৫৪. ৱিচ্ছা
যংৱত্ততেতি ৱুত্তিৱচনং নিক্খিপিত্ৱা তস্স অত্থং ৱত্তুমাৰভতে ‘সম্ভৱাপেক্খাযে’চ্চাদি, যংৱত্ততেতি চ সুত্তে অৱিজ্জমানেপি গম্মমানত্থস্স সদ্দস্স পযোগম্পতি কামচাৰোতি ৱুত্তিযং ৱুত্তং, যসদ্দস্সানিযমত্থৱুত্তিত্তেপি পদৱাক্যতো নাঞ্ঞং সম্ভৱতি ৱিচ্ছাযমাভিক্খঞ্ঞে চ ৱত্তমানন্তি আহ ‘সম্ভৱাপেক্খাযপদং ৱাক্যংৱা’তি, সম্ভৱতীতি সম্ভৱো-পদং ৱাক্যং ৱা, তস্মিং অপেক্খায পদং ৱাক্যং ৱা ৱত্ততেতি সম্বন্ধো, ৱত্ততেতি ৱিচ্ছাযমাভিঞ্ঞে চাত্থে ৱত্ততে, ননু পদস্স ৱাক্যস্স ৱা ৱিসুংযেৱ দব্বাদযো অত্থা, তং কথমিদ মেতস্মিং ৱত্তুধম্মে কিৰিযাধম্মে চ ৱিচ্ছাভিক্খঞ্ঞত্থে ৱত্ততেতি অনুযোগং সন্ধাযাহ-‘ৱিসযভাৱেনা’তিআদি, ৱিচ্ছায ৱত্তুধম্মস্স কিৰিযাধম্মস্স চাভিক্খঞ্ঞস্স ৱিসযো পদং ৱাক্যং ৱা… অনঞ্ঞত্থৱুত্তিৱসেন তত্থপ্পৱত্তিযা, তং ৱসেনচ, অভিধাযকত্তেন চেতি গোচৰত্তেন পকাসকত্তেন চাতি অত্থো, যংৱত্ততেতি অজ্ঝাহটস্স যন্তি পঠমন্তস্স ৱিভত্তিৱিপৰিণামং দস্সেতি (তস্সাতি) আদিনা, ইমিনা ইদং দীপেতি ‘‘যজ্জপি ‘ৱিচ্ছাভিক্খঞ্ঞেস্ৱি’ ত্যত্ৰ ছট্ঠীনোচ্চাৰীযতে, তথাপি ছট্ঠীপসিদ্ধি হোতেৱ, কথং দ্ৱে ইচ্চাদেসনিদ্দেসা আদেসো চ সম্বন্ধীনমপেক্খতে, ‘ৱিচ্ছাভিক্খঞ্ঞেসূ’তি চাত্থনিদ্দেসো, ন চাত্থস্সাদেসেন সম্বন্ধো উপপজ্জতে, তস্মা ৱিচ্ছাভিক্খঞ্ঞেসু যং পদং ৱাক্যং ৱা ৱত্ততে তস্স দ্ৱে ভৱন্তিচ্চেৱং ছট্ঠীযত্থো সক্কা ৱত্তু’’ন্তি, দ্ৱে ৰূপানি হোন্তীতি দস্সিতং হোতীতি সম্বন্ধো, সদ্দৰূপে সঙ্খ্যয্যেতি দুতিযা বহুৱচনন্তং পটিপাদযমানোতি এত্থ পটিপাদনকিৰিযায সম্বন্ধেনোপদিট্ঠং, ‘‘ৱাক্যন্তৰট্ঠোপি সদ্দো তদঞ্ঞস্মিম্পি সম্বন্ধমুপযাতী’’তি দ্ৱিসদ্দোতি ইদং উপৰি ৱাক্যদ্ৱযেপ্যুপযুজ্জতি ‘দ্ৱিসদ্দো ৱুত্তো, দ্ৱিসদ্দো ন সৰূপপ্পধানো’তি, অথ সৰূপপ্পধানো কস্মা ন ৱুত্তোতি আহ-‘বহুৱচনেন নিদ্দেসা’তি, অথ দ্ৱেতি সামঞ্ঞেন ৱুত্তত্তা পদৱাক্যানং ঠানে দ্ৱিব্বচনং ৱা সিযা, তানেৱা ৱত্তন্তীতি দ্ৱিপ্পযোগো ৱা, তথা সতি ‘যংৱত্ততে তস্সা’তি কস্মা