২৫. তাদ

পযোজনপৰিযাযে অত্থসদ্দে সতি ইদন্তি পযোজনং পৰামট্ঠুং সক্কাতি ‘তস্সেদ’ন্তিআদি ৱুত্তং, তসদ্দেনেত্থ ৱিকতিযাতিসম্বন্ধো, অত্থসদ্দেন তু পকতিযা, অত্থ কথনমেতন্তি ইমিনা ৱচনিচ্ছায মেতিস্সং নত্থি সমাসোতি দীপেতি, ৱিগ্গহে ৱাস্মিমিমস্মাযেৱ নিপাতনা সমাসো দট্ঠব্বো,সো ৱিকতিসঙ্খাতো অত্থো, পকতিত্ৱঞ্ঞপদত্থেনাক্খিপীযতে, ততো তদত্থসদ্দতো, কোযং তদত্থ ভাৱো চ্চাহ-‘তদত্থভাৱো নামা’তিআদি, নিমিত্তং যূপাদিৱিকতি, নিমিত্তীদাৰুআদিপকতি তসদ্দেনাত্থসদ্দেন চ গহিতা, তেসং সম্বন্ধো তদত্থসদ্দস্স পৱত্তিনিমিত্তং তদত্থভাৱো নামাতি অত্থো, হেতু হেতুমন্তভাৱলক্খণো সম্বন্ধো নামাতি ৱুত্তং হোতি, পধানাৱচ্ছেদগুণস্মাতি ৱিধীযমানত্তেন পধানস্স পুৰিসস্স আচ্ছেদকা ৱিসেসকা গুণা, যঞ্হি ৱিধীযতে ঞাপীযতে তম্পধান, মিতৰমপ্পধানমনুৱজ্জমানত্তা, যদা উপাদীযতেতি ৱত্ৱা উপাদীযমানপ্পকাৰং দিট্ঠন্তেন ফুটযিতুমাহ-‘যথা’ইচ্চাদি, যূপো নিমিত্তং যস্স দাৰুনো তং তথা ৱুত্তং নাঞ্ঞনিমিত্তন্তি যদা নিমিত্যৱচ্ছেদকত্তেনুপাদীযতে তদা নিমিত্তসদ্দতোৱ চতুত্থী সম্বন্ধো, ততো অঞ্ঞনিমিত্ততো, নিমিত্তনিমিত্তীনং সম্বন্ধস্স অভিমুখভাৱেন তত্থেৱ নিমিত্তে পৱত্তীতি সম্বন্ধো, নিমিত্তসদ্দতো হেতুততিযাপি নাসঙ্কনীযাতি সম্বন্ধো, কাৰণমাহ-‘নিমিত্ত’ [হেতু] ইচ্চাদি. উভযত্থাতি যূপায পাকাযাতি উভযত্থ.

পিণিযমানা কিং সদ্দাদিৱচনীযা পৰো সাদুআদিকো যো-ত্থো সো অঞ্ঞো কত্তা যস্স সো অঞ্ঞকত্তুকো-ভিলাসো, অভিলাসো ৰুচীতি ইমিনা দিত্যাদ্যনেকত্থন্তোপি ৰুচিসদ্দো-ভিলাসে ৰুড়্হোৱ গয্হতীতি ৱদতি, সা ৰুচি অত্থো-ভিধেয্যো যেসং ভে তদত্থা, তেসং সম্বন্ধিনো পিণিযমানস্স, ইমিনা চ কিঞ্চাপি ৰুচিৰযং যস্সুপ্পজ্জতেযো ৱা তস্সা জনকো, তেসমুভিন্নম্পি অত্থি, তথাপি যস্সুপ্পজ্জতে সোৱ তস্সাধিকৰণং, অজনকোপি সো তায সংসত্তোতি তস্সেৱ পিণিযমানস্স সম্পদানসঞ্ঞা, নতুজনকস্স তাযাসংসত্তস্সাতি দীপেতি, ইধাতি ইমিনা সক্কতে উদাহৰণানমসমানৰূপকং দস্সেতি, ইমিনা চ উদাহৰণানমসমান ৰূপত্তমেৱ চতুত্থীৱিধানে কাৰণং, অঞ্ঞথা ছট্ঠীযেৱ তেহিপি ৱিধীযেয্য কাৰণাসম্ভৱা [কাৰণসব্ভাৱা] হি দীপেতি, ঈদিসস্স পচ্চুদাহৰণ(স্স) ভাৱে কাৰণমাহ-‘অনঞ্ঞকত্তু কত্তা-ভিলাসস্সা’তি, পৰেসমিদম্পচ্চুদাহৰণম্ভৱতু ইধ কথন্তি আহ-‘ইহত্ৱি’চ্চাদি, ত্ৱন্তি অত্তমত্তে পঠমাযেৱ, সম্ভৱে কাৰণন্তৰমাহ-‘অথৱা’তিআদি, নত্থি অঞ্ঞো কত্তা যস্সা সা