২. কম্মে
ৱুত্তিযং কত্তুকিৰিযাযাতি কত্তুসাদ্যতায তং সম্বন্ধিনিযা কত্তুকম্মট্ঠাযপি দুৱিধায কিৰিযায, অনেকত্থত্তা ধাতূনং কৰোতি এত্থ সম্বন্ধনত্থোতি আহ-‘কৰীযতি অভিসম্বন্ধীযতী’তি, যংকিঞ্চি পদত্থৰূপং সম্বজ্ঝতীতি অত্থো, ইমিনা চান্ৱত্থৱসেনেৱাযং কম্মৱোহাৰো সিদ্ধোতি দস্সেতি, সব্বকাৰকানম্পি পন কিৰিযাসম্বন্ধ সব্ভাৱেপি কিৰিযাভিসম্বন্ধীযমানত্তেনেৱ যং ৱত্তুমিচ্ছিতং তদেৱ কম্মং ৱিঞ্ঞেয্যং, কত্তাদি কত্তু কিৰিযাযাভিসম্বন্ধীযমানত্তেপি কত্তাদিত্তৱচনিচ্ছাযেৱ কম্মং ন হোতি… যস্মা ৱচনিচ্ছাযেৱ কাৰকানি ভৱন্তি, এৱং সব্বকাৰকানম্পি কাৰকন্তৰপ্পত্তিযং তদভাৱো যথাযোগং ৱত্তব্বো, ৱাক্যেকদেসেনেত্যনেন ‘‘দ্ৱেদ্ৱেকা’’দিনো ৱাক্যস্স ‘‘কম্মে দুতিযা’’ইচ্চাদিনো চ একৱাক্যত্তং সূচেতি, পকৰণস্স মহাৱাক্যৰূপত্তা ৱিপ্পকট্ঠানিপি ৱাক্যানি আকঙ্খাদিসভাৱে অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধানুভৱনেনেকৱাক্যভাৱম্পটীপজ্জন্তে, ৱুত্তী হি–
‘‘আকঙ্খাযোগ্গতা সত্তা, বীজং সন্নিধিনো যতো;
ৱিপ্পকট্ঠানি ৱাক্যানি, মহাৱাক্যং কৰোন্ত্যতোতি.
সামঞ্ঞেনাতি কম্মাদ্যৱিসেসেন, পুব্বাচৰিযসমঞ্ঞাৱসেনাহ ‘দুতিযাদিকা’তি, তেন যদ্যপি ত্যাদিনোপি দ্ৱিন্নং পূৰণিযা দুতিযাতি সক্কা ৱোহৰিতুং, তথাপি স্যাদীনং দুকেযেৱ দুতিযাততিযা ৰুড়্হীতি নত্যাদীনং দুকানি দুতিযাদিসদ্দেন গয্হন্তি, ৱিসিট্ঠেসূতি কম্মাদিনা ৱিসেসিতেসু, তিৱিধং কম্মন্তি সকসমযপ্পসিদ্ধিযা কম্মস্স তিৱিধত্তমাহ, অঞ্ঞে তু সত্তৱিধমিচ্ছন্তি, কথং–
নিব্বত্তিৱিকতিপ্পত্তি, ভেদেন তিৱিধং মতং,
তত্থেচ্ছিততমং কম্মং, কম্মংত্ৱঞ্ঞং চতুব্বিধং;
ইচ্ছিতঞ্চানিচ্ছিতঞ্চ, নেৱিচ্ছিতমনিচ্ছিতং,
তথাঞ্ঞপুব্বং নাঞ্ঞপুব্বন্তি, এৱমঞ্ঞং চতুব্বিধন্তি.
তত্থ ইচ্ছিতাদীনি উপৰিযেৱাপি ভৱিস্সন্তি, তত্ৰেচ্চাদিনা তিৱিধং কম্মং সৰূপতো দস্সেতি, তত্থ নিব্বত্তিকম্মমেকে-নেকধা পৰিকপ্পেন্তি, তদিহ পকাসযিস্সাম–
সতী-সতী ৱা পকতি, ন যত্থ পৰিণামিনী,
নিস্সীযতে তং নিব্বত্তি, কম্মমঞ্ঞেসমঞ্ঞথা;
অসন্তং জাযতে যং ৱা, যং সন্তমপ্পকাসতি,
উপ্পত্যা-ভিব্যত্তিযা ৱা, তন্নিব্বত্তীতি ৱুচ্চতীতি.
অযমেত্থ অত্থো ‘‘কটৱিকাৰস্স কাসসঙ্খাতা ৱিজ্জমানা পকতি পৰিণামিনী কটৱিকাৰম্পতি পৰিণমন্তী যত্থপ্পযোগে ন নিস্সীযতে… কটং কৰোতীতেত্থ কেৱলমত্থাৱগমমত্তস্স ৱত্তুমিচ্ছিতত্তা কাসেতি অসুয্যমানত্তা চ, পকতিযা তু সুয্য মানত্তে ৱিকাৰিযং সিযা, তেনেৱ কাসে কটং কৰোতি, তণ্ডুলে ওদনং পচতীতি দ্ৱযত্থো কৰোতি পচতি চ, তস্মা কাসে কৰোতি তণ্ডুলে পচতীতি ৱিকাৰীযতি, কটং কৰোতি ওদনম্পচতীতি নিব্বত্তী যতীতি অত্থো, অসতী ৱা পকতি অৱিজ্জমানত্তাযেৱ যত্থ ন নিস্সীযতে… [(যথা) (পোত্থকে)] ( ) সংযোগং জনযতি ৱিভাগমুপ্পাদযতীতি সংযোগৱিভাগানং কস্সাপি পকতিযা অৱিকাৰত্তা সংযোগৱিভাগৱন্তে হ্যৱিকতেহেৱ তেসং জননতো, তমেৱম্ভূতমনিস্সিতপকতিকং অৱিজ্জমান (পকতি) কং ৱা কাৰিযং নিব্বত্তিকম্মং নামাতি একো, অঞ্ঞেসমঞ্ঞথাতি ৱত্ৱা তন্দস্সেতি ‘অসন্ত’মিচ্চাদিনা, যং অসন্তমৱিজ্জমানং জাযতে, তন্নিব্বত্তিকম্মং, যথা সুখং জনযতি বুদ্ধিমুপ্পাদযতীতি, সন্তং ৱিজ্জমানমেৱ ৱা কেৱলমপ্পকাসিতপুব্বং যং উপ্পত্তিযা অভিব্যত্তিযা ৱা পকাসতি, তম্পি নিব্বত্তিকম্মং, যথা পুত্তং ৱিজাযতিসামঞ্ঞমভিব্যঞ্জযতী’’তি, তদেৱং কেসঞ্চি মতেন অনিস্সিতপকতিকং অৱিজ্জমানপকতিকন্তি দুৱিধং নিব্বত্তিকম্মম্পি অঞ্ঞেসম্মতেন অসন্তং জাযমানং সন্তমপ্পকাসমানন্তি দুৱিধং নিব্বত্তিকম্মম্পীতিসব্বম্পি অট্ঠিতপুব্বমেৱ জাযতীত্যসতো জাননা ন ব্যতিৰিচ্চতিচ্চাহ-‘অসতো জননং কৰীযতী’তি, অৱত্থন্তৰন্তি ওদনাদিনো ক্লেদনাদিলক্খণমঞ্ঞমৱত্থং.
পকত্যুচ্ছেদসম্ভূতং, ৱিকাৰিযং কিঞ্চি কিঞ্চি তু;
গুণন্তৰসমুপ্পত্যা, এৱং সা ৱিকতি দ্ৱিধা.
কিঞ্চি ৱিকাৰিযং কম্মং পকতিযা কাৰণস্স উচ্ছেদেন সম্ভূতং, যথা কট্ঠং ভস্মং কৰোতীতি কট্ঠস্সাচ্চন্তপৰাৱত্তি [পৰাৱত্তিযা (পোত্থকে)], কিঞ্চি পন গুণন্তৰানমুপ্পত্তিযা, যথা সুৱণ্ণং কটকং কেযুৰং ৱা কৰোতীতি এৱং দ্ৱীধা সা ৱিকতি হোতীতি অত্থো, ন ৱিভাৱীযন্তেতি ন গম্যন্তে, সা পত্তি‘পাপীযতি ৱিসযীকৰীযতী’তি কত্ৱা.
যত্ৰ ক্ৰিযাকতো কোচি, ৱিসেসো নাৱগম্যতে;
দস্সনা ৱানুমানা ৱা, সা পত্তীতি পকিত্তিতা.