পঠমমেৱ নিস্সায ৱুত্তিযং ৱিৱৰণং কতন্তি আহ-‘এৱঞ্চা’তিআদি, ইদানি দ্ৱিপ্পযোগপক্খস্স সদোসত্তা অগহিতভাৱং দস্সেতুমাহ-‘যদাত্ৱি’ ত্যাদি, তুসদ্দো পুব্বস্মা পক্খা ৱিসেসস্স পদস্সকো [ৱিসেসনত্থো (পোত্থকে)], তত্থ হি দ্ৱে [দ্ৱেৰূপ (পোত্থকে)] সদ্দৰূপান্যাদিসীযন্তে, ইহ তু সোৱ সদ্দো দ্ৱিৰাৱত্ততে, আৱুত্তী সঙ্খ্যেয্যাতি এৱং মঞ্ঞতে ‘‘দ্ৱিসদ্দো-যং ‘‘আদসহি সঙ্খ্যা সঙ্খ্যেয্যে ৱত্তন্তে’’তি ৱচনতো সঙ্খ্যেয্যৱচনো, তস্মেহ সঙ্খ্যেয্যং সদ্দৰূপং ৱা সিযা আৱুত্তি ৱা, ইচ্চপি নিদ্দেসো তদুভযমপেক্খিয নপুংসকলিঙ্গেন ৱা সিযা ইত্থিলিঙ্গেন ৱা, তত্থ যদা নপুংসকলিঙ্গেন নিদ্দেসো, তদা সদ্দৰূপানি সঙ্খ্যেয্যানি ভৱন্তি, যদা তু ইত্থিলিঙ্গেন, তদা সদ্দস্সাৱুত্তী উচ্চাৰণলক্খণা কিৰিযা সঙ্খ্যেযা ভৱন্তি, ততো চেত্থ আৱুত্তীঅপি সঙ্খ্যেযা হোন্তী’’তি, তদা দ্ৱিপ্পযোগো দ্ৱিব্বৱচনন্তি এস পক্খোতি অযমেত্থ ভাৱো’’ যদা দ্ৱে আৱুত্তিযো ৱিধীযন্তে তদা দ্ৱিপ্পযোগো দ্ৱিব্বচনন্তে সোপেক্খো, (অত্ৰ ঠান্যাদেসভাৱো নত্থি) [নতুট্ঠানে দ্ৱিব্বচনপক্খো (পোত্থকে)] আৱুত্তি হি কিৰিযা, তস্সা চেহ সদ্দো সাধনং, ন চ কিৰিযায সাধনস্স চ ঠান্যাদেসভাৱো উপপজ্জতে, তস্মা যদাৱুত্তী ৱিধীযন্তে, তদা দিপ্পযোগো দ্ৱিব্বচনন্তে-সো পক্খো ভৱতী’’তি, অযম্পি পক্খো পাণিনীযেহি পৰিগ্গহীতো, তদযুত্তং দোসদুট্ঠত্তাতি সন্দস্সযমাহ-‘সো পনে’ত্যাদি, তে হি দুতিযম্পি পক্খমব্ভুপগম্ম উপচাৰমত্ততো ভেদো, ৱত্থুতোত্ৱভেদো ৱাতি পোনোপুঞ্ঞেন তং সাধেন্তি. কথম্পন সদোসত্তং যেনাযং ন গহিতোত্যাহ- ‘তথাহি’চ্চাদি, ণ্যো নসিযাতি ‘‘তস্স ভাৱকম্মেসু ত্ত তা ত্তন ণ্য ণেয্য ণিয ণিযা’’তি (৪-৫৯) ভাৱে ৱিধীযমানো ণ্যো দ্ৱিপ্পযোগপক্খে সদ্দভেদসব্ভাৱা পুন পুনেতি সমুদাযসভাৱতো পুনপুন ভাৱোতি অত্থে পুনপুন সমুদাযতো ন ভৱেয্যাতি অত্থো, ন কেৱলং ণ্যোৱ, অথ খো একপদন্তোগধানং সৰানং সৰানমাদিভূতস্সুকাৰস্স ভৱন্তো ওকাৰোপি ‘‘সৰানমাদিস্সা যুৱণ্ণস্সা এও ণানুবন্ধে’’তি (৪-১২৪) ন সিযা, ‘‘মনাদ্যাপাদীনমোমযে