১. পঠমকণ্ডৱণ্ণনা

সঞ্ঞাধিকাৰ

১. অ আদযো

সব্বৱচনানং সাত্থকনিৰত্থকত্তব্যভিচাৰিত্তা ‘ইদ’ন্তিআদিনা সদিট্ঠন্তেন সংসযমুপদস্সিয সাত্থকত্তমস্স দস্সেতুঞ্চ ‘ন তাৱ…পে… সাত্থকত্তা’তি ৱুত্তং, উম্মত্তকাদিৱাক্যমিতি ‘দস দাড়িমা, ছ অপূপা, কুণ্ডমজাজিনং, পলালপিণ্ডো’ইচ্চাদিকং, অৱযৱত্থান মঞ্ঞমঞ্ঞনাতি সম্বন্ধা সমুদাযত্থাভাৱতো অনত্থকত্তং, আদিৱাক্যন্তি ‘‘মনোসেট্ঠা মনোমযা’’তিআদিৱাক্যং, সাত্থকত্তং পনস্স পদত্থান মঞ্ঞমঞ্ঞাভিসম্বন্ধস্স পতীতিতো.

অথ অআদ্যাদিসদ্দানং সাধুত্তান্ৱাখ্যানায ইদং ৱচনমিচ্চাদিৱিকপ্পন্তৰসম্ভৱে কথং নিযমো ৱুত্তিযং ৱুত্তেনত্থেন সাত্থকত্তমিচ্চাসঙ্কিয তেসমিহানুপযোগিত্তং কমেন পটিপাদযিতুমাহ ‘ৱক্খমানত্থমেৱিদ’মিচ্চাদি,’ আকাৰাদযো নিগ্গহীতন্তা’ইচ্চাদিনা ৱুত্তিযং ৱক্খমানো অত্থো যস্স তং তথা ৱুত্তং, সাধূনং সাধুসদ্দানং অনুসাসনং আখ্যানং অত্থো পযোজনং যস্স তন্তি ৱিগ্গহো.

সাধুসদ্দানুসাসনসঙ্কাপেত্থ ‘‘কত্থেত্থ কুত্ৰাত্ৰক্ৱেহিধা’’তি (৪-১০০) আদিনা কত্থাদিসদ্দানং সাধুত্তানুসাসনস্স দস্সনতো, লক্খণন্তৰেন সাধুভাৱস্স অন্ৱাখ্যাতত্তাতি আপুব্বাদাইচ্চস্মা ‘‘দাধাত্ৱী’’তি (৫-৪৫) ইপ্পচ্চযে আকাৰলোপে চ আদীতি অআদিযেসন্তি অঞ্ঞপদত্থসমাসে যোম্হি ‘‘যোসু ঝিস্স পুমে’’তি (২-৯৩) ‘টে অআদযো’তি, তযো চ চত্তালীসা চাতি চত্থ সমাসে ‘‘তদমিনাদীনি’’তি চত লোপেচ ৰস্সে চ তিতালীসাতি, ‘ৱণ্ণ-ৱণ্ণনে’ইচ্চস্মা ‘‘ভাৱকাৰকেস্ৱ ঘণ ঘকা’’তি (৫-৪৪) অপ্পচ্চযেযোম্হি টাদেসে ৱণ্ণাইতি চ সিজ্ঝনতো, পযোগনিযমত্থন্তি তিতালীসৱণ্ণসদ্দেসু পৰেসু এৱ অআদিসদ্দো পযুজ্জীযতীতি এৱং পযোগনিযমত্থং, অযম্পি ৱিকপ্পন্তৰ সম্ভাৱনা ‘‘অভূততব্ভাৱে কৰাসভূযোগে ৱিকাৰা চী’’তি (৪-১১৯) পযোগনিযমস্সা ঝাযমানস্স দিট্ঠত্তা, ঠান্যাদেসত্থন্তি অআদিসদ্দস্স ঠানে তিতালীসৱণ্ণসদ্দা আদেসা হোন্তি তেসং ৱা সো ইতি, তদনুৰূপাযাতি ঠান্যাদেসানুৰূপায ছট্ঠী ৱিভত্তিযা, অতোযেৱাতি অগমাগমিঅনুৰূপায ছট্ঠিযা অভাৱতো যেৱ, অগমাগমি ভাৱত্থন্তি অআদিসদ্দস্স তিতালীস ৱণ্ণসদ্দা আগমা হোন্তি তেসং ৱা সো ইতি, এতেসুপি সঙ্কা, ‘‘যৱাসৰে’’ (১-৩০) ‘‘সুঞ সস্স’’ইতি (২-৫৩) আদেসাগমানং দস্সনেন, আগম লিঙ্গাভাৱতোতি উকাৰ ককাৰ মকাৰানং অভাৱতো, ৱিসেসনৱিসেস্স ভাৱত্থন্তি তিতালীসৱণ্ণসদ্দানং অআদিসদ্দো ৱিসেসনং, তে ৱা তস্সে-তি, এত্থাপি সঙ্কা ‘নীলুপ্পল’মিচ্চাদীনমঞ্ঞত্থ ৱিসেসনৱিসেস্স ভাৱদস্সনা, সদ্দলক্খণা নুপযোগতোতি সদ্দলক্খণেন সদ্দসঙ্খৰণস্স পকতত্তা ৱুত্তং, তত্থ কাৰণমাহ- ‘ৰূপৱিসেসূপ লক্খণাভাৱা’তি, ৰূপৱিসেসস্স উপলক্খণ নিমিত্তং তস্সঅভাৱাতি অত্থো, ন হি ৱিসেসন ৱিসেস্সভাৱে পটিপাদিতে অআদ্যাদিসদ্দানং ৰূপৱিসেসস্স সঙ্খৰণং কতং সিযাতি, যদি এসোৱ সদ্দসঙ্খৰণন্তি গয্হেয্য, তথা সতি ‘নীলুপ্পল’মিচ্চাদীনম্পি ৱত্তব্বতা আপজ্জেয্যাতি নাস্স তদত্থ তাপি সম্ভাৱীযতে, লোকে সীহগুণস্স মানৱকে দস্সনতো উপচাৰেন ‘সীহো-যং মানৱকো’তি তগ্গুণজ্ঝাৰোপোপি দিস্সতি, তদত্থম্পেতং ন হোতীতি দস্সনত্থং ‘তগ্গুণজ্ঝাৰোপনত্থম্পেতং ন হোতী’তি ৱুত্তং, তস্স অআদিসদ্দস্স, তেসং তিতালীসৱণ্ণসদ্দানং ৱা গুণো অআদিত্তাদি, তস্স অজ্ঝাৰোপনং-তিতালীসৱণ্ণসদ্দেসু ৱা অআদিসদ্দেযেৱ ৱা আৰোপনং, তদত্থম্পেতং সুত্তং ন হোতীতি অত্থো, তত্থ কাৰণমাহ- ‘অতোযেৱা’তিআদি, অতোযেৱ ৰূপৱিসেসূপলক্খণা ভাৱতোযো, পকতং সদ্দসঙ্খৰণং, যথাৱুত্ত ৱিকপ্পন্তৰাভাৱে উভযত্থমিদং সিযা, তত্থ পৰিভাসত্থং ন হোতি… তল্লক্খণত্তাভাৱা উপৰিৱক্খমানত্তা চাতি পাৰিসেসমালম্বিযাহ ‘সঞ্ঞাসঞ্ঞি’চ্চাদি.

মৰিযাদাযম্পকাৰেচ, সমীপে ৱযৱে তথা;

চতুব্বিধপ্পকাৰোযং, আদিসদ্দস্স দিস্সতেতি.

মৰিযাদত্থো এত্থ আদিসদ্দোতি আহ-‘আদিমৰিযাদা ভূতো’তি, উপলক্খণত্তাতি উপলক্খিযমানানমাকাৰাদীনং গহণে কাৰণভাৱেন অপ্পধানত্তা, তেনাহ-‘উপলক্খণস্সুপসজ্জনীযভূতস্সা’তি, কাৰিযেনাতি ৱণ্ণসঞ্ঞাভৱনাদিনা, ন গুন্নম্পি আনযনং ভৱতি..গুন্নমুপসজ্জনীয ভূতত্তা অঞ্ঞপদত্থস্সেৱ পধানত্তা, সঞ্ঞাযা ভাৱেতি অকাৰস্স ৱণ্ণসঞ্ঞায অভাৱে, ৰূপন্তিতি তালীসাৰূপং, তিতালীসা+ৱণ্ণাতিপদচ্ছেদো, তিতালীস+ৱণ্ণাতিৱা, সুত্তাৱযৱস্সাপি সুত্তসম্বন্ধিত্তা ‘‘ব্যঞ্জনে দীঘৰস্সা’’তি (১-৩৩) পন ৱুত্তং, ৰস্সত্তন্তু ‘‘দীঘৰস্সা’’তি যোগৱিভাগেন, ইতৰথা ব্যঞ্জনপৰস্সেৱ ৰস্সত্তে দস্সিতে তিতালীসইতি অব্যঞ্জনে পদং ন সম্পজ্জেয্যাতি ৱিঞ্ঞাযতি, ইতৰীতৰযোগচত্থে বহুৱচনেন ভৱিতব্বন্তি আহ-‘একৱচনম্পনা’তিআদি, ৱিপ্পটিপত্তি অঞ্ঞথাভাৱো, ৰস্স এ ওকাৰেহি তেচত্তালীসক্খৰানন্তি সম্বন্ধো, এ ওকাৰে হীতি সহত্থে ততিযা, সক্কতানুসাৰেনাতি সক্কতে ‘‘সন্ধি যক্খৰানং ৰস্সা ন সন্তী’’তি ৱুত্তস্স অনুসাৰেন, কোচীতি সা সনপ্পসাদকচোড়িযবুদ্ধপ্পিযাচৰিযং দস্সেতি, ন হিচ্চাদিং ৱদতো-যমধিপ্পাযো ‘ৰস্সাইৱাতি ইৱসদ্দো সাধম্মোপমাজোতকো ৱা সিযা ৱেধম্মোপমাজোতকো ৱা, যদি তাৱ ৱেধম্মোপমাজোতকো, ৰস্সধম্মস্স এ ওকাৰেস্ৱ সম্ভৱা তেসং দীঘকালপ্পৱত্তিতো তে দীঘাযেৱ সিযুং, যদি পন সাধম্মোপমাজোতকো, তেসু ৰস্সধম্মস্সসম্ভৱা ৰস্সকালপ্পৱত্তিতো ৰস্সাএৱ তে সিযুন্তি ‘এত্থাতিআদীসু এ ওকাৰানং উচ্চাৰণকালকতং ৰস্সত্তমেৱ হোতী’তি, ৰস্সকালৱন্তোযেৱাতি এৱসদ্দো সোগতে ৱণ্ণৱিনিম্মুত্তস্স কালস্সেৱাভাৱা ৱণ্ণানঞ্চ পচ্চক্খ সিদ্ধত্তা পমাণসিদ্ধং পাৰমত্থিক মে ওকাৰানং ৰস্সকালৱন্ততং দীপেতি, অত্থাতি ৱদতো পনাযমধিপ্পাযো ‘এত্থাতিআদীসু যদি একাৰাদযো দীঘাএৱ সংযোগপুব্বত্তা ৰস্সাৱ সিযুংতথা সতি অত্থাতি এত্থাপি দীঘোৱ আকাৰো সংযোগপুব্বত্তাৰস্সো ইৱ উচ্চতীতি আপজ্জেয্য, তস্মা উচ্চাৰণকালকতোৱ ৰস্সদীঘভাৱো গহেতব্বো’তি, কচ্চাযনৱুত্তিৱণ্ণনা ঞাসো, তঞ্ঞাপনেতি বহিদ্ধা অঞ্ঞেসমক্খৰানং ঞাপনে, পযোজনাভাৱাতি তেন সাধেতব্বস্স কস্সচি ইট্ঠস্স অভাৱমাহ, কিমেত্থ সমুদাযে ৱাক্যপৰিসমত্তি, উদাহু অৱযৱেতি আহ- ‘পচ্চেক’ন্তি, অঞ্ঞথা ‘ৰুক্খা ৱন’ন্তিআদীসু ৱিয সমুদাযে ৱাক্যপৰিসমত্তিযং ‘‘ইযুৱণ্ণা ঝলা নমস্সন্তে’’ (১-৯) ইচ্চাদিকং ন সিজ্ঝতীতি, পচ্চেকং ৱণ্ণা নামহোন্তীতি অকাৰো ৱণ্ণো নাম হোতি আকাৰো ৱণ্ণো নাম হোতীতিআদিনা, অৱযৱেচ্চাদিনা ৱুত্তিযং অৱুত্তেপি ‘পচ্চেক’ন্তি ৱচনে সদিট্ঠন্তং কাৰণমাহ, দিট্ঠন্তোপনীতো ত্যত্থো সুখেন পটিপত্তুং সক্কাতি, এত্থ হি পচ্চেকন্তি অৱুত্তেপি দেৱদত্তো ভোজীযতূতিআদিনা পচ্চেকং ভুঞ্জিকিৰিযা পৰিসমাপীযতে, তেনাহ-‘ন চোচ্চতে’ ইচ্চাদি, অথৱা সমুদাযেপি ৱাক্যপৰিসমা পত্তিযং সতি সমুদাযে পৱত্তা সদ্দা অৱযৱেসুপি ৱত্তন্তীতি ‘সমুদ্দেকদেসদস্সনেপি সমুদ্দো দিট্ঠো, খন্ধেকদেস ভূতাযপি পঞ্ঞায পঞ্ঞাক্খন্ধোতিআদীসু ৱিয ন দোসো, তেনেৱ ৱুত্তিযং ‘পচ্চেক’ন্তি ন ৱুত্তং, ৱণ্ণসদ্দস্স গুণাদ্যনেকত্থত্তেপি পকৰণতো অকাৰাদযোৱেত্থ ৱুচ্চন্তীতি আহ-‘ৱণ্ণীযতি’চ্চাদি, পকৰণতোপি অত্থো ৱিভজ্জতে, ৱুত্তং হি–

অত্থা পকৰণা লিঙ্গা, ওচিত্যা দেসকালতো;

সদ্দত্থা ৱিভজীযন্তে, ন সদ্দাযেৱ কেৱলাতি.

ননু ঝলাদিসঞ্ঞা ৱিয লহুসঞ্ঞং অকত্ৱা কস্মা গুৰুসঞ্ঞা কতাতি চোদনং মনসি নিধায ৰুড়্হি অন্ৱত্থৱসেন দ্ৱিপ্পকাৰাসু সঞ্ঞাসু ঝালাতি ৰুড়্হি সঞ্ঞাত্থাভাৱেন ৱোহাৰসুখমত্তপযোজনা, অন্ৱত্থসঞ্ঞা পন তপ্পযোজনাপি হোতি তদঞ্ঞপ্পযোজনা পীতি দস্সেতুমাহ- ‘এৱ’মিচ্চাদি, ৱণ্ণীযতী অত্থো এতেহীতি ৱুত্তমত্থং অনুগতা অনুগতত্থা ৱণ্ণসঞ্ঞা তং, সদ্দাধিগমনীযস্সাতি সদ্দেন ৱিঞ্ঞাতব্বস্স, ৱণ্ণং মূলমস্সাতি ৱণ্ণমূলকো-অত্থো, তস্স ভাৱো ৱণ্ণমূলকতা, অত্থস্স ৱণ্ণমূলকতং সাধেতি ‘সাপি’চ্চাদিনা, ৱণ্ণং ৰূপং সভাৱো এতেসন্তি ৱণ্ণৰূপানি-পদানি, সমুদাযো পাদানং ৰূপমস্সাতি সমুদাযৰূপং ৱাক্যং, ৱিভত্যন্তমত্থজোতকং পদং, পদসমুদাযো ৱাক্যং, সব্বঞ্চেতমুপচাৰেন ৱণ্ণসদ্দৱচনীযত্তং গচ্ছতি ৱণ্ণমযত্তাতি সব্বোপি সম্মুতিপৰমত্থভেদভিন্নো অত্থো ৱাক্যাধিগমনীযো ৱণ্ণেনেৱ ৱিঞ্ঞাযতি নাম তস্মা যথা ৱুত্তমত্থ ৱিসেসদস্সনংলহুসঞ্ঞায ন সক্কাতি তদত্থমকাৰাদীনং গুৰুভূতা ৱণ্ণসঞ্ঞা কতাতি অধিপ্পাযো, সম্মুতি সঙ্কেতৱসেন পৱত্তো ৱোহাৰো, পৰমত্থো সনিব্বানো পঞ্চক্খন্ধো. উভোহি পনেতেহি ভিন্নো ততিযো কোট্ঠাসো নাম নত্থি, তথাচ ৱুত্তং–

দুৱে সচ্চানি অক্খাসি, সম্বুদ্ধো ৱদতং ৱৰো,

সম্মুতিং পৰমত্থঞ্চ, ততিযং নুপলব্ভতীতি.

