোকস্স পতীতিপথমুপযাতীতি, ন সিজ্ঝতীতি কিৰিযা ন হোন্তি গুণদব্বানীতি কিৰিযাসম্বন্ধাভাৱা কম্মত্তাভাৱোতি ন সিজ্ঝতি, গুড়েন মিস্সা ধানা ভজ্জিতযৱা গুড়ধানা. অজ্ঝযনকিৰিযায পব্বতেন চ মাসকোসানং সাকল্লেন সম্বন্ধাভাৱা অচ্চন্তসংযোগাভাৱোতি মাসস্সাতিআদীসু ন দুতিযা. পুব্বণ্হে সমযন্তি ইমিনা পুব্বণ্হে সমযোতি সত্তমীআমাদিসমাসং দস্সেতি, অচ্চন্ত মেৱাতি ইমিনা সমযস্স সাকল্লেন ৱিহৰণকিৰিযায সম্বন্ধমাহ, যংসমযং কৰুণাৱিহাৰেন ৱিহাসি, তং একংসমযন্তি সম্বন্ধো, উপসঙ্কমনকিৰিযাযচ্চন্তমেৱ যুত্তোতি ইমিনা নিৱাসনৱিহৰণ কিৰিযাহিপি পুব্বণ্হসমযাদীনমচ্চন্তমেৱ যুত্ততং উপলক্খেতি, পকাৰন্তৰেনাপি সিদ্ধিযমাসঙ্কমুব্ভাৱযতি ‘যদা ত্ৱি’চ্চাদিনা, ৱিভত্তিযা ৱিপল্লাসো যথাপকতমতিক্কম্ম অঞ্ঞথা ভৱনং, ইধ পন সত্তমি যম্পত্তাযং সত্তম্যত্থে বাহুলকেন ‘‘কম্মে দুতিযা’’চ্চেৱ দুতিযাপ্পত্তি.
ততিযাভিমতাতি ‘‘অপৱগ্গে ততিযা’’তি (২-৩-৬) ৱচনেন পাণিনিযানংপপঞ্চত্তমভিমতা, কথম্পন কালদ্ধানং কৰণত্তমিচ্চাসঙ্কিয কৰণত্তমেসম্পটিপাদেন্তো আহ-‘তথাপি’চ্চাদি, তথাপীতি ৱুত্তক্কমেন কৰণত্তসম্ভৱা ততিযায ৱিজ্জমানাযপি, সিযাতি ততিযা সিযা, তঞ্চাতি তং কৰণঞ্চ. কাৰকমজ্ঝেতি এত্থ ছট্ঠী সমাসো কাৰকসদ্দেন চ সত্তিকাৰকং গহিতন্তি (আহ) ‘দ্ৱিন্নং কত্তুসত্তীনং মজ্ঝে’তি, অভিন্নস্সাপি হি একস্স দেৱদত্তাদিকত্তুনো ভিন্নানং তংসমৱেতানং কত্তুসত্তীনং মজ্ঝে কালদ্ধানানি, সত্তিভেদমেৱ ব্যঞ্জযমাহ-‘তথাহি’চ্চাদি, একত্থাতি একস্মিং দেৱদত্তে, দ্ৱীহেতীতে (ভুঞ্জিক্ৰিযা) সাধনন্তি সম্বন্ধো, দ্ৱিন্নং অহানং সমাহাৰো দ্ৱীহং তস্মিং. ইসুমসতীতি ৱা, ইসুম্হি আসো অস্সেতি ৱা নিপ্ফন্নেন ইস্সাসসদ্দেন গম্মমানং কিৰিযং দস্সেতি ‘ইস্ৱসনে’তি, নন্ৱিচ্চাদি চোদ্যং, ধনুপঞ্চসতং কোসো, এৱমঞ্ঞতেচ্চাদি পৰিহাৰো, ছট্ঠিযাসম্পত্তাযন্তি কোসস্সেকদেসেতি এৱং ছট্ঠিযা সম্পত্তাযং, মুত্তসংসযেনেদং সমানন্তি মুত্তো সংসযো যস্মিং অৱধ্যাদো তেনেতং তুল্যন্তি অত্থো. ৱুত্তিযং অভিমতাতি ‘‘সত্তমী পঞ্চমিযো কাৰকমজ্ঝে’’তি (২-৩-৭) ৱচনেন সত্তমীপঞ্চমিযো পপঞ্চত্তমভিমতা, দ্ৱীহে ভুঞ্জিস্সতীতি দ্ৱীসু দিৱসেসু গতেসু ভুঞ্জিস্সতীতি অত্থো, ‘‘যব্ভাৱো ভাৱলক্খণ’’ন্তি (২-৩৬) সত্তমী, সকসককাৰকৱচনিচ্ছাযেৱাতি হি ইদং বাহুল্লং নিস্সায ৱুত্তং, দ্ৱীহা ভুঞ্জিস্সতি কোসা ৱিজ্ঝতীতি দ্ৱীহা নিক্খম্ম ভুঞ্জিস্সতি, কোসা নিক্খম্ম ঠিতং লক্খং ৱিজ্ঝতি উপাত্তৱিসযো-যমৱধি, কোসে ৱিজ্ঝতীতি কোসে ঠিতং লক্খং ৱিজ্ঝতীতি অত্থো.
৪. গতি
কতচত্থসমাসাতি কতো চত্থসমাসো যেসু তে তথা ৱুত্তা, অঞ্ঞপদত্থৱুত্তযোতি অঞ্ঞপদত্থে ৱুত্তি যেসন্তি ব্যধিকৰণঞ্ঞপদত্থসমাসো, চত্তসমাসে গত্যাদীনং ৱিসুংৱিসুং পধানত্তা তেহি পৰং পযুজ্জমানো অত্থসদ্দো গত্যাদীহি পচ্চেকমভিসম্বজ্ঝতীতি মঞ্ঞতে, অথ সুত্তে ‘পযোজ্জে’ইচ্চেতাৱত্যুচ্চমানে পযোজ্জো সযং কত্তাতি কথং ৱিঞ্ঞাযতি যেন ‘পযোজ্জে কত্তৰী’তি ৱিৱৰণং কতমিচ্চাসঙ্কিযাহ-‘গত্যাদ্যত্থ’মিচ্চাদি, আদিসদ্দেন বোধা দীনং গহণং, তক্কিৰিযাসমত্থোৱাতি তস্সা গত্যাদিকায কিৰিযায সমত্থো এৱ নিযুজ্জতেতি সম্বন্ধো, কিৰিযাকৰণে সমত্থো নাম কত্তাৱাতি আহ-‘সোচ কত্তা’তি. দুতিযায সিদ্ধাযাতি ৱক্খমাননযেন পযোজ্জস্স কত্তুনো কম্মত্তসিদ্ধিযা ‘‘কম্মে দুতিযা’’তি সুত্তেনেৱ কম্মে দুতিযায সিদ্ধায. কিং লক্খণো-যং নিযমো যদত্থমি দমাৰভীযতিচ্চাহ-‘গত্যাদ্যত্থান’মিচ্চাদি, পচ্চুদাহৰীযিস্সতে ‘এতেসমেৱে’চ্চাদিনা, তথাচাব্ভুপগমে, পযোজ্জো কত্তা ন কম্মং ত্যব্ভুপগম্ম পযোজ্জে কত্তৰী’তি ৱিৱৰিতন্তি অত্থো, সামত্থিযম্পনইচ্চাদিনা সামত্থিযসৰূপমাহ, গতি আদ্যত্থানন্তি পদচ্ছেদো, নিযুজ্জমানো পযোজকব্যাপাৰসঙ্খাতায কিৰিযায সম্বন্ধীযমানত্তা কম্মভূতোৱ ভৱতীতি অত্থো, অযমেত্থাধিপ্পাযো ‘‘গমনাদিকিৰিযায সাধনত্তা যদিপি পযোজ্জো কত্তা, তথাপি সো পযোজকেন গমনাদীসু ব্যাপাৰিযমানো পযোজকস্স ব্যাপাৰলক্খণায কিৰিযায সম্বন্ধীযমানো যদি কম্মং ন হোতি অঞ্ঞথা কিং হোতীতি অঞ্ঞথানুপপত্তিলক্খণেন সামত্থিযেন কম্মভূতোৱ হোতী’’তি [(অত্থো) (পোত্থকে)] ( ), পতীযতেতি ইমিনা পতীতিৱসেনেৱাস্স কম্মতা, সভাৱতো তু পযোজ্জো কত্তাৱাতিপি ঞাপেতি, পযোজকোতি সব্বত্থ দেৱদত্তাদিকো ৱিঞ্ঞেয্যো, অত্থগহণস্সাতি ‘‘সদ্দাকম্মকভজ্জাদীন’’ন্তি অৱত্ৱা ‘‘সদ্দত্থাকম্মকভজ্জাদীন’’ন্তি অত্থগ্গহণস্স, বোধত্থস্স উদাহৰণন্তি সেসো, ননু ৱচনপ্পযোজনং দস্সযতা ৱচনমেৱোপদস্সিয পঞ্হো কাতব্বো, অথ ‘এতেসমেৱা’ত্যৱিজ্জমানেনেৱ কথং ত্যাসঙ্কিযাহ ‘এতেসমেৱে’চ্চাদি, হেট্ঠা ৱুত্তক্কমেন নিযমত্থত্তা ৱচনস্স এৱকাৰো লব্ভতি, সম্বন্ধিৱচনত্তা এতসদ্দস্স তেন যথাপঠিতা গত্যাদযোৱ ৱিসেস্সভূতা সঙ্খেপেন পৰামসীযন্তীতি এতে সমেৱাতি কতন্তি মঞ্ঞতে [এৱোসঞ্চাতি মঞ্ঞতে (পোত্থকে)], (গচ্ছতি দেৱদত্তোতি…পে… নহোতীতি) ইমিনা ইমমত্থঞ্চ জোতেতি ‘‘যদিপি কিৰিযাভিসম্বন্ধা পযোজ্জস্স ৱিয কত্তুনোপি কম্মত্তম্পসজ্জতি, তথাপি পযোজ্জেতি ৱুত্তত্তা কত্তৰি দেৱদত্তে দুতিযা নপ্পসজ্জতী’’তি, অভিমতাতি ‘‘গতিবুদ্ধ্যা’’দি (১-৪-৫২) সুত্তেন পযোজ্জস্স কত্তুনো কম্মসঞ্ঞং ৱিধায তস্মিং পযোজ্জেদুতিযাভিমতা, চৰহিসদ্দো পুচ্ছাযং, পযোজেতীতি অস্মিং উদ্দেসে তদা কথং ভৱিতব্বন্তি সেসোতি যদাচৰহিচ্চাদিৱাক্যস্সাৱসানে পযোজেতীতি অস্মিং উদ্দেসে ৱচনসমীপে’তদা কথম্ভৱিতব্ব’ন্তি পাঠসেসো হোতীতি অত্থো ৱেদিতব্বো, যাৱতাতি ততিযন্তপটীৰূপকো নিপাতো, যস্মা দত্থো ৱত্ততে, যস্মা দুতিযা পপ্পোতি তস্মা ‘যঞ্ঞদত্তেনে’তি ভৱিতব্বন্তি সম্বন্ধো.
৫. হৰা
নিযমেনেচ্চাদিনা ৱচনাৰম্ভস্স পযোজনমাহ, সাপি ততিযাপি [দুতিযাপিতি ৱত্তব্ব] যদাত্ৱিচ্চাদিনা হৰতি নাহাৰত্থে [নহৰত্যত্থে (পোত্থকে)] তিপি ৱিঞ্ঞাপেতি, উভযত্থাতি দুতিযায পত্তায অপ্পত্তায চ, ৱিভাসা ৱিকপ্পোতি অত্থো, কাৰেতিকৰ-কৰণে, লেত্তাযাদেসাতিলত্ত এত্তঅযাদেস্স, ৱদ-ৱচনে, অভিৱদনমভিৱাদো তং কৰোতীতি ‘‘ধাত্ৱত্থেনামস্মী’’তি (৫-১২) ইম্হি নামধাতু ‘অভিৱাদি’তিসুত্তে নিদ্দিট্ঠোতি আহ-‘অভিৱাদিস্মা’ইচ্চাদি.
৬. নখা
খাদযতি আদযতি খাদ, অদ=ভক্খণে, অৱ্হাপযতি ৱ্হে=অৱ্হানে আপুব্বো, ‘‘পযোজকব্যাপাৰে ণাপিচে’’তি (৫-১৬) ণাপিম্হি পুব্বসৰলোপো, কন্দযতি কন্দ=অৱ্হানৰোদনেসু.
‘‘ৱহিস্সানিযন্তুকে’’তি গণসুত্তে অযমেত্থো ‘‘ৱহিস্সধাতুস্স পযোজ্জে কত্তৰি নিযন্তুৰহিতে দুতিযা ন ভৱতী’’তি, নিযন্তা সাৰথি কিৰিযাসিদ্ধিং নিযামকোতি ৱত্ৱা তমেৱ পকাসেতুমাহ-‘কিৰিযঙ্গ’মিচ্চাদি, কিৰিযঙ্গ কিৰিযোপকৰণভূতং বলী বদ্দাদিং কিৰিযাকাৰণং, নিযমেত্ৱাতি একস্মিং কৰণীযে কিৰিযা ৱিসযে পতিট্ঠপেত্ৱা, ৱাহযতি ভাৰং দেৱদত্তেনেত্যত্ৰ হি দেৱদত্তো পঞ্ঞৱা পুৰিসো নিযন্তাৰমন্তৰেনেৱ ভাৰং ৱহতীত্যনিযন্তুকো কত্তা, ৱাহযতি ভাৰং বলীবদ্দে ইচ্চত্ৰ তু বলীবদ্দা নিযন্তা ৰমন্তৰেন ন ৱহন্তীতি সনিযন্তুকা.