চ ‘‘ইতি (৩-৫৯) ওকাৰো পন পক্খদ্ৱযেপি হোতেৱ… উত্তৰপদস্স নিমিত্তভাৱেন গহিতত্তা, পুব্বপক্খেপি হি দ্ৱে সদ্দৰূপান্যেৱাদিসীযন্তেতি হোতেৱ পদ ভেদো, ৱক্খতি হি ‘সতীপি অত্তগতে ভেদে’তি. ননু আৱুত্তিধম্মভেদ সদ্দস্সুপচৰিতো ভেদো, সৰূপতো ত্ৱভেদোৱ, অঞ্ঞথা আৱুত্তিযেৱ ন সিযা, একস্স হি ৱত্থুনো আৱুত্তি হোতিচ্চাহ‘নান্তৰেনে’চ্চাদি, অঞ্ঞথেতি উপচৰিতো ভেদো ন সভাৱতোতি চে, কাৰিযম্ভৱতীতি এৱি ন সক্কা ৱত্তুন্তি সম্বন্ধো, সভাৱতো ত্ৱভেদো ৱাতি উপচাৰাভাৱেন ৱত্থুতো ৱিজ্জমানভেদমৱধাৰযতি, অঞ্ঞথাতি যদি ভেদো সিযা, আৱুত্তিযেৱ ন সিযাতি এত্থাযমধিপ্পাযো ‘‘যদি সভাৱতোৱ ভেদো ভিন্নস্স পন কথমাৱুত্তি সিযা’’তি, ঠানিসদিসত্তাতি ‘‘ঠানীৱিযাদেসো’’তি পৰিভাসমুপলক্খেতি.
কিৰিযাযাতিআদীসু সহত্থে ততিযা… কিৰিযাদীহি দব্বাদ্যত্থানং ৱত্তু [কত্তু] ব্যাপনিচ্ছাপৱত্তিতো, দেসাদীতি ( ) [(হি) (পোত্থকে)] আদিসদ্দেন কালাৱত্থাদিং সঙ্গণ্হাতি, নানাকাৰযুত্তমেৱ ভিন্নং নাম হোতীতি আহ-‘অনেকপ্পকাৰযুত্তে’তি, বহুৱচননিদ্দেসতো ৱুত্তং হোতীতি সম্বন্ধো, তেনাতি যেন বহুৱচননিদ্দেসেন সকিং ব্যাপনিচ্ছা জোতীযতি তেন কৰণভূতেন হেতুভূতেন ৱা, কমেন ব্যাপিতুমিচ্ছাযং জাতিআদীনঞ্চ ব্যাপিতুমিচ্ছাযন্তি সম্বন্ধো, তত্থ অযঞ্চ গামো ৰমণীযো অযঞ্চ গামো ৰমণীযোতি কমেন ব্যাপিতুমিচ্ছা, এত্থ কিঞ্চাপি ৰমণীযগুণেন গামদব্বযোগো অত্থি, তথাপি গামানং গুণেন যোগো, সব্বো গামো ৰমণীযোতি বাহুল্লেন, নত্থি সাকল্লেন [কমেন (পোত্থকে)] ব্যাপিতুমিট্ঠত্তন্তি সকলব্যাপনিচ্ছাযাভাৱোতি ন দ্ৱিব্বচনং, এৱমুপৰি যোজেত্ৱা অত্থো দট্ঠব্বো, সম্পন্নো যৱোতি সম্পন্নগুণেন যৱজাতিযা ব্যাপিতুমিচ্ছা, একত্থা জাতি, অনেকত্থ নিস্সযা ৱিচ্ছা [একত্থাজাতি, একমত্থং ঞাপযিস্সামীতি জাতিসদ্দো পযুজ্জতে অনে কত্থনিস্সযাচ ৱিচ্ছা, অনেকত্থং সঞ্ঞাপযিস্সামীতি ৱিচ্ছাপযুজ্জতে-তি মহাভস্সে], সোভনং ধৱখদিৰন্তি সোভনগুণেন ধৱাদিদব্বানং ব্যাপিতুমিচ্ছা, অত্থসদ্দেনেত্থ দব্বাদযো ৱত্তুমিট্ঠাতি