যত্থ কিৰিযাকতো কিৰিযাসম্পাদিতো ৱিসেসো অতিসযো কোচি নাৱগম্যতে নপ্পতীযতে দস্সনা ৱা পচ্চক্খপ্পমাণেন অনুমানপ্পমাণেন ৱা যথা নিব্বত্তিৱিকতীনমতিসযো পচ্চক্খানুমানা ৱগমনীযো, তত্ৰ হি নিব্বত্তিযং ৱিসেসসিদ্ধিৰতিপসিদ্ধা… অত্থলাভাখ্যস্স ৱিসেসস্সাৱিজ্জমানস্স কিৰিযাকত্তা, ৱিকাৰিযে ( ) [(এৱ) (পোত্থকে)] তু ক্ৱচি পচ্চক্খৱিসযো… কট্ঠং ডহতীতি কণ্হত্তাদিভাৱস্স পচ্চক্খেনেৱোপলব্ভনতো, ক্ৱচিদনুমানগম্মো… দেৱদত্তং ৰোসেতি পসাদযতি ৱেতি ৱিসিট্ঠমুখৱণ্ণাদিকাৰিযানুমেয্যত্তা ৰোসাদিনো, এৱং যত্থ ন ৱিসেসসিদ্ধি অপি তু পত্তিমত্তং, সা পত্তীতি পকিত্তিতা কথিতা, আদিচ্চম্পস্সতি ধম্মমজ্ঝেতীতি অযমেত্থ অত্থো, কথঞ্চৰহি অসন্তস্স [সন্তস্স (পোত্থকে)] পত্তিকম্মস্স কিঞ্চি (অকৰোন্ত)স্স কাৰকত্তং, ন হি কিঞ্চি অকৰোন্তং কাৰকম্ভৱিতুমৰহতীতি উচ্চতে-
দস্সনক্খমতাভাসো, পগমব্যত্তিআদযো;
ৱিসেসা পত্তিকম্মস্স, ক্ৰিযাসিদ্ধিযমিচ্ছিতা.
অত্ৰ দট্ঠুং সক্কা ইতি দস্সনে খমতা আভাসোপগমো ৱিসযত্তোপগমো ৱিসযত্তোপগমনং ব্যত্তি চেতি এৱমাদযো ৱিসেসা যথাযোগং পত্তিকম্মস্স কিৰিযানিপ্ফত্তিযং ইচ্ছিতা, ততো তস্স কাৰকত্তন্তি অত্থো, আদিচ্চং পস্সতীতি এত্থ হি আদিচ্চো দট্ঠুং সক্কা, ততোৱ সো দিস্সতি অভিব্যত্তিঞ্চোপযাতীতি দস্সনকিৰিযানিপ্ফাদকত্থেনাস্স কাৰকত্তমুপপজ্জতে, তথা ঞ্ঞত্ৰাপ্যাদিসদ্দগহিতৱিসেসৱসেন কিৰিযাসিদ্ধিতো কাৰকত্তং ৱেদিতব্বং, ননু ৱিকাৰিযম্পি নিব্বত্তিকম্মমেৱ… তেন ৰূপেনাসতোযেৱ জননতো, পত্তিকম্মম্পি কিৰিযাসম্বন্ধৰূপেনাসন্তমেৱ পচ্ছা তথা ভৱতীতি নিব্বত্তিযেৱাতি সচ্চং-
অত্থেসা ৱত্থুট্ঠিতি, সুখুমবুদ্ধিগোচৰপতীত্যনুৰোধেন,
তত্ৰ যম্পেতং ঘটতে, যথা পতীতি সদ্দত্থাৱত্তানতো.
ৱিসেসানুপাদানতোতি ‘‘কম্মে দুতিযা’’তি সামঞ্ঞেন ৱুত্তত্তা ৱুত্তং. কৰীযতি কটো, কতো কটো চ্চেৱমাদীসু ত্যাদিপ্পভুতীহি অতিহিতকম্মাদিনিস্সযেসুপি একত্তাদীসু দুতিযাদযো পপ্পোন্তি নিযমাভাৱা, তথাহি পঞ্চকে নামত্থে কটাদিৱচনীযস্স সম্বন্ধী কম্মাদ্যত্থো, ত্যাদিপ্পভুতীতি অনভি হিতস্স সঙ্খ্যাখ্যস্সাপৰস্স