ননু চ–

অপ্পক্খৰমসন্দিদ্ধং, সসাৰং গূড়্হনিণ্ণযং;

পসন্নত্থঞ্চ সুত্তন্তি, আহু তল্লক্খণঞ্ঞুনোতি.

‘‘আদযো তিতালীস ৱণ্ণা’’ ‘‘তিতালীসাদযো ৱণ্ণা’’তি ৱা ৱত্তব্বন্তি ন তথা সতি সন্দিদ্ধং সুত্তং সিযাতি, ননু সত্থাদো মঙ্গলৱচনেন ভৱিতব্বং, অকাৰো পটিসেধত্থোপি হোতীতি (ন) সত্থাদো সিদ্ধসদ্দস্সোপহিতত্তা, অথ হোত্ৱ পুব্বা ঝালাদি সঞ্ঞা, সদ্দসাধনমত্তপ্পযোজনত্তা পন সব্বৱিধানস্স পুব্বাচৰিয সঞ্ঞাৱালমেত্থাতি কিং পুনাপি ৱণ্ণাদিসঞ্ঞাৱিধানেন গন্থগাৰৱ কৰণেনাতি সচ্চমেতং, পুব্বাচৰিযেসু পন গাৰৱং তদনুগমনঞ্চ দীপেতুং কাচি সঞ্ঞাযোপ্যন্ৱাখ্যাযন্তে, যজ্জেৱং সংযোগসব্বনামলোপাদযোপি সঞ্ঞা পুব্বাচৰিযেহি ৱুত্তা ৱত্তব্বাতি ননু ভো ৱুত্তমেৱাম্হেহি’কাচি সঞ্ঞাযো আখ্যাযন্তে’তি, কিন্তদাখ্যানদ্ৱাৰেন ভৱতা তাপি ৱিঞ্ঞাতুং ন সক্কাতি, কেসঞ্চি সাত্থকত্তোপি পতিৱণ্ণমত্থানুপলদ্ধিতো ৱণ্ণানমদিট্ঠানমকাৰাদীনমনুকতিযো ইহোপদিট্ঠাইত্যনুকাৰিযেনাত্থেনাত্থৱন্ততায হোতেৱাকাৰাদিতো ৱিভত্তি, লোপেন নিদ্দিট্ঠত্তা পনস্সা অস্সৱনং সন্নিকংসৱচনিচ্ছাভাৱা সংহিতাযানিদ্দেসো, অনুক্কমোতি আদোনিস্সযা সৰাৱুত্তা, ততো নিস্সিতা ব্যঞ্জনা, সৰেসুপি একট্ঠানিযা অকাৰাদযো বহুত্তা পঠমং ৱুত্তা ঠানানুক্কমেন, ততো দ্ৱিজা ঠানানুক্কমেন, তেসুপি ৰস্সাৱ লহুত্তা পঠমং ৱুত্তা, ততো দীঘা, ব্যঞ্জনেসুপি ৱগ্গা বহুত্তা ঠানপ্পটিপাটিযা পঠমং ৱুত্তা, ততো যকাৰাদযো, ৱগ্গেসু চ অঘোসা পঠমং ৱুত্তা, ততো ঘোসা, তেসু চ সিথিলা পঠমং ৱুত্তা, ততো ধনিতা, তত্থাপি অপ্পকত্তা দ্ৱিজা পঞ্চমা ৱুত্তা, ততো যৰলৱা ঘোসভূতা ঠানানুক্কমেন, ততো ধনিতা সকাৰহ কাৰা, তেসুপিহকাৰো কেসঞ্চি ওৰসোপি হোতীতি দ্ৱিজত্তা পচ্ছা ৱুত্তো, কেহিচি ‘‘লড়ানমৱিসেসো’’তি দ্ৱিন্নমৱিসেসে ৱুচ্চমানেপি লিপিভেদেন ঠানভেদেন চ ভিন্নত্তা ড়কাৰো ৱিসুং অক্খৰভাৱেন গহিতো, সোপি ঘোসভাৱেন ঠানানুক্কমেনচ হকাৰতো পৰং ৱুত্তো নিগ্গহীতং পন সৰত্তাদিসব্বৱিনিম্মুত্তত্তা সব্বপচ্ছা ৱুত্তন্তি অকাৰাদীনমযমনুক্কমো, ইমস্সেৱানুক্কমস্স মনসি ৱিপস্স ৱত্তমানত্তা তিতালীসাতি গণনাপৰিচ্ছেদস্স দস্সিতত্তা চ ‘নিগ্গহীতন্তা’তি ৱুত্তিযং ৱুত্তং, পকতং সাধুসদ্দান্ৱাখ্যানং, ন ৱণ্ণীযতে, তি সদ্দসঙ্খৰণ সঙ্খাত মুখ্যপ্পযোজনাভাৱা, কিঞ্চাপি ন ৱণ্ণীযতে, অম্হেহি পন কথমকাৰাদীনমযমনুক্কমো উপ্পন্নোতি সিস্সানং কঙ্খা ৱিচ্ছেদপ্পযোজনম্পতি অনুক্কমসদ্দস্স অত্থকথনব্যাজেন ৱণ্ণিতো যেৱাতি, কৰীযন্তে উচ্চাৰীযন্তে এতেনাতি কৰণং, তত্থ জিৱ্হামজ্ঝং তালুজানং, জিৱ্হোপগ্গং মুদ্ধজানং, জিৱ্হগ্গং, দন্তজানং সেসানং সকট্ঠানং কৰণং, পযত্তি পযতনং, তম্পন ৱণ্ণুচ্চাৰণতো অব্ভন্তৰো বাহিযো চ উস্সাহো, তত্থ অব্ভন্তৰপযতনং-সংৱুতত্তমকাৰস্স, ৱিৱটত্তং সৰানং সকাৰহকাৰানঞ্চ ফুট্ঠত্তং ৱগ্গানং, ঈসংফুট্ঠত্তং যৰলৱানং, বাহিযপযতনন্তু সংৱুতকণ্ঠতাদি, ঠানতো পচ্চাসত্তিযা ৱিধীযমানকাৰিযসম্ভৱেন পযোজনসম্ভৱা আহ-‘ঠানম্পনা’তিআদি, তিট্ঠন্তি এত্থ উপ্পত্তিৱসেন ৱণ্ণাতি ঠানং, ‘‘এ ওনম ৱণ্ণে’’তি (১-৩৭) সুত্তে ৱণ্ণেতি কথনমেৱ ৱণ্ণসঞ্ঞাকৰণে পযোজনং, যথাৱুত্তমত্থমঞ্ঞত্ৰ ব্যাপদিসতি’ এৱ’মিচ্চাদিনা, তস্মা ‘‘দসাদো সৰা’’ইচ্চাদো ‘তেনা’তিআদীসু ‘তেন সৰইচ্চনেন ক্ৱত্থো কস্মিং সুত্তে পযোজনং তং দস্সেতি ‘‘সৰোলোপো সৰে’’চ্চাদী’তি এৱমাদিনা অত্থো দট্ঠব্বো, ঞাপেতি ৱণ্ণলোপন্তি ঞাপকং, কস্মা পন’সো চেমিনাৱ ঞাপকেন সিদ্ধো’তি ৱুচ্চতি ননু ‘তদমিনাদীনি’’তি (১-৪৭) সুত্তং দিস্সতীতি, (সচ্চং) তথাপি পকাৰন্তৰোযম্পি ৱণ্ণলোপে দস্সিতোতি ৱিঞ্ঞাতব্বং, এৱসদ্দো পন ‘যদি ঞাপকেন ৱণ্ণলোপো সিযা সো ইমিনাৱ ঞাপকেন সিদ্ধো, নাঞ্ঞেনা’তি অৱধাৰেতি.

২. দসা

ননু অআদযোতি পঠমন্তেনুৱত্তন্তে কথমেত্থ’তত্থা’তি সত্তমীনিদ্দিট্ঠতাতি আহ-‘তঞ্চা’তিআদি, অত্থৱসাৱিভত্তিৱিপৰিণামেনাতি অআদযোতি পঠমন্তস্স‘আদো দসা’ত্যনেন সম্বন্ধা সম্বজ্ঝমানে চাধাৰত্থেন ভৱিতব্বন্তি আধাৰত্থৱসেন সত্তমী ৱিভত্তিযা পৰিৱত্তনেনাতি অত্থো, অত্থৱসা সত্তমিযা ৱিপৰিণামসম্ভৱাযেৱসুত্তে অৱিজ্জমানেপি‘তত্থা’তি ৱুত্তিযং ৱুত্তং, আদোদসন্নমনঞ্ঞত্থপৱত্তিসম্ভৱতো তেসং অআদযো ৱিসযভাৱেনপি সক্কা পৰিকপ্পেতুন্তি ৱুত্তং-‘তেসু ৱিসযভূতেসূ’তি, নিদ্ধাৰণত্থোপি যুজ্জতেৱ… ৱণ্ণসমুদাযতো তদেকদেসভূতান মাদো ৱণ্ণানং দসসঙ্খ্যাগুণেন নিদ্ধাৰিযমানত্তা, আদিম্হি দস ৱণ্ণাতি ৱুত্তে অৱুত্তানম্পি অৱস্সং ৱত্তব্বানং ঊনপূৰণত্থমজ্ঝাহাৰো হোতীতি ৱুত্তং- অৱট্ঠিতা নিদ্দিট্ঠা ৱা’তি, একাদীন মট্ঠাৰসন্তানং সঙ্খ্যানং সঙ্খ্যেয্যে ৱত্তনতো আহ-‘দসসঙ্খ্যায পৰিচ্ছিন্নত্তা’তি, গয্হুপগানং ৰস্সএ ওৱণ্ণানম্পি কচ্চাযনে ৱিয অপৰিচ্চাগা অনূনা, অগয্হুপগানং তদঞ্ঞেসং কেসঞ্চি সৰানং পৰিচ্চগা অনধিকা, দসসদ্দস্স সঙ্খ্যেয্য ৱুত্তিত্তা দসন্নম্পি অধিকতৱণ্ণানঞ্ঞত্তা ৱুত্তং-‘দসন্নম্পী’তিআদি, সযং পুব্বা’ৰাজ=চিত্তিযং’তীস্মা ক্ৱিম্হি অন্তলোপে সমাসে চ তদমিনাদিত্তা নিৰুত্তিনযেন ৱা সৰসদ্দো নিপ্ফজ্জতীতি, ‘সৰ-গতিহিং সাচিন্তাসু’ ইচ্চস্মা অপ্পচ্চযেন ৱা নিপ্পজ্জতীতি দস্সেতুমাহ=‘সযং ৰাজন্তী’তিআদি.

৩. দ্ৱেদ্ৱে

তেতি’আদো’তি সত্তম্যন্তত্তা অপৰে দ্ৱে পৰামসতি, হেট্ঠা ৱিযাতি হেট্ঠা ৱুত্তং অত্থৱসা ৱিভত্তিৱিপৰিণামং উপমেতি, অতোৱ ৱিঞ্ঞাযমানত্থৱসেন তেসু’তি ৱুত্তং, তেসুতি পন নিদ্ধাৰণত্তৱিৱচ্ছাযং তম্পি সম্ভৱতীতি তেসং ৱণ্ণানং মজ্ঝে দ্ৱেদ্ৱেতি দ্ৱিসঙ্খ্যায নিদ্ধাৰণত্থোপি ৱেদিতব্বো, ৱিচ্ছাযং ৱুত্তি যস্স সো ৱিচ্ছাৱুত্তি-দ্ৱিসদ্দো, ৱিচ্ছাৱুত্তিতা চাস্স সৱণ্ণত্তগুণেন দ্ৱিন্নং (‘ব্যাপিতু) মিট্ঠত্তা, কমেনাৱট্ঠিতেতি ইমিনা অকাৰাদিৱণ্ণপ্পবন্ধস্স অনাদিকালসিদ্ধং কমসিদ্ধত্তমাহ. ননু সমানা ৱণ্ণা সৱণ্ণাত্যন্ৱত্থে সৱণ্ণসদ্দে সতি কতং ৰস্সদীঘানং সৱণ্ণসঞ্ঞা সিযা… অসমানত্তা এতেসন্তি, নেতদত্থিৱণ্ণপ্পবন্ধস্স কমসিদ্ধত্তা ৱচনবলেনেৱাসমানানম্পি হোতেৱাতি, নেৱম্পি ৱত্তুং যুত্তং‘‘দ্ৱেদ্ৱে সৱণ্ণা’’তি সুত্তস্স তাদিসসামত্থিযসব্ভাৱে [সব্ভাৱেন (পোত্থকে)] ৱিসেসকাৰণাভাৱাতি আহ‘সমানত্তম্পনা’তিআদি. তিট্ঠন্তি এত্থ ৱণ্ণা চিত্তজত্তেপি অভিব্যত্তি ৱসেনাতি ঠানং কণ্ঠাদি, তেন কতন্তি সমাসো, কণ্ঠতাতু ইতি চত্তে পাণ্যঙ্গত্তা নপুংসকত্তং. পঞ্চমেহি ৱগ্গপঞ্চমেহি. অন্তট্ঠাকীতি ৱগ্গানমন্তে তিট্ঠন্তীতি অন্তট্ঠা, তাহি, যুত্তস্সাতি ব্ৰহ্মচৰিযা, গুয্হ’ন্তিআদীসু যুত্তস্স. কেচীতি অনিযমেন ৱুত্তং, তে পন–

‘‘হকাৰো পঞ্চমেহেৱ, অন্তট্ঠাহি চ সংযুতো;

ওৰসো ইতি ৱিঞ্ঞেয্যো, কণ্ঠজো তদসংযুতো’’তি ৱদন্তি.

৪. পুব্বো

ৱত্ততেতি অত্থৱসা ৱিভত্তিৱিপৰিণামেন ৱত্ততে, ননু চেত্যাদিচোদনা, নেসদোসোচ্চাদি পৰিহাৰো, দোসাভাৱে কাৰণ মাহ-‘যোযো…পে… পতীযতে’তি, ৱুত্তং সমত্তেতি-‘নহি’চ্চাদিনা, ননু চ পুব্বসদ্দো যমেকত্তা একং পুব্বমাচিক্খতি ন সকলন্তি কথং ‘‘পুব্বো’তি ৱুত্তে যোযোতি ঞাযতি ‘যোযো পুব্বো’তি চ ৱুত্তে ‘তেসু দ্ৱীসু’তি এত্থ’দ্ৱীসু দ্ৱীসু’তি ইদং কথং সুখেনেৱ পতীযতে তদিদমসিদ্ধেনাসিদ্ধসাধনন্তি আসঙ্কিয তদভাৱমুব্ভাৱীয পুব্ব সদ্দস্স ৱিচ্ছাগমকত্তমৱগমযিতুমাহ-‘নচেদ’মিচ্চাদি. তংযোগাতি উপচাৰৱসেনাহ, তব্বন্ততাযৱাতি অত্থিযত্থে অপ্পচ্চযৱসেন, এৱমুপৰিপি.