আহ-‘দব্বগুণকিৰিযালক্খণে’তি, ৱিসদ্দো পনেত্থ ব্যাপনত্থোতি আহ-‘ব্যাপিতুং সম্বন্ধিতু’ন্তি, সাতি ৱিচ্ছা, ৱত্তুধম্মোতি ‘ৰুক্খংৰুক্খ’মিচ্চাদিকং যো ৱদতি, তস্স ৱত্তুনো ধম্মো… ইচ্ছালক্খণস্স ধম্মস্স তপ্পটিবদ্ধত্তা, সদ্দোতি ৰুক্খমিচ্চাদিকো, তস্স সদ্দস্স যং ৰূপং অত্ত ভাৱো, তমেৱ পচ্চাসত্যা ‘‘সুতানুমিতেসু সুতসম্বন্ধোৱ বলৱা’’তি ৱিচ্ছা ভিক্খঞ্ঞেসু ৱত্তমানস্স সুতস্সেৱ তস্স ৰূপস্স পচ্চাসন্নভাৱতো দ্ৱিসঙ্খ্যা যুত্তং দ্ৱিসঙ্খাতায সঙ্খ্যায ‘ৰুক্খং ৰুক্খ’মিচ্চেৱং যুত্তং অতিদিসীযতে সুত্তে দ্ৱেইচ্চনেন, দ্ৱিব্বচনস্সেৱ [দ্ৱিব্বচনমেৱ (পোত্থকে)] হি দ্ৱিসঙ্খ্যাযুত্ততা, অথ কতমেকৱচনন্তস্স দ্ৱিব্বচনং, তথাহি সব্বেযেৱেতেত্থ ৱিচ্ছাযং দ্ৱিত্তেহ্যভিধযন্তেতি বহত্তা বহুৱচনং পপ্পোতি, একৱচনন্তু ন সিজ্ঝতি ‘ৰুক্খং ৰুক্খং সিঞ্চতী’তি একত্থাভিধানভিন্নসব্বৰুক্খপ্পতীতীতি কথমেকৱচনন্তস্স দ্ৱিব্বৱচনন্তী আসঙ্কিযাহ-‘তত্থে’চ্চাদি, অত্থসামত্থিযাতি ‘বহুৱচনন্তপ্পযোগেহি’চ্চাদিনা ৱক্খমাননযেন বহুৱচনন্তপ্পযোগেনেৱ ৱিচ্ছাত্থজোতনতো ন তত্থ দ্ৱীব্বচনং সিযা, ভৱিতব্বঞ্চ দ্ৱিব্বচনে (ন, এ) কৱচনত্তমন্তৰেন ন চাত্থি দ্ৱিব্বচনাৱকা সোতি পতীতি বলাৱগতো যো-ত্থো, তস্স অত্থস্স অঞ্ঞথানুপপত্তিলক্খণং সামত্থিযং অত্থসামত্থিযং, অত্থসামত্থিযা একৱচনন্তস্স দ্ৱীব্বচনন্তি সম্বন্ধা, কিৰিযাদিযোগন্তি কিৰিযাগুণাদি সম্বন্ধো, মন্ত্ৱাতি ব্যাপিতুমিচ্ছাযন্তীমস্স পুব্বকিৰিযাৱচনং, অভিসংহৰিত্ৱাতি একতোকত্ৱা. সদ্দস্স তাদিসত্থপচ্চাযকত্তে সামত্থিযং সদ্দসত্তি [সদ্দস্স]. যুগপদাধিকৰণতাযং সহৱচনিচ্ছাযং বহুৱচনপ্পৱত্তিযেৱ, ন তত্থ দ্ৱিব্বচনন্তি দস্সেতুমাহ-‘অতোযেৱে’চ্চাদি, অতো যেৱাতি বহুৱচনন্তস্স সদ্দসত্তিযা ৱিচ্ছাজোতনতো দ্ৱিব্বচনাভাৱাযেৱ, এৱমঞ্ঞতে- ‘ইধ পন যোগপজ্জং দুৱিধং সদ্দযোগপজ্জং অত্থযোগপজ্জঞ্চ, তত্থ কিঞ্চি সাত্থকানং সদ্দযোগপজ্জমত্থযোগ পজ্জং ন সম্ভৱতীতি, যুগপদি অধিকৰণং ধৱাদি অত্থো যস্স সোধৱখদিৰপলাসসদ্দো যুগপদাধিকৰণো, তস্স