১. দ্ৱেদ্ৱে
অৱযৱসম্বন্ধেতি স্যাদ্যৱযৱীসমুদাযেন দ্ৱেদ্ৱেতি ৱুত্তানমৱযৱানং সম্বন্ধে, অতেত্থ ৱুত্যনুকূলায পঞ্চিকায ৱা ভৱিতব্বং, পঞ্চিকানু কূলায ৱুত্তিযা ৱা, ন চেত্থ দ্ৱিন্নমঞ্ঞোঞ্ঞানুকূলতা দিস্সতি, তথাহি ৱুত্তিযং-‘একানেকত্থেসু ৱত্তমানতো নামস্মা’তি এত্তকমেৱ পকতিৱিসেসনৱসেন ৱুত্তং, পঞ্চিকাযন্তু তব্বিসেসন ৱসেন চ পচ্চযত্থৱিসেসনৱসেন চ অত্থো দস্সিতো, তদেৱ মুভিন্নন্নাঞ্ঞমঞ্ঞানুকূলতা দিস্সতি, ততো এত্থ যথা দ্ৱিন্নমঞ্ঞোঞ্ঞানুকূলতা সম্পজ্জতি, তথা ব্যাচিক্খিস্সাম ‘‘যদি পনেত্থ ৱুত্যানুকূলা পঞ্চিকা ভৱেয্য পচ্চযত্থপক্খো জহিতব্বো সিযাতি ‘তে…পে… একানেকত্থেসু’তি চ, তেন…পে… যোজনিয’ন্তি চ এতেসং জহিতব্বতায বহুপাঠৱিলোপো আপজ্জতি, যদি পন পঞ্চিকানুকূলা ৱুত্তি ভৱেয্য ৱুত্তিযং কিঞ্চিমত্তং পক্খিপিতব্ব মত্তমেৱ সিযাতি বহুৱিলোপাপত্তি (ন) হোতীতি এতেসং দ্ৱেদ্ৱে হোন্তি একানে কত্থেসু ৱত্তমানতো নামস্মা’তি ৱুত্তিযা ভৱিতব্ব’’ন্তি, এৱঞ্হি সতি সত্থন্তৰেনাপি সহ ঘটতে, সুত্তে ‘দ্ৱেদ্ৱেকানেকেসু নামস্মা’তি ৱুত্তত্তা ‘একানেকেসূ’তি ইদং পচ্চযৱিসেসনং ৱা যুজ্জতি
পকতিৱিসেসনৱসেন ৱা যদেতং পচ্চযৱিসেসনং, তদা সামত্থিযা একানেকেসূতি পকতিৱিসেসনম্পি লব্ভতি, তত্থ সামত্থিযমত্থ বলং, তথাহ্যেকাদীসু ভৱন্তা পকতিৱাচ্চানমেৱেকত্তাদিঅব্যতি ৰিত্তঅত্থমত্তাদীৰূপানং জোতকা স্যাদযো কথমেকত্তাদীসু ৱত্তমানতো নামস্মা অঞ্ঞতো সিযুন্তি যথাৱুত্তনামৱিসেসাক্খেপো, তথা ইত্থিণাদিপ্পচ্চযাদীনম্পি পন পকতিৱিসেসানুপাদানেপি যতো ধাত্ৱাদি ৱাচ্চোত্থো নত্থি, সামত্থিযা ততো, ধাতুত্যাদ্যন্তেহি [ত্যাদ্যন্ত ৱাচ্চেহি (পোত্থকে)] ন হোন্তে ৱিত্তিপচ্চযা, তথা ণাদিপচ্চযাপি… ৱিভত্যন্তা ৱিধানতো, যদেতম্পকতিৱিসেসনং তদাপি সামত্থিযেনেৱ একত্তাদীসু ৱত্তমানতো নামস্মা তজ্জোতনায ভৱন্তা স্যাদযো কথমঞ্ঞত্থ হোন্তি অসম্ভৱাতি একানেকেসু দ্ৱেদ্ৱেতি লব্ভতি, অথৱা সৰূপেন অৱুত্তম্পি সামত্থিযেনেকানেকত্থেসূতি গম্মমানং ৱুত্তমেৱ হোতীতি কত্ৱা‘তেচা’তিআদিকং ৱুত্তন্তি গহেতব্বং, একানেকেসু ৱত্তমানতো নামস্মাতি কিমত্থং অসত্ৱভূতায কিৰিযাযেকত্তাদিসম্বন্ধাভাৱা ক্ৰিযত্থাচ ত্যাদীহি যেৱেকত্তাদীনং ৱুত্তত্তা ত্যাদ্যন্তেহি চ ন ভৱেয্যুন্তি পযোজনন্তৰমাহ-‘যম্পনা’তিআদি, পঞ্চকনামত্থস্সাধিপ্পেতভাৱো চেত্থ পক্খস্সেতস্সেৱ যুত্তত্তা. তথাহি সঙ্খ্যাকম্মাদযো নাম ৱাচ্চস্স দব্বস্স ধম্মো সকত্থো-পসজ্জনো চ সদ্দো দব্বেযেৱ ৱত্ততে… দব্বেযেৱান্যনযাদিৱোহাৰা, তত্থ দব্বৱাচিনা সদ্দেন দব্বধম্মানমব্ভন্তৰীকৰণন্তি নাযুত্তমেতং নামেন পঞ্চন্নমভিধানং, ৱিভত্তিযো পন জোতিকা, ইত্থিপচ্চযা চ ইত্থিলিঙ্গস্স, তথা চাম্হেহি ৱুত্তং সম্বন্ধচিন্তাযং–
সদ্দো সকত্থং ৱত্ৱান, পদত্থং দব্বসঞ্ঞিতং;
সমৱেতং ৱদে লিঙ্গং, সঙ্খ্যং কম্মাদিকম্মি চেতি.