৫. পৰো

সেসমিচ্চাদিনা‘তেসু দ্ৱীসূতি সৱণ্ণসঞ্ঞকেসু দ্ৱীসু’ ইচ্চাদি কমতিদিস্সতি. লহুসঞ্ঞা ৰস্সস্স, সংযোগপুব্বস্স ৰস্সস্স দীঘস্স চ গুৰুসঞ্ঞা ন ৱত্তব্বা… উচ্চাৰণৱসেনেৱান্ৱত্থসঞ্ঞাতি ৱিঞ্ঞাযতি, পুব্বাচৰিযৱসেন ৱা ইহাৱুত্তাৱসেসসঞ্ঞাৱিয.

৬. কাদযো

কেৱল ব্যঞ্জনানমত্থপ্পকাসত্তাভাৱা সৰানমত্থপ্পকাসনে অচ্চন্তোপকাৰা ব্যঞ্জনাতি ‘এতেহী’তি কৰণত্তেন ৱুত্তং, তেনাহ ‘সৰান’মিচ্চাদি. ৱিপুব্বা ‘অঞ্জ-ব্যত্তিযং’তীমস্মা কৰণে অনপ্পচ্চযে ৰূপং, নপুংসকত্তম্পিস্সাৱগমযিতুং ‘উপকাৰকানী’তি ৱুত্তং, ব্যঞ্জনত্তং দিট্ঠন্তেন ফুটযতি ‘যথা’ইচ্চাদিনা, যথা ওদনস্সুপকাৰকানি সূপাদীনি ব্যঞ্জনানি, তথা সৰানমুপকাৰকানীতি অধিপ্পাযো, ব্যঞ্জনম্পন অদ্ধমত্তিকং, ৱুত্তং হি–

একমত্তো ভৱে ৰস্সো, দীঘো মত্তদ্ৱযাযুতো;

প্লুতো তিমত্তো ৱিঞ্ঞেয্যো, ব্যঞ্জনং ত্ৱদ্ধমত্তিকংতি.

অন্ৱত্থাতি অন্ৱত্থতো, ‘অন্ৱত্থা ব্যঞ্জনা’তি সম্বন্ধো.

৭. পঞ্চ

সজাত্যপেক্খায সমুদাযৱাচিত্তেপি কাদযোতী অনুৱত্তনতো ৱগ্গসদ্দেন কখগঘঞাদযোৱ গয্হন্তি, পঞ্চ পৰিমাণমস্স পঞ্চকোৱগ্গো, ‘‘তমস্স পৰিমাণং ণিকো চা’’তি (৪-৪১) কো, সুত্তে আদিভূতো পঞ্চসদ্দো পঞ্চসঙ্খ্যাপৰিচ্ছেদং কুৰুমানো মাৱসানানং ৱগ্গানং বহুত্তং গমেতীতি ‘পঞ্চকা’তি ৱুত্তং, ৱগ্গাতি বহুৱচনতো পচ্চেকন্তি ৱিঞ্ঞাযতি, ৱজ্জেন্তি যকাৰাদযোভি ৱগ্গা, পঠমক্খৰৱসেন পন কৱগ্গাদিৱোহাৰো.

৮. বিন্দু

অনেকত্থত্তা ধাতূন মুচ্চাৰণত্থোপেত্থ গণ্হাতীতি নিপুব্বা ততো কম্মন্তি ত্তপ্পচ্চযে ঞ্ঞিম্হি পাদিসমাসে দীঘেচ ৰূপং দস্সেন্তো ‘ৰস্সা’তিআদীমাহ, পীড়নত্থতো নিগ্গহনং নিগ্গহো, ‘ই-অজ্ঝেন গতীসু’ইচ্চস্মা কত্তৰি [কম্মনি-ইতি ৱত্তব্বং, ইতং উচ্চাৰিতন্তি অত্থো] ত্তপ্পচ্চযে ইতং, নিগ্গহেন ইতন্তি অমাদিস মাসে ৰূপং দস্সেন্তো ‘কৰণং নিগ্গহেন ৱা’তিআদিমাহ, পচ্ছিমপক্খং সাধেতুমাহ-‘ৱুত্তং হী’তি.

৯. ইযু

চত্থসমাসোতি ইতৰীতৰযোগদ্ৱন্দসমাসো. অত্তেতি মুনি সদ্দাদিৱচনীযে অত্থে, নমতীতীমস্সেতং কম্মং,

যং সব্বৱচনং সব্ব, লিঙ্গং সব্বৱিভত্তিকং;

তং সব্বত্থে নমনতো, ৱিদুং নামন্তি তব্বিদূ.

ইধ নামসঞ্ঞাযাভাৱেপি অন্ৱত্থবলাযেৱ নামসঞ্ঞা সিদ্ধাতি (আহ) ‘অন্ৱত্থব্যপদেসেনা’তি, স্যাদ্যন্তপকতিৰূপন্তি পচ্চযা পঠমং কৰীযতীতি পকতি, সা এৱ ৰূপন্তি পকতিৰূপং, স্যাদ্যন্তস্স পকতি ৰূপং মুনিসদ্দাদি স্যাদ্যন্তপকতিৰূপং, অত্থৱন্তমধাতুকমপ্পচ্চযম্পাটিপদিকং, পদং পদং পতি পটিপদে, পটিপদং নিযুত্তং পাটিপদিকং. ৱিসেসনেনাতি সুত্তে ‘নমস্সন্তে’তি ৱুত্তেন ইৱণ্ণুৱণ্ণানং ৱিসেসনেন. আখ্যাতস্সাতি পচতিআদিনো. আদিমজ্ঝৱত্তিনোতি ইন্দ উদকসদ্দাদীনং আদো, পখুমাদীনং মজ্ঝেচ ৱত্তিনো. পদেসেসূতি ‘‘ঝলা সস্স নো’’তি (২-৮৩) আদিকেসু সুত্তপ্পদেসেসু, অনিট্ঠপসঙ্গ (সঙ্কং) নিৱত্তেতীতি সম্বন্ধো, অনিট্ঠপ্পসঙ্গোনাম [নামাতি (পোত্থকে)] পচতি-ইন্দ (উদক পখুম) সদ্দাদীন মন্ত আদিমজ্ঝভূতইৱণ্ণাদীনং ঝলসঞ্ঞা ৱিধায ততো পৰাসং সাদি ৱিভত্তীনং ‘‘ঝলা সস্স নো’’তি (২-৮১) আদীহি ‘নো’ আদেসাদিম্হি কতে ‘পচতিনো, ইন্দনো, উদকনো, পখুমনো’তিআদি ৰূপপ্পসঙ্গো, ননুচাদিআদি চোদনা. ৱত্তব্বন্তি সুত্তে ৱত্তব্বং. ব্যাসনিদ্দেসেনাতি অসমাসনিদ্দেসেন. তদযুত্তন্তিআদি পৰিহাৰো, তন্তি তং চোদ্যং, সতিহীতিআদিনা অযুত্তত্তং সমত্থেতি, দ্ৱীসুত্তৰেসু যোগেসূতি উপৰিমেসু ‘‘পিত্থিযং’’ ‘‘ঘা’’তি দ্ৱীসু সুত্তেসু. ইত্থিযন্তি ইদন্তি ‘‘পিত্থিয’’ন্তি সুত্তে ইত্থিযন্তি ইদং পদং. ৱণ্ণৱিসেসনং সিযাতি ‘‘পিত্থিয’’ন্তি সুত্তে ‘ইযুৱণ্ণা’তি অনুৱত্তনতো ‘ইত্থিযং ইৱণ্ণুৱণ্ণা’তি এৱং ইৱণ্ণু ৱণ্ণা ‘‘ঘো’’তি সুত্তে ‘ইত্থিযং আ’তিএৱং অৱণ্ণস্স চ ৱিসেসনং ভৱেয্য. ৱণ্ণৱিসেসনে ৱিৰোধমাহ ‘এৱঞ্চে’চ্চাদি, নামস্সন্তেতি অসমাসনিদ্দেসে ত্ৱৱিৰোধমাহ- ‘ব্যাসে’চ্চাদি. সক্কানামৱিসেসনং কাতুন্তি দ্ৱীসু সুত্তেসু ইত্থিযন্তিআদিনা ৱক্খমানক্কমেন. নামস্স অন্তো নামন্তোতি সমাসস্স উত্তৰপদত্থপ্পধানত্তা সমাসে গুণীভূতস্স নামস্স ইত্থিযন্তি ইদং ৱিসেসনং কাতুং ন সক্কাতি অধিপ্পাযো, ৱচনমন্তৰেনাতি পাণিনিযানমিৱ ‘‘যথাসঙ্খ্যমনুদেসো সমানং’’তি (১-৩-১০) সুত্তং ৱিনা, সমাসঙ্খ্য এতেসন্তি সমসঙ্খ্যকা, ইতিসদ্দো আদ্যত্থো, তেন–

‘‘আলাপহাসলীলাহি, মুনিন্দ ৱিজযা তৱ;

কোকিলা কুমুদানী ৱো, পসেৱন্তে ৱনং জলং’’ (২৬০).

ইচ্চাদিং সঙ্গণ্হাতি.

১০. পিত্থি

ইত্থিযং নামস্সাতি চ, অন্তে ইৱণ্ণুৱণ্ণাতি চ ৱুত্তে তেসমা ধাৰাধেয্যসম্বন্ধো আধেয্যস্সাধাৰে পৱত্তিং ৱিনা ন সম্ভৱতীতি অজ্ঝাহাৰৱসেন ‘ৱত্তমানা’তি ৱুত্তিযং ৱুত্তং. ইৱণ্ণু ৱণ্ণাতি অপেক্খিয‘ৱিসেসীযন্তী’তি বহুৱচনমেতং সম্বন্ধস্স পুৰিসাধীনতায নামন্তীমিনা সম্বন্ধে সতি‘ৱিসেসীযতী’তেকত্তেন পৰিণমতি.

১১. ঘা

ইত্থিযং নামস্সন্তেতি চ ৱত্ততে. হেট্ঠা সব্বত্থ সঞ্ঞিনো নিদ্দিসিয সঞ্ঞায নিদ্দিট্ঠত্তা তত্থ ৱিয ৱিসুং সঞ্ঞিনো পঠমমনিদ্দেসে অসন্তো ৱিযাতি দোসলেসমালম্বিয চোদযতি নন্হচে’ত্যাদিনা. তত্থ সেতোতি ৱিজ্জমানস্স সঞ্ঞিনো. কাৰিযেনাতি সঞ্ঞাকাৰিযেন. পৰিহৰতি ‘নাযং দোসো’তিআদিনা. পচ্ছাৱুত্তমত্তেনাতি ‘‘ঘা’’তি সুত্তে কাৰিযিনো আকাৰস্স পচ্ছা ৱুত্তমত্তেন. নচাতি এত্থ চসদ্দো ৱত্তব্বন্তৰসমুচ্চযে, অপৰম্পি কিঞ্চি ৱত্তব্বমনিযমৰূপমত্থীতি অত্থো. অনিযমৰূপমাচৰিযপ্পৱত্তিতো সাধেতুমাহ ‘উভযথাপি’চ্চাদি.

১২. গোস্যা

আসদ্দো আভিমুখ্যে, অনভিমুখমভিমুখং কত্ৱা লপনং কথনমাল পনং, তস্মিং আলপনে, আলপনত্থে ৱিহিতো সীতি অত্থো.

ইতি মোগ্গল্লানপঞ্চিকাটীকাযং সাৰত্থৱিলাসিনিযং

সঞ্ঞাধিকাৰো সমত্তো.

পৰিভাসাধিকাৰ

১৩. ৱিধি

ৱচনাৰম্ভযোজনমাহ–‘যং ৱিসেসনভাৱেনে’চ্চাদি, যন্তি অনিযমেন ‘‘অতো যোনং টাটে’’তি (২-৪৩) আদীসু অতোতিআদিকং ৱিসেসনভাৱেন ৱত্তুমিচ্ছিতং পৰামসতি, তেনাতি ৱিসে সনত্তেনু-পাদিযমানেন যং সদ্দনিদ্দিট্ঠেন অতোতিআদিকেন কৰণভূতেন, যথাকথঞ্চিতব্বতোতি আদো মজ্ঝে-ন্তে ৱা সব্ভাৱতো যেনকেনচি আকাৰেন অভেদোপচাৰেন অকাৰাদিৱিসেসনৱতো নামাদিনো, তদন্তত্থন্তি তং অতোত্যাদি ৱিসেসনমন্তে, নাদো ন মজ্ঝে যস্স তং তদন্তং, তং অত্থো পযোজনং যস্সাতি অঞ্ঞপদত্থো, ৱত্তাযত্তাতি ৱত্তুনো আযত্তা… অত্তাৱাত্তনো ৱচনে পধানন্তি, তস্সাতি ৱত্তুনো, সাতি ৱচনিচ্ছা, পযোগানুসা ৰেনাতি জিনৱচনানুসাৰেন, ইতীতি কাৰণত্থে নিপাতো, ইমিনা কাৰণেনাতি অত্থো, ন সব্বত্থপ্পসঙ্গোতি সংহিতাদিৱিধিম্হি সব্বত্থ তদন্ত ৱিধিপ্পসঙ্গো ন হোতি, তথাহি ‘‘সৰো লোপো সৰে’’তি (১-২৬) এত্থ সৰোতি ৱিসেসনভাৱেন ৱচনিচ্ছায সব্ভাৱে সৰোতি তত্ৰা’দীনং ৱিসেসনন্তি যথাকথঞ্চিসৰাদিসৰমজ্ঝসৰন্তানং তত্ৰাদীনং লোপপ্পসঙ্গে ‘‘ৱিধিব্বিসেসনন্তস্সা’’তি (১-১৩) সৰন্তস্সপসঙ্গো সিযা, ন ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সা’’তি (১-১৩) অন্তস্স… ছট্ঠীনিদ্দেসাভাৱা, তথা সতি ‘তত্ৰিমে’তিআদিম্হি ‘ইমে’তিআদিনা ৱত্তব্বতা আপজ্জেয্যাতি পযোগং নানুসটা নামসিযুন্তি ন সব্বত্থ তদন্ত ৱিধিপ্পসঙ্গো, তথা ‘‘গতিবোধা’’ (২-৪) দিসুত্তাদিম্হিপি ‘গমযতি মাণৱকংগামং ত্যাদিপ্পসঙ্গোতিআদি চ যথাযোগমৱগন্তব্বং, ৱুত্তিযং ‘‘অতো যোনং টাটে’’তি সুত্তোদাহৰণং দস্সিতং, ‘‘নৰা নৰে’’তি লক্খিযোদাহৰণং.