‘‘ভিক্খিস্সাহিংসায’’ন্তি গণসুত্তস্সাযমত্থো ‘‘ভক্খিস্সাহিংসত্থস্স পযোজ্জে কত্তৰি দুতিযা ন ভৱতী’’তি, অথ কথমেত্থ হিংসত্থতা ভক্খিস্স হিংসা হি চেতনাৱতি সম্ভৱতি, ন চেত্থসস্সং চেতনাৱন্তন্তি আহ-‘সব্বে’ইচ্চাদি, সব্বেতি ৰুক্খাদযো, ভাৱা পদত্থা, ইদানি সব্বদস্সনানুকূলহিংসত্থতমুপদস্সেতুমাহ-‘যদিৱে’চ্চাদি, ননু বুদ্ধৱচন নিস্সিতমিদং ব্যাকৰণং, তথা সতি সম্মতমেৱে-ত্থো-পদস্সেত্ৱা গন্তব্বং কিন্নামাঞ্ঞদস্সনোপগাতাধিৰেনাতি তুণ্হী হোতি নিক্কাৰণিস্সা [নিক্কম্মিস্সা (পোত্থকে)] ভৱতো-পাযোতি ৱিঞ্ঞাযতি, পৰত্থানুবদ্ধকিচ্ছং পন মহাপুঞ্ঞপঞ্ঞা ন কিঞ্চি ৱিয মঞ্ঞন্তি, হোতি (হি) এতেন পৰত্থো ‘‘মতন্তৰেপি সিদ্ধি সিস্সানং, তংতং মতঞ্ঞুনো ৱা কদাচি কৰহচি যদিদমৱলোকেয্যুং তে চেত্থাৱতাৰং [চেত্থকাৰং (পোত্থকে)] লভেয্যুং এতাদিসো চ পঞ্ঞৱা পটিলদ্ধবুদ্ধৱচনপ্পসাদো’তি তদৱতাৰেন চ বুদ্ধে ভগৱতি কমেন দড়্হং পসাদং পটিলভেয্যু’’ন্তি, এৱমেৱং তত্থ তত্থ তংতংব্যাকৰণোদাহৰণপ্পসঙ্গেপি তদনুসাৰেনেৱ তন্তংপযোজনং ৱেদিতব্বং, ন নিৰত্থককথাপসুতো-যমাচৰিযোতি.
দুহাদীনং ত্যেৱমাদো অম্হাকম্পৰমগুৰুনা ৰতনমতিপঞ্চিকালঙ্কাৰাদিকাৰেন নানাকাৰসাৰত্থৱেদৱেদিতু [ৱেদাৱেদিত (পোত্থকে)] মহাপঞ্ঞাপাটৱানং পঞ্ঞৱন্তানং সামিনা মহাসামিনা সম্বুদ্ধসাসনৰতনৱৰোপকাৰকেন ‘ইদমেত্থ ৱিচাৰণীযং’ত্যভিধায নানামতন্তৰমাকড্ঢিয বহুং সম্পৱেদিতমত্থি, মযম্পনেত্থ আচৰিযেনাধিপ্পেতমত্তমেৱালম্ব অত্থম্প কাসযিস্সাম. সত্যপ্যনেকদস্সনভেদে সিট্ঠপ্পযোগানুসাৰেন যত্থ পধানেকম্মনিত্যাদিপ্পভুতযোদিস্সন্তি, যত্ৰ ত্ৱপ্পধানেত্যাদী, যত্ৰোভযত্ৰপি, তংসব্বমিহ ভস্সকাৰাদ্যনুমতক্কমেন পটিপাদযমাহ-দুহাদীন’মিচ্চাদি, এত্থাদিসদ্দো পকাৰৱাচী, তেন যাচিপ্পভুতযো গয্হন্তি, কম্মদ্ৱযযুত্তানন্তি নিদ্ধাৰণে ছট্ঠী, তেন কম্মদ্ৱযযুত্তানং মজ্ঝে দুহাদীনমপ্পধানেপি গৱাদো কম্মে ত্যাদিপ্পভুতযোতি যোজনা. ইচ্চাদিতিআদিসদ্দেন ‘অৱৰুন্ধতি ৱজং গাৱং অৱৰুন্ধীযতে ৱজং গো’ইচ্চাদীনং পৰিগ্গহো, গমনাদ্যত্থান মিত্যাদিসদ্দেন বোধত্থাদীনং গহণং. গমীযতে গামো দেৱদত্তন্তি এত্থ কথং পযোজ্জত্তসম্ভৱোতি আহ-‘পুৰিসে’চ্চাদি, যজ্জপি গামো তুণ্হী হোতি নিব্যাপাৰত্তা পুৰিসোৱ তু গমনকিৰিযং নিপ্ফাদেতি, তথাপি পুৰিসস্স গমনকিৰিযায যংফলপ্পত্তিলক্খণং, তমুভিন্নম্পি গামপুৰিসানং সমানন্তি পুৰিস কিৰিযাতুল্যফলত্তা গামোপি গমনকিৰিযায কত্তুব্যপদেসে কাৰণং ভৱতীতি অধিপ্পাযো, তথাহি গামং গচ্ছন্তো কোচি গামে আসন্নে সতি ৱদতি ‘আগতো গামো পত্তো গামো’তি, অতোঞ্ঞেসন্তি যে কম্মদ্ৱযযুত্তা দুহাদযো গমনাদ্যত্থাচোদাহটা, এতেহি অঞ্ঞেসং, পধানে কম্মেভি অজাদিম্হি পধানে কম্মে, পধানত্তম্পন অজাদীনং কিৰিযায পযোজনত্তা, অজাদ্যত্থা হ্যানযনকিৰিযাৰভ্যতে. অযম্পনেত্থ সঙ্গহো-
‘‘দুহি যাচি ৰুধি পুচ্ছি, ভিক্খি চি ব্ৰুৱি সাসি চ;
জি দণ্ডি পত্থি মন্থী চ, ধাতূ হোন্তি দুহাদযো.
গত্যাদিসুত্তপট্ঠিতা, গত্যাদ্যত্থা ভৱন্তি তে;
নীৱহহৰকসাচ, নীৱহাদী ভৱন্তি তে.
দ্ৱিকম্মকেসু চেতেসু, অপ্পধানে দুহাদিনং;
ত্যাদিপ্পভুতযো হোন্তি, পধানে নীৱহাদিনং;
উভযত্থ পযোগানু, সাৰা গত্যত্থআদিনং’’তি.
পযোগো পন সম্বন্ধচিন্তাযমিহ চ ৱুত্তানুসাৰেন সব্বথা ৱিঞ্ঞেয্যা.
৭. ধ্যাদি
পুব্বে কিৰিযানিস্সযেন [কাৰকনিস্সযেন (পোত্থকে)] দুতিযায ৱিহিতত্তা আহ ‘ইদানি’চ্চাদি, ধিসদ্দস্স অত্থপ্পধান নিদ্দেসেন ৱা আদিসদ্দেন ৱা ‘হা দেৱদত্ত’ন্তিপি হোতি, হা দেৱদত্তদুক্খন্তি তু দুক্খেন যোগা দেৱদত্তেন ন যুত্তো হোতীতি পঠমাৱামন্তণে. ননুচ অন্তৰাসদ্দেন যোগে যথাৰাজগহনালন্দাহি দুতিযা [(তথা)] অন্তৰা চ ৰাজগহং অন্তৰা চ না লন্দ(ন্তি তথা) অন্তৰামগ্গেতি এত্থ মগ্গতোপি [অন্তৰামগ্গতোপি] কস্মা ন দুতিযাতি তেনাযোগা, যেসঞ্হি তংমজ্ঝং তে তেন যুজ্জন্তীতি তেহিযেৱ দুতিযা, অথৱাব্ভুপগতেপি তংযোগে তংসম্বন্ধীযেৱ মগ্গোতি মুখ্যত্তা ততো [সব্বস্স (পোত্থকে)] ন দুতিযা, অত্ৰাপি ছট্ঠীযেৱ পপ্পোতি অন্তৰা তঞ্চ মঞ্চ কমণ্ডলুইতি, তৱ মম মজ্ঝে কমণ্ডলুত্যত্থো, অথ কমণ্ডলুসদ্দতো দুতিযা কস্মা ন ভৱতি সতীপ্যন্তৰেন যোগে তস্স পধানত্তা, তথাহি কমণ্ডলুনো সকত্থা পৱত্তি, তুম্হম্হানন্তু পৰত্থা-কমণ্ডলুৱিসেসনত্তেন তেসং পৱত্তত্তা, তত্ৰ কমণ্ডলুনো সকত্থে ৱত্তমানত্তা পধানত্তেনাৱতত্তা পাটিপদিকতো অচ্চুতত্তা পৰত্তা পঠমেৱ ভৱতীতি জীনিন্দবুদ্ধিন্যাস. নিন্দাদি লক্খণস্স সম্বন্ধস্স সব্ভাৱা সব্বত্থ সম্বন্ধছট্ঠিযা সম্পত্তাযং ৱচনং, আকতিগণো-যং.
৮. লক্খণি
লক্খণাদীস্ৱত্থেসুতি নামস্সা [কস্সা (পোত্থকে)] যমত্থনিদ্দেসোতি আহ ‘অভিনাযো যুত্তো’চ্চাদি, তেনাতি অভিনা যুত্তস্সাত্থনিদ্দেস কাৰণেন, লক্খণসদ্দেন হেতু ৱত্তুমিচ্ছিতোতি আহ-‘তত্থে’চ্চাদি, দুৱিধো হেতু, ৱুত্তঞ্হি সুবোধালঙ্কাৰে ‘‘জনকো ঞাপকো চেতি, দুৱিধা হেতৱো সিযু’’ন্তি (২৫২), সমুপলক্খযতীতি সমুপলক্খণং, সঙ্কেতমত্তং ঞাপকং, ন তু জনকং, সঙ্কেতোপি লক্খণমুচ্চতে লক্খীযতে কাৰিযমানেনাতি কত্ৱা, জনকস্সাপ্যত্ৰ লক্খণত্তেন গহণে পযোজনং ‘‘অনুনা’’ (২-১০) ইচ্চত্ৰ দট্ঠব্বং. কঞ্চিপকাৰন্তি ইমিনা ইত্থংসদ্দস্স অত্থং ৱদতি. পত্তোতি ইমিনা ভূতসদ্দস্স, এত্থ হি ভূধাতু পত্তিযং ৱত্ততে, ৰুক্খোলক্খণন্তি ৰুক্খো ঞাপকহেতূতি অত্থো… ৰুক্খেন ৱিজ্জুযা ঞাপীযমানত্তা, আচৰিযজিনিন্দবুদ্ধি পন অঞ্ঞথা ৱণ্ণযতি, তস্সেদং মতং-
ক্ৰিযায জোতকো নাযং, সম্বন্ধস্স ন ৱাচকো;
নাপি ক্ৰিযন্তৰাপেক্খী, সম্বন্ধস্স তু ভেদকোতি.
অযমেত্থ অত্থো ‘‘অযমভি অভিনন্দতিত্যাদীসু ৱিয কিৰিযায জোতকো ন হোতি, ছট্ঠী ৱিয সম্বন্ধস্স ৱাচকো ন হোতি, নিক্কোসম্বীত্যত্ৰ গমনকিৰিযাপেক্খী নিসদ্দো ৱিয নাপি কিৰিযন্তৰা পেক্খী, কিঞ্চৰহি সম্বন্ধস্স তু ভেদকো ৱিসেসকো ভৱতী’’তি তমুপদস্সেতুমাহ-‘অঞ্ঞে ত্ৱি’চ্চাদি, এত্থ ইতিসদ্দো নিদস্সনে, ৰুক্খম্পত্ৱা ৱিজ্জোততে ইতিএৱং পত্তিকিৰিযায পত্ৱাতিৱুত্তৰুক্খপাপনকিৰিযায জনিতোতি অত্থো, তথাহি ৰুক্খস্স ৱিজ্জুযা পাপনাভাৱে ৱিজ্জুযা লক্খিযায তল্লণস্স চ ৰুক্খস্স যো লক্খিযলক্খণভাৱো সম্বন্ধো, সো কেন সম্পাদিতো ভৱেয্য, ননু সম্বন্ধে অভিনা জোতীযমানে ৰুক্খস্স লক্খণৱুত্তিতা কথং জোতীযতীতি আহ-‘লক্খণত্থোচ ৱিসযভাৱেনা’তি, তথাচেত্যাদিনা তস্মিং পক্খে সম্ভাৱিতং দোসমুব্ভাৱযতি, তত্ৰায মিচ্চাদিনা যথাৱুত্তদোসপৰিহাৰায পৰেহেৱাভিধীযমানম্পৰিহাৰমাহ, পৰিহাৰোপদস্সনেনাস্সাপি পক্খস্সাদুট্ঠতাখ্যাপনেনেসোপি পক্খো-ব্ভুপগতোত্যৱসেযো, অতোযেৱুপৰি যথাৱুত্ত পক্খনিস্সযেনেৱ ব্যাখ্যাযতে, দেৱদত্তস্স সাধুত্তসঙ্খাতইত্থম্পকাৰপ্পত্তিযা ৱিসযভাৱেনাৱট্ঠিতা মাতা তত্থ ৱত্ততি নামাতি আহ-‘মাতুযা’তিআদি, মাতা চ ইত্থম্ভূতে পৱত্তা ৱিসয ভাৱেন দেৱদত্তো চ তত্থ ৱিসযীভাৱেন, তেসঞ্চ ৱিসযৱিসযীভাৱলক্খণো সম্বন্ধো ইত্থম্পত্তিলক্খণায কিৰিযায জাতো, সো মাতুসম্বন্ধো হোতি কাৰণৱসেন, সোচাতিনা জোতীযতীতি মাতু তেনাভিনা যোগোতি আহ-‘য্ৱায’চ্চাদি, মাতুসম্বন্ধোইতি যোজনা, ইত্থম্পত্তিযাতি ইত্থম্পত্তিলক্খণায কিৰিযায কৰণভূতায, এৱং মঞ্ঞতে ‘‘কিঞ্চাপি সো সম্বন্ধো দেৱদত্তেনাপ্যৱিনাভাৱীতি তস্স সোভিনা জোতীযতে, তথাপি মাতুসম্বন্ধোভিনা জোতীযতীতি ‘মাতু তেন যোগো’তি চ (ৱুচ্চতি)… সদ্দসত্তিযা তগ্গতাযেৱ দুতিযায উভযগতস্সাপি সম্বন্ধস্স জোতনতো’’তি ৰুক্খো ৰুক্খো তিট্ঠতীতি সম্বন্ধো, ঠিতিম্পটিচ্চাতি ঠিতিন্নিস্সায এসং ৰুক্খানং যো চ সম্বন্ধোতি যোজনা, ৰুক্খানন্তি ইমিনা ৰুক্খা কিৰিযায পৰে সম্বন্ধিনোতি ঞাপেতি, ঠিতিম্পটিচ্চাতি ইমিনা পন তিট্ঠতিসদ্দৱচনীযা সাধ্যৰূপা ঠিতিকিৰিযা ৰুক্খতো পৰে সম্বন্ধীতি, অচেতনানং ৰুক্খানমপেক্খাৱিৰহেপি লোকম্পতীতিৱসেন ‘পিপতীসা’দীনং ৱিঞ্ঞাযমানত্তা ৱিঞ্ঞাযমানঠানাপেক্খণকিৰিযাযসাধ্যসাধনলক্খণো সম্বন্ধো জাতোতি ৱিঞ্ঞেয্যং, সো চ ৰুক্খসম্বন্ধো-ভিনা জোতীযতীতি আহ-‘সো’তিআদি, দ্ৱিব্বচনেনেৱ জোতনীযাতি ৱিচ্ছাত্থে ৱুত্তিমত্তে সতীপি ৱিভত্তিযা [ৱিচ্ছত্থে ৱুত্কিমত্তেত্যাদিৱচনং ৱিচাৰেৰেতব্বংৱিতত্তিযা অবিসদ্দস্সচ ৱিচ্ছত্থে ৱুত্তিযা অভাৱা, লক্খণিত্থম্ভূতি হি পকতিৱিসেসনং] জোতেতুমসমত্থত্তা ৱিচ্ছায জোতনায দ্ৱিব্বৱচনং কত্তব্বমেৱাতি অধিপ্পাযো.