একানেকেসু স্যাদীনং যথাক্কমং দস্সেতুং ‘তেনা’তিআদি ৱুত্তং, তেনাতি যেন পঞ্চকো নামত্থো অধিপ্পেতো একাদীসু চ অত্থেসু জো-তনীযেসু স্যাদযো ৱিধিযিস্সন্তি তেন, সব্বত্থাতি ‘অংযো’আদীসু সব্বত্থ, সভাৱতোত্যাদিকস্সাযমধিপ্পাযো ‘‘যদ্যপি স্যাদযো একানেকেসু হোন্তি তথাপি একাদযো সঙ্খ্যায পৰিচ্ছিন্নে অত্থে ৱত্তন্তি ন সঙ্খ্যামত্তে, সঙ্খ্যায সম্ভৱাভাৱা সঙ্খ্যেযে ভৱতীতি ন সঙ্খ্যাপি স্যাদীনমত্থো’’তি (ন) কেৱলং সকত্থ দব্বাদিযেৱ স্যাদীনমত্থো ন ভৱতি, অপি তু সঙ্খ্যাপীত্যপিসদ্দত্থো, অনেন সঙ্খ্যা ৱিভত্যত্থো চতুক্কো নামত্থোত্যযম্পক্খো নিৰাকতো পঞ্চকো নামত্থোতি দস্সনে সঙ্খ্যাকম্মাদীনং ৱিভত্তিযো জোতিকা হোন্তি, তিকো নামত্থোতি দস্সনে তু সঙ্খ্যাকম্মাদযো ৱিভত্তিৱাচ্চা হোন্তি, ইদানি অধিপ্পেতপঞ্চকনামত্থে সকত্থাদিকং সৰূপতো দস্সেতুং ‘তত্থা’তিআদিমাহ, তত্থ সকত্থো ৱিসেসনন্তি সৰূপাদি যং কিঞ্চি ৱিসেসনত্তেন ৱত্তুমিচ্ছিতং তং সকত্থো নামতি অত্থো, তং দস্সেতি ‘সৰূপজাতিগুণদব্বানি’তি.
বলেন যস্সা ভিন্নেসু, পৱত্তন্তে গগাদীসু;
সা জাত্যভিন্নধীসদ্দা, সুত্তং পুপ্ফেস্ৱিৱান্ৱীতং.
দব্বাধাৰো ততো ভিন্নো, নিমিত্তং তপ্পতীতিযা;
ভাৱাভাৱসভাৱো যো, সো গুণো নিগ্গুণো মতো.
সৰূপং সদ্দৰূপংৱ, জাতিযা যং ৱিসেসনং;
ৱিসেসীযতি যংকিঞ্চি, দব্বং তং সমুদীৰিতং.