১৪. সত্তধী

ৱচনফলমুপদস্সেতি‘যত্থে’চ্চাদিনা, যত্থ যস্মিং ‘‘সৰো লোপো সৰে’’ত্যাদিকে সুত্তে, সত্তমিযাতি ‘সৰে’তিআদিনা সত্তমিযা, যস্সাতি সৰোতিআদিনা নিদ্দিট্ঠস্স, কাৰিযং লোপাদি, সম্বন্ধা ৱিসেসাতি সৰেত্যাদো ওপসিলেসিকমধিকৰণং, তঞ্চোপসিলেসে ভৱমধিকৰণং পুব্বস্স ৱা পৰং সিযা পৰস্স ৱা পুব্বন্তি পুব্বপৰোপসি লেসস্সাৱিসিট্ঠত্তা পুব্বপৰানং সম্বন্ধস্স অৱিসেসা, পৰস্সাপীতি ন কেৱলং পুব্বস্সেৱ, সতীত্যস্মিং অত্থে জোতনীযে সত্তমী সংসত্তমী সন্তসদ্দস্স সমাদেসেন, সত্তঞ্চেত্যাদিৱচনমেৱং সতি ঘটতে, সন্তি ৱা সন্তসদ্দত্থে পাদি, সুত্তে অৱুত্তেপি ৱুত্তিযং ‘নিদ্দেসে’তি ৱচনে কাৰণমাহ-সত্তঞ্চা’তিআদি, নিদ্দেসমন্তৰেন সত্তং ন সম্ভৱতীতি সম্বন্ধো, সত্তমিযা নিদ্দেসে সতিযেৱ তং সম্বন্ধায সত্তায সম্ভৱো, অঞ্ঞথা কিমঞ্ঞন্তস্সা পতিট্ঠাতি অধিপ্পাযো, পুব্বসদ্দস্স সম্বন্ধিসদ্দত্তা কিন্নিস্সায পুব্বত্তমিচ্চাহ-‘সত্তমি’চ্চাদি, তন্তি ‘‘সৰো লোপো সৰে’’তি সুত্তং, উকাৰস্সাতি ‘ৱেড়ু’ইচ্চত্ৰ উকাৰস্স, পুব্বস্স…পে… কৰিত্ৱা তংমনসিকতঞ্চোদনং দস্সেতুমাহ-‘তমহ’ন্তি চ্চাদিতি এৱমেত্থ সাজ্ঝাহাৰো সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. পুব্বস্সাতি সত্তমী নিদ্দিট্ঠতো পুব্বস্স, অনন্তৰস্সাতি অব্যৱহিতস্স, ৱুত্তং কিঞ্চি নত্থীতি সম্বন্ধো, অযমধিপ্পাযো ‘‘তস্মিন্তি নিদ্দিট্ঠে পুব্বস্সা’’তি (১-১-৬৬) পাণিনিযৱচনে ‘‘দিসিৰযমুচ্চাৰণক্ৰিযো নিসদ্দোপ্যয মিহ নেৰন্তৰিযং জোতেতি, তত্থ‘নিৰন্তৰং দিট্ঠো’তি পাদিসমাসে কতে ফুটমেৱানন্তৰমুচ্চাৰিতেত্যমত্থো-ৱগম্যতেতি ‘‘পুব্বসদ্দস্স ব্যৱহিতেপি পযোগদস্সনে ব্যৱহিতেপি কাৰিযং পপ্পোতী’’তি ভস্সকাৰাদযো ৱণ্ণেন্তি, ইহ তাদিসৱচনাভাৱেন ৱণ্ণাদি ব্যৱধানেপি সিযা’’তি, সৰেচ্চাদিপৰিহাৰৱচনে-ধিপ্পায মুব্ভাৱযতি ‘যদিপি’চ্চাদিনা, মথুৰায পাটলিপুত্তকস্স চান্তৰাড়ে গামাদীনং সব্ভাৱা ব্যৱধানেপি পুব্বসদ্দস্স পৱত্তিযা দিট্ঠন্তমাহ-‘মথুৰা’ ইচ্চাদি, যস্মা সৰেতি ওপসিলেসিকাধাৰে সত্তম্যন্তং পদং, তস্মা ব্যৱধানে সৰলোপো ন হোতীতি এৱং সঙ্খেপব্যাখ্যানেন ৱুত্তিয মত্থো ৱেদিতব্বো, ন কেৱলং সৰেতি এত্থেৱাতি আহ- ‘কাৰিযে’চ্চাদি, ওপসিলেসিকেযেৱাধাৰে ভৱতীতি সেসো, কাৰণমাহ-‘ৱত্তিচ্ছান্হৱিধানতো সদ্দস্সা’তি, ৱত্তুনো যা ইচ্ছা ৱচনিচ্ছা তস্সা অনুতূলেন ৱিধানতো অত্থস্স কথনতোতি অত্থো,যেন হি যমত্থং ৱত্তাতিধাতুমিচ্ছতি সতীপ্যভিধানসা মত্থিযে ন ততো-ঞ্ঞমত্থং সদ্দোভিদধাতীত্যধিপ্পাযো, ৱত্তিচ্ছা ৱসাযে কাৰণমাহ’ৱত্তিচ্ছাপি’চ্চাদি, ৱত্তুনো সুত্তকাৰস্স ইচ্ছা ৱত্তিচ্ছা, কথমুপদেসতো ৱত্তিচ্ছা-ৱসীযতে’ কথঞ্চ সামত্থিযতোতি আসঙ্কিয তমুপদস্সেতুমাহ-‘অতোচেত্যাদি, অতো ৱক্খমানকাৰণা উপদেসতো ৱসীযতেতি সম্বন্ধো, কিন্তং কাৰণ মিচ্চাহ-‘যস্মা’ইচ্চাদি, অন্ৱযসদ্দেনেত্থ গুৰুপাৰম্পৰিযো-পদেসো ৱিৱচ্ছিতো, যস্মা কাৰণা অন্ৱযো গুৰুপাৰম্পৰিযো পদেসো গুৰুকুলমুপগম্ম পঞ্হকৰণাদিনা অন্ৱিচ্ছীযতে গৱেসীযতি, অতো কাৰণা গুৰুপৰম্পৰা গতউপদেসতো ৱসীযতোতি অত্থো, সামত্থিযতো-ৱসাযপ্পটিপাদযিতুমাহ- ‘সামত্থিযম্পি’চ্চাদি, সামত্থিযম্পি ৱুচ্চতেতিসেসো, লঘুনোপাযেন সদ্দানমুপলক্খণে পৱত্তীতি ব্যৱহিতনিৱত্তিযা ৱচনন্তৰক-ৰণমনুপন্নং, উপপন্নং ৱচনন্তৰকৰণং, তস্স চ ওপসিলেসিকাধাৰ মন্তৰেন অঞ্ঞথানুপপত্তিযা আধাৰৱিসেসপ্পটিপ্পত্তীতি ইদমেত্থ সামত্থিযং, আধাৰন্তৰেচ্চাদিনা যথাৱুত্তং সামত্থিযং ৱিভাৱেতি, আধাৰন্তৰেপীতি সব্বত্থ পাঠো দিস্সতি, পসঙ্গাভাৱতো অত্থন্ত-ৰেনাপি আধাৰন্তৰেপি ওপসিলেসিকাধাৰেপি ৱচনন্তৰপ্পসঙ্গো সিযাতি সম্বন্ধসম্ভৱা ওপসিলেসিকাধাৰনিস্সযনেপি আনিসংসো ন দিস্সতীতি সমুচ্চযত্থেনাপি নত্থি পযোজনন্তি ৱজ্জেতব্বো যম্পি সদ্দোতি, ননু কিমেৱং ৱণ্ণীযতে পুব্বস্সেৱেতি ৱচন মেৱোপসিলেসিকমধিকৰণং ৱিঞ্ঞাপযতি… তত্থেৱ পুব্বপৰত্ত সম্ভৱাতি যোমঞ্ঞতে, তস্সেসা কপ্পনা ন সঙ্গতাতি দস্সেতুমাহ-‘পুব্বস্সাতি’চ্চাদি, অযুত্তত্তে কাৰণমাহ-‘সামীপিকেপি তস্স সম্ভৱা’তি, ‘গঙ্গাযং ঘোসো’তি ৱুত্তে ঘোসো গঙ্গাযং পুব্বো ৱা পৰো ৱেতি গম্মমানত্তা সামীপিকেপ্যধিকৰণে পুব্বপৰত্তস্স সম্ভৱাতি অত্থো, এতাৱৱুচ্চতেতি পুব্বস্সেৱ হোতি ন পৰস্সাতি এত্তকমেৱ ৱুচ্চতে, তথাচ ৱক্খতি-‘কিন্ত’ন্তিআদি, অধিকং ব্যৱহিতনিৱুত্যাদি ন ৱুচ্চতেতি সম্বন্ধো, আদিসদ্দেনেত্থ ছট্ঠীপকপ্পনা গহিতা, ছট্ঠীপকপ্পনাপি সামত্তিযা কতাতি সম্বন্ধো, পকপ্পনং পকপ্পনাৱিধানং, এৱং মঞ্ঞতে ‘পাণিনিযা ‘‘ছট্ঠীট্ঠানেযোগা’’ত্যতো (১-১-৪৯) ‘‘তস্মিন্তি নিদ্দিট্ঠে পুব্বস্স’’ (১-১-৬৬) ‘‘তস্মা ত্যুত্তৰস্স’’ ইতি (১-১-৬৭) পৰিভাসাসুত্তদ্ৱযে ছট্ঠীগহণমনুৱত্তিয ‘তস্মিন্তি নিদ্দিট্ঠে পুব্বস্স ছট্ঠী’ ‘তস্মাত্যুত্তৰস্স ছট্ঠী [নিদ্দিট্ঠে পুব্বস্স ছট্ঠীতি পুব্বস্স কাৰিযিত্তপটিপাদনযোগ্গো ছট্ঠী তব্বোধকপদে ভৱতিত্যত্থো, এৱ ধুত্তৰস্সেতু ৱি. উজ্জোতটীকা] তি ছট্ঠীপকপ্পনং পটিপাদেন্তি ‘যস্মিং সুত্তে ছট্ঠীনিদ্দেসো নত্থি, তত্থ ছট্ঠীপকপ্পনাযথা সিযা’তি, ইধ পন ৱচনন্তৰাভাৱেপি যত্থ ছট্ঠীনিদ্দেসো নত্থি, তত্থ সামত্থিযেনেৱ ছট্ঠীপকপ্পনা সিদ্ধা’তি, সামত্থিযমুপদস্সেতি ‘সত্তমীনিদ্দেসে’চ্চাদিনা, অঞ্ঞৱিভত্তিনিদ্দিট্ঠোপি পটিপজ্জতেতি সম্বন্ধো, কাৰিযযো গন্তি কাৰিযসম্বন্ধং, যথা ‘‘ৱগ্গে ৱগ্গন্তো’’তি এত্থানুৱত্তমানং নিগ্গহীত’ন্তিদং ছট্ঠীযন্তং ৱিঞ্ঞাযতে, কথং ৱগ্গেতেসা সত্তম্যকতত্থা ‘‘নিগ্গহীত’’ন্তি (১-৩৮) পুব্বসুত্তে কতত্থতায পঠমা ৱিভত্তিযা ছট্ঠীৱিভত্তিম্পকপ্পেতি সত্তমিযং পুব্বস্সে’তি তথেত্যৱগন্তব্বং. এতাৱ ৱুচ্চতেতি ৱুত্তে ইদন্তি ন ৱিঞ্ঞাযতেতি আহ ‘কিন্ত’ন্তিআদি, যদাহিচ্চাদিনা পৰিযাযপসঙ্গক্কমং দস্সেতি. কিমিদমুচ্চতে পৰিযাযপ্পসঙ্গে নিযমত্থং ৱচনন্তি ননু পুব্বপৰানং যুগপদুপ্পত্তিয মাচৰিযৱচনপ্পমাণেনাপ্পটিপত্তিযং ৱিজ্ঝনত্থং ৱচনন্তি কস্মা নোচ্চ তেচ্চাহ- ‘যুগপদুপসিলিট্ঠান’ন্ত্যাদি, যুগপদুপসিলিট্ঠানমসম্ভৱোতি সম্বন্ধো, কুতোচ্চাহ-‘অপৰস্সূপসিলেসিকস্সাভাৱতো’তি, অতোতি যুগপদুভিন্নম্পত্তিযা অভাৱতো, ৱচনং ‘‘সৰো লোপাসৰে’’চ্চাদিকং (১-২৬) সুত্তং.