৯. পতি
উপাদিযমানোতি অব্ভুপগম্মমানো, যদি পন উপাদিযমানো ভাগো, অনুপাদিযমানো কথন্তি আহ-‘যো পনা’তিআদি, তগৰকুট্ঠা গন্ধব্বৱিসেসা, মমাভজতীতি মং আভজতি, মম কোট্ঠাসো হোতীতি অধিপ্পাযো.
১০. অনু
নতুলক্খণন্তি সচ্চকিৰিযা ৱুট্ঠিযা হেতু হোতি, ন তু সঙ্কেতোতি অত্থো, হেতুত্তা লক্খণত্তাভাৱে সচ্চকিৰিযায কথং লক্খণে দুতিযাতি হেতুত্তেপি লক্খণত্তমস্স সাধেন্তো সাধম্মপযোগেনান্ৱযমাহ-‘যং সকিম্পি’চ্চাদি, এত্থ হি লক্খণং সচ্চ কিৰিযাতি পটিঞ্ঞা, [পক্খো (পোত্থকে)] সকিম্পি নিমিত্ততায কপ্পনত্তাতি হেতু, যং সকিম্পি নিমিত্ততায কপ্পতে তম্পি লক্খণং ভৱতি, যথা’অপি ভৱং কমণ্ডলুপাণিং সিস্সমদ্দক্খী’তি সাধম্মপযোগেনান্ৱযো দট্ঠব্বো, কপ্পতেতি সমত্থোতি অত্থো, কমণ্ডলু পাণিম্হি অস্সেতি কমণ্ডলুপাণী, অপীতি পঞ্হে, কদাচি কেনচি কমণ্ডলুপাণীসিস্সো দিট্ঠো সো তমেৱ দস্সনং লক্খণং কত্ৱা পুচ্ছতি ‘অপি’ত্যাদিনা, অথ যথা ৱুত্তেন হেতুনোপি লক্খণত্তমত্তু তথাপি পৰৱিপ্পটিসেধেন হেতুম্হি ততিযা কস্মা ন সিযাতি চোদযমাহ ‘ন ন্ৱেৱম্পি’চ্চাদি, পুব্বৱিপ্পটিসেধেনাতি অপৱাদপুব্বৱিপ্পটিসেধেন, তথাহি ছট্ঠিযা পৱাদো হোতি হেতুম্হি ততিযাৱিধি… সম্বন্ধছট্ঠিযা পত্তায হেতুততিযাৱিধানতো উপপদৱিভত্তিৱিধিপি ছট্ঠিযাপৱাদো… সম্বন্ধৱিসেসাভিব্যত্তিহেতুনোপপদেন যোগে তস্মিংযেৱ সম্বন্ধে ৱিধানতো, তত্থ হেতুততিযাৱকাসো ‘ধনেন কুল’ন্তি, উপপদৱিভত্তিযাৱকাসো ‘ৰুক্খমনুৱিজ্জোততে’তি, সচ্চকিৰিযমনু পাৱস্সীতি তু হেতুম্হি লক্খণে-পৱাদৱিপ্পটিসেধে সতি পুব্বৱিপ্পটিসেধেন দুতিযা ভৱতি.
১১. সহ
সহত্থে-নুনো ৱত্তনে পব্বতেন যোগো কথন্তি আহ‘পব্বতেনে’চ্চাদি.
১২. হীনে
ৱিসযভাৱেনাতিআদিনা হীনত্থেতি ৱিসযসত্তমিত্তমাহ, ৱিজাননপ্পকাৰমাহ-‘হীনে’চ্চাদি, তেনাতি অনুনা, কথং তেন যুত্তত্তং উক্কট্ঠস্সাতি হীনুক্কট্ঠসম্বন্ধমুখেন ৱিভাৱেন্তো’তত্থা’তিআদিমাহ, তত্থাতি হীনেচ্চাদিনা ৱুত্তে তস্মিং, যতোতি উক্কট্ঠসাৰিপুত্তাদিকো, হীনোতি পঞ্ঞৱত্তাদি(তো নিক্কট্ঠো, সো সাৰিপুত্তাদিকো উক্কট্ঠো) হীনত্থৱিসযো জাযতে… তব্বিসযে তস্স উক্কট্ঠতা পত্তিতো, হীনুক্কট্ঠসম্বন্ধো পন অতিসাযনাদিকায কাযচি কিৰিযায কতোতি দট্ঠব্বং.
১৪. সত্ত
কিন্তং আধিক্যমিচ্চাহ- ‘অধিকাধিকীসম্বন্ধো’তি, অধিকো অস্স অত্থীতি অধিকী=খাৰী, অথাধিকীৱিনিমুত্তে অধিকাধিকিসম্বন্ধো কথমৱসীযতে নহ্যত্ৰাধিকী কোচি সূযতিচ্চাহ-‘নৱিনে’চ্চাদি, ইতি সদ্দো হেতুম্হি যথাৱুত্তসম্বন্ধসাধনো, তদোপসদ্দেনযোগোতি তদা উপসদ্দেনাধিকিনোযোগোতি অত্থো. দ্ৱিট্ঠত্তা সম্বন্ধস্স অধিকস্সাপ্যুপসদ্দেন যোগা ততোপি কস্মা ন সত্তমীত্যাহ-‘অধিকম্হাত্ৱি’চ্চাদি, যথা একাযেৱ ৱিভত্তিযা উভযগতস্সাপি সম্বন্ধস্স জোতিতত্তা ৱিজ্জুসঙ্খাতলক্খিযা সত্তম্যভাৱো, এৱমিধা পীতি পুব্বে ৱুত্তসমাধিমতিদিসন্তো আহ-‘লক্খিতা ৱিয সত্তম্য ভাৱো’তি, ‘‘মাণিকা চতুৰোদোণা, খাৰিত্থী চতুমাণিকা’’.
১৫. সামি
কিন্তং সামিত্তমিচ্চাহ-‘সস্সামিসম্বন্ধো’তি, কায কিৰিযায জনিতোতি আহ-‘পৰিপালনাদিকিৰিযায জনিতো’তি, তঞ্চাতি সামিত্তাপেক্খো নপুংসকনিদ্দেসো, সম্বন্ধস্সানেকৱিধত্তা আহ‘সব্বত্থ সম্বন্ধে’তি, আখ্যাযতেতীমস্স অত্থো ৱিধীযতে ঞাপীযতেতি, দিট্ঠন্তো-পনীতোত্থো সুখেন পটিপত্তুং সক্কাতি পসিদ্ধমনুৱদিযমানমপ্পসিদ্ধঞ্চ ৱিধীযমানং দিট্ঠন্তমাহ-‘যথা যো কুণ্ডলী সো দেৱদত্তো’তি, কুণ্ডলিত্তম্পসিদ্ধং, দেৱদত্তত্তমপ্পসিদ্ধমিচ্চাহ-‘কুণ্ডলিত্তানুৱাদেনে’চ্চাদি. যথেৱোভযাধিট্ঠানত্তেপ্যুপসজ্জনতোৱ ছট্ঠী ‘ৰঞ্ঞো পুৰিসো’তি, ন ৱিসেস্সতো ‘পুৰিসস্স ৰাজা’তি, তথা সম্বন্ধাভিব্যঞ্জনকেনাধিনা যোগেপি ৱিসেসনতোৱ ভৱতি, নাঞ্ঞতোতি আহ-‘তত্থা’তিআদি. ব্যতিৰেকমাপাদীযতীতি কাৰকছক্কতো ব্যতিৰিত্তত্তা সম্বন্ধো ব্যতিৰেকো তং আপাদীযতি পাপীযতীতি অত্থো, উভযতোতি সংতো সামিতো চ, অধিব্ৰহ্মদত্তে পঞ্চালাতি ব্ৰহ্মদত্তস্স পঞ্চালা সন্তকা [সামিনো (পোত্থকে)] তি অত্থো, সন্তকা [সামিনো (পোত্থকে)] হি পঞ্চালা, ন সামি [নসং (পোত্থকে)], অধিপঞ্চালেসু ব্ৰহ্মদত্তোতি পঞ্চালানং ব্ৰহ্মদত্তো সামীত্যত্থো.
১৬. কত্তু
কিং লক্খণো-যং কত্তাইচ্চাহ-‘কত্তৰি’চ্চাদি, গচ্ছতি দেৱদত্তোচ্চাদো কত্তৰি পতিট্ঠিতং, পচত্যোদনং দেৱদত্তোচ্চাদো কম্মে পতিট্ঠিতং কিৰিযং কৰোতীতি সম্বন্ধো, কৰোতীতি চ ইমিনা অন্ৱত্থ ব্যপদেসোৱ সিদ্ধো-যং কত্তু ৱোহাৰোতি ঞাপেতি, কেনচি পযুজ্জমানোপি সকে কম্মে সযমেৱ পধানত্তমনুভৱতীতি‘পযুত্তো ৱা পধানভাৱেনা’তি ৱুত্তং হোতি চেত্থ-
পধানতায যো কত্তু, কম্মট্ঠং কুৰুতে ক্ৰিযং;
সা কত্তা নামপ্পযুত্তো, পযুত্তো ৱাত্যযং দ্ৱিধাতি.
তত্থ পুৰিসেন কতন্তি অপ্পযুত্তো, পুৰিসেন কৰোতি দেৱদত্তোতি পযুত্তো, ননু কিৰিযা-যমব্যৱধানেন কৰণাধিকৰণে হেৱ সাধ্যতে কত্তাৰা তু দূৰট্ঠেন, তথাসতি কথমনেকসাধনসাধনীযং কিৰিযং কত্তাৱ কৰোতি মুখ্যভাৱেনাপৰেত্ৱমুখ্যভাৱেনাতি ৱুচ্চতে-
কত্তুতোঞ্ঞেসমুব্ভূত্যা, ৱিৱিত্তালোচনাদিনা [ৱৱিৱেকেচ দস্সনাতি ৱাক্যপদীযে, পৱিৱেকেচ কাৰকন্থৰামভাৱেদিস্সভে কত্তৰিক্ৰিযা অত্থি ভৱতি ৱিজ্জতিচ্চাদো তিতটীকা, ততিযপাথানংপাত ১০০, নংপাত ২৪৩];
দূৰাদপ্যুপকাৰিত্তে, কত্তু ৱাত্তপ্পধানতা.
অযমেত্থ অত্থো ‘‘কত্তুনো সকাসা অঞ্ঞেসং কৰণাদীনং উব্ভূত্যা সম্ভৱেনচ, তথাহি পসিদ্ধকৰণসভাৱোপি ফৰসু কত্তাযত্তৱুত্তিতাযাধিকৰণম্ভ ৱতি‘ফৰসুম্হি ঠপেত্ৱা ছিন্দতী’তি, ৱিৱিত্তস্স কৰণাদীহি পুথব্ভূতস্স, কত্তুনো কিৰিযায আলোচনেন দস্সনেন চ ‘দেৱদত্তো অত্থি ভৱতি ৱিজ্জতী’তি [ৱুথব্ভূতস্সানেন আলোচনেন দস্সনেনচ কত্তুনোদেৱদত্তেনদেৱদত্তং ভৱতি ৱিজ্জতীতি (পোত্থকে)], আদিসদ্দেন কৰণাদিনো (তদধীন) পৱত্তিআদীনং গহণং, ইমিনা কাৰণেন দূৰতো উপকাৰিত্তেপি কত্তুযেৱ সপ্পধানতা সিযা’’তি, পুনপি-
থাল্যাদীনন্তু কত্তুত্তং, হোতেৱাচেতনানপি;
যতো সদ্দস্স ৱুত্যত্থে, মিচ্ছাত্যাসেন-নাদিনা.
