২৬. পঞ্চ
অৱধীযতে ৱিসিলিস্সতে এতস্মাত্যৱধি, অৱপুব্বায ধাধাতুতো অৱধিম্হি‘‘দাধাত্ৱী’’তি (৫-৪৫) ই.
যতো-ৱধীযতে কিঞ্চি, ক্ৰিযাপুব্বং কুতোচিপি;
চলঞ্চাচলমঞ্ঞঞ্চ, তং ৱদন্ত্য ৱধিম্বুধা.
এত্থাযমত্থো ‘‘যতোকুতোচিপি অত্থো কিঞ্চি ৱত্থুঅৱধীযতে সংযোগস্স ৱা কিৰিযানিমিত্তং গমনদানাদিকিৰিযাপুব্বং ৱিসিলিস্সতে সযং ৱা অপেতি অঞ্ঞেন ৱা ৱিসুং কৰীযতে, তমেৱংৱিধং চলঞ্চা চলঞ্চ ৱিসিলেসপৰিচ্ছেদভূতং পদত্থমৱধিং ৱদন্তি বুধা তব্বিদুনো’’তি, তং যথা ধাৱতাস্সা পুৰিসো পততি, পুৰিসং পাতেতি ৱা, ৰুক্খা পণ্ণং পততি, পণ্ণং পাতেতি ৱাতি, সোচ তিধাপ্যুচ্চতে ৱিসযভেদেন, যথা–
নিদ্দিট্ঠৱিসযো কোচি, উপাত্তৱিসযো তথা;
অনুমেয্যৱিসযো চাতি, তিধাৱধি সমীৰিতোতি.
তত্থ নিদ্দিট্ঠা ৱচনোপনীতা কিৰিযা ৱিসযো যত্থ সো নিদ্দিট্ঠ ৱিসযো ৱধি, যথা-‘গামস্মা আগতো’তি, উপাত্তাজ্ঝাহটা কিৰিযা ৱিসযো যত্থ সো উপাত্তৱিসযো, যথা-‘ৱলাহকা ৱিজ্জোততে’তি, ৱলাহকা নিক্খম্ম ৱিজ্জোভতেতি অত্থো, অনুমেয্যা কিৰিযা ৱিসযো যত্থ সো অনুমেয্যৱিসযো, যথা‘মাথুৰা পাটলিপুত্তকেহি অভিৰূপতৰা’তি, এত্থ অভিৰূপগুণেন উক্কংসনমনুমেয্যং, অতোযেৱেত্থাযমেৱ সঞ্ঞা পৰিপ্ফুটা ৱিঞ্ঞাযতীতি ন কাচিদিহ সঞ্ঞা পৰিভাসীযতে ব্যামোহকাৰিণী, অথাৱধিস্মাতি ৱুচ্চমানে ‘পদত্থাৱধিস্মা’তি কুতো-ৱসীযতে যেনেৱং ৱিৱৰণং কতন্ত্যাসঙ্কিযাহ-পদান’মিচ্চাদি. যথা গামস্মাতিআদিনা ইদং দীপেতি ‘‘ন কেৱলং কাযসংসগ্গপুব্বকোৱ ৱিসিলেসো, কিঞ্চৰহি বুদ্ধিসংসগ্গপুব্বকোপি, অত্থি চেহ বুদ্ধিসংসগ্গ পুব্বকো, তথাহি চোৰেহি ভাযতিত্যাদো যো (ভয)পেক্খণ সীলো ভৱতি, সো যদি মং চোৰা পস্সেয্যুং, ধুৱং মে মৰণন্তি ৱিচাৰেন্তো তে বুদ্ধিযা পপ্পোতি পপ্পুয্য চ ততো নিৱত্ততে, তথা চোৰেহি তাযতিত্যাদো যো একস্স মিত্তো ভৱতি সো যদ্যেতং চোৰা পস্সেয্যুং ধুৱমস্স মৰণন্তি পস্সন্তো তে বুদ্ধিযা পত্ৱা ততো নিৱত্তযতীত্যৱধিত্তা অৱধিস্মাৱ সব্বত্থ পঞ্চমী’’তি, পৰেহি পন এতাদিসেসু সব্বত্থ পটিপত্তুৱিসেসানুগ্গহায সুত্তেহেৱ পপঞ্চো কতো, ইধ পন সামঞ্ঞৱচনেনেৱ সিদ্ধত্তা তদনুগ্গহায উদাহৰণেহেৱ পপঞ্চিতং, ভীতিভাযনত্থানন্তি ভীতি তাযনানং অত্থো যেসং তে ভীতিতাযনত্থা তেসন্তি অত্থো, ননু ভীত্যত্থানং পযোগে ভযহেতু সম্ভৱতি নতু তাযনত্থানন্তি, নেস দোসো, তাযনঞ্হি ৰক্খনমুচ্চতে [সাযনাহি ৰক্খনমুপ্পজ্জভে (পোত্থকে)] তঞ্চ ভযহেতুতো ৱেত্যাহ-‘যো ভযহেতু’তিআদি, ইমিনা চ ‘‘ভীত্যত্থানং ভযহেতু’’তি (১-৪-২৫) পাণিনিযানমপাদানসঞ্ঞা সুত্তম্পটিক্খিপতি, ততোতি ভযহেতুতো, তেসন্তি ভযতাযনানং, ভযমনিট্ঠপাতসঙ্কা, উত্তাসোত্যত্থো, তাযন মনিট্ঠপাততো পৰিৰক্খনং, যথা দস্সনং হোন্তেৱাতীমিনা ৱচনিচ্ছাযেৱ পধানত্তমাহ, কো হি লোকিযং ৱচনিচ্ছমতিৱত্তিতুং সক্কোতি, তথাহি সব্বেৱ দব্বাদযো সব্বকাৰকসত্তিযুত্তাৱ, তত্থাযং কাৰকৱিভাগো ৱচনিচ্ছাৱসেনেৱ, তং যথা ‘ৱলাহকো ৱিজ্জোততে, ৱলাহকেন ৱিজ্জোততে, ৱলাহকে ৱিজ্জোততে’তি. পৰাপুব্বস্সাতিআদিনা ‘‘পৰাজিস্সাসয্হো’’তি (১-৪-২৬) সঞ্ঞাসুত্তং পচ্চক্খাতি, অসয্হো অত্থোতি সহিতুং অভিভৱিতুমসমত্থো অত্থো, অজ্ঝেনসকাসাইচ্চাদিনা উদাহৰণত্থমাচিক্খতি, ননুচেৱমত্থং ৱদতা যঞ্ঞদত্তস্সাসয্হত্তং ৱুত্তং, তং কথং অজ্ঝযনস্সাসয্হত্তং, যেনাসয্হত্তস্সাৱধিত্তং পটিপাদযতি ত্যাসঙ্কিযাহ-‘যঞ্ঞদত্তানভিভৱো’চ্চাদি, অসয্হোতীমস্স পচ্চুদাহৰণং পটিপাদযতি ‘যো পনি’চ্চাদি. ‘‘ৱাৰণত্থানমিচ্ছিতো’’তি (১-৪-২৭) সুত্তিতং, তদাহ ‘ৱাৰণত্থান’মিচ্চাদি, ৱাৰণমত্থো যেসং তে ৱাৰণত্থা, অৱধিমত্তৱচনিচ্ছাযন্তি ৱিসেসতো ৱিধানমন্তৰেনা ৱধিমত্ত ৱচনিচ্ছাযং, ৱিসেসৱিধানেতি ইচ্ছিতোতি ৱিসেসৱিধানে, চিত্তস্সাৱধিৱচনিচ্ছাযম্পন চিত্ততো পাপং নিৱাৰযেতি ভৱতি. ‘‘ৰক্খনত্থানমিচ্ছিত’’ন্তি (২-৬-৩) সুত্তিতং, তদাহ-‘ৰক্খনত্থান’মিচ্চাদি, কেসঞ্চীতি কচ্চাযনাদিকে দস্সেতি. ‘‘অন্তৰধানে যেনাদস্সনমিচ্ছতী’’তি (১-৪-২৮) সঞ্ঞাসুত্তমাৰদ্ধং, তদাহ-‘অন্তৰধানে’চ্চাদি, অযমুপজ্ঝাযো যদি মং পস্সতীতি সম্বন্ধো, দস্সনে দোসং তক্কেতি ‘নুন’মিচ্চাদিনা, পেসনমসক্কাৰপুব্বকো নিযোগো, অজ্ঝেসনং