১৫. পঞ্চ

অৱধিভাৱেনাতি ‘অতো’চ্চাদিনা অৱধিত্তেন, যস্সাতি যো আদিনো, কাৰিযন্তি ‘টাটে’আদিকং, পুব্বপৰাপেক্খত্তেনাৱিসেসাতি যথা- ‘গামা দেৱদত্তো’তি ৱুত্তে সো ততো পুব্বো পৰোগেতি ৱিঞ্ঞাযতীত্যৱধিভাৱস্স পুব্বপৰাপেক্খত্তেনাৱিসেসো, তথেহাপি ‘‘অতো যোনং টাটে’’তি (২-৪১) ৱুচ্চমানে অতো পুব্বেসং যোনং অথৱা পৰেসন্তি পুব্বপৰাপেক্খত্তেনাৱধিভাৱস্সাৱিসেসাতি মঞ্ঞতে, পুৰে ৱিযাত্যনেন সত্তমিযন্তি এত্থ ৱুত্তং নিদ্দেসৱচনে কাৰণমতিদিসতি, ৱুত্তিযং ‘নৰানমেৰে’তি এত্থ অপৱাদৱিপ্পটিসেধে সতিপৰত্তা টাটেআদেসানং পৱত্তিং ‘‘আদিস্সা’’তি এত্থ ৱণ্ণযিস্সাম, অথ কিমিমিনা ৱচনেন ননু যতো যত্থ পঞ্চমী নিদ্দেসো তত্থ সব্বত্থ ‘‘মানুবন্ধো সৰানমন্তা পৰো’’ (১-২১) ত্যতো ‘পৰো’ত্যনুৱত্তেতুং সক্কাতি তস্সানুৱত্তিতস্স যোনমিচ্চনেন সামানাধিকৰণ্যা‘পৰেসং যোনং’ত্যযমত্থো ৱিঞ্ঞাযতে, ততো পুব্বেসং পসঙ্গোযেৱ নত্থীতি, নেতদত্থি, পৰোতি ত্যনুৱত্তমানং ‘অতো’তি পঞ্চম্যন্তেন সম্বজ্ঝমানং ন কোচি ৱাৰেতা অত্থীতি পৰতো-কাৰতো পুব্বেসম্পি যোনং টাটেআদেসা পপ্পোন্তীতি ৱচনেনেমিনা ভৱিতব্বমেৱাতি দস্সেতুমাহ-‘ৱচনে’চ্চাদি, এৱঞ্চৰহি তদেৱোদাহৰিতব্বং, কিং ‘নৰানৰে’ ত্যুদাহটন্তি চে, নেসদোসো, অঞ্ঞদত্থং কাৰীযমানমিহা-প্যত্থৱন্তং হোতীতি, পুব্বকো পৰিহাৰোতি ব্যৱ হিতনিৱত্তিযা পুব্বসুত্তে ৱুত্তো ‘‘সৰেতোপসিলেসিকাধাৰো’’তি পৰিহাৰো, ন সম্ভৱতীতি ইহ সত্তমিযা অভাৱা ন সম্ভৱতি, ৱচনানন্তৰন্তি পাণিনিযানং নিদ্দিট্ঠগ্গহণমিৱ ব্যৱহিতনিৱত্তিযা সুত্তন্তৰং, তে হি ‘‘তস্মাত্যুত্তৰস্সা’’ত্যেত্থ (১-১-৬৭) নিদ্দিট্ঠগ্গহণমনুৱত্তিয তেন পুব্বে ৱিয ব্যৱহিতনিৱত্তিম্পটিপাদেন্তি. অনন্তৰেতিৱচনা পচ্চাসত্তিযা নিস্সযনং ৱিঞ্ঞাযতে, কতত্থতাযাতি ৱচনা জাতিযাত্যাহ- ‘পচ্চাসত্যা জাতিং সন্নিস্সাযা’তি জাতিং সন্নিস্সায পচ্চাসত্যা কৰণভূতায নিৱত্তিমাহেতি সম্বন্ধো, ইমিনা পচ্চাসত্তি ঞাযব্যাপনঞাযজাতিপদত্থব্যত্তিপদত্থেসু পচ্চাসত্তিঞাযো জাতিপদত্থোচেহ নিস্সীযতেতি দস্সেতি, ন হি কেৱলং জাতিং নিস্সায ব্যৱহিতনিৱত্তি ৱত্তুং সক্কা, তথাহি যদেত্থ পচ্চাসত্তিঞাযো ন নিস্সিতো, তদা ব্যাপনঞাযেন ব্যৱহিতে চাব্যৱহিতে চাসজ্জতীতি জাতিযা নিস্সযনে সত্যপি ব্যৱহিতেপি ব্যাপ্যমানা জাতি কেন নিৱাৰীযতে নাপি কেৱলং পচ্চাসত্তিন্নিস্সায ব্যৱহিতনিৱত্তি ৱত্তুং সক্কা, তথাহ্যসতি জাতিসন্নিস্সযেন ব্যত্তিনিস্সীযতে, ব্যত্তিযঞ্চ পদত্থে পটিলক্খিযং লক্খণং পৱত্ততীতি পচ্চাসত্তি ঞাযনিস্সযনেপ্যব্যৱহিতম্পতি যং লক্খণং ভিন্নং তদব্যৱহিতে পৱত্তং, যম্পন ব্যৱহিতম্পতি ভিন্নং লক্খণং, তঞ্চ ৱচনপ্পমাণতো মাভৱত্ৱস্স ব্যত্থতাতি ব্যৱহিতেপি পৱত্ততে, তস্মা উভোপি নিস্সায নীযাতি. ৱিসযদস্সনপ্পসঙ্গে ৱিসযিদস্সনমত্থব্যত্তিকাৰণন্তি ৱাক্যন্তোগধপদানমত্থম্পঠমং দস্সেত্ৱা পচ্ছা সমাসাদিকং দস্সেতুং ‘কতো’ত্যাদিকমাৰদ্ধং, জাতিলক্খণোতি অব্যৱহিতত্তজাতিসভাৱো, ‘ওসধ্যো’তি এত্থ সকাৰে অকাৰা পৰস্স ধকাৰেন ব্যৱহিতস্স যোস্স ৱিযাৱসেসানম্পি সব্ভাৱতো ৱুত্তং-‘যোপ্পভুতীন’ন্তি, জাতি সামঞ্ঞং, যাৱতি ৱিসযেতি গৱাদিকে যত্তকে ৱিসযে, কামচাৰতো ৱিসয পৰিসমত্তিযা দিট্ঠন্তমাহ-‘তং যথে’তি, ভোজযেতীতি এত্থ ভোজযেইতীতি পদচ্ছেদো, কতোহি জাত্যত্থো কসিণোতি যস্মা সকলো ব্ৰাহ্মণ জাতিসঙ্খাতো অত্থো পৰিসমত্তো, তস্মাতি অত্থো, ইদং ৱুত্তং হোতি- ‘যাৱ দিট্ঠম্ভোজযে’তি ৱুত্তে [ৱুত্তেন (পোত্থকে)] সন্তায সামঞ্ঞৱুত্তি ব্ৰাহ্মণসদ্দপ্পযোগসামত্থিযা পচ্চেকম্ভোজনকিৰিযা কতা নাম হোতি, যতো কসিণোপি জাত্যত্থো পৰিসমত্তো নামাতি. ‘‘ব্যঞ্জনে দীঘৰস্সা’’তি (১-৩৩) সুত্তে ব্যঞ্জনেতি সত্তমী পুব্বস্স দীঘাদিৱিধিম্হি চৰিতত্তা ‘‘সৰম্হা দ্ৱে’’তি (১-৩৪) এত্থ সৰম্হাতি পঞ্চম্যক তত্থা, ততো পঞ্চমীনিদ্দেসস্স বলীযত্তং, ততো ‘‘সত্তমিযং পুব্বস্স’’ ‘‘পঞ্চমিযং পৰস্সা’’তি দ্ৱিন্নং পৰস্স সমুট্ঠাপনে ‘ব্যঞ্জনে’তি সত্তমী পৰস্স কাৰিয যোগিতায অত্থতো ৱিভত্তিৱিপৰিণামেন ছট্ঠীভাৱেন পৰিণমতী… দ্ৱিন্নং সুত্তানং ৱিপ্পটিসেধে পৰস্স বলী যত্তাৱাতি এতাদিসসামত্থিযসব্ভাৱতো ৱুত্তং-‘ছট্ঠীপকপ্পনাপি পুৰেৱিয সামত্থিযা’তি.

১৬. আদিস্স

কিঞ্চি অন্তস্স সম্পত্তন্তি যং টানুবন্ধমনেকৱণ্ণং ন হোতি, তং ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সে’’ (১-১৭) ত্যন্তস্স পত্তং, কিঞ্চি সব্বস্সেতি ‘‘টানুবন্ধানেকৱণ্ণা সব্বস্সেতি’’ (১-১৯) টানুবন্ধমনেকৱণ্ণঞ্চ কাৰিযং সব্বস্স পত্তং. যদন্তভাৱিকাৰিযংত্যাদিনা ৱচনফলমুপদস্সেন্তো ‘ছট্ঠীযন্তস্সে’তীমস্সাপৱাদো যং যোগোতি দস্সেতি, তস্সাযম পৱাদো হোতু টানুবন্ধাদিকাৰিযং কথন্তি আহ-‘টানুবন্ধে’চ্চাদি, ৱিপ্পটিসেধাতি অপৱাদৱিপ্পটিসেধা, ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সে’তি হি উস্সগ্গো, তস্সাপৱাদা ‘‘আদিস্স’’ ‘‘টানুবন্ধানেকৱণ্ণা সব্বস্সে’’ত্যেতে, ‘‘আদিস্সা’’তীমস্সাৱকাসো ‘তেৰসা’তি, ‘‘টানুবন্ধানেকৱণ্ণা সব্বস্সা’’তীমস্সাৱকাসো ‘এসু, অনেনা’তি, ইহোভযম্পপ্পোতি ‘‘অতো যোনং টাটে’’ (২-৪১) ‘‘নৰানৰে’’ ‘‘অতেন’’ (২-১০৮) ‘‘জনেনা’’তি (তত্থ) ‘‘টানুবন্ধানেকৱণ্ণা সব্বস্সে’’তীদম্পৱত্ততীতি তেসমপৱাদানং ৱিপ্পটিসেধা সব্বাদেসো ভৱতি. ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সা’’তি দসসদ্দে-ন্তস্স পত্তোপি তদপৱাদত্তা ‘‘আদিস্সা’’তিআদিভূতস্স দকাৰস্স হোতীতি আহ ‘দকাৰস্সৰো’তি.

১৭. ছট্ঠী

কোত্থোন্ত সদ্দস্সেচ্চাহ-‘অন্তোৱসান’মিচ্চাদি, ‘‘ৱণ্ণস্সন্তস্স’’তি (১-১-৫২) সুত্তে ৱণ্ণগ্গহণমন্তৱিসেসনাযোপদিট্ঠং পাণিনিনা-অন্তস্স পদস্স ৱাক্যস্স ৱা মাভৱী’তি, ইহ ত্ৱনত্থকং ৱণ্ণগ্গহণং ব্যৱচ্ছেজ্জাভাৱাতি দস্সেতুমাহ-‘সো চে’ ত্যাদি, ননু ব্ৰহ্মস্সাতি ৱিসেসনত্থেন ৱত্তুমিচ্ছিতো মহাব্ৰহ্মসদ্দো ছট্ঠীনিদ্দিট্ঠো নামাতি ‘‘ব্ৰহ্মস্সু ৱা’’তি (২-১৯৪) উআদেসো ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সা’’তি অন্তব্ৰহ্মসদ্দস্স পপ্পোতি, তথা সতি ‘ন হি ছট্ঠী নিদ্দিট্ঠস্স অন্তং পদং ৱাক্যং ৱা সম্ভৱতী’তি কস্মা ৱুত্তন্তি, ৱুচ্চতে- ন ৱিসেসনত্থেনাক্খেপমত্তেন মহাব্ৰহ্মসদ্দো ছট্ঠী নিদ্দিট্ঠো নাম ভৱতীতি ন ব্ৰহ্মসদ্দস্স সব্বস্সাদেসপ্পসঙ্গো, মহাব্ৰহ্মসদ্দে ৱা ব্ৰহ্মসদ্দো অত্থীতি তস্সান্তস্স উত্তং ৱিধীযতে.

১৮. ৱানু

‘‘ছট্ঠিযন্তস্সে’’ত্যনেনেৱাৱিসেসেন ৱানুবন্ধকাৰিযেপ্যন্তস্স সিদ্ধে কিমত্থোযমাৰম্ভোত্যাসঙ্কিয টানুবন্ধাত্যাদিনা ৱচনফলমুপদস্সেন্তো ‘বাধকবাধনত্থো-যমাৰম্ভো’তি-ৱদতি, তথাহি ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সে’’ত্যস্স বাধকো ‘‘টানুবন্ধানেকৱণ্ণা সব্বস্সে’’তি, তস্স চ ‘‘ৱানুবন্ধো’’ত্যযং যোগো বাধকোতি বাধকবাধনত্থো সম্পজ্জতে, অপইচ্চযমুপসগ্গো ৱজ্জনে নীৱাৰণে, পনযনে ৱা ৱত্ততেতি অপোদ্যন্তে উস্সগ্গলক্খণানি ৱজ্জীযন্তে নীৱাৰীযন্তে অপনীযন্তে নেনেত্যপৱাদো, সুত্তেকদেসেন সুত্তমেৱোপলক্খিতন্তি অন্তস্স‘ছট্ঠিযন্তস্সা’তি সুত্তস্স অপৱাদো অন্তাপৱাদো, উস্সজ্জতে নিৱত্তীযত্যপৱাদেনেত্যুস্সগ্গো, উস্সগ্গাপৱাদক্কমো পনেত্থ এৱং ৱেদিতব্বো ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সে’’ত্যুস্সগ্গো, তদপৱাদা ‘‘টানুবন্ধানেকৱণ্ণা সব্বস্স’’ ‘‘উকানুবন্ধাদ্যন্তা’’ ‘‘মানুবন্ধো সৰা নমন্তা পৰো’’তি, ‘‘টানুবন্ধানেকৱণ্ণা সব্বস্সে’’ত্যুস্সগ্গো, তদ পৱাদা ‘‘ৱানুবন্ধো’’ ‘‘মানুবন্ধো সৰানমন্তা পৰো’’তি.

১৯. টানু

ছট্ঠীনিদ্দিট্ঠস্সেচ্চাদিনা ৱচনাৰম্ভপ্পযোজনাখ্যানেনান্তাদেসাপৱাদো যং যোগোতি ব্ৰৱীতি, পচ্চেকমভিসম্বন্ধোতি সো টকাৰানুবন্ধো চাদেসোতিআদিনা, কস্স সব্বস্স ভৱতিচ্চাহ-‘ছট্ঠী নিদ্দিট্ঠস্সে’চ্চাদি, ননু চ টেআদেসোপ্যনেকৱণ্ণোএৱ দ্ৱিৱণ্ণসমুদাযত্তাত্যাসঙ্কিযাহ-‘উপলক্খিযে’চ্চাদি, অনুবধ্যতে পযোগে অসুয্যমানেপি পযোজনৱসেনানুসৰীযতীত্যনুবন্ধো, উপদেসে যেৱোপলক্খিয নিৱত্ততেত্যনেনেতং দস্সেতি ‘উচ্চাৰিতৱিনাসিনোনুবন্ধা’তি, উপদেসে পঠমুচ্চাৰণে.

২০. ঞকা

আদ্যন্তাতি ৱুত্তে কথমৱযৱাত্যযমত্থো লব্ভতী ত্যাহ-‘আদ্যন্তসদ্দানমি’চ্চাদি, আদ্যন্তসদ্দানং নিযতৱযৱৱাচিত্তা অৱযৱস্স চাৱযৱিনামন্তৰেনা সম্ভৱতো সামত্থিযাৱযৱী লক্খীযতি, ছট্ঠিযাত্যনুৱুত্তিতো ৱাৱযৱাৱযৱিসম্বন্ধেসা ছট্ঠী, তায নিদ্দিট্ঠস্সাত্যযমত্থো ৱিঞ্ঞাযতেতি ৱুত্তিযং-‘ছট্ঠীনিদ্দিট্ঠস্সা’তি (ৱুত্তং), তেনেৱ পচ্চযৱিধিম্হি কূপ্পচ্চযাদযো ন দোসা ভৱন্তীতি, অতোযেৱাতি তদৱযৱাচিত্ততোযেৱ, তগ্গহণেনেতি অৱযৱগ্গহণেন, কতাকতপ্পসঙ্গিত্তাতি ওত্তে কতেপি অকতেপি ৱুকাগমস্স পসঙ্গতো, ভূযত্তত্তা হি ওত্তস্স ভূগ্গহণে সতি কতেপি ওত্তে ৱুকাগমেন ভৱিতব্বমকতেপি ততোৱ ‘‘কতাকতপ্প সঙ্গী যো ৱিধি সনিচ্চো’’তি নিচ্চত্তা ওত্তং বাধিত্ৱা ৱুকাগমো হোতি, অথ ৱুকাগমে পচ্ছা তেন ন ভৱিতব্বন্তি আহ-‘অন্তাৱযৱে’চ্চাদি.

২১. মানুবন্ধো

যদিনিদ্ধাৰণে ছট্ঠী অন্তস্সাৱিসেসিতত্তা অৱিসেসেন যতো কুতোচি অন্ততো বানুবন্ধো পৰো সিযা, ন হি দুতিযং সৰগ্গহণমত্থি, যেনান্তো ৱিসেসীযতেচ্চাহ-‘নিদ্ধাৰণ’মিচ্চাদি, কাৰণমাহ-‘সুতত্তা’তি, ‘সৰান’ন্তি সুতত্তাতি অত্থো, তেন ‘‘সুতানুমিতেসুসুতসম্বন্ধোবলৱা’’তি ৰুন্ধতীতেত্থধকাৰস্সা নুমিতস্স মং ন হোতীতি দীপেতি, সমান জাতিযস্সেৱ লোকে নিদ্ধাৰণপ্পতীতি হোতিচ্চাহ-‘তথা হি’চ্চাদি, যথা’কণ্হা গাৱীনং সম্পন্নখীৰতমা’তি ৱুত্তে অৱিসেসিতত্তেপি কণ্হায কণ্হাগাৱীযেৱ পতীযতে, তথেহাপি সৰানং মজ্ঝে অন্তাত্যন্তত্তেন নিদ্ধাৰিযমানো সমানজাতিযো সৰোযেৱ পতীযতে, তেন সৰানং যেৱান্তাপৰো ভৱিস্সতীতি ভাৱো, ৱিসেসনত্তোতি ‘‘ঞিলতস্সে’’তি (৫-১৬৩) সুত্তে অস্সাতি ৱুত্তে অযমেৱেতি নিযমাভাৱা যস্সকস্সচি অকাৰস্স ঞিপ্পত্তি, তেনানিট্ঠপ্পত্তীতি লানুসঙ্গিস্সেৱ অস্সাতি লস্স যং ৱিসেসনত্তং তং অত্থো পযোজনমস্স ‘‘কত্তৰিলো’’তি (৫-১৮) লকাৰস্সাতি ৱিসেসনত্থো লকাৰো, ইধেৱাতি ইমস্মিং ‘‘মানুবন্ধো’’তিআদিসুত্তেযেৱ.