অনঞ্ঞকত্তুকা ৰুচি, ভায ৰুচিযা সম্বন্ধিনো পিণিযমানস্স সম্পদানসঞ্ঞং যে পন ইচ্ছন্তীতি সম্বন্ধো, যে পন আহু চাতিসম্বন্ধো, উপ্পজ্জনমুপ্পত্তি, কস্স উপ্পত্তি, ৰুচিযা, উপ্পত্তিযা আধাৰো উপ্পত্যাধাৰো‘দেৱদত্তায ৰোচতে’চ্চাদো দেৱদত্তাদিং উপলক্খেতীতি উপ্পত্যাধাৰোপলক্খণং ৱচনং, এত্থ ৰুচিযা উপ্পত্যাধাৰোপলক্খণমেৱ ৱচনন্তি সাৱধাৰণ মত্থো দট্ঠব্বো… সব্বেসং ৱাক্যানমৱধাৰণফলত্তা, তেন পিণিয মানৱচনমভিলাসস্স অঞ্ঞকত্তুকতাসন্দস্সনপৰং ন হোতীতি ব্যৱচ্ছিন্নম্ভৱতি, তেসং কচ্চাযনস্স চেহাপি পসজ্জতীতি সম্বন্ধো, ইহাপীতি ত্ৱমিতি এত্থাপি, অঞ্ঞথাসিদ্ধত্তাতি অত্থমত্তে পঠমায এৱ সিদ্ধত্তা, ৱচনস্সাতি উভিন্নম্পি চতুত্থীৱিধানৱচনস্স, অতিপ্পসঙ্গোচাতি ‘‘কস্স ৱা ত্ৱং ধম্মং ৰোচেসী’’তিআদো তৱাতি অনভিমতট্ঠানপ্পত্তিচ.

ধাৰিপ্পযোগেতি ধাৰিধাতুনো পযোগে, উত্তমীণো অধমীণোতি ধনিকগহেতূনং ৰুড়্হীত্যাহ-‘উত্তমীণো ধনসামী’তি, উত্তমীণমস্সাতি উত্তমীণো, ধাৰযতীতিমস্সত্থমাহ-‘ৱহতী’তি, ধাৰিতোতি ধাৰংধাতুতো. সুত্তন্তৰেন (তং তং) নিযমেন নিযমিতানং তেসংতেসং সম্পদানসঞ্ঞং ৱিধায চতুত্থী ৱিহিতা পৰেহি, তদাহ ‘সিলাঘ হনুট্ঠাসপান’মিচ্চাদি, সব্বত্থ যোগসম্বন্ধে ছট্ঠী, ঞাপেতুন্তি সিলাঘাদিকে বোধেতুং, ইচ্ছিতোতি অতিমতো. তদত্থৱাচীনঞ্চ ধাতূনং সঙ্গহণত্থং ‘কুধদুহিস্সোসূযত্থান’ন্তি ৱুত্তং, যম্পতি কোপোতি ইমিনা কোপস্স ৱিসযমাহ, যস্সাতি ইমিনা যংকাৰকন্তি ৱুত্তমেৱ পৰামসতি, যস্সাতি ৰাজাদিনো, পুচ্ছতীতি পুচ্ছিযতে, তেনেৱ ৱক্খতি-‘যস্স সম্বন্ধিং সুভাসুভং পুচ্ছতি নেমিত্তিকো’তি, যোচানুকূলত্তম্ভ জতীতি ইমিনা ইদং দস্সেতি ‘‘পতিপুব্বকো আপুব্বকোচ সুণোতি অব্ভুপগমে পটিজাননেচ ৱত্ততে, যদাযমব্ভুপগমো পত্থনা পুব্বতো ভৱতি তদা পত্থনায কত্তু পত্থযিতুনো চতুত্থী ৰূপম্ভৱতি, যদাত্ৱপত্থতম্পি কেৱলমানুকূল্যেন ৱত্তমানংদিস্ৱা দেয্যমব্ভুপগচ্ছন্তি ইদমিদং ৱোদস্সামাতি [কোপিস্সসামাতি (পোত্থকে)] তদানুকূল্যেন পৱত্তনসঙ্খাতায কিৰিযায কত্তুনো চতুত্থীৰূপম্ভৱতী’’তি, ইমিনা চ পাণিনিযৱুত্তিকাৰস্স জযাদিচ্চস্সমতে ব্যভিচাৰমাহ, সো হি ‘‘অব্ভুপগমো নাম পৰেন পত্থিতস্স ভৱতি তত্থ পত্থযিতুযেৱ চতুত্থীৰূপম্ভৱতী’’তি ৱদতি, পুব্বস্সাকিৰিযায যো কত্তাতি ৱেদৱাক্যেন ৱিহিতথুতিককৰণ সঙ্খাতায উস্সাহানুজাননতো পুব্বভূতায কিৰিযায যো কত্তা হোতা পোতা চ, সব্বত্থাপি‘তস্সা’তি ইদং ‘চতুত্থীযাযদভিমতং ৰূপ’ন্তিইমিনা সম্বন্ধিতব্বং, ছট্ঠিযা সব্বব্যাপিভাৱমালম্ব এৱন্তি অতিদেসোতি আহ ‘এৱন্তী’তিআদি, ৰূপসাম্যতো পন তাদত্থিযত্থসব্ভাৱাচ যথাযোগং তাদত্থ্হ চতুত্থীপি ন ৱিৰুজ্ঝতি, ৱক্খতি হি‘তাদত্থ্হ ৱচনিচ্ছাযন্তু ‘ইচ্চাদিনা, ইচ্ছিতো ৰাজা, কম্ম ৱচনিচ্ছাতি ইমিনা ৱচনিচ্ছায পধানত্তমাহ… ৱচনিচ্ছাভিমুখত্তা সব্বেসং কাৰকানং, অপ্পচুৰপ্পযোগত্তাতি অবহুপ্পযোগত্তা, হনুতে অপনযতি, উপতিট্ঠতে উপট্ঠানং উপগমনং কৰোতি, পিহযন্তি পত্থেন্তি, কুজ্ঝ অমৰিসং কৰোতি, দুহনাদযো কোপপ্পভৱা নানন্তৰেন তে সম্ভৱন্তীতি দূভাদযোপ্যুদাহটা ‘‘ব্যঞ্জনে দীঘৰস্সা’’তি (১-৩৩) ৰস্সে অপৰজ্ঝামি, ইস্সযন্তি নসহন্তি, আৰজ্ঝতি পুচ্ছিতো নেমিত্তিকো উপপৰিক্খতি, ভাদত্থ্হং ৱিভাৱেতি ‘যস্সে’চ্চাদিনা, পৰিযা লোচেতি উপপৰিক্খতি, কিং লক্খণো-যমনিযমোচ্চাহ-‘নাৱস্স’মিচ্চাদি, যাচিতুস্মাযেৱ [যাচিতুযেৱ (পোত্থকে)] ছট্ঠীতি নাৱস্সমযন্নিযমোতি অত্থো, কুতোচ্চাহ-‘সম্বন্ধে’চ্চাদি, অঞ্ঞস্মাপীতি অযাচিতুতোঅপি, থুতিকৰণস্স কত্তুভূতা হোতাপোতাৰো উস্সাহনানুজাননানং কম্মং হোতীতি আহ-‘পচ্চনুপুব্বস্স গিণাতিস্স কম্মে’তি. হোতুপোতুসদ্দেহিচ্চাদিনা পোতুসদ্দস্সপি ছট্ঠিৰূপং দস্সিতং, ৱুত্তিযন্তু ‘হোতু পতিগিণাতি’চ্চেৱ পাঠো দিস্সতি, হোত্ৱেৱম্পিত্যম্হাকমত্ৰোপেক্খা, উস্সাহযতীত্যত্থে গিণাতি অন্তোগতণ্যত্থো. অনাৱাদোতি নাৱাঅন্নাদিৱজ্জিতে. এত্থ পন তথা পটিসেধাভাৱেপি বহুলাধিকাৰতো ‘ন তং নাৱম্মঞ্ঞে নতং অন্নম্মঞ্ঞে’চ্চাদি ভৱতি, অত্থেৱ হি বহুলাধিকাৰতোৱা তিপ্পসঙ্গাভাৱো, পঠমন্তং ৰূপন্তি মঞ্ঞমানোতি পঠমন্তং ৰূপং, এত্থচ যদা তিণাদিতোপি খিকংসীযতে তদা নিন্দাৱগমো, তত্থ চ নিযোগতোৱ নঞ্পযোগো ঞাথানুপ পত্তিযাতি সপ্পটিসেধমুদাহটং ‘ন মঞ্ঞমানো’তি, অৱধিম্হিযেৱ পঞ্চমীতিণাতি, নঞ্পযোগেৱ নিযোগতো নিন্দাৱগমা তিণন্তি কম্মেযেৱ দুতিযা, অথৱা সতীপি নিন্দাৱগমে ৱচনিচ্ছাতো সৱিসযেযেৱ দুতিযা, সম্মুতিপ্পযোগেতি সম্মুতিসদ্দস্স পযোগে, চতুত্থিং ইচ্ছন্তীতি মত্তাযাতি এত্থ চতুত্থিং ইচ্ছন্তি, পুন ৰুত্তত্তে কাৰণমাহ-‘অথ সোতিৱিজ্জমানত্তা’তি, চণ্ডস্স কুক্কুৰস্সাতিআদিসুত্তে ‘‘অথ সো’’তি পাঠস্স ৱিজ্জমানত্তা ‘ভিয্যোসো মত্তাযা’তি এত্থ সোকাৰো পুনৰুত্তোতি অধিপ্পাযো, চগ্গহণেনাতি ‘‘সিলাঘহনু…পে… সত্তম্যত্থেসুচা’’তি সুত্তে চগ্গহণেন, চতুত্থীভিমতাতি ‘‘নমো যোগাদিস্ৱপিচা’’তি সুত্তেন.