সক্কাৰপুব্বকো, মঞ্ঞমানো সিস্সা অহং কথন্নাম ব্যৱহিতো ভৱামীতি অন্তৰধানে ব্যৱধান নিমিত্তং, যেন অত্তনো অদস্সনমিচ্ছতীতি সম্বন্ধো, অন্তৰধানেতি নিমিত্তসত্তমীচাযং, অতো আহ-‘ব্যৱধাননিমিত্ত’ন্তি, ব্যৱহিতোতি অন্তৰহিতো, মামং উপজ্ঝাযোত্যাদিনা উদাহৰণত্থমাহ, ব্যৱধানত্থং ব্যৱহিতত্থং, ‘‘অন্তৰধানেতি কিং চোৰে ন দিদিক্খতী’’তি পচ্চুদাহটং পৰেহি, তম্পটিপাদযমাহ-‘যত্থাদস্সন’মিচ্চাদি, চোৰে ন দিদিক্খতী (ত্য), ত্ৰ হি যো চোৰে ন দিদিক্খতি তেহি অত্তনো অদস্সনমিচ্ছতীতি ন অন্তৰধাননিমিত্তং, কিন্তুপঘাতনিৱত্যত্থং, কিন্তুপঘাতনিৱত্তিযাতি এৱং মঞ্ঞতে ‘‘নাত্ৰান্তৰধানমে (ৱাৱসেযং), কিন্তু তন্নিমিত্তো পঘাতনিৱত্তিপি, ‘উপজ্ঝাযা অন্তৰধাযতী’ত্যত্ৰ ৱিনাপ্যুপঘাতসম্ভৱমন্তৰধানসম্পাদনমেৱ সম্ভৱতী’’তি. ইচ্ছতিগ্গহণং কিমত্থং অদস্সনিচ্ছাযং সতি সত্যপি দস্সনে যথাসিযা’’তি ৱুত্তং, (তং) পটিপাদযমাহ-‘অদস্সনিচ্ছাযম্পনি’চ্চাদি, সতীপি দস্সনেতি উপজ্ঝাযেন দস্সনে সতীপি, ততোতি উপজ্ঝাযতো, অৱধিৰূপতা এৱাতি উপজ্ঝাযস্সাৱধিৰূপতা এৱ. ‘‘আখ্যাতো পযোগে’’তি (১-৪-২৯) পৰৱচনং, তদাহ ‘উপযোগে’চ্চাদি, নিযমপুব্বকং ৱিজ্জাগহণমুপযোগো ত্ৰাধিপ্পেতো, উপযোগৱচনসামত্থিযা ৱিজ্জাগহণত্থং সিস্সৱত্তং নিযমো, ততোতি আখ্যাতুতো. ‘‘জনিকত্তুনো পকতী’’তি (১-৪-৩০) সঞ্ঞাসুত্তং কতং, তদাহ-‘জন্যত্থস্সা’তিআদি, জনিনো অত্থো জন্যত্থো, কিন্তং জননং, ততোতি জনিকত্তুহেতুতো, পকতিসদ্দেন কাৰণমত্তং গহিতংপৰেহি ‘পুত্তা পমোদা জাযতে’চ্চাদো পুত্তাদিতোপি যথা সিযা’তি, দুৱিধং (হি) কাৰণং উপাদানকাৰণং সহকাৰিকাৰণঞ্চ, তত্থ কাৰিযেনাভিন্নদেসো ঘটস্স মত্তিকাপিণ্ডো উপাদানকাৰণং, তস্সেৱ পন দণ্ডচক্কাদি (কাৰিযেন ভিন্নদেসো) সহকাৰিকাৰণং, তেসূপাদানকাৰণস্সেহ গহণে’সিঙ্গা সৰো জাযতে’চ্চত্ৰেৱ সিযা, ন তু ‘পুত্তা পমোদা জাযতে’চ্চাদো, কাৰকন্তৰৱচনিচ্ছাযন্তি এত্থ কাৰকন্তৰাদিৱচনিচ্ছাযন্তি পাঠেন ভৱিতব্বং… এত্থন্তৰে সম্বন্ধ ৱচনিচ্ছাযপি সম্ভৱতো, তত্ৰ তিট্ঠন্তীতি