২২. ৱিপ্পটি

পৰোতি ৱত্ততে, সো চাঞ্ঞাধিক্যইট্ঠাদ্যনেকত্থোপি ইধ ইট্ঠ ৱাচী দট্ঠব্বো, কম্মব্যতিহাৰেঘণিতি কম্মব্যতিহাৰো কিৰিযাপৰিৱত্তনং ভাৱৱিসেসো তস্মিং ‘ভাৱকাৰকেস্ৱঘণ্ঘকা’’তি (৫-৪৪) সামঞ্ঞেন ৱিহিতত্তা ৱিপ্পটিসেধনন্তি অত্থে ঘণি ৱিপ্পটী সেধো, তেনাহ-‘সামঞ্ঞে’চ্চাদি, ৱিপ্পটিসেধসদ্দস্স অত্থমাহ-‘অঞ্ঞমঞ্ঞপটিসেধো’তি, সংসিদ্ধিযং ৱত্তমানোপি সিধি উপসগ্গসম্বন্ধে নাত্থন্তৰেপি হোতীতি অঞ্ঞমঞ্ঞৱিৰোধোত্যত্থো, ৱিপ্পটিসেধসদ্দস্স লোকে ৱিৰোধৱাচিত্তেন পসিদ্ধত্তমাহ ‘তথা হি’চ্চাদিনা, কথম্পন পমাণভূতস্সাচৰিযস্স ৱচনেসু অঞ্ঞমঞ্ঞৱিৰোধো সম্ভৱতীচ্চাসঙ্কিয উভিন্নং সাৱকাসত্তে সতি সম্ভৱতি নাঞ্ঞথাতি ‘দ্ৱিন্ন’মিচ্চাদি ৱুত্তিগন্থো পৱত্তোতি ৱত্তুং ‘সোচা’তিআদিমাহ অঞ্ঞমঞ্ঞানজ্ঝাসিতেতি অঞ্ঞমঞ্ঞেনানক্কন্তে অপৰিগ্গহিতেতি ৱুত্তং হোতি, অনুভযতাগিনীতি যো ৱিসযেকদেসো উভযন্ন ভজতে তস্মিং অনুভযভাগিনি ৱিসযেকদেসে, সামঞ্ঞৱিসযো দ্ৱিন্নং ৱিধীনং সাধাৰণো ৱিসযো, তত্থ পৱত্তিপ্পসঙ্গে সতি সোচ ৱিপ্পটিসেধো জাযতীতি সম্বন্ধো, ইমিনা ৱিপ্পটিসেধস্স ৱিসযো পৱত্তিপ্পসঙ্গো ৱিসযৱিসযীনমভেদেন সুত্তে ‘ৱিপ্পটিসেধো’তিৱুত্তোতি ‘দ্ৱিন্ন’মিচ্চাদিনা ৱুত্তিগন্থো ৰচিতোতি দীপেতি, পৰো হোতী তিৱিধিদস্সিতোতি ইমিনা যদি নিযমো-ব্ভূপগতো সিযা, তদা ‘পৰোৱহোতী’তি ৱদেয্যাতি দস্সেতি, পাণিনিযা হি জাতিযং পদত্থে সকিমেৱ লক্খণং পৱত্ততীতি চৰিতত্থত্তা ৱিসযন্তৰে দ্ৱিন্নম্পি লক্খণানমপ্পৱত্তিযং পৰং পচ্ছিমং কাৰিযন্তি ৱিধ্যত্থমিদং ৱচনং, ব্যত্তিযন্তু পদত্থে লত্ৱাদীনমিৱ পৰিযাযপ্পসঙ্গে নিযমত্থন্তি পটিপন্না, ইধ পন জাতিযং ব্যত্তিযঞ্চ দ্ৱিন্নম্পি সুত্তানমপ্পৱত্তিযমেৱ ৱিধ্যত্থমেৱিদং ৱচনং, ন নিযমত্থম্পীতি পটিপাদেতুমাহ-‘তথাহি’চ্চাদি, কামচাৰতো পৰিসমাপীযতেতি সম্বন্ধো, কামতো পৰিসমাপনঞ্চেতিস্সা সব্বস্মিং অত্তনো গোচৰে অৱিচ্ছেদব্যাপনেন পৱত্তিসব্ভাৱতো. কথম্পনেকস্সাপি পৱত্তি ন ভৱেয্যাত্যাসঙ্কিয কাৰণমাহ‘উভযম্পি’চ্চাদি, হিসদ্দো যস্মাত্থে, যস্মা উভযম্পিদমাচৰিযৱচনং, ততোযেৱ পমাণং, অভিমতকাৰিযৱিধানে লিঙ্গভাৱেন সদ্দিকানুমতত্তা(তেসং) ৱিধীনং ৱিধাযকঞ্চ তস্মাতি অত্থো. পমাণত্তা দ্ৱিন্নম্পি অপ্পত্তিযং কাৰণমাহ-‘অনুভযভাগিম্হি’চ্চাদি, যতো লদ্ধাৱকাসা ততো সমানবলাতি, ইতিসদ্দো হেতুম্হি, ৱিৰুদ্ধাচাতি এত্থ ইতিসদ্দং দত্ৱা ‘অনুভযভাগিম্হি…পে… ৱিৰুদ্ধাচাতি দ্ৱিন্নং ৱচনানং পমাণত্তা উভিন্নম্পি অপ্পৱত্তীতি সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. সমানবলানং দ্ৱিন্নং লোকেপি ৱিৰোধিত্তং একক্খণেযেৱ উভিন্নম্পি কাৰিযে অপ্পৱত্তি চ দিস্সতীতি দিট্ঠন্তমাহ ‘লোকেচে’ত্যাদি, এত্থ চ পেস্সস্স (অ)ৱিৰোধত্থিনো কাৰিযে অপ্পৱত্তিৰিৱ [অপ্পৱত্তিযেৱ (পোত্থকে)] সমানবলান মুভিন্নং ৱচনানং কাৰিযে অপ্পৱত্তীতি সুখেনো পমাসংসন্দনং ৱিঞ্ঞাতব্বং.

জাতিপক্খেযেৱ ভস্সকাৰেন দ্ৱিন্নং যুগপদিপ্পত্তিযং ‘লত্ৱাদীনমিৱ’ পৰিযাযপ্পসঙ্গো ৱণ্ণিতো, তস্সাযুত্তত্তমুপদস্সেন্তো আহ ‘নচাপি’চ্চাদি, ভিন্নৱিসযত্তাতি দ্ৱিন্নং ৱিধীনং ভিন্নৱিসযত্তা. অভিন্নৱিসযত্তে হি পৰিযাযকপ্পনা যুত্তিমতী, অতোচ লত্ৱাদীনমভিন্নৱিসযত্তম্পটিপাদযিতুমাহ- ‘লত্ৱাদযো হি’চ্চাদি, অনৱযৱেনেতি ধাতু মত্ততো ৱিধানেনাৱযৱব্যতিৰেকসব্ভাৱতো সব্বধাতুপৰিগ্গহেন, যত্থ যস্মিং ধাত্ৱত্থেকদেসে পৱত্তা সমানা পৱত্তা সন্তো লদ্ধাৱকাসা সিযুং তস্সেকদেসস্স পৰিহাৰেনাপি পৰিচ্চাগেনাপি ন ৱিধীযন্তেতি সম্বন্ধো, লত্ৱাদীন মেকক্খণে অসম্ভৱা একস্মিং কতে সতীতৰৱচনান মানত্থক্যপ্পসঙ্গাচ পৰিযাযেন ভৱন্তীতি যন্তং যুত্তন্তি সম্বন্ধো. ইহাতি ইমস্মিং যুগপদিপ্পত্তিযং, ইহ তথাভাৱস্স কাৰণমাহ-‘সাৱকা…পে… ৱচন’ন্তি, তত্থাতি যুগপদিপ্পত্তিযং. জাতিযম্পদত্থে ‘‘পুনপ্পসঙ্গৱিজাননা সিদ্ধং, ৱিপ্পটিসেধে যং বাধিতং তম্বাধিতমেৱা’’তীমাসমুভিন্নং পৰিভাসনম্পৱত্তিং পটিপাদেন্তো আহ- ‘পৰস্মিং চে’ত্যাদি, পৰস্মিন্তি ইট্ঠে, পৰিভাসনম্পন অযমত্থো ‘পুনপ্পসঙ্গৱিজাননাতি দ্ৱিন্নং সুত্তানমেকত্থপ্প সঙ্গসঙ্খাতে ৱিপ্পটিসেধে সতিপৰমিট্ঠং পঠমং হোতি, হোন্তেন তেন যদীতৰস্স নিমিত্তোপঘাতো ন কতো তদা তস্সাপি পুনপ্পসঙ্গো তস্স ৱিজাননা সিদ্ধন্তি, ৱিপ্পটিসেধে যথাৱুত্তে সতি পঠমং হোন্তেন যং সুত্তং বাধিতং তস্স পুনপ্পৱত্তিযা যদি নিমিত্তং নত্থি তং বাধিতমেৱে’তি. ব্যত্তিযম্পি ৱিধ্যত্থমেৱিদং ৱচনং, ন নিযমত্থন্তি দস্সেতুমাহ-‘ব্যত্তিয’মিচ্চাদি, এৱং মঞ্ঞতে ‘ব্যত্তিযং পটিলক্খিযংলক্খণপ্পৱত্তিযং দ্ৱিন্নং সাধাৰণং ঠানম্পতি যানি ৱচনানি ভিন্নানি তেসম্পি নিৰৱকাসত্তেন তুল্যবলত্তা দ্ৱিন্নম্পটিপত্তিযেৱসিযা, নতু পৰিযাযপ্পসঙ্গো’তি. ব্যত্তিযম্পি যথাৱুত্তানং পৰিভাসানং পৱত্তি ৱুত্তৱিধিনেৱাতি দস্সেন্তো ‘পৰিভাসানম্পি’চ্চাদিমাহ.

জাতিযম্পদত্থে ‘‘ৱত্তমানেতি অন্তি, সি থ, মি ম, তে অন্তে, সে ৱ্হে, এ ম্হে’’চ্চাদীনং লক্খণানমেকমেকত্থেপি ৱত্তমানেতি অন্তি, ৱত্তমানে সি থ ইচ্চাদীনং ৱাক্যেকদেসানং গচ্ছতিচ্চাদো গচ্ছ সিচ্চাদো চ লক্খিযে সকিম্পৱত্তিযা সব্বস্মিং সকে ৱিসযে পঠম মজ্ঝিমপুৰিসেকৱচনজাতি পৰিসমত্তাতি চৰিতত্থত্তা তুম্হে গচ্ছথাতি এত্থ দ্ৱীহি দ্ৱিন্নং পুৰিসান মেকক্খণে পৱত্তিযং ন কস্সচি, ব্যত্তিযম্পি পটিলক্খিযং লক্খণানি ভিজ্জন্তীতি সাধাৰণং ঠানং পতিভিন্নেহি লক্খণেহি দ্ৱিন্নম্পেকত্থে-কক্খণে পৱত্তিযং ন কস্সচি, তথা ৱুত্তনযেনেৱ তিণ্ণং পুৰিসানমেকক্খণে পৱত্তিযন্তি সব্বথা অপ্পৱত্তিযং সম্পত্তাযং ৱচনমিদং, পৰো হোতীতি মজ্ঝিমুত্তমং ভৱতীতি অধিপ্পাযেন ‘যথে’চ্চাদিনা ৱুত্তং ৱুত্তিগন্থম্পঞ্হমুখেনা হৰিত্ৱা দস্সেতুং ‘ক্ৱপনা’তিআদিমাহ, নেদমুদাহৰণমম্হং মনং ভোসেতি-যতো ৱিপ্পটিসেধৱিসযমেৱেদং ন হোতি, কুতো যতো ‘‘ৱত্তমানেতি অন্তি’’চ্চাদিপ্পভুতীনং ৱত্তমানেতি অন্তিচ্চাদীহি ৱাক্যেকদেসেহি নিদ্দিট্ঠানমেৱ পুব্বপৰচ্ছক্কানং পুৰিসৱচনৱিসেসৱিধাযকেন ‘‘পুব্বপৰচ্ছক্কান মেকানেকেসু তুম্হাম্হ সেসেসু দ্ৱেদ্ৱে মজ্ঝিমুত্তমপঠমা’’ (৬-১৪) তীমিনা ৱাক্যাৱযৱেন তুম্হাম্হসেসেসু পযুজ্জমানেসু অপ্পযুজ্জমানেসু ৱা যথাক্কমং পুব্বচ্ছক্কানং পৰচ্ছক্কানঞ্চ মজ্ঝিমুত্তমপঠমানং পচ্চেকং দ্ৱেদ্ৱে ৱচনানি যথাক্কমং ভৱন্তীতি ‘গচ্ছথ গচ্ছামা’তি এত্থ একক্খণে পৱত্তিযেৱ নত্থি, দ্ৱিন্নম্পন সাৱকাসান মেকক্খণে পৱত্তিযেৱ হি ৱিপ্পটিসেধোতি, তথাপি ৱুত্তনযেন ৱিপ্পটিসেধপ্পকপ্পনাপি সক্কা কাতুন্তীদমুদাহটং সিযাতি দট্ঠব্বং, ইমিস্সা পন পৰিভাসায নিৰাকুলপ্পৱত্তি ‘‘আদিস্সা’’ তীমিস্সা ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বা, কতাকতপ্পসঙ্গী যো ৱিধি, সো নিচ্চো, যোত্ৱকতেযেৱাযমনিচ্চোতি ৱুত্তনিচ্চানিচ্চেসু অন্তৰঙ্গবহিৰঙ্গেসু চাতুল্যবলত্তা নাস্স যোগস্স ব্যাপাৰো, তথাহি নিচ্চানিচ্চেসু নিচ্চমেৱ বলৱন্তি নিচ্চানিচ্চানমতুল্যবলতা, অন্তৰঙ্গবহিৰঙ্গপ্পকাৰ(ম্পন) উপৰি ‘‘লোপো’’তি (১-৩৯) সুত্তে পকাসিস্সাম.

২৩. সঙ্কেতো

ৱচনাৰম্ভস্স ফলমাহ-‘অনুবন্ধোতি যং ৱুত্তং’ত্যাদি, ৱুত্তিযং ‘‘যোনৱযৱভূতো সঙ্কেতো’’তি সামঞ্ঞেন ৱুত্তেপি ‘‘ভাসিস্সং মাগধং সদ্দলক্খণ’’ন্তি সদ্দলক্খণা ভিধানপ্পকৰণতো সদ্দস্সানৱযৱভূতোতি ৱিঞ্ঞাযতেতি দস্সেতুমাহ-‘কস্স’ত্যাদিল্তুপ্পচ্চযে লকাৰো উদাহৰণং, পকতিযাদি সমুদাযস্সাতিআদিৱাক্যস্স সাপ্পাযমত্থং ৱিৱৰিতুং ‘এৱমঞ্ঞতে’চ্চাদি ৱুত্তং, কেচি সদ্দসত্থকাৰাতি পাণিনিং সন্ধাযাহ, ৱচনন্তি ‘‘তস্স লোপো’’তি (১-৩-৯) ৱচনং, পযোগাসমৱাযিতাতি কত্তাইচ্চাদিপ্পযোগে অসমৱাযিতা অপ্পযোগিতাতি অধিপ্পাযো, এৱম্পিস্স লোপো ৱসেযো… অনুপুব্বো বন্ধিৱিনাসত্থোতি আহু উচ্চাৰিতপধংসিত্তা অনুবন্ধ্যতে ৱিনস্সতেত্যনুবন্ধোতি ইমায সদ্দ ব্যুপ্পত্তিযাৱসেন.