ভাৱো তথা, তস্সঞ্চ সতি, সদ্দযোগপজ্জমন্তৰেন ভিন্নত্থানমেকসদ্দৱচনীযান মেকতো পপত্তি অত্থযোগপজ্জং, তং সহৱচনিচ্ছাযন্তি ইমিনা দস্সিতন্তি তস্সং সহৱচনিচ্ছাযঞ্চ সতি, সোভনা ধৱখদিৰপলাসা সোভনা ৰুক্খাতি সোভনগুণযোগেপি বহুৱচনেনেৱ ৱিচ্ছাজোতনতো দ্ৱিব্বচনাভাৱোতি, সোভনং ধৱখদিৰন্তি পন সতীপি সদ্দযোগপজ্জে সমাহাৰত্তা নত্থত্থযোগপজ্জ [নাত্ৱযাগপজ্জ (পোত্থকে)] ন্তি একৱচনন্তত্তা দ্ৱিত্তপ্পসঙ্গেপি সোভনং ধৱখদিৰন্তি সদ্দানং সকিং ব্যাপনিচ্ছাযাভাৱা ন দ্ৱিব্বচনন্তি হেট্ঠা ৱুত্তং.
ৱাত্তিককাৰেন ‘‘আনুপুব্বিযে দ্ৱে ভৱন্তীতি ৱত্তব্ব’’ন্তি (৮-১-১-ৱা) ৱুত্তং, তদাহ-‘আনুপুব্বিযেপি’চ্চাদিনা, অত্থেৱানুপুব্বিযেপি ৱিচ্ছা ততোৱ দ্ৱিত্তন্তি পটিপাদয ‘মানুপুব্বিয’মিচ্চাদিনা ‘অত্থিযেৱেচ্চাদিনো ৱুত্তিৱাক্যস্স ৱিৱৰণমাহ. গামজাতিযা তুল্যজাতিযানং দিসা দেসাদিভেদেন ভিন্নানমিৱ গামানং, ন এত্থ ৱিচ্ছা, মূলমগ্গং ৱা হি মুখ্য মেকমেৱ… হেট্ঠুদ্ধভাগন্তৰাভাৱেনেকত্তা, যেনুপৰিযধো ভাগাপেক্খায কতমূলগ্গব্যপদেসেন ভিন্নজাতিযা মূলগ্গভাগা, তে ভিন্নজাতিযা, ন চ ভিন্নজাতিযানং ৱিচ্ছা হোতি, ন হি গোগোতি ৱুত্তে (ৱাহীক)গতা ৱিচ্ছাৱগম্যতেতি আচৰিযজিনিন্দবুদ্ধিনা আনুপুব্বিযে ৱিচ্ছাযাভাৱং পটিপাদিতং, তং ৱিঘটযিতুং ‘যদি হি’চ্চাদিনা যং ৱুত্তিযং ৱুত্তং, তং ৱিপঞ্চিতুমাহ- ‘যথে’চ্চাদি, নসন্নিৱিট্ঠোতি ন পতিট্ঠিতো, নত্থীতি ৱুত্তং হোতি, যস্সূপৰিভাগো অত্থি তম্পি মূলন্তি মূল ব্যপদেসস্সাপেক্খা কতত্তমাহ, উভযন্তি মূলমগ্গঞ্চ, তথা অঞ্ঞেপি মূলগ্গভাগাতি ইমিনা মূলগ্গভেদানং হেট্ঠা ৱিয গহণে সতি বহুত্তমাহ, পুব্বকথিতেনাতি ‘ৰুক্খাদীনং বাহুল্লেনা’তিআদিনা পুব্বে ৱুত্তনযেন, ইদং ৱুত্তং হোতি ‘‘মূলাদীনং বাহুল্লেন থূলাদি গুণযোগম্মন্ত্ৱা সত্তমীৱিভত্তিযুত্তেন মূলাদিসদ্দসহিতেন সব্ব সদ্দেন মূলাদিকমত্থমভিসংহৰিত্ৱা সব্বস্মিং মূলে থূলা সব্বস্মিং অগ্গে সুখুমাতি এৱং (ৱত্তুনো) ব্যাপিতুমিচ্ছাযমেকৱচনন্তস্স ৱিচ্ছাযন্ত্ৱেৱ দ্ৱিব্বচন’’ন্তি.