ৱিভত্যত্থস্সাভিধানায অভিহিতেসুপি কটাদীসু কম্মাদীসু দুতিযাদযো সিযুন্তি পাণিনিযা ‘‘কম্মে দুতিযা’’চ্চাদীসু (২-৩-২) ‘‘অনভিহিতে’’তি (২-৩-১) ৱচনমধিকৰোন্তি, ৱেয্যত্তিযাযেৱ দুতিযাদীনপ্পসঙ্গেপি তন্নিস্সযভূতে-কত্তাদ্যত্থে জোতনাযাভিহিতেসু দুতিযাদযো সিযুং, তিকে পন সঙ্খ্যাকম্মাদযো ৱিভত্তি ৱচনীযা, তত্থ যজ্জপি কম্মাদিনো পচ্চযেনাভিধানং, তথাপ্যেকত্তাদযো নাভিহিতাতি তস্স সঙ্খ্যাখ্যস্সাপৰস্স ৱিভত্যত্থস্সাতি ধানায অভিহিতেসুপি কম্মাদীসু দুতিযাদযো সিযুন্তি পাণিনিযা ‘‘কম্মে দুতিযা’’তি ‘‘অনভিহিতে’’তি ৱচনমধিকৰোন্তি, তমুপদস্সেন্তো আহ-‘তত্ৰিদং সিযা’তিআদি, তত্ৰ তস্মিং দুতিযাদি ৱিভত্তিৱিধানে ইদং চোদ্যং সিযা, কিন্তি আহ-‘পঞ্চকে’ইচ্চাদি, অনভিহিতকম্মাদিনিস্সযেসুতি অনভিহিতা কম্মাদযো নিস্সযা যেসমেকত্তাদীনং, তেসূত্যত্থো, দুতিযাদযো ৱিভত্তিযো যথা সিযুন্তি জোতনাযাভিধানায চাতি যুজ্জমানৱসেন অত্থো ৱেদিতব্বো, অভিহিতকম্মাদিনিস্সযেসুপীতি অপিসদ্দেন অনভিহিতকম্মাদিনিস্সযমেকত্তাদিং সমুচ্চিনোতি, আসঙ্কিযাতি পুব্বকিৰিযায ৱুত্তন্তি অপৰকিৰিযা ৱেদিতব্বা, পঞ্চকে তিকে চা ভিহিতকম্মাদিনিস্সযে সেকত্তাদীসু দুতিযাদিপ্পত্তিমাসঙ্কাৱসেন দস্সেত্ৱা চতুক্কৱাদীনম্পি পক্খমুব্ভাৱিয পৰিহৰিতুং ‘যদিচ্চা’দিমাহ, অযন্তেসমধিপ্পাযো ‘‘যদেসা সঙ্খ্যা পাটিপদিকত্থো তপ্পটিপজ্জনে কম্মাদযো ৱিভত্তিৱচনীযা, তদা ‘অনভিহিতে কম্মে’তিআদিনা অনভিহিতগ্গহণং কম্মাদিৱিসেসানমনুভৱন্তমনত্থকং… অভিহিতে ৱিভত্তিৱাচ্চাভাৱতো, যদা পনাযং পক্খো ‘সঙ্খ্যা ৱিভত্তিৱচনীযা’তি তদা ‘‘কম্মে দুতিযা’’ ত্যেৱমাদযো নিদ্দেসা ৱিসযসন্দস্সনমত্তাযেৱ ৱেদিতব্বা’’তি, সব্বথাতি পঞ্চকতিকৱাদীনং চতুক্কৱাদীনঞ্চ মতৱসেন সব্বপ্পকাৰেন, সদ্দত্থাব্যতিৰিত্তত্থমত্তোযেৱাতি ব্যতিৰেকো ব্যতিৰিত্তং, নপুংসকে ভাৱে ক্তো, ন ৱিজ্জতে ব্যতিৰিত্তং ব্যতিৰেকো ভেদো যস্স তং অব্যতিৰিত্তং, অব্যতিভিন্নন্তি অত্থো, সদ্দত্থতো সকত্থতো অব্যতিৰিত্তং অত্থমত্তং অত্থসামঞ্ঞং যস্স ওদনাদিসদ্দস্স সো তথা ৱুত্তো.