তত্ৰট্ঠা, তেসং, লোকো-নঞ্ঞথাৱাদী ৱোহাৰিকজনো, তত্থ ভৱা লোকিযা, নৱত্তু পটিবদ্ধাতি লোকৱচনিচ্ছমুল্লঙ্গিয অহমেৱ ৱদামীতি সকজ্ঝাসযেন ৱদন্তো ৱত্তা, তপ্পটিবদ্ধা ন হোতীতি অত্থো. ‘‘পভৱো ভৱতিস্সা’’তি (১-৪-৩১) সুত্তিতং, তদাহ-‘ভৱতিস্সা’তিআদি, পঠমতো উপলব্ভতীতি অত্থকথনেন জন্যত্থো-ত্ৰ ন সম্ভৱতীতি ৱদতি, নহি হিমৱা গঙ্গায কাৰণং, সা হি অঞ্ঞেহি এৱকাৰণেহি উপ্পন্না, হিমৱতি তু কেৱলং পঠমতো উপলব্ভতি. ‘‘জিগুচ্ছাৱিৰামপমাদত্থানুমুপসঙ্খ্যানং’’তি (১-৪-২৪ৱা) ৱুত্তং, তদাহ-‘ৱিৰমণত্থে’ত্যাদি, জিগুচ্ছাপমাদত্থধাতুযোগে পন কম্মাধিকৰণৱচনিচ্ছা দিস্সতীতি ৱুত্তং, অৱধিৱচনিচ্ছাপি পন দিস্সকে ‘জিগুচ্ছতি নাহিৰিকো পাপা’তি, ধম্মা পমজ্জতীতিপি হোতেৱ পটিসেধাভাৱা. ‘‘অঞ্ঞাৰাদিতৰৰিতে দিসাসদ্দাঞ্চুত্তৰপদাচাহি যুত্তে’’তি (২-৩-২৯) সুত্তিতং, তদাহ-‘অঞ্ঞসদ্দযোগে’চ্চাদি, যতোতি দেৱদত্তাদিতো, ‘‘অঞ্ঞইত্যত্থগ্গহণং, তেন পৰিযাযপ্পযোগেপি ভৱতী’’তি অঞ্ঞেহি ব্যাখ্যাতত্তা আহ-‘ভিন্নো দেৱদত্তা’তি, আৰাসদ্দস্স দূৰত্থত্তা আসৱক্খযতো আৰা দূৰো ভৱতী(ত্যত্থো উ) পাদীযতেত্যাহ‘আৰাসদ্দো দূৰত্থো’তি, নিদ্দিস্সমানপটিযোগীতি ‘দেৱদত্তো সূৰো’তি নিদ্দিস্সমানস্স কস্সচি যো সো দুতিযো, সো পটিযোগী. দিসাদেসকালৱুত্তীনং দিসাসদ্দত্তেন পৰিগ্গহতো আহ‘দিসা দেসকালৱাচীনং যোগে’তি, পুব্বেৱ সম্বোধাতিআদীনি কালৱাচীযোগে উদাহৰণানি, অঞ্চুত্তৰপদআচআহিপচ্চযযো গেত্ৱিহ নোদাহটং. ‘‘পঞ্চমীৱিধানে ল্যপ্লোপে কম্মন্যুপসঙ্খ্যানং ‘‘অধিকৰণে চোপসঙ্খ্যান’’মিতি (২-৩-২৮-ৱা) ৱাত্তিকং, তদাহ‘যত্থ’চ্চাদি, ল্যপ্পচ্চযস্স যত্ৰাপ্পযোগো, তস্সত্থো চে গম্যতে, সো ল্যপ্লোপো, ত্ৱালোপো ল্যপলোপোত্যৱিসেসো, পাসাদ মাৰুয্হ পেক্খতি আসনে উপৱিসিত্ৱা পেক্খতীতি ইদং ৱিসযো পদস্সনং পুব্বং যস্সাতি কিৰিযাৱিসেসনে সমাসো, ৱক্খমানসব্বদস্সনেসুপি পাসাদতো-পক্কমনলেসসব্ভাৱা পাসাদো (যেৱা) ৱধিৰূপেন ৱত্তুমিট্ঠোতি দস্সেতুমাহ-‘তথাহি’চ্চাদি, অপক্কমতি ততো তং দস্সনন্তি ততো