জেট্ঠানং ৱিচ্ছাসম্ভৱে সব্বকনিট্ঠস্স জেট্ঠত্তাভাৱানুপ্পৱেসো ন সিযাতি আনুপুব্বিযমত্তৱচনিচ্ছাযং তেনেৱ দ্ৱিত্তমভিহিতং ‘জেট্ঠং জেট্ঠমনুপ্পৱেসযা’তি তেনেৱাচৰিযেন, তদধুনা ৱিঘটীযতি ‘জেট্ঠ’ মিচ্চাদিনা, কনিট্ঠোপি পৱেসীযতীতি কনিট্ঠস্সপি ৱিচ্ছাসম্ভৱমাহ, তত্থ কাৰণমাহ-‘যথেৱ হি’চ্চাদি, পৰস্সাতি মজ্ঝিমস্সাতি এত্থ ৱিসেসনং, কনিট্ঠস্সাপি জেট্ঠব্যপদেসোতি সম্বন্ধো, যথাৱুত্তমেৱ সমত্থেতি ‘ৱত্তিচ্ছানিবন্ধনে হি’চ্চাদিনা, ৱত্তিচ্ছাদিবন্ধনেতি ৱত্তুনো ইচ্ছা নিবন্ধনং কাৰণমস্সাতি সমাসো, ৱত্থুসভাৱে ৱত্থু তত্থে, অভিনিৱেসো পৱত্তি, নাভিসম্ভুণাতি ন পপ্পোতি.
‘‘সকত্থে ৱধাৰিযমানে নেকস্মিং দ্ৱে ভৱন্তীতি ৱত্তব্ব’’ন্তি (৮-১-১২-ৱা) ৱাত্তিককাৰেন ৱুত্তং, তদাহ ‘সকত্থে’ইচ্চাদি, অত্থপ্পকাৰণাদ্যনপেক্খস্স পদস্স অত্থে সকত্থে অৱধাৰিযমানে এত্তকমেৱেতি গম্মমানে অনেকস্মিং দিয্যমানে দ্ৱিব্বচনমিট্ঠং মতং পাণিনিযানন্তি অত্থো, অযম্পনেসমধিপ্পাযো ‘মাসকং মাসকং ইমম্হা কহাপণা ভৱন্তানং দ্ৱিন্নং দেহী ত্যত্ৰ দ্ৱে এৱ মাসা দাতুমিচ্ছিতা, কহাপণং নাম–
চত্তাৰো ৱিহযো গুঞ্জা, দ্ৱেগুঞ্জা মাসকো ভৱে;
দ্ৱে অক্খাৱ মাসকাপঞ্চ,ক্খানং ধৰণমট্ঠকংতি.
ৱুত্তৱিধিনানেকমাসকসমুদাযো, তত্থ ন সব্বে কহাপণ সম্বন্ধিনো মাসা দানকিৰিযায ব্যাপিতা, দ্ৱেযেৱাতি নেত্থত্থ ৱিচ্ছাতি যথাৱুত্তৱত্তব্বেন দ্ৱিব্বচন’’ন্তি, তং দস্সেত্ৱাতি তং দ্ৱিব্বচনোদাহৰণং দস্সেত্ৱা, পটিপাদযিতুং ৱিচ্ছাযমেৱ দ্ৱিত্তং দস্সেতুং… মাসকং মাসকমিচ্চাদোত্ৱযমধিপ্পাযো-‘‘দেহীতি দানকিৰিযায মাস্স ব্যাপিতুমিট্ঠাতি ৱিচ্ছাযমেৱেত্থ দ্ৱিব্বচনং, তথাহ্যতো দ্ৱিৰুত্তা ৱিচ্ছাৱ গম্যতে’’তি, সদ্দন্তৰতোচ্চাদিকং কিমাসঙ্কিয ৱুত্তন্তি আহ‘দেহী’তিআদি, অৱধাৰণে পতীযমানেতি কহাপণসম্বন্ধিনি বহুম্হি মাসকসমুদাযে মাসকদ্ৱযনিচ্ছযে ৱিঞ্ঞাযমানে সতি, অৱিসেসেন সামঞ্ঞেন মাসানং দেহীতি দানকিৰিযায ব্যাপনা ভাৱাতি সম্বন্ধো, সদ্দন্তৰতোচ্চাদিনো সাধিপ্পাযমত্থমভিধাতুমাৰভতে ‘পদেনে’চ্চাদি, এত্থ পদেনাতি মাসকমিচ্চনেন পদেন, ইমম্হা কহাপণাতি ইদমেত্থ সদ্দন্তৰং, কতাভিসঙ্খৰণস্সাতি