কিঞ্চাপি ৱুত্তিযং তব্বাদিণাদিসমাসেহি অভিহিতমৱুত্তং, তথাপি তেহি অভিহিতেপ্যেৱমেৱ দট্ঠব্বন্তি নিদস্সেন্তো আহ-‘এৱ’মিচ্চাদি, কৰ-কৰণে কৰীযিত্থাতি কতো‘ক্তো ভাৱকম্মেসু’তি (৫-৫৬) কম্মে ক্তো, সতিকোতি এত্থ কীতোতি কম্মত্থে ‘‘দিস্সন্তঞ্ঞেপি পচ্চযা’’তি (৪-১২০) ইকো, কম্মতাগম্যতে কিতপ্পচ্চযাদীনং কম্মে ৱিহিতত্তা, এৱঞ্চ ধুহি কিমেকমুদাহৰণং দত্তমাচৰিযেনে ত্যতো আহ- ‘উদাহৰণ’ইচ্চাদি, অনভিহিতেতি ৱচনং ৱিনাপীতি ৱচনং ৱিনা এৱাতি অৱধাৰণে-অপিসদ্দো, সম্ভাৱনেৱা, যদ্যভিহিতেহি ৱচনং ৱিনাপি দুতিযাদীনমপ্পৱত্তি ভৱেয্য, ৱচনসব্ভাৱে তু কথাযেৱ নত্থীতি অত্থো, এৱঞ্চ পনেত্থ দুতিযাদীনমভিহিতে পসঙ্গাভাৱো জানিতব্বো ‘‘পচ্চতে ওদনো, কতো কটোচ্চাদোপি যদি দুতিযাদযো সিযুং পঠমাৱিধানস্সাৱকাসো ন ভৱেয্য ততো সামত্থিযানভিহিতেযেৱ কম্মাদো দুতিযাদযো সকিৰিযা (যং তদ)ভিব্যত্তিযা ভৱিস্সন্তি, পঠমেৱত্ৱভিহিতে’’তি, ন নুচ পঠমাযাকাৰকমৱকাসো ৰুক্খো পিলক্খোতি [ৰুক্খো পিলক্খোতি ক্ৰিযাপদং ন সূযতেতি ৱিভত্যন্তৰস্সপ্পত্তি মঞ্ঞতেভস্সাপদীপ] কিমিদমুচ্চতে অকাৰকন্তি যদ্য কাৰকং নেদম্পযোগমৰহতি ততো যত্থ ৱিসেসকিৰিযান মস্সৱনং তত্থ পদত্থসহচৰিতায সত্তায পতীতিযা ‘ৰুক্খো অত্থি পিলক্খো অত্থী’তি অপেক্খীযতীতি কাৰকত্তং ৰুক্খাদীন মত্থেৱেতি [অত্থেৱেতি ঞ্ঞতং ৱত্থুং পৰং পতিপাদযিতুং সদ্দো পযুজ্জতে ঞ্ঞণঞ্চ সতোইতি যত্ৰ ক্ৰিযাপদন্তৰস্স অপ্পযোগো তত্ৰ উস্সগ্গতো সত্তা পতীতিতুত্থীতি ক্ৰিযাপদানুসঙ্গৰ কত্তৰি ততিযপ্পসঙ্গৰনৱকাসা পঠমা ত্যত্থো-ভস্সপদীপ], ন চ উচ্চং নীচংত্যধিকৰণৱাচিত্তে [ৱাচিকা] নিপাতস্স অত্থীত্যনেন নত্থি সম্বন্ধোতি উচ্চমত্থীত্যাধেয্যস্সেৱ কত্তুত্তং নাধাৰস্সাত্য কাৰকত্তমাধাৰস্সাত্যৱকাসো-ত্থি পঠমাযাতি ‘‘পঠমাৱিধা নস্সাৱকাসো ন ভৱেয্যা’’তি যথাৱুত্তো-যং হেতু অসিদ্ধোতি চ সক্কা ৱত্তুং, অসঙ্খ্যতো পঠমাত্যৱত্ৱা ‘‘পঠমাত্থ মত্তে’’তি (২.৩৯) সামঞ্ঞৱিধানতো সিদ্ধোযেৱ, যং হেতুত্তানভিহিতৱচনমনত্থকমিচ্চেৱ ঠিতং.