পাসাদতো তস্স দট্ঠুনো দস্সনং চক্খুন্দ্ৰিযং অপক্কমত্যপযাতীত্যত্থো, অৱধিভাৱো পাসাদস্সাতি ৱিঞ্ঞাযতি, যেসন্তি ৱেসেসিকানং, তে হ্যেৱমাচিক্খন্তি ‘‘ইন্দ্ৰিযেসু চক্খুন্দ্ৰিযং চক্খুগোড়কতো-চ্চন্তসুখুমভাৱেন নিক্খম্ম ৱিসালীভৱন্তং ৱিসযদেসমুপগম্ম সকলমত্তনা দিট্ঠং পস্সতি ৰংসিৰূপেন, যথা কাহলা মূলে কিসা অগ্গেমহতী, তথা ঞাণিন্দ্ৰিযানী’’তি, অধিট্ঠানদেসন্তি ইন্দ্ৰিযাধিট্ঠানভূতং চক্খুগোড়কদেসং, ৱিসযপ্পৱত্তীতি গোচৰে পৱত্তি, সন্ততিযাতি ইন্দ্ৰিযপবন্ধস্স, অধিট্ঠান মনিন্দ্ৰিযং নাপজ্জতেতি সম্বন্ধো, ততোতি পাসাদতো, অপক্কন্ত্যাতি অপগমনেন, যজ্জপি চক্খুন্দ্ৰিযং চক্খুগোড়কতো বহি নিগ্গচ্ছতি, তথাপিপাসাদট্ঠস্সচক্খুগোড়কা নিগ্গচ্ছতীতি পাসাদস্সাপ্যৱধিভাৱো, যেসন্তূতি খণিকৱাদীনন্তু, ইন্দ্ৰিযাধিট্ঠানম্পত্তে ৱিসযে ৱিঞ্ঞাণলক্খণং কাৰিযং কৰোন্তি সীলেনাতি পত্তকাৰীনি, অনিন্দ্ৰিযাধিট্ঠানদোসো নেতি সম্বন্ধো, ততোতি পাসাদতো, যেসম্পনাতি খণিকৱাদিনোৱ দস্সেতি, অত্ৰ হি চত্তাৰো পক্খা পত্তকাৰীনিন্দ্ৰিযানি, অপ্পত্তকাৰীনি, চক্খুসোতানি অপ্পত্তকাৰীনি সেসানি ৱুত্তৱিপৰিতানি, চক্খুযেৱ পত্তকাৰী সেসমঞ্ঞথেতি, চতুস্ৱেৱ তেসু পঠমপক্খদ্ৱযমুপন্যস্য পটিপাদিতং… তপ্পটিপাদনেনেতৰেসম্পি পটিপাদিতত্তা, সব্বসামযিকসাধাৰণত্তাসদ্দসত্থস্সাতি ইদং অযুত্তমিৱ দিস্সতি… সদ্দসত্থস্সিমস্স বুদ্ধৱচনোপযোগিত্তেন সোগতসমযানুগুণপ্পৱত্তিতো, খণিকৱাদিনো পন নিস্সাযেদং সুন্দৰমেৱ, মনসিকাৰাদীতিআদিসদ্দেন চক্খুতো [চক্খুনা (পোত্থকে)] অভেদো ৰূপাপাথগমো চ দস্সিতো, যোগ্গদেসেতি দস্সনযোগ্গে পদেসে. ‘‘পুচ্ছনাখ্যানেসু চ পঞ্চমী ৱত্তব্বা’’তি (২-৩-২৮ৱা) ৱুত্তং, তদাহ-‘পুচ্ছনসদ্দতো’চ্চাদি, পুচ্ছনাখ্যানেসু সামঞ্ঞেন পঞ্চমীৱিধানে-তিপ্পসঙ্গং দস্সেতুমাহ-‘অৱস্স’মিচ্চাদি, কস্সাতি পঞ্হো, দেৱদত্তস্সেত্যাখ্যানং, কোসো যঞ্ঞ দত্তোতি পঞ্হো ৱিধিৰূপোৱাযং, যো-ঙ্গদীত্যাদ্যনুৱাদৰূপমাখ্যানং, অঙ্গদীকেযূৰী. ‘‘যতোচাদ্ধকালনিম্মানং ততো পঞ্চমী