অযমেত্থ অত্থো ‘‘অচেতনানম্পি থালীঅসিআদীনং কত্তুত্তম্ভৱতি যথাৱণ্ণিতসপ্পধানত্তনিমিত্তাভাৱেপি, কস্মাতি চে যতো কাৰণা অত্থে অত্তনো অভিধেয্যেসদ্দস্স ৱুত্তি পটিপত্তি অনাদিনা মিচ্ছাভ্যাসেনভৱতি তস্মা থাল্যাদীনন্তিআদি পকতং, কিং ৱুত্তং হোতি ‘‘অঞ্ঞথা সদ্দত্থো, অঞ্ঞথা সভাৱত্থো, ন হি সদ্দো বাহ্যে ৱত্থুম্হি ব্যাপাৰমাপজ্জতি, তথাহি–
অঞ্ঞথে ৱাগ্গি সংসগ্গা, দাহং দড্ঢোতি মঞ্ঞতি;
অঞ্ঞথা দাহসদ্দেন, দাহত্থো সম্পতীযতে.
বাহ্যপদত্থস্স সভাৱো ৱিয হুত্ৱা মিচ্ছাভ্যাসেন অনাদিনা পন পৱত্তেন বাহ্যে ৱত্থূনি অৱিজ্জমানেন কৰণভূতেন থাল্যাদীনং কত্তুত্তং হোতী’’তি. অথ চ পন–
ৱত্তিচ্ছাদো পৱত্তেহি, সপ্পধানত্ত হেতুহি;
কত্তুধম্মেহি ৱুত্তেহি, কত্তা সদ্দাৱ ঞাযতে.
একস্সামুখ্যৱত্থাহি, ভেদেন পৰিকপ্পনে;
কম্মত্তং কৰণত্তঞ্চ, কত্তুত্তং চোপজাযতে.
ৱুত্তেহীতি ‘কত্তুতোঞ্ঞেসমুব্ভূত্যা’চ্চাদিনা, সদ্দাৱাতি সদ্দে তেধম্মা হোন্তু ৱা মা ৱা কত্তুসম্বন্ধিযথাৱুত্তধম্মৱচনিচ্ছায সদ্দতোৱ কত্তা পতীযতে, নিযমেন ন ৱত্থুতোতি অত্থো, অমুখ্যা ৱত্থাহীতি বুদ্ধিযা তদাকাৰতায পৰিণামাৱত্থাহি, হন্ত্যত্ত নাৱত্তানন্তি একস্সেৱাত্তনো কম্মত্তাদি জাযতে, অতোযেৱাচ্চন্তমসন্তোপি অঙ্কুৰো জননকিৰিযায কত্তা ভৱতি ‘অঙ্কুৰো জাযতে’তি, ৱুত্তং হি–
পুৰাসঞ্জনিতো [পুৰাসঞ্জাতিতো] ভাৱা, বুদ্ধযৱত্থানি বন্ধনো;
অৱসিট্ঠো সতাঞ্ঞেন, কত্তা ভৱতি জাতিযাইতি.
সতা অঞ্ঞেন দেৱদত্তাদিনা.
কিন্তং কৰণং নামাতি আহ-‘যো পনা’তিআদি, যোতি যো পদত্থো, ইমিনা ইদং দীপেতি ‘‘কৰণব্যপদেসায সুত্তন্তৰাভাৱেপি কৰোত্যনেনেতি কৰণন্ত্যন্ৱত্থতো পসিদ্ধো-যং কৰণৱোহাৰো’’তি, অত্ৰেদং পটিভানং–
যং ৱত্তুমিচ্ছিতং কত্তু, ক্ৰিযাযচ্চন্তসাধনং;
কৰণন্তং দ্ৱিধা হোতি, বাহ্যব্ভন্তৰভেদতোতি.
তত্থ যংৱত্তুমিচ্ছিতংত্যাদিনা ইদং দস্সেতি-‘‘ন ৱত্থুতো কিঞ্চি কৰণং নাম অত্থি, ৱচনিচ্ছাৱসেন পন পসিদ্ধকৰণানম্পি ফৰসুআদীনং ‘ফৰসু ছিন্দতি, ফৰসুম্হি ছিন্দতী’তি কত্তুঅধিকৰণত্তস্সপি, পসিদ্ধাধিকৰণানম্পি তদনুত্তাদিৱিসেসসম্ভৱে থাল্যা পচতী’তি কৰণত্তস্সপি দস্সনতো ৱচনিচ্ছাতোযেৱ কৰণং কাৰকং ৱিঞ্ঞেয্য’’ন্তি, তঞ্চ দুৱিধন্তি আহ-‘দ্ৱিধা হোতী’তিআদি, তত্থ অসিনা ছিন্দতীতি বাহ্যং, চক্খুনা পস্সতীত্যব্ভন্তৰং. কিৰিযানিমিত্তত্তা কাৰকন্তি ইমিনা কাৰকসদ্দস্স নিমিত্তপৰিযাযত্তমাহ. পকতি যাভিৰূপোচ্চাদো কিৰিযাযাৱিজ্জমানত্তা সম্বন্ধমত্তং ৱিঞ্ঞাযতীতি সম্বন্ধলক্খণা ছট্ঠী সিযা, সমেন ধাৱতীত্যাদো তু কিৰিযায ৱিজ্জমানত্তেপি কম্মত্তং ৱত্তুমিচ্ছিতন্তি দুতিযা সিযা, সমং ধাৱতি ৱিসমং ধাৱতীত্যত্থো, তথা দ্ৱিদোণেনাতি দ্ৱেদোণে কিণাতীত্যত্থো, পঞ্চকেনাতি পঞ্চ পৰিমাণস্স পঞ্চকো পঞ্চকং ৱগ্গং কত্ৱা পসৱো কিণাতি পঞ্চপঞ্চ কত্ৱা কিণাতীত্যত্থোতি ৱাত্তিককাৰেন ‘ততিযা ৱিধানাযোপসঙ্খ্যানং’কতং, তং দস্সেতুমাহ- ‘পকতিআদীহী’তিআদি, যত্থেসংকৰণভাৱোতি যস্সং কিৰিযাযমে সম্পকত্যাদীনং কৰণত্তং, তং কিৰিযং কথযতীতি সম্বন্ধো, সব্বস্সেৱ পদত্থস্স সত্তাব্যভিচাৰতো আহ-‘ভূ’ইচ্চাদি, পকতিযাভিৰূপোতি সভাৱেনাযমভিৰূপো ভৱতি, ন তু ৱত্থালঙ্কাৰাদিনেত্যত্থো, কৰোতিস্স গম্মমানত্তে পন পকতিযাভিৰূপো কতোতিআদি, তদা কত্তৰিযেৱ ততিযা, যং যস্মা অঞ্ঞগোত্তো গোতমো ন হোতি অতোচ গোতমো ভৱতীতি সম্বন্ধো, ননুচ দ্ৱিদোণ পঞ্চকা কযম্পটিচ্চ কম্মভূতা হোন্তি দ্ৱিদোণাদিনা কেযত্তা ততো কিমুচ্চতে‘কযম্পটিচ্চ দ্ৱিদোণপঞ্চকা কৰণানি ভৱন্তী’ত্যা সঙ্কীযাহ-‘তথাহি’চ্চাদি, ইদং ৱুত্তং হোতি-‘‘দ্ৱিদোণাদিসদ্দেন হি ন গয্হুপগং ৱত্থুমুচ্চতি, তেহি পন দ্ৱিদোণাদ্যত্থং মূলং তাদত্থিযা ভিহিতন্তি ন ৱুত্তদোসাৱসৰো’’তি.
১৭. সহ
যথাক্কমমাগমনকিৰিযায থূলত্তগুণেন গোমন্তদব্বেন চ সম্বন্ধং দস্সেতুং ‘তং যথে’চ্চাদিমাহ, উদাহৰণমত্তং দস্সেন্তোপি ইমিনা অধিপ্পাযেনাপি দস্সেতীতি ৱুত্তং ‘সব্বত্থেৱ ৱা’তিআদি, পুত্তেন সহাগতোতিআদীসু আগমনাদিকিৰিযম্পটিচ্চ দ্ৱে কত্তাৰো পধানাপ্পধানৱসেন, তেসু পধানে কাৰিযসম্পচ্চযঞাযেন ৱা বহুলংৱচনেন ৱা পধানে কত্তৰি পচ্চযো, ইতৰে’কত্তৰি ততিযা’ত্যেৱ ততিযা সিদ্ধা, ততো-যং ৱচনাৰম্ভো-নত্থকোতি মঞ্ঞমানোচো দেতি ‘নন্ৱি’চ্চাদিনা, ত্তেনাভিধীযতে পিতেতি পধানকত্তা, তুল্যোপি কিৰিযাসম্বন্ধে পিতাপুত্তানং পিতাত্ৰ পধানং সদ্দচোদিতত্তা, পুত্তো-প্পধানমসদ্দচোদিতত্তা, সদ্দব্যাপাৰাপেক্খায হি পধানাপ্পধানায ৱৱত্থানং, পিতুৰেৱাত্ৰাগতাদিসদ্দসামানাধিকৰণ্যা আগমনকিৰিযা সম্বন্ধো সদ্দেনোচ্চতে, নেতৰস্স সদ্দসত্তিসভাৱতো, তথা ৱিধা হি সদ্দস্স সত্তি যতো পিতুৰেৱাত্ৰ কিৰিযা সম্বন্ধং সক্কোতি পটিপাদেতুং, ন পুত্তস্স, এৱঞ্চাগতোচ্চাদো একৱচনমুপজ্জতে, অঞ্ঞথা হি বহুৱচনং সিযা, ‘পিতা পুত্তা আগতা’তি. (যদি) ৱুত্তনযেন ততিযা সিদ্ধা ‘সিদ্ধে সত্যাৰম্ভো নিযমায ৱা ৱিকপ্পায ৱা’ ন চেত্থ নিযমো, নাপি ৱিকপ্পো, ততো কিমনেন যোগেনা ত্যাসযেনাহ-‘অপ্পধানেযেৱ’চ্চাদি. নযিদমেৱমিচ্চাদি পৰিহাৰো. সহভাৱমত্তং ৱত্তুমিট্ঠং ৱাতি যোজনা, সামত্থিযাতি ভেদাধিট্ঠানত্তা সহত্থযোগস্স পুত্তস্সাপি কিৰিযাভিসম্বন্ধো ৱিঞ্ঞাযতি কথমঞ্ঞথা সহত্থযোগো সিযাতি ইমিনা অত্থ বলেন. অত্থগ্গহণন্তি সুত্তে ‘‘সহত্থেনে’’তি অত্থগ্গহণং. পৰিযাযত্থন্তি পৰিতো অযন্তি অৱগচ্ছন্তি অত্থমনেনেতি পৰিযাযো অত্থো পযোজনং যস্সাতি ৱিগ্গহো, এত্থ চ পৰিযাযত্থমেৱাতি নাৱধাৰণং, অতোযেৱ ৱিনাপি সহসদ্দপ্পযোগং তপ্পৰিযাযপ্পযোগং ৱা সহত্থেন যোগে ৱিধানতো অসত্যপি সহাদিসদ্দপ্পযোগে যত্থ তদত্থো গম্যতে তত্থাপি ভৱত্যেৱ ততিযা… গম্যমানেন সহত্থেন যোগা, যথা‘‘স্যাদি স্যানে’’তি. (৩-১) সহ পৰিযাযেনাতি সহসদ্দস্স পৰিযাযতো. ৱিসেসানুপাদানতোতি ‘‘সহযুত্তে-প্পধানে’’তি (২-৩-১৯) পাণিনীয সুত্তে ৱিয অপ্পধানেতি ৱিসেসস্সানুপাদানতো.