যঞ্চাতি চসদ্দো ৱত্তব্বন্তৰসমুচ্চযে অপৰম্পি কিঞ্চি ৱত্তব্বমত্থীতি অত্থো, যঞ্চ ফলং মঞ্ঞতেতি সম্বন্ধো, যদেত্থান ভিহিতাধিকাৰো নত্থি তদা যথা ‘কতো কটো’চ্চত্ৰত্তেন কম্মস্সাভিহিতত্তা দুতিযা ন হোতি তথা ‘কটং কৰোতি ৱিপুলং দস্সনীয’ন্তি কটসদ্দতো উপ্পন্নায দুতিযায (ৱিপুলাদিগতস্স) কম্মস্সা ভিহিতত্তা ৱিপুলাদীহি ৱিসেসনেহি দুতিযা ন সিযা, ততো ত্যাদি তব্বাদিণাদিসমাসেহি কম্মস্সান ভিহিতত্তমত্তেৱাতি ৱিপুলাদীহিপি দুতিযাৱিধানসঙ্খাতং অনভিহিতে’’তি (২-৩-১) অনভিহিত ৱচনস্স অধিকাৰে যঞ্চ ফলং চিন্তযতীতি অত্থো, যুত্তস্সাতিমস্স অত্থো সম্বন্ধস্সাতি, পচ্চেকং কৰোত্যভিসম্বন্ধতাযাতি ‘কটং কৰোতি ৱিপুলং কৰোতি দস্সনীযং কৰোতি’চ্চেৱং পচ্চেকং পচ্চেকং কৰোতিস্সাভিসম্বন্ধতাযাতি অত্থো, কম্মতা অত্থীতি সেসো, এৱং মঞ্ঞতে-‘‘কটং কৰোমীতি পৱত্তো ৱিপুলং কৰোমী দস্সনিযং কৰোমীতি চ পৱত্তোৱাতি ৱিপুলাদীনম্পি পচ্চেকং কম্মতা অত্থেৱ, তত্থেকস্সাভিধানে পৰেকস্স সুখমৱলোকযন্তীতি তদভিধানাযপি দুতিযা ভৱিস্সতী’’তি, পকাৰন্তৰাৱতাৰো নাচৰিযে নোপৰোধিতোতি তম্পি পনেত্থ দস্সযিস্সাম-‘‘কটসদ্দা উপ্পজ্জমানা দুতিযা কটজাতি কম্মমভিহিতৱতী, ন ৱিপুলাদিগুণকম্মং, ততো তদভিধানায চ দুতিযাযেৱ ভৱতি, অথৱা কটোৱ কম্মং, তং সামানাধিকৰণ্যেন ৱিপুলাদীহিপি দুতিযা ভৱিস্সতি, কটং কৰোতি ৱিপুলো দস্সনীযোতি হি ৱুচ্চমানে ৱিপুলাদযো কত্তুসমানাধিকৰণতাযেৱ পতীযেয্যুং তস্মা কটসদ্দসামানাধিকৰণ্যম্পটিপাদযতা ৱস্সমেত্থ দুতিযা কৰণীযা’’তি. নন্ৱেমিচ্চাদিচোদ্যং, এৱন্তি এৱং গুণযুত্তস্স কম্মতায সতি, পপ্পোতীতি কট কম্মে-ভিধানিযে (কতো) তি ক্তপ্পচ্চযস্স কতত্তা উদাৰাদিতো কৰোত্যভিসম্বন্ধা দুতিযা পপ্পোতীতি অত্থো, এৱং মঞ্ঞতেচ্চাদি পৰিহাৰো, অৱযৱেন কম্মং ন ৱদতীতি সম্বন্ধো, অৱযৱেনাতি ৱিসুংৱিসুং, কিঞ্চৰহীতি আহ-‘সভাৱতো সব্বং কম্মং ৱদতী’তি. হোতু কামং উদাৰাদিতোপি ৱুত্তেন ৱিধিনা পঠমা, কতসদ্দতো কা পৱত্ততীতি আহ-‘কতসদ্দতো পি’চ্চাদি, অন্তোভূতো অন্তোগধো নামস্স সদ্দস্স অত্থো যস্মিং কম্মলক্খণত্থেসো অত্থো কম্মলক্খণো অভিহিতো কথিতো সম্পন্নো সম্পজ্জতীতি অত্থো, ননু ‘কতো কটো’চ্চাদো সভাৱতো সব্বকম্মৱুত্তিযা অন্তোভূতনামত্থৱুত্তিযা চাত্থমত্তে হোতি সব্বত্থ পঠমাতি ‘কটং কৰোতি উড়াৰং সোভনং দস্সনীয’ন্তি কটাদিতোপি উপ্পন্নায দুতিযায কম্মস্সাভিহিতত্তা উড়াৰাদীহি পঠমাপ্পসঙ্গো সিযাতি অভিহিতাভিধানপ্পসঙ্গোপগতং চোদনং মনসি নিধাযাহ-‘কটাদিসদ্দো ত্ৱি’চ্চাদি, সামঞ্ঞেনাতি ৱিসুং ৱিসুং কটাদিসামঞ্ঞেন.