২৪. ৱণ্ণ

‘অতেনা’তি (২-১০৮) এত্থ অতোতি ৰস্সব্যত্তিনিদ্দেসো ৱা সিযা ৰস্সজাতিনিদ্দেসো ৱা সকলনিস্সযব্যাপী অত্থজাতি নিদ্দেসোৱা, তত্থ ৰস্সব্যত্তিনিদ্দেসে সতি বুদ্ধসিদ্ধাদীসু যত্থকত্থচি অকাৰো গয্হতেতি নেট্ঠপ্পসিদ্ধি… কেসঞ্চি অসিজ্ঝনতো, ৰস্স জাতিনিদ্দেসে পন বুদ্ধসিদ্ধাদিসব্বাকাৰন্তানং লক্খণিকগৱাদ্যকা ৰন্তানঞ্চাকাৰো গয্হতীতি সব্বথা ইট্ঠপ্পসিদ্ধি, নাঞ্ঞো দীঘো ব্যত্তন্তৰত্তাতি নানিট্ঠপ্পত্তি আকাৰতো নাস্সেনাভাৱা, তস্মা অতোতি ৰস্সজাতিনিদ্দেসে নিস্সিতে সব্বমিদমিট্ঠং নিপ্ফজ্জতীতি নাত্থজাতি নিস্সীযতে, ন ৰস্সব্যত্তিচ, ‘‘যুৱণ্ণানমে ওলুত্তা’’তি (১-২৯) আদীসু পন ৰস্সব্যত্তিযা ৰস্সজাতিযা ৱা নিদ্দেসে ‘তস্সেদং নোপেতি’চ্চাদীসু এওআদিকমিট্ঠং কত্থচি ভৱেয্য, ন সব্বত্থ, সব্বত্থ ৱা ভৱেয্য ‘ৱাতেৰিতং সমোনা’তিআদীসু ব্যত্তন্ত ৰত্তা, তস্মা সব্বথা ইট্ঠপ্পসিদ্ধিযা ইত্তজাত্যাদি নিস্সীযতে, অথৱা ৱণ্ণুচ্চাৰণম্পতি কেসঞ্চি ৱণ্ণুপ্পত্তিট্ঠানানং উচ্চনীচতদুভয সংহাৰৱসেন ৱণ্ণৱিসেসুপ্পত্তি দস্সনতো তেসং ৱসেন ৰস্স ব্যত্তিনিদ্দেসে ৰস্সজাতিনিদ্দেসে ৱা ৱুত্তনযেন ইট্ঠানিট্ঠপ্পত্তিযং সব্বথা সব্বথা ইট্ঠপ্পসিদ্ধিযা ইত্তজাত্যাদি নিস্সীযতে, তত্থ ৱণ্ণ পৰেন সৱণ্ণগ্গহণং নিযমিতুং ৱচনমিদমাৰদ্ধন্তি ‘সব্বত্থেৱা’তিআদিনা ৱচনাৰম্ভফলমাহ, সব্বত্থেৱাতি সব্বস্মিংযেৱ সুত্তপ্পদেসে. ননু সযঞ্চাতি ৱুত্তেপি পৰিযত্তং, ন হ্যঞ্ঞং ৰূপা সযমত্থি, অঞ্ঞং ৱা (সয)তো ৰূপন্তি সিদ্ধেপ্যেৱং সতি অত্থেত্থ পৰো কোচি ৱিসেসোতি ঞাপেতুং সঞ্চ ৰূপ’ন্তি ৱুত্তিকাৰো আহাতি সম্বন্ধো, ৰূপস্স ৱিসেসিতব্বত্তা ‘সঞ্চ ৰূপ’ন্তি ৱুত্তিযং নিদ্দিসীযমানত্তা চ ৰূপন্তি ৱিঞ্ঞাযতীতি ‘সঞ্চ গয্হতী’তি ৱুত্তং, সংৰূপগ্গহণাযাপিসদ্দং কৰোতো-ধিপ্পাযো-যন্তি ৱত্তুমাহ-‘অঞ্ঞথে’চ্চাদি, অঞ্ঞথাতি অঞ্ঞেনপ্পকাৰেন সংৰূপগ্গহণায অপিসদ্দাভাৱেতি অধিপ্পাযো, অঞ্ঞপদত্থেতি অঞ্ঞপদত্থ সমাসৱিসযে, গুণীভূতস্সাতি অপ্পধানভূতস্সাকাৰে কাৰাদিনো, সমাসেন ৱুত্তত্তা পধানতূ তত্তেপি গুণো ভৱতি অঞ্ঞপদত্থো-কাৰেকাৰাদি ৱিধায কত্তা, ৱিধীযমানো সৱণ্ণোৱ পধানং… ইদমত্থিতায তপ্পৱত্তিযাতি. ননু ৱুত্তিযমপিসদ্দস্সাত্থং ৱদতা সযঞ্চেতি ৱত্তব্বং, ‘‘তথা সযমত্তনী’’তি নিঘণ্ডুতো সযঞ্চ-ত্তাকাৰেকাৰাদিঞ্চ গয্হতীত্যমত্থো সম্ভাৱীযতীতি চোদনম্পনসি নিধায ‘সঞ্চ ৰূপ’ন্তি ৱদন্তো সাধিপ্পাযাৰুড়্হং কিঞ্চি অত্থৱিসেসং পকাসেতুং তথেৱাহাতি দস্সেতুং ৱুত্তং-‘সযঞ্চে’ত্যাদি, ‘‘ধনঞ্ঞাতীসু সংসদ্দো, তথাত্তত্তনিযেসুপী’’তি নিঘণ্ডুৱচনতো ‘স’ন্তি অত্তাপি গয্হতি, কো সো সদ্দৰূপং সাধাৰণং, ‘স’ন্তি অত্তনিযম্পি, কিন্তং সদ্দান মসাধাৰণং সদ্দৰূপং, তথা সতি অত্তনিযং ৰূপং নামাত্তসঙ্খাতসদ্দসম্বন্ধীতি আহ-‘সংৰূপং সদ্দানমসাধাৰণং ৰূপ’ন্তি, এতঞ্চ ইদন্তীমিনা সম্বন্ধিতব্বং, অসাধাৰণন্তি অসাধাৰণং সদ্দৰূপং, সতি সম্ভৱে ব্যভিচাৰে চ ৱিসেসনস্স সাত্থকতায অসাধাৰণন্তি ৰূপং ৱিসেসতা সাধাৰণস্সাপি সম্ভৱো ৱুত্তোযেৱ নামাতি আহ-‘দুৱিধং হি’চ্চাদি, কিন্তং সাধাৰণমসাধাৰণঞ্চৰূপন্তি সামঞ্ঞেন ৰূপং নিদ্দিসিতুমাহ-‘তত্থা’তিআদি, তত্থাতি নিদ্ধাৰণে সত্তমী, সদ্দানন্তি সাত্থকনিৰত্থকানং যেসংকেসঞ্চি সদ্দানং, তংতং সদ্দত্তাদীহি তেসংতেসং বুদ্ধ অইআদীনং সদ্দানং সদ্দত্তাদি, উভযত্থ আদিসদ্দেন অত্থো সঙ্গহিতো, তেন সাধাৰণং সদ্দৰূপমত্থৰূপং তথা-সাধাৰণন্তি চতুব্বিধং সংৰূপন্তি দস্সেতি, চতূসুপি চেতেস্ৱসাধাৰণস্স সদ্দৰূপস্সেৱোপানং দস্সেতুমাহ-‘তত্থা’তিআদি, সাধাৰণৰূপব্যুদাসেনাতি সাধাৰণৰূপস্স পৰিচ্চাগেন, উপাদিযন্তো ৰূপমেৱ সদ্দস্সসং, নাত্থোতি চ দস্সেতীতি সম্বন্ধো, চ সদ্দো পনেত্থ ‘ইদং দস্সেতী’তি হেট্ঠা ৱুত্তং সমুচ্চিনোতি, অসাধাৰণস্সেৱোপাদিযনে কাৰণমাহ-‘তন্ত’মিচ্চাদি, ইতৰন্তি যে সংকেসঞ্চি সদ্দানং সদ্দত্তাদি, পৰস্সাপীতি অঞ্ঞস্স যস্সকস্সচি সদ্দস্সাপি, ইতি ইদং, পতিতং পসিদ্ধং, এত্থ পন ইতিসদ্দো হেতুম্হি, যস্মা ইদং যথাৱুত্তং পসিদ্ধং তস্মা পুব্বাচৰিযপৰম্পৰাযাগতো পদেসতো উপাদিযন্তোতি পকতং, সংসদ্দৱিসেসনসামত্থিযেন অসাধাৰণৰূপোপাদিযনেপি অসাধাৰণং সদ্দৰূপমেৱোপাদীযতি নাসাধাৰণমত্থৰূপং… ইমিনা ৱক্খমানকাৰণতা [তায (পোত্থকে)] ৱসেনাতি আহ-‘সদ্দস্সে’চ্চাদি, আসন্নং…সদ্দতো সদ্দভাৱসা নঞ্ঞত্তা, ৱিপৰিযযতোতি ৱিপৰিযাসেন অনাসন্ন ভাৱেনাতি অত্থো, চক্খুৱিসযোপি হি অত্থো কথং সোতৱিসযসদ্দস্স ন আসন্নো সংৰূপম্ভৱিতুমৰহতীতি, কাৰণন্তৰমাহ-‘অহেয্যত্তাচা’তিআদি, অহেয্যত্তাতি অপৰিচ্চজনীযত্তা, ইদম্পি নিচ্চসম্বন্ধিত্তে কাৰণৱচনং, তং সদ্দৰূপং, নিচ্চসম্বন্ধীতি নিৰন্তৰসংযোগী, ৱিপৰিযযতোতি হেয্যত্তা, তথাহিচ্চাদিনা অত্থস্স হেয্যত্তং বোধেতি, অপৰং কাৰণমাহ-‘অসাধাৰণঞ্চ ৰূপং’ত্যাদিনা, সাধাৰণো পৰিযায সদ্দানং, পচ্চেতব্বত্তাতি ৱিঞ্ঞাতব্বত্তা, ইদানি কাৰণত্তযং সমোধানেত্ৱা ইমেহি কাৰণেহি ৰূপমেৱ সদ্দস্স সংনাম, নাত্থোতি নিযমেত্ৱা দস্সেতুং ‘তদেৱ’ন্তিআদি আৰদ্ধং, তদেৱন্তি যস্মা এৱং, তং তস্মাতি অত্থো, সৰূপপ্পধানেতি ‘‘গোস্সা ৱঙ’’ (১-৩২) ত্যাদো গোস্সাত্যাদিকে সৰূপপ্পধানে.

২৫. ন্তু

ন্তুসুতিযা জন্ত্ৱাদীনম্পি ‘‘ন্তন্তূনংন্তো যোম্হি পঠমে’’ (২-২১৫) ত্যাদিনা গহণপ্পসঙ্গে জাতিযমভিপ্পসঙ্গবাধনত্থং ব্যত্তিযং ৱন্ত্ৱাদি সম্বন্ধীনমুপাদানত্তমিদমাৰদ্ধং ‘‘ৱন্ত্ৱৱণ্ণা’’ (৪-৭৯) ‘‘তমেত্থস্সত্তীতি মন্তু’’ (৪-৭৮) ‘‘কত্তৰি ভূতে ক্তৱন্তু ক্তাৱী’’ (৫-৫৫) তি ৱিহিতা ৱন্ত্ৱাদযো নাম.

ইতি মোগ্গল্লানপঞ্চিকাটীকাযং সাৰত্থৱিলাসিনিযং

পৰিভাসাধিকাৰো সমত্তো.

সৰলোপাদি ৱণ্ণনা

২৬. সৰো

আধাৰৱিসেসাপস্সযনন্তি ওপসিলেসিকাধাৰৱিসেসস্স নিস্সযনং, ওপসিলেসিকাধাৰং ৱিনা আধাৰন্তৰে গহিতে সতি ৱচনন্তৰং সুত্তন্তৰং ৱিনা ব্যৱহিতনিৱত্তি কাতুং ন চ সক্কাতি সম্বন্ধো, কেচীতি বুদ্ধপ্পিযাচৰিযাদযো দস্সেতি, তে হি যদি ৱণ্ণেন কালেন ৱা ব্যৱধানেপি সন্ধি ভৱেয্য তদা সৰেতি নিমিত্তস্সো পাদানং নিৰত্থকং ভৱেয্যাতি সৰেতি নিমিত্তোপাদানসামত্থিযেনানেন ৱণ্ণাদিব্যৱধানে নো সন্ধীতি মঞ্ঞমানা ‘নিমিত্তো’চ্চাদিকং ৱাক্যমাহু, তদযুত্তন্তি তেহি’নিমিত্তো’চ্চাদিনা যং ৱুত্তং, তং অযুত্তন্তি অত্থো, অযুত্তত্তে কাৰণং ব্যভিচাৰসব্ভাৱেন সামত্থিযাভাৱোযেৱাতি ব্যভিচাৰন্দস্সেত্ৱা সামত্থিযাভাৱন্দস্সেতুমাহ-‘অৱসানে,চ্চাদি, কাৰিযাভাৱেপীতি এত্থ ন কেৱলং ‘ইদমেৱ সচ্চং, সুমনা ভৱন্তু অথোপি’ত্যাদো ৱণ্ণকালব্যৱধানেযেৱ, অথ খো ‘এতে ন সচ্চেন সুৱত্থি হোতূ’ত্যাদো অৱসানে ‘পমাদো মচ্চুনো পদং’ ত্যাদো অন্ত বিন্দু সঙ্খাতনিমিত্তন্তৰে ৱা কাৰিযাভাৱেপি নিমিত্তো পাদানস্স সাত্থকতোতি অপিসদ্দস্সত্থো, সাত্থকতোতি ভাৱপ্পচ্চযলোপেন ভাৱপ্পধানৱসেন ৱা ৱুত্তং, সাত্থকত্ততোতি ৱুত্তং হোতি, অঞ্ঞথা নিমিত্তোপাদানমেৱ সাত্থকং নামাতি ‘নিমিত্তো পাদানস্স সাত্থকতো’তি ন যুজ্জতি, অযমেত্থাধিপ্পাযো ‘অৱসানে নিমিন্তৰে ৱা কাৰিযাভাৱেন ব্যভিচাৰসব্ভাৱা অঞ্ঞথানুপপত্তিলক্খণং সামত্থিযং নত্থি, নিমিত্তন্তুব্যৱধানেপি চত্থি, যথা’দাৰুনিমিত্তং ৱনোপসঙ্কমন’ন্তি তস্মা ৱণ্ণকালব্যৱধানেপি সৰেতি নিমিত্তে সতি লোপকাৰিযং পপ্পোতে ৱা’তি. লুপ্পতীতি ‘তত্ৰিমে’চ্চাদিনা কথনকালে ন দিস্সতীতি অত্থো, অদস্সনমত্তমেৱ হি লোপো, অঞ্ঞথা ‘তত্ৰা’দিসদ্দৰূপাভাৱপ্পত্তিযা অত্থপ্পতীতি কাৰিত্তমেসং ন সিযাতি, পঠমায নিদ্দিট্ঠো… ৱুত্তত্তা কম্মস্স, সৰস্সাতি ৱদেয্য… ভাৱে খাদিপ্পচ্চযেন অৱুত্তকম্মত্তা, ইহাতি ইমিনা সত্থন্তৰে ভাৱসাধনৱসেন গহণং ৱিভাৱেতি, গন্থ লাঘৱো… সৰস্স লোপোতি ৱা লোপং পপ্পোতীতি ৱা অৱত্তব্বত্তা, সৰোতি পঠমায নিদ্দিট্ঠত্তা সৰো লোপো নাম হোতীতি সঙ্কাপি সিযাতি আহ-‘ন চে’চ্চাদি, ইহাতি ইমস্মিং সুত্তে, হোন্তিচ্চাদোপি পুব্বসৰলোপে হন্তিচ্চাদিকম্পি সিযাত্যাসঙ্কিযাহ-‘সোচে’চ্চাদি, উস্সগ্গতো আগতো সম্ভূতো তস্স ৱা অযংতি ওস্সগ্গিকো পুব্বলোপো, তস্স ভাৱো ওস্সগ্গিকত্তং, ওস্সগ্গিকত্তা পুব্বলোপস্স কাৰিযন্তৰেহি পৰলোপাদীহি অপৱাদৱিধীহি আবাধিতো এৱ, সো চ পুব্বলোপো হোতীতি সম্বন্ধো, ‘‘পৰো ক্ৱচী’’তি (৯১-২৭) ক্ৱচিগ্গহণেন পুব্বপৰলোপানং তুল্যবলত্তাভাৱা যথা গমপ্পত্তিতো পৰলোপস্সাপৱাদৰূপত্তং, অজ্ঝাসিতেতি পৱিট্ঠে, ন হোতি… পৰলোপাপৱাদেন বাধিতত্তা, তেহীতি পৰলোপাদীহি, সব্বথা মুত্তৱিসযো সদ্ধিন্দ্ৰিযন্তি, ৱিকপ্পেন মুত্তৱিসযো লতে ৱাতি.