মাসকং মাসকমিচ্চেৱং নিপ্ফাদিতস্স, সদ্দন্তৰতোতি ইমিনা পদন্তৰযোগো গহিতোতি আহ-‘পদন্তৰেন যোগতো’তি অযমেত্থাধিপ্পাযো ‘‘দ্ৱিত্তকৰণকালে সদ্দন্তৰৱচনীযস্সত্থস্সানপেক্খিতত্তা মাসকংমাসকন্তি অৱিসেসেন মাসকৱিচ্ছাযং দ্ৱিত্তং, তদনু পন ইমম্হা কহাপণাতিসদ্দন্তৰসম্বন্ধে সতি যদি কহাপণসম্বন্ধ্য ন ৱসেসমাসকৱিচ্ছা পৰিগ্গয্হতি তদা ইমস্স কহাপণস্সাতি ছট্ঠিযা ভৱিতব্বং, ইমম্হা কহাপণাতি পন অৱধিপঞ্চমীনিদ্দেসতো কহাপণতো দ্ৱযমেৱ গহেত্ৱা ভৱন্তানং দ্ৱিন্নং দেহীতি ইমম্হা কহাপণাতি সদ্দন্তৰতোৱধাৰণং গম্যতে’’তি.
‘‘পুব্বপঠমানমত্থাতিসযৱচনিচ্ছাযং দ্ৱে ভৱন্তীতি ৱত্তব্ব’’ন্তি (৮-১-১২-ৱা) ৱুত্তং, তদাহ-‘পুব্বপঠমানং মিচ্চাদি, পুব্বপঠমানং পুব্বপঠম সদ্দানং অত্থাতিসযো যো অত্থস্স পকংসো, তস্স ৱচনিচ্ছাযং, সব্বপঠমভাৱসঙ্খাত অত্থাতিসযমত্তাৱ ৱচনিচ্ছাতি ন এত্থ ৱিচ্ছাতি তেসমধিপ্পাযো, ৱিকসনকিৰিযায পাককিৰিযাযাতি ৱুত্তেপি ৱিকাসকৰণকিৰিযায পাককৰণকিৰিযাযাতি অত্থসম্ভৱতো ‘পুব্বং পুব্বং পুপ্ফ’ন্তি ত্যাদো, পুব্বং পুব্বং ৱিকসনং কৰোন্তি, পঠমং পঠমং ৱচনং কৰোন্তীতি কিৰিযাৱিসেসনৱসেন অত্থো দট্ঠব্বো, পুব্বাতি মতা পঠমাভিমতাতি ইমিনা পুব্বপঠমভাৱেনাভিমতানং বহুত্ত ব্যাপনেন ৱিচ্ছাসব্ভাৱে কাৰণমাহ.
‘‘ডতৰ ডতমানং সমসম্পধাৰণাযমিত্থীনিগদে ভাৱে দ্ৱে ভৱন্তীতি ৱত্তব্ব’’ন্তি (৮-১-১২-ৱা) ৱুত্তং, এত্থ ইত্থিলিঙ্গসদ্দো ইত্থিলিঙ্গযোগা ইত্থীতি ৱুত্তো, নিগদ্যতেনেনেতি নিগদো, ইত্থী নিগদো যস্স সো ইত্থিনিগদোভাৱো, তস্মিং ইত্থীনিগদে ভাৱে, তদাহ-ৰতৰৰত মন্তান’মিচ্চাদি, ইত্থিলিঙ্গেতি ইত্থিলিঙ্গং যস্স সো ইত্থিলিঙ্গোভাৱো, তস্মিং ইত্থিলিঙ্গে ভাৱে ৱত্তমানানং ৰতৰৰতমন্তানং দ্ৱিব্বচনমভিমতন্তি সম্বন্ধো, কস্মিং ৱিসযেতি আহ-‘সমসম্পধাৰণ ৱিসযে’তি, সমেন অড্ঢতাদিনা গুণেন ইমে উভো অড্ঢা ইত্ৱেৱং ৰূপা সম্পধাৰণা নিৰূপনা অৱবোধো সমসম্পধাৰণা, সাএৱ ৱিসযো, তস্মিং সতি, অড্ঢতায বহুৱিধত্তাভাৱা কিৰিযাদিযো গাভাৱা চ নত্থেত্থ ৱিচ্ছাতি তেসমধিপ্পাযো, পুচ্ছিযমানাতি ইমিনা ইমে উভো’ ইচ্চাদীনং পুচ্ছাৱাক্যতং দস্সেতি.