১৮. লক্খণে
লক্খীযত্যনেনাতি লক্খণং সঙ্কেতো, কিন্তং কমণ্ডলুপ্পভুতি, অত্থে কাৰিযস্সাসম্ভৱা তংৱাচীহি ৱিভত্তীতি মঞ্ঞমানেন যংৱিৱৰণং কতং ‘লক্খণে ৱত্তমানতো’তি, তমুল্লঙ্গিযাত্থং ৱদতি ‘যো অত্থো’ইচ্চাদি, ৱত্তমানতোতি ৱিঞ্ঞাযতি… নামস্মা পচ্চযৱিধানপ্প সঙ্গতো, উপাত্তোতি গহিতো. কঞ্চিপ্পণৰমাপন্নস্স লক্খণে ততিযা যথা সিযা ‘ৰুক্খম্পতি ৱিজ্জোতন’মিচ্চত্ৰ লক্খণমত্তে মা ভৱীতি পাণিনীযেহি ‘‘ইত্থম্ভূতলক্খণে’’তি (২-৩-২১) ইত্থম্ভূতগ্গহণং কতং, তম্মনসি নিধায চোদযমাহ–‘নন্ৱি’চ্চাদি, ইত্থম্ভূতস্স লক্খণন্তি ছট্ঠীসমাসো, আপন্নস্সাতি ভূতস্স, সামঞ্ঞস্স ভেদকো ৱিসেসো পকাৰো ৱুচ্চতে, তথাহি ‘তিদণ্ডকেন পৰিব্বাজকমদ্দক্খী’তি মনুস্সত্তসামঞ্ঞস্স পৰিব্বাজকত্তম্পকাৰো, তম্পৰিব্বাজকো পত্তো, তস্স তিদণ্ডকং লক্খণং. উপলক্খণত্তেতি ইমিনা ইত্থম্ভূতস্স লক্খণত্তাভাৱমাহ, উপলক্খণন্তি সঙ্কেতো. নযিদমত্থিচ্চাদি পৰিহাৰো, ৰুক্খম্পতি ৱিজ্জোতনন্তি এত্থ কস্সচি ইত্থম্ভূতস্সাভাৱা ইত্থম্ভূতগ্গহণে পযোজনং ন দিস্সতি তন্নিৱত্তনতো, ৰুক্খম্পতি ৱিজ্জোততেতি এত্থতু ইত্থম্ভূতস্স ৱিজ্জুসঙ্খাতস্স অত্থস্স সব্ভাৱা ততিযাপ্পত্তিযং তংনিৱত্তিযা যথাৱুত্তং ঞাযমন্তৰেন নাঞ্ঞং কিঞ্চি পটিসৰণমত্থীতি সঞ্ঞাপযমাহ-‘অৱস্স’মিচ্চাদি, অঞ্ঞথাতি এৱমনব্ভুপগম্ম ‘ইত্থম্ভূতলক্খণে’তি ৱচনে কৰীযমানে সতি, ইত্থম্ভূতৱাদিনো উত্তৰমাসঙ্কিযাহ-‘নচা’তিআদি, ৱত্তুন্তি ৱচনসেসো, চো-ৱধাৰণে, নেৱ সক্কাতি ৱুত্তং হোতি, দুতিযাৱিধানসামত্থিযাতি ‘‘পতিপৰীহি ভাগে চা’’তি (২-৯) কস্মা ন সক্কাতি আহ-‘অত্থি’চ্চাদি, অসতি হি পযোজনে সামত্থিযন্তি ভাৱো. অথ কমণ্ডলু পাণিম্হি অস্সাতি আদো ততিযা কস্মা ন সিযা ত্যাহ-‘কমণ্ডলু’ইচ্চাদি, কমণ্ডলুস্স সেতস্স চ উপলক্খণ ভাৱেনানুপাদানতোতি সম্বন্ধো, ইমিনা উপাদাতুনো সৱচসি সতন্ততমাহ, ৱিসিট্ঠাৱযৱাধেয্যেনাতি পাণি কমণ্ডলুনা ৱিসিট্ঠোৱযৱো, তস্সাধেয্যো কমণ্ডলু তেনাতি অত্থো. যেনাঙ্গেন ৱিকতেন অঙ্গিনো ৱিকাৰো লক্খীযতে ততো ততিযা যথাসিযাতি পৰেহি ‘‘যেনাঙ্গৱিকাৰো’’তি (২-৩-২০) আৰদ্ধং, তদাহ-‘যেনে’চ্চাদি, তত্থ যসদ্দেন ৱিকতাৱযৱো হেতুত্তেন নিদ্দিট্ঠো অঙ্গসদ্দো চ সমুদাযৱচনো উপাত্তো তেনাহ-‘যেনেচ্চাদি, ননুচ কাণাদীনং নিযতগুণীনমভিধাযিত্তা অক্খিসদ্দস্স পযোগো ন যুত্তো ব্যাৱত্তিযাভাৱাতি, নেস দোসো, লোকিযো-যং সদ্দস্স ৱোহাৰো, লোকস্স চ সদ্দপ্পযোগে গুৰুলঘুম্পত্যদযো নত্থি, তথাহি লোকেন ‘সীসপাতি’পি ৱুচ্চতে, ৰুক্খো সীসপাতিপি, যস্স তু তত্থাদৰো, সো-ক্খিসদ্দং পযুজ্জতেৱ, অথৱা সামঞ্ঞুপক্কমে ৱিসেসো পযোগমৰহতি, অক্খি(নাতি) হি ৱুত্তে সন্দেহো সিযা ‘কিমস্স ৱত্তুমিচ্ছিত’ন্তি ততো কাণোতি ৱুচ্চতে, নাক্খিনা নিৰূপযতি সোভনোতি, কিঞ্চৰহি কাণোতি, অক্খিকাণমস্সেত্যাদো কস্মা ন সিযাতি আসঙ্কিয‘কমণ্ডলু পাণিম্হি অস্সা’ত্যত্ৰ যো ৱুত্তো পৰিহাৰো, ত মেত্থোপদিসন্তো আহ-‘হেট্ঠা ৱিয অপ্পসঙ্গো’তি.
১৯. হেতু
কিস্মিঞ্চি ফলে দিট্ঠসামত্থিযেত্থে হেতু নিৰুড়্হো. একত্ৰ হি দিট্ঠসামত্থিযোত্থো তংযোগ্গতায কাৰিয (ম)কৰোন্তোপি হেতু ৱুচ্চতে সতি সহ কাৰিন্যসতি চ ৱিধুৰপ্পচ্চযো পপা(ত) তো, তেন কাৰিযস্স ব্যভিচাৰো, তেনেৱাহ- ‘অনিপ্ফাদযন্তোপী’তি, কাৰণে ততিযাযাভাৱে কাৰণমাহ- ‘তক্কিৰিযাযোগ্গতামত্তে’চ্চাদি.
২১. গুণে
উপাধি ৱিসেসনং, পৰাঙ্গভূতেতি পৰস্স বন্ধত্তা(দিনো) ৱিধানা যাঙ্গভূতে জড়ত্তাদিহেতুম্হীতি অত্থো, ইমিনা গুণসদ্দো যমপ্পধানৱচনোতি ৱদতি, যঞ্চাপ্পধানং তম্পৰাঙ্গভূতন্তি গুণেতীমস্স ‘পৰাঙ্গভূতে’তি অত্থমাহ, যঞ্হি পৰত্থমুপাদীযতে তদপ্পধানমনু ৱাদৰূপেনোপাদীযমানত্তা, যথা ‘জড়ত্তা বদ্ধো, ৰুক্খো যং সীস পত্তা, অগ্গি এত্থ ধুমত্তে’চ্চাদি, তেনেৱাহ-‘পৰত্থৰূপাপন্ন’ন্তি, ৱাৱিধানন্তি ‘‘ৱিভাসা গুণে-থিযং’’ন্তি (২-৩-২৫) এৱং ৱিধানং, ইত্থিযন্তিআদিনা পঞ্চমীৰূপস্সপি অভিমতভাৱং দস্সেতি, তেনেৱাহ-‘উভযত্থা’তিআদি, ননু ‘তো পঞ্চম্যা’’তি (৪-৯৫) সুত্তেন তদ্ধিতপচ্চযন্তস্স কথং পঞ্চম্যন্ততা ত্যাসঙ্কিযাহ-‘পঞ্চমিনিদ্দেসে’ ইচ্চাদি, ইমিনা সুত্তেন পঞ্চমিযা ৱিনাতি যোজনা, ৱা পঞ্চমিযা ৱিধানতো ততিযাৰূপেনপি ভৱিতব্বন্তি চোদনমনসি নিধায পঞ্চম্যু দাহৰণেযেৱ কাৰণং ততিযোদাহৰণস্স চ পঠমোদাহৰণানুসাৰেনানু মন্তব্বতঞ্চদস্সেন্তো আহ ‘পঞ্চম্যাযেৱি’চ্চাদি, অভাৱেন সঙ্খাৰনিৰোধেনাতি ততিযন্তৰূপানি.
২২. ছট্ঠী
সম্বন্ধৱচনিচ্ছাযেৱেত্থ ছট্ঠী সিদ্ধাতি আসঙ্কিযাহ-‘হেতুম্হি’চ্চাদি, হেতুমাহ-‘তং যোগ্গতা’ ইচ্চাদি, সদ্দসত্তিসামত্থিযাতি সদ্দসত্তিসঙ্খাতায সামত্থিযা, তমেৱ ফুটযতি ‘যত্থ’ইচ্চাদিনা, হেত্ৱত্থৱাচকেহি অন্তৰেনাতি সম্বন্ধো, সমানাধিকৰণেহীতি হেত্ৱত্থসমানাধিকৰণেহি উদৰাদীহি, তজ্জোতনাযাতি হেত্ৱত্থজোতনাযালন্তি সম্বন্ধো, ব্যতিৰেকেন তু হেত্ৱত্থতো তপ্পৱত্তিমাহ-‘যত্থ পনি’চ্চাদি, হেত্ৱত্থেহিপিচ্চাদিনা সামত্থিযমুপদস্সিতং ‘ৱসে ধম্মস্স হেতুনো’তি তত্থোদাহৰণং.
২৩. সব্বা
নামভূতেহীতি সব্বাদীসু কেচি কেসঞ্চি যদি নামানি সিযুং তেহি, অপ্পধানভূতেহীতি পিযসব্বাদীহি, কিম্পযোজনন্তিআদো পযোজনসদ্দো ‘‘পযোজনং কাৰিযহেতূসু’’তি নিঘণ্ডুতো হেতুৱচনো.
২৪. চতু
যস্স সচেতনাযাচেতনায ৱা কস্সচি, পূজানুগ্গহকামত্ত মন্তৰেন সম্মাপদানং ন সম্ভৱতীতি আহ-‘পূজা’ ইচ্চাদি, তেনাতি যথাৱুত্তেনত্থেন, চাগঙ্গন্তি দদাতিনো দানকিৰিযায কম্মেন সম্বজ্ঝমানঞ্চাগকাৰণং, ইদানি সম্পদানলক্খণং সপ্পভেদমাৱিকাতুকামো আহ-‘তদিদ’মিচ্চাদি, ননিৰাকৰোতীত্য নিৰাকৰণং, আৰাধযতীত্যাৰাধনং, অব্ভনুজানাতীত্যব্ভনুঞ্ঞং, তেসং ৱসেন, ইধ সম্পদানন্তিধা ৱুত্তং কথিতং, কেতেতি আহ-‘ৰুক্খযাচকভিক্খৱো’তি, ৰুক্খাদিকং তং সম্পদানং ৱিভাগেন দস্সেতুমাহ-‘তত্থ হি’চ্চাদি, অজ্ঝেসনেনাৰাধনেন সম্পদানং ভৱতীতি সম্বন্ধো, অনুমতিযা অব্ভনুজানেন, ৱিজ্জমানেপ্যনিৰাকৰণে ভিক্খুনো-ধিকমনুমতন্ত্যধিপ্পাযেনাহ-‘সো’ ইচ্চাদি.
২৫. তাদ
পযোজনপৰিযাযে অত্থসদ্দে সতি ইদন্তি পযোজনং পৰামট্ঠুং সক্কাতি ‘তস্সেদ’ন্তিআদি ৱুত্তং, তসদ্দেনেত্থ ৱিকতিযাতিসম্বন্ধো, অত্থসদ্দেন তু পকতিযা, অত্থ কথনমেতন্তি ইমিনা ৱচনিচ্ছায মেতিস্সং নত্থি সমাসোতি দীপেতি, ৱিগ্গহে ৱাস্মিমিমস্মাযেৱ নিপাতনা সমাসো দট্ঠব্বো,সো ৱিকতিসঙ্খাতো অত্থো, পকতিত্ৱঞ্ঞপদত্থেনাক্খিপীযতে, ততো তদত্থসদ্দতো, কোযং তদত্থ ভাৱো চ্চাহ-‘তদত্থভাৱো নামা’তিআদি, নিমিত্তং যূপাদিৱিকতি, নিমিত্তীদাৰুআদিপকতি তসদ্দেনাত্থসদ্দেন চ গহিতা, তেসং সম্বন্ধো তদত্থসদ্দস্স পৱত্তিনিমিত্তং তদত্থভাৱো নামাতি অত্থো, হেতু হেতুমন্তভাৱলক্খণো সম্বন্ধো নামাতি ৱুত্তং হোতি, পধানাৱচ্ছেদগুণস্মাতি ৱিধীযমানত্তেন পধানস্স পুৰিসস্স আচ্ছেদকা ৱিসেসকা গুণা, যঞ্হি ৱিধীযতে ঞাপীযতে তম্পধান, মিতৰমপ্পধানমনুৱজ্জমানত্তা, যদা উপাদীযতেতি ৱত্ৱা উপাদীযমানপ্পকাৰং দিট্ঠন্তেন ফুটযিতুমাহ-‘যথা’ইচ্চাদি, যূপো নিমিত্তং যস্স দাৰুনো তং তথা ৱুত্তং নাঞ্ঞনিমিত্তন্তি যদা নিমিত্যৱচ্ছেদকত্তেনুপাদীযতে তদা নিমিত্তসদ্দতোৱ চতুত্থী সম্বন্ধো, ততো অঞ্ঞনিমিত্ততো, নিমিত্তনিমিত্তীনং সম্বন্ধস্স অভিমুখভাৱেন তত্থেৱ নিমিত্তে পৱত্তীতি সম্বন্ধো, নিমিত্তসদ্দতো হেতুততিযাপি নাসঙ্কনীযাতি সম্বন্ধো, কাৰণমাহ-‘নিমিত্ত’ [হেতু] ইচ্চাদি. উভযত্থাতি যূপায পাকাযাতি উভযত্থ.