ৱত্তব্বা’’তি (২-৩-২৮ৱা) ৱুত্তং, তদাহ-‘অদ্ধ’চ্চাদি, নিমীযতে পৰিচ্ছিজ্জতে যেন তং নিমানং, তদেৱ নিম্মানং. ‘‘অদ্ধস্স পঠমা সত্তমী চ ৱত্তব্বা’’তি (২-৩-২৮) ৱুত্তং, তত্থাযমত্থো ‘‘তং যুত্তাতি ৱত্ততে, তং যুত্তা পঞ্চমিযুত্থা পৰস্সাদ্ধস্স পঠমা চ সত্তমী চ ৱত্তব্বা’’তি, পাটলিপুত্তস্মাতি পঞ্চমি যুত্তং, এতাপি ন ৱত্তব্বাতি দস্সেতুমাহ-‘সত্তযোজনানী’তিআদি, অত্ৰ হি যদা ৰাজগহস্স যোজনঞ্চাভেদো ৱত্তুমিচ্ছীযতে, তদা পাটলিপুত্তস্মা ৰাজগহং সত্তযোজনানীতি, ভেদৱচনিচ্ছাযন্তু ‘‘সব্ভাৱো’’ত্যাদিনা (২-৩৪) সত্তমী সিদ্ধা‘সত্তসু যোজনেসু’তি. তথাহি পাটলিপুত্তস্মা সত্তসু যোজনেসু সতি ৰাজগহংভৱতীত্যযমত্থো পতীযতে, সত্তযোজনসম্বন্ধিভৱনং ৰাজগহ (ভৱন)স্স লক্খণম্ভৱতি. সম্বন্ধে ছট্ঠীতি ইমিনা ‘‘তং যুত্তা কালে সত্তমী ৱত্তব্বা’’তি (২-৩-২৮ৱা) ৱচনম্পটিক্খিপতি. ‘‘কৰণেচ থোকপ্পকিচ্ছকতিপযস্সা সত্তৱচনস্সে’’তি (২-৩-৩৩) সুত্তিতং, তদাহ-‘যদা ইচ্চাদি, কিচ্ছাদযোতিআদিসদ্দেন থোকঅপ্পকতিপযে সঙ্গণ্হাতি, অসত্তৰূপন্তি অদ্দব্বৰূপং, গুণে হেতুম্হীতি গুণপদত্থে হেতুভূতে ‘‘গুণে’’তি (২-২১) পঞ্চমীতি অত্থো, যথাৱুত্তৱিধানেনেতি ‘‘গুণে’’তি সুত্তে ৱুত্তৱিধানেন, ‘‘গুণে’’তি সুত্তে ৱুত্তৱিধানেন, যদাত্ৱিচ্চাদিনা পৰেসং ৱিয কৰণে ৱিসুং ৱিধানে পযোজনং নত্থীতি দস্সেতি. কত্তব্বৰূপস্স চলনস্সাতি সম্বন্ধো, সমানাধিকৰণত্তেন ৱিসেসনন্তি যোজনা, সমানাধিকৰণত্তেনাতি চ ‘ৰঞ্ঞো পুৰিসো’ত্যাদো অসমানাধিকৰণস্সাপি ৱিসেসনত্তদস্সনতো ৱুত্তং, সমানাধিকৰণত্তেন ৱিসেসনভাৱো চাস্স থোকগুণান্ৱিতে চলনে ৱত্তমানো থোকসদ্দো অসত্তৱচনোৱ ৱিসেসনন্তি, তেনেৱাখ্যাযতে ‘থোকস্স কম্মত্তা কম্মে দুতিযা’তি. পঞ্চমীত্যনুৱত্তমানে ‘‘দূৰন্তিকত্থেহি ছট্ঠী ৱা’’তি (২-৩-৩৪) ৱুত্তং, তদাহ‘দূৰন্তি কত্থেহি’চ্চাদি, অৱধিসম্বন্ধলক্খণাতি অৱধিসম্বন্ধাৱ লক্খণং নিমিত্তমাসং পঞ্চমীছট্ঠীনং তা তথা ৱুত্তা, ৱত্তুমিট্ঠোতি ইমিনা ৱচনিচ্ছাযেৱ পধানত্তমাহ, এৱং চৰহি তংতং