‘‘কত্তুৰিচ্ছিততম’’ন্ত্যনেন (১-৪-৪৯) কত্তুনো কিৰিযায সম্বন্ধি তুমিট্ঠতমং তস্মিং ইচ্ছিততমে কম্মসঞ্ঞং ৱিধায নিব্বত্যাদিকেসুতীসু কম্মেসু দুতিযা ৱিধীযতে পাণিনীযেহি, ইচ্ছিততমত্তঞ্চ তদত্থত্তা কিৰিযায, ওদনং পচতি গাৱুম্পযো দোহতিত্যাদো(হি) ওদনাদ্যত্থা পচনাদিকিৰিযাৰব্ভতেতি ওদনপযাদীনমিচ্ছিততমত্তং, তদুপদস্সেন্তো আহ-‘যং কত্তু’চ্চাদি, ৱিভত্তিং ৱিধায দুতিযাভিমতাতি সম্বন্ধো, পুন পযাদিনিপ্ফত্তিনিমিত্তং যংকিঞ্চি দোহনাদিকিৰিযা যুত্তং কৰণাদিৰূপেন অকথিতং গৱাদিকমিচ্ছিতং কাৰকং, তত্থাপি ‘‘অকথিতঞ্চা’’তি (১-৪-৫১) কম্মসঞ্ঞং ৱিধায তেনেৱ দুতিযা ৱিধীযতে, তদুপদস্সেতুমাহ-‘উপযুজ্জমানে’চ্চাদি, অত্ৰ চেৱমকথিতনিযমো কতো ৱাত্তিককাৰেন-
পুচ্ছিচিভিক্খীনং দুহি,যাচীনং নিমিত্তমুপযোগে;
পুব্বৱিধিম্হি-কথিতং, ব্ৰূসাসীনঞ্চ গুণাসত্তন্তি.
উপযুজ্জতে ইট্ঠত্থসিদ্ধিযং ব্যাপাৰীযতীত্যুপযোগো-পযোপ্পভুতি, তস্মিং, নিমিত্তং গৱাদি, অপুব্বৱিধিম্হি অপাদানাধিকৰণাদি পুব্বসঞ্ঞা ৱিধানাভাৱে, ৱিধানে হি মাণৱকা মগ্গং পুচ্ছতি, ৰুক্খা ফলান্যৱচিনাত্যাদি যথাৰহং ভৱতি, গুণাসত্তন্তি গুণেন সত্তং সম্বন্ধী, গুণসদ্দেনেত্থ পধানসাধনং ধম্মাদিকং ৱত্তুমিচ্ছিতং পধানসাধনঞ্হি কিৰিযাযোপকাৰকমুপকাৰিযং পধানভূতং কিৰিযমপেক্খিয গুণো ভৱতি, চো-নুত্তসমুচ্চযে, পধানন্তু ধম্মাদিনো পৱত্তিযা তদত্থত্তা, উপযুজ্জমানঞ্চ তং পযোপভুতিচেতি ৱিসেসনসমাসং কত্ৱা উপযুজ্জমানপযোপ্পভুতিনো নিমিত্তন্তি ছট্ঠীসমাসো, পভুতি সদ্দেন গৱাদিনো গহণং, আদিসদ্দেন গোমন্তাদিনো, দুতিযেনাদি সদ্দেন অধিকৰণাদিনো, চতুত্থেন ৱিনযাদিনো, ৱিধানন্তি দুতিযা ৱিধানং, দুতিযাৱিধানমভিমতন্তি যোজনীযং. পাণিনিযেহি ‘‘তথা যুত্তঞ্চানিচ্ছিতং’’ (১-৪-৫০) ইচ্চনেন কম্মসঞ্ঞং ৱিধায ‘‘কম্মে দুতিযা’’ (২-৩-২) ত্যনেনেৱ দুতিযা ৱিধীযতে, তন্দস্সেতুমাহ-‘যেনে’চ্চাদি, ‘‘তথা যুত্তঞ্চানিচ্ছিত’’ন্তীমস্স অত্থো যেনেৱেচ্চাদিপঞ্চিকাপাঠানুসাৰেন ৱেদিতব্বো, যুজ্জতেতি কিৰিযাভিসম্বজ্ঝতে, যুত্তন্তি কিৰিযাভিসম্বন্ধং, অত্ৰ তু–
যদ্যবুদ্ধ্যাহিলঙ্ঘাদি, তদাহ্যাদিমনিচ্ছিতং;
যদা লজ্জাভযাদীহি, তদেচ্ছি ততমং মতং.
‘‘তথা যুত্তঞ্চানিচ্ছিত’’ন্তি সুত্তেনস্স পৰিযুদাসৱুত্তিতো ইচ্ছিতা অঞ্ঞমনিচ্ছিতমনভিমতমিতৰঞ্চ, ততোযেৱ‘গামং গচ্ছন্তো ৰুক্খমূলমুপসপ্পতী’ত্যত্ৰ নেৱিচ্ছিতনানিচ্ছিতস্সপি ৰুক্খমূলস্স কম্ম সঞ্ঞা সিদ্ধাতি তত্থ ‘‘কম্মে দুতিযা’’তি দুতিযা ৱিধীযতে, তন্দস্সেতি’নেৱিচ্ছিতনানিচ্ছিতস্মা’ইচ্চাদি, ৰুক্খমূলং নেৱিচ্ছিতং পুব্বমনভিমতত্তা, নাপ্যনিচ্ছিতং অপ্পটিকূলত্তা, গামগমেন হ্যস্স তপ্পৰতা, ৰুক্খমূলোপসপ্পনন্তু পসঙ্গাগতন্তি ৰুক্খমূলানম্পি কিৰিযাভিসম্বন্ধো অত্থেৱ, অত্ৰাপি-
নেৱিচ্ছিতানিচ্ছিতন্তু, মবুদ্ধিযুপসপ্পনে;
মূলং ৱিস্সমনত্থন্তু, তমিচ্ছিততমং সিযা.
ব্ৰূসাসিনঞ্চাতি চসদ্দোপসঙ্গহিতে দস্সেতুমাহ-‘এৱ’মিচ্চাদি, এত্থ গামদেৱদত্তগগ্গানমকথিতসঞ্ঞা, অজাদযো ত্ৱিচ্ছিততমা, আদিসদ্দেন ‘পত্থেতি গাৱুং পুৰিসং দ্ৱিজো’ত্যাদযো সঙ্গহিতা, নযতিনী=পাপুণনে, ৱহতি ৱহ=পাপুণনে, হৰতি হৰ=হৰণে, জযতিজি=জযে, সব্বত্থলেচ এত্তে অযাদেসে চ ৰূপং, দণ্ড=দণ্ডনে চুৰাদিত্তা ণিম্হি ৰূপং, অথ ‘‘অধিসীট্ঠাসানং কম্মং’’ত্যাদিনা (১-৪-৪৬) তেন তেন কম্মসঞ্ঞং ৱিধায ‘পঠৱিং অধিসেস্সতী’তি আদো (তত্থ) তত্থ ‘‘কম্মে দুতিযা’’তি (২-৩-২) দুতিযা ৱিধীযতে তেহি তেহি সত্থ কাৰেহি, সব্বত্থেৱেত্থ লোকস্স কম্মৱচনিচ্ছাতি কমেনেতংঞ্ঞসঞ্ঞাপুব্বকং কম্মমুপদস্সেন্তো আহ-‘অধিপুব্ব’ইচ্চাদি, যায ৱত্তিচ্ছায দুতিযা সিযা তায ৱত্তিচ্ছায কম্মতা কথংহিনামাতি সম্বন্ধো, নেৱ উপলব্ভন্তীতি কদাচিকস্সচি সিযাতি সম্বন্ধো, পযতিতব্বন্তি সুত্তন্তৰমাৰব্ভনীযং, তত্থেৱং কিং ভৱতো মনসি দোসধিজম্ভনেনাতি অত্থো, ধম্মেতি এত্থাপি এৱং সদ্দং যোজেত্ৱা অত্থো ৱেদিতব্বো, যথা আধাৰে কম্মৱচনিচ্ছা, তথেহাপি আধাৰৱচনিচ্ছাতি অত্থো, তেনেৱাহ-‘ধম্মেতি আধাৰৱচনিচ্ছা’তি, ধম্মে অভিনিৱিসতেতি সম্বন্ধো, এৱংসদ্দসমানত্থত্তা তথা সদ্দস্স তদত্থানুসাৰেনেৱ ৱিঞ্ঞাযতীতি তথাসদ্দস্স অত্থো ৱিসুং ন ৱুত্তো, পানঞ্চ আচাৰোচ পানাচাৰং, তংপানাচাৰমস্স আধাৰস্স তস্মিং তপ্পানাচাৰে, পানত্থাচাৰত্থধাতুসম্বন্ধী যো নদ্যাদি কো আধাৰো সো পানাচাৰৱাযেৱাতি আহ- ‘পানত্থাচাৰত্থানং ধাতূনমাধাৰে’তি, কেসঞ্চীতি অনিযমেন কেসঞ্চি সদ্দসত্থকাৰানং, এত্থাতি এতস্মিং আধাৰৱচনিচ্ছাপক্খে, পতিপৰীহি ভাগেচেত্যৱসিদ্ধাতি ইমিনা পতিসদ্দস্স ধাতুনা অযুত্ততং দস্সেতি… যদি যুজ্জেয্য ছট্ঠিযাভাৱা, তেনাহ-‘যদাত্ৱি’চ্চাদি, ৱুত্তিযং তেনাতি তসদ্দেন, অপিসদ্দোপসঙ্গহিতং ততিযম্পি গহেত্ৱা ৱাচাতি বহুৱচননিদ্দেসো.