পিণিযমানা কিং সদ্দাদিৱচনীযা পৰো সাদুআদিকো যো-ত্থো সো অঞ্ঞো কত্তা যস্স সো অঞ্ঞকত্তুকো-ভিলাসো, অভিলাসো ৰুচীতি ইমিনা দিত্যাদ্যনেকত্থন্তোপি ৰুচিসদ্দো-ভিলাসে ৰুড়্হোৱ গয্হতীতি ৱদতি, সা ৰুচি অত্থো-ভিধেয্যো যেসং ভে তদত্থা, তেসং সম্বন্ধিনো পিণিযমানস্স, ইমিনা চ কিঞ্চাপি ৰুচিৰযং যস্সুপ্পজ্জতেযো ৱা তস্সা জনকো, তেসমুভিন্নম্পি অত্থি, তথাপি যস্সুপ্পজ্জতে সোৱ তস্সাধিকৰণং, অজনকোপি সো তায সংসত্তোতি তস্সেৱ পিণিযমানস্স সম্পদানসঞ্ঞা, নতুজনকস্স তাযাসংসত্তস্সাতি দীপেতি, ইধাতি ইমিনা সক্কতে উদাহৰণানমসমানৰূপকং দস্সেতি, ইমিনা চ উদাহৰণানমসমান ৰূপত্তমেৱ চতুত্থীৱিধানে কাৰণং, অঞ্ঞথা ছট্ঠীযেৱ তেহিপি ৱিধীযেয্য কাৰণাসম্ভৱা [কাৰণসব্ভাৱা] হি দীপেতি, ঈদিসস্স পচ্চুদাহৰণ(স্স) ভাৱে কাৰণমাহ-‘অনঞ্ঞকত্তু কত্তা-ভিলাসস্সা’তি, পৰেসমিদম্পচ্চুদাহৰণম্ভৱতু ইধ কথন্তি আহ-‘ইহত্ৱি’চ্চাদি, ত্ৱন্তি অত্তমত্তে পঠমাযেৱ, সম্ভৱে কাৰণন্তৰমাহ-‘অথৱা’তিআদি, নত্থি অঞ্ঞো কত্তা যস্সা সা অনঞ্ঞকত্তুকা ৰুচি, ভায ৰুচিযা সম্বন্ধিনো পিণিযমানস্স সম্পদানসঞ্ঞং যে পন ইচ্ছন্তীতি সম্বন্ধো, যে পন আহু চাতিসম্বন্ধো, উপ্পজ্জনমুপ্পত্তি, কস্স উপ্পত্তি, ৰুচিযা, উপ্পত্তিযা আধাৰো উপ্পত্যাধাৰো‘দেৱদত্তায ৰোচতে’চ্চাদো দেৱদত্তাদিং উপলক্খেতীতি উপ্পত্যাধাৰোপলক্খণং ৱচনং, এত্থ ৰুচিযা উপ্পত্যাধাৰোপলক্খণমেৱ ৱচনন্তি সাৱধাৰণ মত্থো দট্ঠব্বো… সব্বেসং ৱাক্যানমৱধাৰণফলত্তা, তেন পিণিয মানৱচনমভিলাসস্স অঞ্ঞকত্তুকতাসন্দস্সনপৰং ন হোতীতি ব্যৱচ্ছিন্নম্ভৱতি, তেসং কচ্চাযনস্স চেহাপি পসজ্জতীতি সম্বন্ধো, ইহাপীতি ত্ৱমিতি এত্থাপি, অঞ্ঞথাসিদ্ধত্তাতি অত্থমত্তে পঠমায এৱ সিদ্ধত্তা, ৱচনস্সাতি উভিন্নম্পি চতুত্থীৱিধানৱচনস্স, অতিপ্পসঙ্গোচাতি ‘‘কস্স ৱা ত্ৱং ধম্মং ৰোচেসী’’তিআদো তৱাতি অনভিমতট্ঠানপ্পত্তিচ.
ধাৰিপ্পযোগেতি ধাৰিধাতুনো পযোগে, উত্তমীণো অধমীণোতি ধনিকগহেতূনং ৰুড়্হীত্যাহ-‘উত্তমীণো ধনসামী’তি, উত্তমীণমস্সাতি উত্তমীণো, ধাৰযতীতিমস্সত্থমাহ-‘ৱহতী’তি, ধাৰিতোতি ধাৰংধাতুতো. সুত্তন্তৰেন (তং তং) নিযমেন নিযমিতানং তেসংতেসং সম্পদানসঞ্ঞং ৱিধায চতুত্থী ৱিহিতা পৰেহি, তদাহ ‘সিলাঘ হনুট্ঠাসপান’মিচ্চাদি, সব্বত্থ যোগসম্বন্ধে ছট্ঠী, ঞাপেতুন্তি সিলাঘাদিকে বোধেতুং, ইচ্ছিতোতি অতিমতো. তদত্থৱাচীনঞ্চ ধাতূনং সঙ্গহণত্থং ‘কুধদুহিস্সোসূযত্থান’ন্তি ৱুত্তং, যম্পতি কোপোতি ইমিনা কোপস্স ৱিসযমাহ, যস্সাতি ইমিনা যংকাৰকন্তি ৱুত্তমেৱ পৰামসতি, যস্সাতি ৰাজাদিনো, পুচ্ছতীতি পুচ্ছিযতে, তেনেৱ ৱক্খতি-‘যস্স সম্বন্ধিং সুভাসুভং পুচ্ছতি নেমিত্তিকো’তি, যোচানুকূলত্তম্ভ জতীতি ইমিনা ইদং দস্সেতি ‘‘পতিপুব্বকো আপুব্বকোচ সুণোতি অব্ভুপগমে পটিজাননেচ ৱত্ততে, যদাযমব্ভুপগমো পত্থনা পুব্বতো ভৱতি তদা পত্থনায কত্তু পত্থযিতুনো চতুত্থী ৰূপম্ভৱতি, যদাত্ৱপত্থতম্পি কেৱলমানুকূল্যেন ৱত্তমানংদিস্ৱা দেয্যমব্ভুপগচ্ছন্তি ইদমিদং ৱোদস্সামাতি [কোপিস্সসামাতি (পোত্থকে)] তদানুকূল্যেন পৱত্তনসঙ্খাতায কিৰিযায কত্তুনো চতুত্থীৰূপম্ভৱতী’’তি, ইমিনা চ পাণিনিযৱুত্তিকাৰস্স জযাদিচ্চস্সমতে ব্যভিচাৰমাহ, সো হি ‘‘অব্ভুপগমো নাম পৰেন পত্থিতস্স ভৱতি তত্থ পত্থযিতুযেৱ চতুত্থীৰূপম্ভৱতী’’তি ৱদতি, পুব্বস্সাকিৰিযায যো কত্তাতি ৱেদৱাক্যেন ৱিহিতথুতিককৰণ সঙ্খাতায উস্সাহানুজাননতো পুব্বভূতায কিৰিযায যো কত্তা হোতা পোতা চ, সব্বত্থাপি‘তস্সা’তি ইদং ‘চতুত্থীযাযদভিমতং ৰূপ’ন্তিইমিনা সম্বন্ধিতব্বং, ছট্ঠিযা সব্বব্যাপিভাৱমালম্ব এৱন্তি অতিদেসোতি আহ ‘এৱন্তী’তিআদি, ৰূপসাম্যতো পন তাদত্থিযত্থসব্ভাৱাচ যথাযোগং তাদত্থ্হ চতুত্থীপি ন ৱিৰুজ্ঝতি, ৱক্খতি হি‘তাদত্থ্হ ৱচনিচ্ছাযন্তু ‘ইচ্চাদিনা, ইচ্ছিতো ৰাজা, কম্ম ৱচনিচ্ছাতি ইমিনা ৱচনিচ্ছায পধানত্তমাহ… ৱচনিচ্ছাভিমুখত্তা সব্বেসং কাৰকানং, অপ্পচুৰপ্পযোগত্তাতি অবহুপ্পযোগত্তা, হনুতে অপনযতি, উপতিট্ঠতে উপট্ঠানং উপগমনং কৰোতি, পিহযন্তি পত্থেন্তি, কুজ্ঝ অমৰিসং কৰোতি, দুহনাদযো কোপপ্পভৱা নানন্তৰেন তে সম্ভৱন্তীতি দূভাদযোপ্যুদাহটা ‘‘ব্যঞ্জনে দীঘৰস্সা’’তি (১-৩৩) ৰস্সে অপৰজ্ঝামি, ইস্সযন্তি নসহন্তি, আৰজ্ঝতি পুচ্ছিতো নেমিত্তিকো উপপৰিক্খতি, ভাদত্থ্হং ৱিভাৱেতি ‘যস্সে’চ্চাদিনা, পৰিযা লোচেতি উপপৰিক্খতি, কিং লক্খণো-যমনিযমোচ্চাহ-‘নাৱস্স’মিচ্চাদি, যাচিতুস্মাযেৱ [যাচিতুযেৱ (পোত্থকে)] ছট্ঠীতি নাৱস্সমযন্নিযমোতি অত্থো, কুতোচ্চাহ-‘সম্বন্ধে’চ্চাদি, অঞ্ঞস্মাপীতি অযাচিতুতোঅপি, থুতিকৰণস্স কত্তুভূতা হোতাপোতাৰো উস্সাহনানুজাননানং কম্মং হোতীতি আহ-‘পচ্চনুপুব্বস্স গিণাতিস্স কম্মে’তি. হোতুপোতুসদ্দেহিচ্চাদিনা পোতুসদ্দস্সপি ছট্ঠিৰূপং দস্সিতং, ৱুত্তিযন্তু ‘হোতু পতিগিণাতি’চ্চেৱ পাঠো দিস্সতি, হোত্ৱেৱম্পিত্যম্হাকমত্ৰোপেক্খা, উস্সাহযতীত্যত্থে গিণাতি অন্তোগতণ্যত্থো. অনাৱাদোতি নাৱাঅন্নাদিৱজ্জিতে. এত্থ পন তথা পটিসেধাভাৱেপি বহুলাধিকাৰতো ‘ন তং নাৱম্মঞ্ঞে নতং অন্নম্মঞ্ঞে’চ্চাদি ভৱতি, অত্থেৱ হি বহুলাধিকাৰতোৱা তিপ্পসঙ্গাভাৱো, পঠমন্তং ৰূপন্তি মঞ্ঞমানোতি পঠমন্তং ৰূপং, এত্থচ যদা তিণাদিতোপি খিকংসীযতে তদা নিন্দাৱগমো, তত্থ চ নিযোগতোৱ নঞ্পযোগো ঞাথানুপ পত্তিযাতি সপ্পটিসেধমুদাহটং ‘ন মঞ্ঞমানো’তি, অৱধিম্হিযেৱ পঞ্চমীতিণাতি, নঞ্পযোগেৱ নিযোগতো নিন্দাৱগমা তিণন্তি কম্মেযেৱ দুতিযা, অথৱা সতীপি নিন্দাৱগমে ৱচনিচ্ছাতো সৱিসযেযেৱ দুতিযা, সম্মুতিপ্পযোগেতি সম্মুতিসদ্দস্স পযোগে, চতুত্থিং ইচ্ছন্তীতি মত্তাযাতি এত্থ চতুত্থিং ইচ্ছন্তি, পুন ৰুত্তত্তে কাৰণমাহ-‘অথ সোতিৱিজ্জমানত্তা’তি, চণ্ডস্স কুক্কুৰস্সাতিআদিসুত্তে ‘‘অথ সো’’তি পাঠস্স ৱিজ্জমানত্তা ‘ভিয্যোসো মত্তাযা’তি এত্থ সোকাৰো পুনৰুত্তোতি অধিপ্পাযো, চগ্গহণেনাতি ‘‘সিলাঘহনু…পে… সত্তম্যত্থেসুচা’’তি সুত্তে চগ্গহণেন, চতুত্থীভিমতাতি ‘‘নমো যোগাদিস্ৱপিচা’’তি সুত্তেন.
২৬. পঞ্চ
অৱধীযতে ৱিসিলিস্সতে এতস্মাত্যৱধি, অৱপুব্বায ধাধাতুতো অৱধিম্হি‘‘দাধাত্ৱী’’তি (৫-৪৫) ই.
যতো-ৱধীযতে কিঞ্চি, ক্ৰিযাপুব্বং কুতোচিপি;
চলঞ্চাচলমঞ্ঞঞ্চ, তং ৱদন্ত্য ৱধিম্বুধা.
এত্থাযমত্থো ‘‘যতোকুতোচিপি অত্থো কিঞ্চি ৱত্থুঅৱধীযতে সংযোগস্স ৱা কিৰিযানিমিত্তং গমনদানাদিকিৰিযাপুব্বং ৱিসিলিস্সতে সযং ৱা অপেতি অঞ্ঞেন ৱা ৱিসুং কৰীযতে, তমেৱংৱিধং চলঞ্চা চলঞ্চ ৱিসিলেসপৰিচ্ছেদভূতং পদত্থমৱধিং ৱদন্তি বুধা তব্বিদুনো’’তি, তং যথা ধাৱতাস্সা পুৰিসো পততি, পুৰিসং পাতেতি ৱা, ৰুক্খা পণ্ণং পততি, পণ্ণং পাতেতি ৱাতি, সোচ তিধাপ্যুচ্চতে ৱিসযভেদেন, যথা–
নিদ্দিট্ঠৱিসযো কোচি, উপাত্তৱিসযো তথা;
অনুমেয্যৱিসযো চাতি, তিধাৱধি সমীৰিতোতি.