কাৰকৱচনিচ্ছাযমঞ্ঞাপি ৱিভত্তিযো কস্মা নপ্পযুজ্জেয্যুন্তি আহ-‘লোকিযা চেত্থা’তিআদি, এত্থ ৱিভত্তীনং নিযমে লোকিযা এৱ ৱচনিচ্ছা নিবন্ধনং কাৰণন্তি অত্থো, পঞ্চমীচাত্যনুৱত্তমানে ‘‘দূৰন্তি কত্থেহি দুতিযা চে’’তি (২-৩-৩৫) ৱুত্তং, ‘‘পঞ্চম্যধিকৰণেচ’’ (২-৩-৩৬) ইচ্চত্ৰ চ কাৰেন দূৰন্তি কত্থেহি সত্তমী চ ৱুত্তা পাটি পদিকত্থে সাৰসঙ্গহকাৰাদীহি, তদক্খিপ্প অঞ্ঞাপদেসেন পটিক্খিপিতুং কেচিত্যাদি যং ৱুত্তং ৱুত্তিযং, তং দস্সেতুমাহ’কেচীতি সাৰসঙ্গহাদযো’তিআদি. দূৰাপাদাৱসেচনন্তি অযং তেসম্পটিক্খেপন যোতি সম্বন্ধো, ইতিসদ্দো পনেত্থ পৰিহীনো, নহিতন্তিআদীসু তসদ্দেনাসত্তৰূপং দূৰাদি ৱত্তুমিচ্ছিতন্ত্যৱসেযং, ন হি তং গম্যতে, ন হি ততো গম্যতে, ন হি তেন গম্যতে, ন হি তস্মিং ঠীযতে’তি ৱিসুং সম্বন্ধো ৱসেযো. পতীযন্তেচাতি চো ৱত্তব্বন্তৰসমুচ্চযে, অতোচেতি ৱক্খমানহেতুপৰামাসো, যন্তি যস্মা অত্থে নিপাতো, ৱাক্যকাৰো ৱৰৰুচি, তংসামানাধিকৰণ্যতোতি দূৰাদিসা মানাধিকৰণ্যতো, তংযুত্ততোপীতি দূৰাদিযুত্তা গামাদিসদ্দতোপি, পচ্চক্খন্তোতি ৱাক্যকাৰৱচনং পচ্চাচিক্খন্তো, তথাহ্যত্ৰাযং মহাভাস্স পাঠো ‘‘দূৰন্তিকত্থেহি পঞ্চমীৱিধানে তংযুত্তা পঞ্চমীপটিসেধো ৱত্তব্বো দূৰা গামস্স, তত্ৰাপি দস্সনা অনত্থকো-যম্পটিসেধো, তত্ৰাপি হি পঞ্চমী দিস্সতি–
দূৰস্মাৱসথা মুত্তং, দূৰাপাদাৱসেচনং;
গুৰুতো কুপিতা দূৰা,ভাব্যং দূৰা চ দস্সুহিতি.
অত্ৰ দূৰন্তিকেত্যাদি ৱত্তব্বং ৱাক্যকাৰৱচনং, দূৰা গামস্সাতি তস্সোদাহৰণং, তত্ৰাপিচ্চাদি পচ্চক্খানভাস্সং, দূৰস্মাৱসথাতি আৱসথস্স দূৰেতি অত্থোহি ভাস্সপদীপে কেয্যটো, পঠমো পুৰিসো যস্স সো পঠমপুৰিসো ভৱতি ‘‘দূৰন্তিকা’’দি (২-৬-৫) কচ্চাযনসুত্তে সুদ্ধাদিযোগোপি সঙ্গহিতো, তেনাহ–‘সুদ্ধপ্প মোচনৱিৱিত্তপ্পমাণযোগে’তি, ‘‘ধাতুনামানমুপসগ্গযোগাদীস্ৱপিচ’’ ইতি (২-৬-২) সুত্তে চগ্গহণতো পভুতিযোগো চ গহিতো, তেনাহ–‘পভুতি যোগেচা’তি, পভুতিযোগেচাতি ইমিনা পভুত্যত্থযোগোপি সঙ্গহিতো, তেনেৱ ‘যতোসৰামি অত্তান’ন্তি উদাহটং.