পৰব্যৱহাৰেনাহ-‘আখ্যাতাদীনং ৱিসযত্ত’ন্তি, ইমিনা আখ্যাতাদীনমেৱ কিৰিযাজোতকপদভাৱেন পোনোপুঞ্ঞসঙ্খাতকিৰিযা ধম্মস্স ধনসমেৱ ৱিসযত্তং দীপেতি, অতিসযৱিসিট্ঠন্তি ইমিনা পপচতিসদ্দেপকাৰো পকংসত্থ জোতকো উপসগ্গোতি দস্সেতি, হিৱিধিম্হীতি’লূ-চ্ছেদনে’ইচ্চস্মা ৱিধিম্হি হিপ্পচ্চযো ‘‘পঞ্হপত্তনাৱিধীসু’’তি (৬-৯) ইমিনা সুত্তেনাতি অত্থো, ওস্সাতি ‘‘যুৱণ্ণানমেওপচ্চযে’’তি (৫-৮২) ওকাৰস্স, ‘পুব্বেক-কত্তুকান’’ (৫-৬২) মিচ্চেৱাতি এৱকাৰেন পৰেসমিৱাযমপ্যাভিক্খঞ্ঞে পচ্চযো চে ৱিধীযতে, তদা পপচতিইচ্চত্ৰ ৱিয আভিক্খঞ্ঞে ৱিধীযমানেন পচ্চযেনেৱ আভিক্খঞ্ঞত্থস্স পকাসিতত্তা ন দ্ৱিব্বচনেন ভৱিতব্বন্তি দস্সেতি, যদা তু ভুসং পুনপ্পুনং পচতীতি ৱচনিচ্ছা তদাপি পপচতীতি ভৱত্যেৱ.
ইহ ইমস্মিং উদাহৰণে, আভিক্খঞ্ঞে ইচ্চেৱাতি ইমিনা অনুকৰণমত্তমেৱেতং নত্থেত্থাভিক্খঞ্ঞন্তি পাণিনিযা সুত্তন্তৰেন দ্ৱিত্তম্পটিপাদেন্তি, নত্থেত্থ তাদিসেন ৱচনেন পযোজনং, আভিক্খঞ্ঞেযেৱ দ্ৱিব্বচনন্তি দস্সেতি, এৱমঞ্ঞতে ‘‘পটইচ্চেতমনুকৰণং ভৱন কিৰিযম্পতি ৱত্ততীতি [ভৱনকিৰিযামতী ৱুত্তীতি (পোত্থকে)] কিৰিযাধম্মং পোনোপুঞ্ঞমেত্থ অত্থেৱা’’তি, তেনেৱ ৱক্খতি-‘পটপটা ভৱতীতি আভিক্খঞ্ঞে দ্ৱিব্বচন’ন্তি, অনিতিস্মিন্তি ইতিসদ্দে অৱিজ্জমানে, ৰাপ্পচ্চযোতি পঠমং দ্ৱিত্তে কতে পচ্ছা ৰাপ্পচ্চযো, ৰাপ্পচ্চযমকত্ৱাপি পকাৰন্তৰেন সাধেতুমাহ- ‘অথৱা’ ইচ্চাদি, দীঘো নিচ্চন্তি পঠমং দ্ৱিত্তে পটপটকৰোতীতি ঠিতে নিচ্চং দীঘো, পটপটা কৰোতীতি এত্থ নিপ্ফত্তিং দস্সেত্ৱা ইদানি পটপটাযতীতি এত্থ দস্সেতুং পটপটাযতীতিআদি আৰদ্ধং.