৩. কাল

যদা কালদ্ধানমিচ্চাদিনা‘মাসমাসতে কোসং সযতি’চ্চাদো অকম্মকেহিপি যোগে কালভাৱদ্ধদেসানং পৰেহি কম্মত্তমনুঞ্ঞাতন্তি চ, যদাত্ৱিচ্চাদিনা তু কিৰিযাৱ সব্বেনসব্বং ন সূযতি, তথা সতি কুতো চ কম্মত্তন্তি তেহেৱ ৱুত্তন্তী চ দস্সেতি, গম্ম মানকিৰিযাযোগোপি ন নিস্সিতো… মাসমাসতেচ্চাদীসু আসনাদি [আসনাদীসু (পোত্থকে)] কিৰিযানং মাসাদিযোগো ৱিয কল্যাণিত্তগুণাদিযোগো চ লোকস্স পতীতিপথমুপযাতীতি, ন সিজ্ঝতীতি কিৰিযা ন হোন্তি গুণদব্বানীতি কিৰিযাসম্বন্ধাভাৱা কম্মত্তাভাৱোতি ন সিজ্ঝতি, গুড়েন মিস্সা ধানা ভজ্জিতযৱা গুড়ধানা. অজ্ঝযনকিৰিযায পব্বতেন চ মাসকোসানং সাকল্লেন সম্বন্ধাভাৱা অচ্চন্তসংযোগাভাৱোতি মাসস্সাতিআদীসু ন দুতিযা. পুব্বণ্হে সমযন্তি ইমিনা পুব্বণ্হে সমযোতি সত্তমীআমাদিসমাসং দস্সেতি, অচ্চন্ত মেৱাতি ইমিনা সমযস্স সাকল্লেন ৱিহৰণকিৰিযায সম্বন্ধমাহ, যংসমযং কৰুণাৱিহাৰেন ৱিহাসি, তং একংসমযন্তি সম্বন্ধো, উপসঙ্কমনকিৰিযাযচ্চন্তমেৱ যুত্তোতি ইমিনা নিৱাসনৱিহৰণ কিৰিযাহিপি পুব্বণ্হসমযাদীনমচ্চন্তমেৱ যুত্ততং উপলক্খেতি, পকাৰন্তৰেনাপি সিদ্ধিযমাসঙ্কমুব্ভাৱযতি ‘যদা ত্ৱি’চ্চাদিনা, ৱিভত্তিযা ৱিপল্লাসো যথাপকতমতিক্কম্ম অঞ্ঞথা ভৱনং, ইধ পন সত্তমি যম্পত্তাযং সত্তম্যত্থে বাহুলকেন ‘‘কম্মে দুতিযা’’চ্চেৱ দুতিযাপ্পত্তি.

ততিযাভিমতাতি ‘‘অপৱগ্গে ততিযা’’তি (২-৩-৬) ৱচনেন পাণিনিযানংপপঞ্চত্তমভিমতা, কথম্পন কালদ্ধানং কৰণত্তমিচ্চাসঙ্কিয কৰণত্তমেসম্পটিপাদেন্তো আহ-‘তথাপি’চ্চাদি, তথাপীতি ৱুত্তক্কমেন কৰণত্তসম্ভৱা ততিযায ৱিজ্জমানাযপি, সিযাতি ততিযা সিযা, তঞ্চাতি তং কৰণঞ্চ. কাৰকমজ্ঝেতি এত্থ ছট্ঠী সমাসো কাৰকসদ্দেন চ সত্তিকাৰকং গহিতন্তি (আহ) ‘দ্ৱিন্নং কত্তুসত্তীনং মজ্ঝে’তি, অভিন্নস্সাপি হি একস্স দেৱদত্তাদিকত্তুনো ভিন্নানং তংসমৱেতানং কত্তুসত্তীনং মজ্ঝে কালদ্ধানানি, সত্তিভেদমেৱ ব্যঞ্জযমাহ-‘তথাহি’চ্চাদি, একত্থাতি একস্মিং দেৱদত্তে, দ্ৱীহেতীতে (ভুঞ্জিক্ৰিযা) সাধনন্তি সম্বন্ধো, দ্ৱিন্নং অহানং সমাহাৰো দ্ৱীহং তস্মিং. ইসুমসতীতি ৱা, ইসুম্হি আসো অস্সেতি ৱা নিপ্ফন্নেন ইস্সাসসদ্দেন গম্মমানং কিৰিযং দস্সেতি ‘ইস্ৱসনে’তি, নন্ৱিচ্চাদি চোদ্যং, ধনুপঞ্চসতং কোসো, এৱমঞ্ঞতেচ্চাদি পৰিহাৰো, ছট্ঠিযাসম্পত্তাযন্তি কোসস্সেকদেসেতি এৱং ছট্ঠিযা সম্পত্তাযং, মুত্তসংসযেনেদং সমানন্তি মুত্তো সংসযো যস্মিং অৱধ্যাদো তেনেতং তুল্যন্তি অত্থো. ৱুত্তিযং অভিমতাতি ‘‘সত্তমী পঞ্চমিযো কাৰকমজ্ঝে’’তি (২-৩-৭) ৱচনেন সত্তমীপঞ্চমিযো পপঞ্চত্তমভিমতা, দ্ৱীহে ভুঞ্জিস্সতীতি দ্ৱীসু দিৱসেসু গতেসু ভুঞ্জিস্সতীতি অত্থো, ‘‘যব্ভাৱো ভাৱলক্খণ’’ন্তি (২-৩৬) সত্তমী, সকসককাৰকৱচনিচ্ছাযেৱাতি হি ইদং বাহুল্লং নিস্সায ৱুত্তং, দ্ৱীহা ভুঞ্জিস্সতি কোসা ৱিজ্ঝতীতি দ্ৱীহা নিক্খম্ম ভুঞ্জিস্সতি, কোসা নিক্খম্ম ঠিতং লক্খং ৱিজ্ঝতি উপাত্তৱিসযো-যমৱধি, কোসে ৱিজ্ঝতীতি কোসে ঠিতং লক্খং ৱিজ্ঝতীতি অত্থো.