তত্থ নিদ্দিট্ঠা ৱচনোপনীতা কিৰিযা ৱিসযো যত্থ সো নিদ্দিট্ঠ ৱিসযো ৱধি, যথা-‘গামস্মা আগতো’তি, উপাত্তাজ্ঝাহটা কিৰিযা ৱিসযো যত্থ সো উপাত্তৱিসযো, যথা-‘ৱলাহকা ৱিজ্জোততে’তি, ৱলাহকা নিক্খম্ম ৱিজ্জোভতেতি অত্থো, অনুমেয্যা কিৰিযা ৱিসযো যত্থ সো অনুমেয্যৱিসযো, যথা‘মাথুৰা পাটলিপুত্তকেহি অভিৰূপতৰা’তি, এত্থ অভিৰূপগুণেন উক্কংসনমনুমেয্যং, অতোযেৱেত্থাযমেৱ সঞ্ঞা পৰিপ্ফুটা ৱিঞ্ঞাযতীতি ন কাচিদিহ সঞ্ঞা পৰিভাসীযতে ব্যামোহকাৰিণী, অথাৱধিস্মাতি ৱুচ্চমানে ‘পদত্থাৱধিস্মা’তি কুতো-ৱসীযতে যেনেৱং ৱিৱৰণং কতন্ত্যাসঙ্কিযাহ-পদান’মিচ্চাদি. যথা গামস্মাতিআদিনা ইদং দীপেতি ‘‘ন কেৱলং কাযসংসগ্গপুব্বকোৱ ৱিসিলেসো, কিঞ্চৰহি বুদ্ধিসংসগ্গপুব্বকোপি, অত্থি চেহ বুদ্ধিসংসগ্গ পুব্বকো, তথাহি চোৰেহি ভাযতিত্যাদো যো (ভয)পেক্খণ সীলো ভৱতি, সো যদি মং চোৰা পস্সেয্যুং, ধুৱং মে মৰণন্তি ৱিচাৰেন্তো তে বুদ্ধিযা পপ্পোতি পপ্পুয্য চ ততো নিৱত্ততে, তথা চোৰেহি তাযতিত্যাদো যো একস্স মিত্তো ভৱতি সো যদ্যেতং চোৰা পস্সেয্যুং ধুৱমস্স মৰণন্তি পস্সন্তো তে বুদ্ধিযা পত্ৱা ততো নিৱত্তযতীত্যৱধিত্তা অৱধিস্মাৱ সব্বত্থ পঞ্চমী’’তি, পৰেহি পন এতাদিসেসু সব্বত্থ পটিপত্তুৱিসেসানুগ্গহায সুত্তেহেৱ পপঞ্চো কতো, ইধ পন সামঞ্ঞৱচনেনেৱ সিদ্ধত্তা তদনুগ্গহায উদাহৰণেহেৱ পপঞ্চিতং, ভীতিভাযনত্থানন্তি ভীতি তাযনানং অত্থো যেসং তে ভীতিতাযনত্থা তেসন্তি অত্থো, ননু ভীত্যত্থানং পযোগে ভযহেতু সম্ভৱতি নতু তাযনত্থানন্তি, নেস দোসো, তাযনঞ্হি ৰক্খনমুচ্চতে [সাযনাহি ৰক্খনমুপ্পজ্জভে (পোত্থকে)] তঞ্চ ভযহেতুতো ৱেত্যাহ-‘যো ভযহেতু’তিআদি, ইমিনা চ ‘‘ভীত্যত্থানং ভযহেতু’’তি (১-৪-২৫) পাণিনিযানমপাদানসঞ্ঞা সুত্তম্পটিক্খিপতি, ততোতি ভযহেতুতো, তেসন্তি ভযতাযনানং, ভযমনিট্ঠপাতসঙ্কা, উত্তাসোত্যত্থো, তাযন মনিট্ঠপাততো পৰিৰক্খনং, যথা দস্সনং হোন্তেৱাতীমিনা ৱচনিচ্ছাযেৱ পধানত্তমাহ, কো হি লোকিযং ৱচনিচ্ছমতিৱত্তিতুং সক্কোতি, তথাহি সব্বেৱ দব্বাদযো সব্বকাৰকসত্তিযুত্তাৱ, তত্থাযং কাৰকৱিভাগো ৱচনিচ্ছাৱসেনেৱ, তং যথা ‘ৱলাহকো ৱিজ্জোততে, ৱলাহকেন ৱিজ্জোততে, ৱলাহকে ৱিজ্জোততে’তি. পৰাপুব্বস্সাতিআদিনা ‘‘পৰাজিস্সাসয্হো’’তি (১-৪-২৬) সঞ্ঞাসুত্তং পচ্চক্খাতি, অসয্হো অত্থোতি সহিতুং অভিভৱিতুমসমত্থো অত্থো, অজ্ঝেনসকাসাইচ্চাদিনা উদাহৰণত্থমাচিক্খতি, ননুচেৱমত্থং ৱদতা যঞ্ঞদত্তস্সাসয্হত্তং ৱুত্তং, তং কথং অজ্ঝযনস্সাসয্হত্তং, যেনাসয্হত্তস্সাৱধিত্তং পটিপাদযতি ত্যাসঙ্কিযাহ-‘যঞ্ঞদত্তানভিভৱো’চ্চাদি, অসয্হোতীমস্স পচ্চুদাহৰণং পটিপাদযতি ‘যো পনি’চ্চাদি. ‘‘ৱাৰণত্থানমিচ্ছিতো’’তি (১-৪-২৭) সুত্তিতং, তদাহ ‘ৱাৰণত্থান’মিচ্চাদি, ৱাৰণমত্থো যেসং তে ৱাৰণত্থা, অৱধিমত্তৱচনিচ্ছাযন্তি ৱিসেসতো ৱিধানমন্তৰেনা ৱধিমত্ত ৱচনিচ্ছাযং, ৱিসেসৱিধানেতি ইচ্ছিতোতি ৱিসেসৱিধানে, চিত্তস্সাৱধিৱচনিচ্ছাযম্পন চিত্ততো পাপং নিৱাৰযেতি ভৱতি. ‘‘ৰক্খনত্থানমিচ্ছিত’’ন্তি (২-৬-৩) সুত্তিতং, তদাহ-‘ৰক্খনত্থান’মিচ্চাদি, কেসঞ্চীতি কচ্চাযনাদিকে দস্সেতি. ‘‘অন্তৰধানে যেনাদস্সনমিচ্ছতী’’তি (১-৪-২৮) সঞ্ঞাসুত্তমাৰদ্ধং, তদাহ-‘অন্তৰধানে’চ্চাদি, অযমুপজ্ঝাযো যদি মং পস্সতীতি সম্বন্ধো, দস্সনে দোসং তক্কেতি ‘নুন’মিচ্চাদিনা, পেসনমসক্কাৰপুব্বকো নিযোগো, অজ্ঝেসনং সক্কাৰপুব্বকো, মঞ্ঞমানো সিস্সা অহং কথন্নাম ব্যৱহিতো ভৱামীতি অন্তৰধানে ব্যৱধান নিমিত্তং, যেন অত্তনো অদস্সনমিচ্ছতীতি সম্বন্ধো, অন্তৰধানেতি নিমিত্তসত্তমীচাযং, অতো আহ-‘ব্যৱধাননিমিত্ত’ন্তি, ব্যৱহিতোতি অন্তৰহিতো, মামং উপজ্ঝাযোত্যাদিনা উদাহৰণত্থমাহ, ব্যৱধানত্থং ব্যৱহিতত্থং, ‘‘অন্তৰধানেতি কিং চোৰে ন দিদিক্খতী’’তি পচ্চুদাহটং পৰেহি, তম্পটিপাদযমাহ-‘যত্থাদস্সন’মিচ্চাদি, চোৰে ন দিদিক্খতী (ত্য), ত্ৰ হি যো চোৰে ন দিদিক্খতি তেহি অত্তনো অদস্সনমিচ্ছতীতি ন অন্তৰধাননিমিত্তং, কিন্তুপঘাতনিৱত্যত্থং, কিন্তুপঘাতনিৱত্তিযাতি এৱং মঞ্ঞতে ‘‘নাত্ৰান্তৰধানমে (ৱাৱসেযং), কিন্তু তন্নিমিত্তো পঘাতনিৱত্তিপি, ‘উপজ্ঝাযা অন্তৰধাযতী’ত্যত্ৰ ৱিনাপ্যুপঘাতসম্ভৱমন্তৰধানসম্পাদনমেৱ সম্ভৱতী’’তি. ইচ্ছতিগ্গহণং কিমত্থং অদস্সনিচ্ছাযং সতি সত্যপি দস্সনে যথাসিযা’’তি ৱুত্তং, (তং) পটিপাদযমাহ-‘অদস্সনিচ্ছাযম্পনি’চ্চাদি, সতীপি দস্সনেতি উপজ্ঝাযেন দস্সনে সতীপি, ততোতি উপজ্ঝাযতো, অৱধিৰূপতা এৱাতি উপজ্ঝাযস্সাৱধিৰূপতা এৱ. ‘‘আখ্যাতো পযোগে’’তি (১-৪-২৯) পৰৱচনং, তদাহ ‘উপযোগে’চ্চাদি, নিযমপুব্বকং ৱিজ্জাগহণমুপযোগো ত্ৰাধিপ্পেতো, উপযোগৱচনসামত্থিযা ৱিজ্জাগহণত্থং সিস্সৱত্তং নিযমো, ততোতি আখ্যাতুতো. ‘‘জনিকত্তুনো পকতী’’তি (১-৪-৩০) সঞ্ঞাসুত্তং কতং, তদাহ-‘জন্যত্থস্সা’তিআদি, জনিনো অত্থো জন্যত্থো, কিন্তং জননং, ততোতি জনিকত্তুহেতুতো, পকতিসদ্দেন কাৰণমত্তং গহিতংপৰেহি ‘পুত্তা পমোদা জাযতে’চ্চাদো পুত্তাদিতোপি যথা সিযা’তি, দুৱিধং (হি) কাৰণং উপাদানকাৰণং সহকাৰিকাৰণঞ্চ, তত্থ কাৰিযেনাভিন্নদেসো ঘটস্স মত্তিকাপিণ্ডো উপাদানকাৰণং, তস্সেৱ পন দণ্ডচক্কাদি (কাৰিযেন ভিন্নদেসো) সহকাৰিকাৰণং, তেসূপাদানকাৰণস্সেহ গহণে’সিঙ্গা সৰো জাযতে’চ্চত্ৰেৱ সিযা, ন তু ‘পুত্তা পমোদা জাযতে’চ্চাদো, কাৰকন্তৰৱচনিচ্ছাযন্তি এত্থ কাৰকন্তৰাদিৱচনিচ্ছাযন্তি পাঠেন ভৱিতব্বং… এত্থন্তৰে সম্বন্ধ ৱচনিচ্ছাযপি সম্ভৱতো, তত্ৰ তিট্ঠন্তীতি তত্ৰট্ঠা, তেসং, লোকো-নঞ্ঞথাৱাদী ৱোহাৰিকজনো, তত্থ ভৱা লোকিযা, নৱত্তু পটিবদ্ধাতি লোকৱচনিচ্ছমুল্লঙ্গিয অহমেৱ ৱদামীতি সকজ্ঝাসযেন ৱদন্তো ৱত্তা, তপ্পটিবদ্ধা ন হোতীতি অত্থো. ‘‘পভৱো ভৱতিস্সা’’তি (১-৪-৩১) সুত্তিতং, তদাহ-‘ভৱতিস্সা’তিআদি, পঠমতো উপলব্ভতীতি অত্থকথনেন জন্যত্থো-ত্ৰ ন সম্ভৱতীতি ৱদতি, নহি হিমৱা গঙ্গায কাৰণং, সা হি অঞ্ঞেহি এৱকাৰণেহি উপ্পন্না, হিমৱতি তু কেৱলং পঠমতো উপলব্ভতি. ‘‘জিগুচ্ছাৱিৰামপমাদত্থানুমুপসঙ্খ্যানং’’তি (১-৪-২৪ৱা) ৱুত্তং, তদাহ-‘ৱিৰমণত্থে’ত্যাদি, জিগুচ্ছাপমাদত্থধাতুযোগে পন কম্মাধিকৰণৱচনিচ্ছা দিস্সতীতি ৱুত্তং, অৱধিৱচনিচ্ছাপি পন দিস্সকে ‘জিগুচ্ছতি নাহিৰিকো পাপা’তি, ধম্মা পমজ্জতীতিপি হোতেৱ পটিসেধাভাৱা. ‘‘অঞ্ঞাৰাদিতৰৰিতে দিসাসদ্দাঞ্চুত্তৰপদাচাহি যুত্তে’’তি (২-৩-২৯) সুত্তিতং, তদাহ-‘অঞ্ঞসদ্দযোগে’চ্চাদি, যতোতি দেৱদত্তাদিতো, ‘‘অঞ্ঞইত্যত্থগ্গহণং, তেন পৰিযাযপ্পযোগেপি ভৱতী’’তি অঞ্ঞেহি ব্যাখ্যাতত্তা আহ-‘ভিন্নো দেৱদত্তা’তি, আৰাসদ্দস্স দূৰত্থত্তা আসৱক্খযতো আৰা দূৰো ভৱতী(ত্যত্থো উ) পাদীযতেত্যাহ‘আৰাসদ্দো দূৰত্থো’তি, নিদ্দিস্সমানপটিযোগীতি ‘দেৱদত্তো সূৰো’তি নিদ্দিস্সমানস্স কস্সচি যো সো দুতিযো, সো পটিযোগী. দিসাদেসকালৱুত্তীনং দিসাসদ্দত্তেন পৰিগ্গহতো আহ‘দিসা দেসকালৱাচীনং যোগে’তি, পুব্বেৱ সম্বোধাতিআদীনি কালৱাচীযোগে উদাহৰণানি, অঞ্চুত্তৰপদআচআহিপচ্চযযো গেত্ৱিহ নোদাহটং. ‘‘পঞ্চমীৱিধানে ল্যপ্লোপে কম্মন্যুপসঙ্খ্যানং ‘‘অধিকৰণে চোপসঙ্খ্যান’’মিতি (২-৩-২৮-ৱা) ৱাত্তিকং, তদাহ‘যত্থ’চ্চাদি, ল্যপ্পচ্চযস্স যত্ৰাপ্পযোগো, তস্সত্থো চে গম্যতে, সো ল্যপ্লোপো, ত্ৱালোপো ল্যপলোপোত্যৱিসেসো, পাসাদ মাৰুয্হ পেক্খতি আসনে উপৱিসিত্ৱা পেক্খতীতি ইদং ৱিসযো পদস্সনং পুব্বং যস্সাতি কিৰিযাৱিসেসনে সমাসো, ৱক্খমানসব্বদস্সনেসুপি পাসাদতো-পক্কমনলেসসব্ভাৱা পাসাদো (যেৱা) ৱধিৰূপেন ৱত্তুমিট্ঠোতি দস্সেতুমাহ-‘তথাহি’চ্চাদি, অপক্কমতি ততো তং দস্সনন্তি ততো পাসাদতো তস্স দট্ঠুনো দস্সনং চক্খুন্দ্ৰিযং অপক্কমত্যপযাতীত্যত্থো, অৱধিভাৱো পাসাদস্সাতি ৱিঞ্ঞাযতি, যেসন্তি ৱেসেসিকানং, তে হ্যেৱমাচিক্খন্তি ‘‘ইন্দ্ৰিযেসু চক্খুন্দ্ৰিযং চক্খুগোড়কতো-চ্চন্তসুখুমভাৱেন নিক্খম্ম ৱিসালীভৱন্তং ৱিসযদেসমুপগম্ম সকলমত্তনা দিট্ঠং পস্সতি ৰংসিৰূপেন, যথা কাহলা মূলে কিসা অগ্গেমহতী, তথা ঞাণিন্দ্ৰিযানী’’তি, অধিট্ঠানদেসন্তি ইন্দ্ৰিযাধিট্ঠানভূতং চক্খুগোড়কদেসং, ৱিসযপ্পৱত্তীতি গোচৰে পৱত্তি, সন্ততিযাতি ইন্দ্ৰিযপবন্ধস্স, অধিট্ঠান মনিন্দ্ৰিযং নাপজ্জতেতি সম্বন্ধো, ততোতি পাসাদতো, অপক্কন্ত্যাতি অপগমনেন, যজ্জপি চক্খুন্দ্ৰিযং চক্খুগোড়কতো বহি নিগ্গচ্ছতি, তথাপিপাসাদট্ঠস্সচক্খুগোড়কা নিগ্গচ্ছতীতি পাসাদস্সাপ্যৱধিভাৱো, যেসন্তূতি খণিকৱাদীনন্তু, ইন্দ্ৰিযাধিট্ঠানম্পত্তে ৱিসযে ৱিঞ্ঞাণলক্খণং কাৰিযং কৰোন্তি সীলেনাতি পত্তকাৰীনি, অনিন্দ্ৰিযাধিট্ঠানদোসো নেতি সম্বন্ধো, ততোতি পাসাদতো, যেসম্পনাতি খণিকৱাদিনোৱ দস্সেতি, অত্ৰ হি চত্তাৰো পক্খা পত্তকাৰীনিন্দ্ৰিযানি, অপ্পত্তকাৰীনি, চক্খুসোতানি অপ্পত্তকাৰীনি সেসানি ৱুত্তৱিপৰিতানি, চক্খুযেৱ পত্তকাৰী সেসমঞ্ঞথেতি, চতুস্ৱেৱ তেসু পঠমপক্খদ্ৱযমুপন্যস্য পটিপাদিতং… তপ্পটিপাদনেনেতৰেসম্পি পটিপাদিতত্তা, সব্বসামযিকসাধাৰণত্তাসদ্দসত্থস্সাতি ইদং অযুত্তমিৱ দিস্সতি… সদ্দসত্থস্সিমস্স বুদ্ধৱচনোপযোগিত্তেন সোগতসমযানুগুণপ্পৱত্তিতো, খণিকৱাদিনো পন নিস্সাযেদং সুন্দৰমেৱ, মনসিকাৰাদীতিআদিসদ্দেন চক্খুতো [চক্খুনা (পোত্থকে)] অভেদো ৰূপাপাথগমো চ দস্সিতো, যোগ্গদেসেতি দস্সনযোগ্গে পদেসে. ‘‘পুচ্ছনাখ্যানেসু চ পঞ্চমী ৱত্তব্বা’’তি (২-৩-২৮ৱা) ৱুত্তং, তদাহ-‘পুচ্ছনসদ্দতো’চ্চাদি, পুচ্ছনাখ্যানেসু সামঞ্ঞেন পঞ্চমীৱিধানে-তিপ্পসঙ্গং দস্সেতুমাহ-‘অৱস্স’মিচ্চাদি, কস্সাতি পঞ্হো, দেৱদত্তস্সেত্যাখ্যানং, কোসো যঞ্ঞ দত্তোতি পঞ্হো ৱিধিৰূপোৱাযং, যো-ঙ্গদীত্যাদ্যনুৱাদৰূপমাখ্যানং, অঙ্গদীকেযূৰী. ‘‘যতোচাদ্ধকালনিম্মানং ততো পঞ্চমী ৱত্তব্বা’’তি (২-৩-২৮ৱা) ৱুত্তং, তদাহ-‘অদ্ধ’চ্চাদি, নিমীযতে পৰিচ্ছিজ্জতে যেন তং নিমানং, তদেৱ নিম্মানং. ‘‘অদ্ধস্স পঠমা সত্তমী চ ৱত্তব্বা’’তি (২-৩-২৮) ৱুত্তং, তত্থাযমত্থো ‘‘তং যুত্তাতি ৱত্ততে, তং যুত্তা পঞ্চমিযুত্থা পৰস্সাদ্ধস্স পঠমা চ সত্তমী চ ৱত্তব্বা’’তি, পাটলিপুত্তস্মাতি পঞ্চমি যুত্তং, এতাপি ন ৱত্তব্বাতি দস্সেতুমাহ-‘সত্তযোজনানী’তিআদি, অত্ৰ হি যদা ৰাজগহস্স যোজনঞ্চাভেদো ৱত্তুমিচ্ছীযতে, তদা পাটলিপুত্তস্মা ৰাজগহং সত্তযোজনানীতি, ভেদৱচনিচ্ছাযন্তু ‘‘সব্ভাৱো’’ত্যাদিনা (২-৩৪) সত্তমী সিদ্ধা‘সত্তসু যোজনেসু’তি. তথাহি পাটলিপুত্তস্মা সত্তসু যোজনেসু সতি ৰাজগহংভৱতীত্যযমত্থো পতীযতে, সত্তযোজনসম্বন্ধিভৱনং ৰাজগহ (ভৱন)স্স লক্খণম্ভৱতি. সম্বন্ধে ছট্ঠীতি ইমিনা ‘‘তং যুত্তা কালে সত্তমী ৱত্তব্বা’’তি (২-৩-২৮ৱা) ৱচনম্পটিক্খিপতি. ‘‘কৰণেচ থোকপ্পকিচ্ছকতিপযস্সা সত্তৱচনস্সে’’তি (২-৩-৩৩) সুত্তিতং, তদাহ-‘যদা ইচ্চাদি, কিচ্ছাদযোতিআদিসদ্দেন থোকঅপ্পকতিপযে সঙ্গণ্হাতি, অসত্তৰূপন্তি অদ্দব্বৰূপং, গুণে হেতুম্হীতি গুণপদত্থে হেতুভূতে ‘‘গুণে’’তি (২-২১) পঞ্চমীতি অত্থো, যথাৱুত্তৱিধানেনেতি ‘‘গুণে’’তি সুত্তে ৱুত্তৱিধানেন, ‘‘গুণে’’তি সুত্তে ৱুত্তৱিধানেন, যদাত্ৱিচ্চাদিনা পৰেসং ৱিয কৰণে ৱিসুং ৱিধানে পযোজনং নত্থীতি দস্সেতি. কত্তব্বৰূপস্স চলনস্সাতি সম্বন্ধো, সমানাধিকৰণত্তেন ৱিসেসনন্তি যোজনা, সমানাধিকৰণত্তেনাতি চ ‘ৰঞ্ঞো পুৰিসো’ত্যাদো অসমানাধিকৰণস্সাপি ৱিসেসনত্তদস্সনতো ৱুত্তং, সমানাধিকৰণত্তেন ৱিসেসনভাৱো চাস্স থোকগুণান্ৱিতে চলনে ৱত্তমানো থোকসদ্দো অসত্তৱচনোৱ ৱিসেসনন্তি, তেনেৱাখ্যাযতে ‘থোকস্স কম্মত্তা কম্মে দুতিযা’তি. পঞ্চমীত্যনুৱত্তমানে ‘‘দূৰন্তিকত্থেহি ছট্ঠী ৱা’’তি (২-৩-৩৪) ৱুত্তং, তদাহ‘দূৰন্তি কত্থেহি’চ্চাদি, অৱধিসম্বন্ধলক্খণাতি অৱধিসম্বন্ধাৱ লক্খণং নিমিত্তমাসং পঞ্চমীছট্ঠীনং তা তথা ৱুত্তা, ৱত্তুমিট্ঠোতি ইমিনা ৱচনিচ্ছাযেৱ পধানত্তমাহ, এৱং চৰহি তংতং কাৰকৱচনিচ্ছাযমঞ্ঞাপি ৱিভত্তিযো কস্মা নপ্পযুজ্জেয্যুন্তি আহ-‘লোকিযা চেত্থা’তিআদি, এত্থ ৱিভত্তীনং নিযমে লোকিযা এৱ ৱচনিচ্ছা নিবন্ধনং কাৰণন্তি অত্থো, পঞ্চমীচাত্যনুৱত্তমানে ‘‘দূৰন্তি কত্থেহি দুতিযা চে’’তি (২-৩-৩৫) ৱুত্তং, ‘‘পঞ্চম্যধিকৰণেচ’’ (২-৩-৩৬) ইচ্চত্ৰ চ কাৰেন দূৰন্তি কত্থেহি সত্তমী চ ৱুত্তা পাটি পদিকত্থে সাৰসঙ্গহকাৰাদীহি, তদক্খিপ্প অঞ্ঞাপদেসেন পটিক্খিপিতুং কেচিত্যাদি যং ৱুত্তং ৱুত্তিযং, তং দস্সেতুমাহ’কেচীতি সাৰসঙ্গহাদযো’তিআদি. দূৰাপাদাৱসেচনন্তি অযং তেসম্পটিক্খেপন যোতি সম্বন্ধো, ইতিসদ্দো পনেত্থ পৰিহীনো, নহিতন্তিআদীসু তসদ্দেনাসত্তৰূপং দূৰাদি ৱত্তুমিচ্ছিতন্ত্যৱসেযং, ন হি তং গম্যতে, ন হি ততো গম্যতে, ন হি তেন গম্যতে, ন হি তস্মিং ঠীযতে’তি ৱিসুং সম্বন্ধো ৱসেযো. পতীযন্তেচাতি চো ৱত্তব্বন্তৰসমুচ্চযে, অতোচেতি ৱক্খমানহেতুপৰামাসো, যন্তি যস্মা অত্থে নিপাতো, ৱাক্যকাৰো ৱৰৰুচি, তংসামানাধিকৰণ্যতোতি দূৰাদিসা মানাধিকৰণ্যতো, তংযুত্ততোপীতি দূৰাদিযুত্তা গামাদিসদ্দতোপি, পচ্চক্খন্তোতি ৱাক্যকাৰৱচনং পচ্চাচিক্খন্তো, তথাহ্যত্ৰাযং মহাভাস্স পাঠো ‘‘দূৰন্তিকত্থেহি পঞ্চমীৱিধানে তংযুত্তা পঞ্চমীপটিসেধো ৱত্তব্বো দূৰা গামস্স, তত্ৰাপি দস্সনা অনত্থকো-যম্পটিসেধো, তত্ৰাপি হি পঞ্চমী দিস্সতি–
দূৰস্মাৱসথা মুত্তং, দূৰাপাদাৱসেচনং;
গুৰুতো কুপিতা দূৰা,ভাব্যং দূৰা চ দস্সুহিতি.
অত্ৰ দূৰন্তিকেত্যাদি ৱত্তব্বং ৱাক্যকাৰৱচনং, দূৰা গামস্সাতি তস্সোদাহৰণং, তত্ৰাপিচ্চাদি পচ্চক্খানভাস্সং, দূৰস্মাৱসথাতি আৱসথস্স দূৰেতি অত্থোহি ভাস্সপদীপে কেয্যটো, পঠমো পুৰিসো যস্স সো পঠমপুৰিসো ভৱতি ‘‘দূৰন্তিকা’’দি (২-৬-৫) কচ্চাযনসুত্তে সুদ্ধাদিযোগোপি সঙ্গহিতো, তেনাহ–‘সুদ্ধপ্প মোচনৱিৱিত্তপ্পমাণযোগে’তি, ‘‘ধাতুনামানমুপসগ্গযোগাদীস্ৱপিচ’’ ইতি (২-৬-২) সুত্তে চগ্গহণতো পভুতিযোগো চ গহিতো, তেনাহ–‘পভুতি যোগেচা’তি, পভুতিযোগেচাতি ইমিনা পভুত্যত্থযোগোপি সঙ্গহিতো, তেনেৱ ‘যতোসৰামি অত্তান’ন্তি উদাহটং.
২৭. অপ
ননু ফুটোৱ তেসং সালাদীনং যোগোতি কিমেত্থ পঞ্হেন কস্স পনেতেহি যোগো’ত্যাসঙ্কিযাহ-‘ৱজ্জনং হিচ্চাদি, ৱজ্জনানন্তি কত্তৰি অনো, ৱজ্জনে সম্বন্ধে ৱত্তমানেহীতি ৱজ্জনসঙ্খাতে সম্বন্ধে ৱত্ত মানেহি অপপৰীহি, যুত্তস্মাতি যুত্ততোৱ একস্মা, নাঞ্ঞতো, কিমেত্থ ৱত্তব্বন্তি ইমিনা অপপৰীহি যুত্তস্মাৱ পঞ্চমীভৱনে পসিদ্ধত্তমাহ, পসিদ্ধম্পেতমাহৰিত্ৱা পকাসেতুমাহ-‘কত্তুনো’চ্চাদি, যদত্থোতি যোসালাদি অত্থো পযোজনং যস্স ৱজ্জনকিৰিযা ৰম্ভস্স সো যদত্থো. ‘‘পঞ্চম্যপাপৰীহী’’তি (২-৩-১০) আযুত্তেপি পঞ্চমী ৱিধীযতে পৰেহি, তদাহ-‘মৰিযাদায’মিচ্চাদি, অৱধিমা এত্থ ৱস্সনং.