ইদানি সৰূপাদিনো ৱিসেসনস্স সকত্থভাৱং জাত্যাদিৱিসেসস্স দব্বভাৱঞ্চ দস্সেতুং ‘তত্থা’তিআদিমাহ, সৰূপে ৱত্ততে সদ্দোতি ৱিযভেদোপচাৰেনাহ-‘সদ্দস্স সৰূপেনা’তি, এত্থ পন গোতি জাতিমত্তৱাচিনি গোসদ্দে পযুত্তে গোসদ্দো জাতিমত্তমাহেতি সো জাতিং ৱিসেসেতি নাম. যট্ঠিআদিসদ্দেহি যট্ঠিআদিসহচৰিতা উপচাৰতো গহিতাতি যট্ঠিআদিদব্বেহি যট্ঠিআদিসহচৰিতা পুৰিসা ৱিসেসীযন্তীতি আহ-‘দব্বম্পি দব্বন্তৰস্স ৱিসেসনভূতম্ভৱতী’তি, যট্ঠিযোপৱেসযাতি যট্ঠিসদ্দৱচনীয যট্ঠিদব্বৱিসিট্ঠে পুৰিসে পৱেসযাতি অত্থো, কুন্তেপৱেসযাতি এত্থাপি এসেৱনযো, যথাৱুত্তচতুব্বিধসকত্থতো পৰোপি অত্থি সকত্থোতি আহ-‘কত্থচী’তিআদি, সম্বন্ধনিমিত্তোতি সম্বন্ধো নিমিত্তং কাৰণং পচ্চযপ্পৱত্তিযা অস্স পচ্চযস্স সোতি সমাসো, এত্থ হি দণ্ডো অস্স অত্থীতি অস্সাতি সামিনো পুৰিসস্স সংসঙ্খাতদণ্ডাদিদব্বেন সহযো সস্সামিসম্বন্ধো, সোপি পচ্চযস্স নিমিত্তং, তথা চ ৱক্খতি-‘দণ্ডপুৰিসসম্বন্ধা দণ্ডীতি পচ্চযো’তি, (কিৰি)যা পদত্থস্সাপি ৱিসেসনত্তেন সকত্থভাৱো জাতিপদত্থাদীনং ৱুত্ত ঠানেযেৱ ৱত্তব্বোতি পাচকোতি এত্থ কিৰিযাকাৰকসম্বন্ধসঙ্খাতং পৰাভিমতং সকত্থম্পি পৰোপদেসেনোপদিসিতুকামো ইধ সম্বন্ধসকত্থস্স ৱুত্তট্ঠানেযেৱ কিৰিযাসকত্থং দস্সেতুং ‘কত্থচি কিৰিযাপী’তিআদিমাহ. নামসভাৱেন ৱিঞ্ঞাযমানং পঞ্চমং নামসঙ্খাতমত্থং দব্বপদত্থেন সঙ্গহেত্ৱা জাতিগুণকিৰিযাদব্বানীতি হি চতুব্বিধো নামত্থো, নামম্পি অন্ৱত্থৰুড়্হিৱসেন দুৱিধং পুমিত্থিনপুংসক লিঙ্গৱসেন তিৱিধম্পি চতুব্বিধং হোতি… যথাৱুত্তে চতুব্বিধে অত্থে নমতি, তে ৱা অত্তনি নামেতীতি ইমিনা কাৰণেন. সামঞ্ঞগুণ কিৰিযাযদিচ্ছাৱসেনাঞ্ঞথাপি চতুব্বিধত্তং নামস্স ৱদন্তি, তত্থাপি যদিচ্ছানামস্স দব্বনামেনেৱ সঙ্গহো ৱেদিতব্বো, ইত্থত্তং এসাতি পসিদ্ধিমা অত্থো, যম্পনাতিআদিনা ৱুত্তমেৱত্থং সাধেতি ‘তত্থে’চ্চাদিনা, অভিধাযকত্তেন জোতকত্তেন, ইকাৰন্ততোতি মুনিসদ্দতো, অঞ্ঞথাতি ইকাৰন্ততো ন ভৱতি চে, অতোতি আদেস ভৱনতো ফলং দস্সিতং ন সিযাতি সম্বন্ধো, ৱুত্তিযং ‘এৱং কুমাৰী কুমাৰিযো’তিআদীসু এৱন্তি যথা পুল্লিঙ্গে ইকাৰন্ততো স্যাদীনমুদাহৰণমনাদেসত্থং ৱুত্তং এৱমিত্থিযম্পি অনাকাৰন্ততোতি দস্সেতি, উপলক্খণং চেতমিনী-নী-ঊ-তি-পচ্চযন্তাদীনং, অসতি…পে… ৱচনেতি ইমিনা পাণিনিযানং ৱিভত্তিসঞ্ঞাৱিধাযকস্স সুত্তন্তৰস্স অত্থিভাৱং দস্সেতি, ‘‘ৱিভত্তিচ’’ (১-৪-১০৪) ইতি হি তেসং সুত্তং, তস্সত্থো ‘স্যাদীনং ত্যাদীনঞ্চ ৱিভত্তিসঞ্ঞা হোতী’তি, ভৱন্তীতি অন্ৱত্থৱসেন ৱিভত্তিসদ্দৱচনীযানি ভৱন্তি, সো (যেৱত্থো) ৱিভত্তিচ্চনেন ৱিভজীযতীতি ৱিভত্তি, কম্মে ক্তিপ্পচ্চযন্তোযং ৱিভত্তি সদ্দোতি দস্সেতি, কথম্পনেতেসু স্যাদীসু ৱিভজীযতিচ্চস্স ৱাক্যত্থাস্সানুগমো যেনেৱং ৱুচ্চতিচ্চাসঙ্কিয যেন যথা চ ৱিভজীযতি তমুপদস্সেন্তো আহ-‘তথা হি’চ্চাদি.