২৭. পৰো

ইতিসদ্দো ইদমত্থে, ক্ৱচি লোপনীযো হোতীতি ইদং ৱচনং দীপেতীতি সম্বন্ধো, কিন্তি আহ-‘পযোগানুসাৰিত’ন্তি, কস্সাতি আহ-‘কাৰিযস্স পৰলোপস্সা’তি, কেন হেতুনাতি আহ ‘ক্ৱচিগ্গহণেনা’তি, কত্থাতি আহ-‘ইহ ইমস্মিং সুত্তে’তি, তেনাতি তেন পযোগানুসাৰিতাদীপনেন, যথাপযোগন্তি আগমপযোগানতিক্কমেন, নিচ্চং পক্খেৱা পৰলোপো সিযাতি হোন্তিচ্চাদো নিচ্চং, লতাৱাতিআদীসু পক্খে ৱা পৰলোপো ভৱেয্য, এৱং মঞ্ঞতে ‘‘কস্মিন্তি অত্থে ক্ৱাতি নিপ্ফন্নেনানিযমৱুত্তিনা অনিযমত্থস্সেৱ ৱিসেসকতো ৱচনে সব্বত্থেৱানিযতত্থৱুত্তিত্তা ক্ৱচিসদ্দো-যং যথাগমং নিচ্চমনিচ্চমসন্তঞ্চ ৱিধিং দীপেতি, তত্থ হোন্তিচ্চাদিকো নিচ্চ পক্খো পৰলোপস্সেৱ ৱিসযো, লতাৱাতিআদিকো অনিচ্চপক্খো উভযসাধাৰণত্তা পুব্বলোপস্সাপি ৱিসযোতি ইমিনা নিচ্চং পক্খে ৱা পৰলোপো হোতি, অসন্তপক্খো পন সদ্ধিন্দ্ৰিযন্তিআদিকো পুব্বলোপস্সেৱ ৱিসযো সব্বথানেন পৰিচ্চত্তত্তা’’তি, তীসুপি চেতেসু পন পক্খেসু নিচ্চানিচ্চপক্খেসু যেৱস্সাপৱাদৰূপতা… পুব্বলোপস্স সব্বথা হোন্তিচ্চাদো নিৱাৰকত্তা ৱা ৱিধাযকত্তা ৱা পৰলোপস্স, ন ত্ৱসন্তপক্খে… পুব্বলোপস্সেৱ সব্বথানেন দিন্না ৱসৰত্তা, লোকগ্গোতিআদি তু ক্ৱচিসদ্দস্স পযোগানুসাৰিতা দীপকত্তা নিচ্চে অসন্তেৱাপি ৱিধিম্হি দীপিতে পৰলোপেন ৱা নিপ্ফজ্জতীতি নেট্ঠব্যাঘাতো, এৱং তাৱ ক্ৱচিগ্গহণে সব্বথানিট্ঠপৰিহাৰেন ইট্ঠপ্পসিদ্ধি সিযা, তদভাৱেকথন্তি তদভাৱে ৱিৰোধমাহ-‘অঞ্ঞতে’চ্চাদি, পৰিযাযেন ভৱন্তীতি ক্ৱচিগ্গহণাভাৱে ‘পৰো’তি সুত্তং সিযা তথা সতি সুত্তদ্ৱযমেকৱিসযং তুল্যবলঞ্চ সিযা, তত্থ ৱিপ্পটিসেধাভাৱা পমাণভূতানমাচৰিয (ৱচনা)নং নিৰত্থকতা মা ভৱীতি ৱাৰেন ভৱন্তীতি অত্থো, ইতীতি ইমিনা পৰিযাযভৱনকাৰণেন, পক্খেযেৱ সিযাতি লতাৱাতিআদীসু পুব্বলোপে পৰিযাযপ্পৱত্তে পৰিযাযেন পৰলোপস্সাপ্পৱত্তিতো লতাৱাতি পক্খেযেৱ পৰলোপো ভৱেয্য, হোন্তিচ্চাদো নিচ্চং ন সিযাতি সম্বন্ধো, তঞ্চাতি তং পৰিযাযভৱনঞ্চ, খো ৱাক্যালঙ্কাৰে, পটিপদন্তি পদম্প দম্পতি হোতি, নেকদেসপৰিহাৰেনাপি, তেনাহ ‘ন কত্থচী’তি, ইমিনা ইদং দীপেতি ‘‘সব্বত্থ ৱিকপ্পপ্পসত্তিযা হন্তি, সদ্ধন্দ্ৰিযংত্যাদিকং ‘‘ন দ্ৱেৱা’’তি (১-২৮) সুত্তেপি হন্তিচ্চাদিকঞ্চানিট্ঠৰূপম্পি সম্পজ্জতী’’তি. নচেৱমিট্ঠন্তি এৱমিদং যথাৱুত্তং ৱিকপ্পৱিধানং সদ্দলক্খণঞ্ঞূহি নেৱাভিমতন্তি অত্থো, তমেৱ সাধেতি ‘পৰলোপো হি’চ্চাদিনা, অথা নিচ্চপক্খে ৱা পৰলোপে কতে-নেন পৰিচ্চত্তট্ঠানে উস্সগ্গপ্পৱত্তিযা লতাৱ লতেৱাতি ৰূপদ্ৱযং সম্পজ্জতি তস্মা পযোগানুসাৰিতাদীপকেন ক্ৱচিসদ্দেনেৱ হোন্তি সদ্ধিন্দ্ৰিযং লতাৱ লতেৱাতি পযোগ সম্ভৱোপি, তথাপি অনিচ্চপক্খে লতাইৱাতি ততিযৰূপপ্পসিদ্ধিযা পৰিযাযেন ভৱিতব্বন্তি পৰিকপ্পেতি ‘ননু চেত্যাদিনা, অথ ‘‘পৰো ক্ৱচী’তি ক্ৱচিগ্গহণে সতি অপ(ৱাদৰূপ)ত্তা কথম্পৰিযাযপ্পৱত্তীতি মনসি নিধাযানিচ্চপক্খে পৰিযাযপ্পৱত্তিদীপনত্থং ‘‘ন দ্ৱেৱা’’তি সুত্তিতন্তি অপৱাদে ৰূপত্তযেপি পৰিযাযপ্পৱত্তিযং দোসাভাৱমাহ-‘নাযং দোসো’চ্চাদি, তথাহিচ্চাদিনা ‘‘ন দ্ৱেৱা’’তি সুত্তেনেৱ পৰিযাযস্সাপি দীপিতত্তং সাধেতি, সা চ একত্থপ্পৱত্তি পৰিযাযং ৱিনা ন সম্ভৱতি… একক্খণে পৱত্যসব্ভাৱাতি অধিপ্পাযো, ননু চ ক্ৱচাভাৱে পৰিযাযপ্পৱত্তিযং যথাৱুত্ত দোসস্সেৱাপ্পসঙ্গতো মা হোতু পৰিযাযো, ভিন্নৱিসযে পন পুব্বপৰলোপপ্পৱত্তিযা ‘‘ন দ্ৱেৱা’তি নিসেধে লতেৱ লতাৱ লতাইৱাতি ৰূপত্তযং নিপ্ফজ্জতীতি চোদনং মনসি নিধাযাহ-‘নচে’চ্চাদি, তত্থ দোসমাহ-‘তথা চ সতি’চ্চাদিনা, কত্থচি দেমিচ্চাদো নিচ্চং পুব্বলোপস্সেৱ, কত্থচি হোন্তিচ্চাদো নিচ্চং পৰলোপস্সেৱ, ৱিকপ্পেন ৱা কত্থচি যথোদকং যথাউদকং ত্যাদো পুব্বলোপস্সেৱ কত্থচি ইতিপি ইচ্চপিচ্চাদো পৰলোপস্সেৱ কত্থচি লতেৱ লতাৱ লতাইৱাচ্চাদো পৰিযাযেনুভযলোপস্সেৱ দস্সনতোতি সম্বন্ধো, এত্থচ ইতিপীতি ৱৱত্থিতৱিভাসত্ত দীপনেন ক্ৱচিসদ্দেন পৰলোপে কতে-ঞ্ঞত্ৰ পুব্ব লোপে সম্পত্তে ‘‘ন দ্ৱেৱা’’তি এত্থানুৱত্তমান ক্ৱচানুভাৱেন নিচ্চং নিসেধে ইচ্চপিচ্চেৱ ভৱতি. সম্বজ্ঝতি তেসু তেসু সুত্তেসু. পৰিচ্ছেদোতি কম্মত্থৱসেন আধাৰৱসেন ৱাতি আহ-‘পৰিচ্ছিজ্জতি’চ্চাদি.

২৮. নদ্ৱে

তত্থচাতি চসদ্দেন ভৱিতব্বং, তথা চ সতি অঞ্ঞোঞ্ঞানজ্ঝাসি তং যথোদকং যথাউদকংত্যাদি ইতিপি ইচ্চপিচ্চাদিচ সঙ্গহিতং ভৱতীতি, পুব্বলোপে পৰলোপে চ পৰিযাযেন সম্পত্তে দ্ৱিন্নম্পি পক্খে অভাৱে সতি কথমিদং যুজ্জতীতি চোদেতি‘যজ্জেৱ’মিচ্চাদিনা, যজ্জেৱন্তি হি অযং নিপাতসমুদাযো অনিট্ঠাপাদনাৰম্ভ ৱত্ততে, এৱঞ্চে গয্হতীতি অত্থো, তদেতি অত্থতো ৱিঞ্ঞাযতি, নিচ্চং সন্ধিকাৰিযাভাৱে কাৰণমাহ-‘উপসিলেসা ভাৱতো’তি, তদেৱ সমত্থেতি ঈদিসেসু হি’চ্চাদিনা, ৱত্তুমিট্ঠত্তাতি ইমিনা সন্নিকংসো ৱণ্ণান মদ্ধমত্তকালব্যৱধানা পচ্চাসত্তি, সন্নিকংসস্সেতস্স ৱচনিচ্ছাযং সতিযেৱ সন্ধিকাৰিযং হোতীতি দীপেতি, উপসিলেসাভাৱো ৱাতি উপসিলেসাভাৱো এৱ ভৱতি, নাঞ্ঞথাতি অধিপ্পাযো, তদভাৱেচাতি তস্স উপসিলেসস্স অভাৱে চ, সন্ধিকাৰিযাভাৱে কাৰণমাহ-‘কালন্তৰেন ব্যৱধানা’তি, কালন্তৰেনাতি উভযত্থ ঠিতৱণ্ণান মুচ্চাৰণকালতো অঞ্ঞেন মজ্ঝপ্পতিতকালেন, সন্ধি হোতেৱ… সন্নিকংসৱচনিচ্ছাৱসেন উপসিলেসভাৱতো, বুদ্ধ ৱীৰ অত্থুৰাজপুত্তং অজৰামৰোতি ছেদো, যদিপি সব্বম্পেতং যজ্জেৱংত্যাদিনা ৱুত্তং ক্ৱচি সদ্দপ্পভাৱেনেৱ সিজ্ঝতি, তথাপি পকাৰো-যম্পি সত্থে যোজেতব্বো ৱাতি দস্সেতুং ৱুত্তো.

২৯. যুৱ

ননু সুত্তে ‘লুত্তা’তি পঞ্চমী নিদ্দেসা ‘পৰেস’ন্তি হোতু, ‘যথাক্কমং’তি তু ৱচনাভাৱে কথং যথাক্কমন্তীদং ৱুত্তন্তি আহ-‘সমে’চ্চাতি, সমা সঙ্খ্যা গণনা যেসু তে সমসঙ্খ্যা-উদ্দেসিনো অনুদেসিনো চ, উদ্দিসনং পঠমং নিদ্দিসনং উদ্দেসো, অনুদিসনং পচ্ছা কথনং অনুদেসো, উদ্দেসো অনুদেসো এসমত্থীতি উদ্দেসিনো অনুদেসিনো, তেসং সমসঙ্খ্যানমুদ্দেসীনং অনুদেসীনঞ্চ, ইৱণ্ণুৱণ্ণাহি উদ্দেসিনো দ্ৱে, এ ওকাৰা অনুদেসিনো চ দ্ৱেতি উদ্দেসীনমনুদেসীনঞ্চ ঠান্যাদেসানং সমসঙ্খ্যা সিযা, সতিযঞ্চ তস্সং যথাক্কম মাদসা ৱিধীযন্তে, লোকতো সিদ্ধিমুপদস্সেতি ‘তথাহি’চ্চাদিনা. অৱ…পে… এ ওতি পৰেসং মতং, ৱিপ্পটিপত্তীতি ৱিৰুদ্ধা পটিপত্তি পটিজাননং, পৰে ‘‘সতিপি হেট্ঠা ৱাগ্গহণে‘ক্ৱচাসৱণ্ণং লুত্তে’তি সুত্তে ক্ৱচিগ্গহণকৰণতো অৱণ্ণে এৱ লুত্তে অসৱণ্ণো ৱিধি হোতি, ততো ইধ ন হোতি দিট্ঠুপাদান’’ন্তি ৱদন্তি, ক্ৱচীতি অধিকাৰো ইধ ন হোতি মহুস্সৱো মাতূপট্ঠানন্তি, পতিসদ্দো আধাৰত্থো, তেন সমানাধিকৰণো উৰসদ্দোপীতি উৰস্মিন্তি নিচ্চ সমাসত্তা অসকপদেন ৱিগ্গহে কতে ‘‘অসঙ্খ্যং ৱিভত্তি’’চ্চাদিনা (৩-২) সুত্তেন অসঙ্খ্যসমাসোতি দস্সেতুমাহ-‘ৱিভত্যত্থেসঙ্খ্যসমাসো’তি, এত্থ পন যুৱণ্ণানন্তি সংসামি সমীপসমূহ ৱিকাৰাৱযৱাদীসু ঠান্যাদেসসম্বন্ধে ছট্ঠী, তস্মা ইৱণ্ণুৱণ্ণানং ঠানে এ ওআদেসা হোন্তীতি অত্থো, ঠানম্পন তিধা অপকংসো নিৱত্তি পসঙ্গো চেতি, তত্থ গুন্নং ঠানে অস্সা সম্বন্ধীযন্তু [বজ্ঝন্তু (জিনিন্দবুদ্ধি)] তি অপকংসো ঠানসদ্দস্সত্থো, ‘‘সেম্হস্স ঠানে কটুকমোসধং দাতব্ব’’ন্তি নিৱত্তি ‘‘দব্ভানং ঠানে সৰেহি অত্থৰিতব্ব’’ন্তি পসঙ্গো, তেসু ইধ পঠমদুতিযা ন যুজ্জন্তি… নিচ্চত্তা সদ্দত্থসম্বন্ধস্স অপনযনৱিনাসা ন যুজ্জন্তীতি, ততিযো তু (যুজ্জতি)… সুত্তে অত্থাভিধানায ইৱণ্ণুৱণ্ণানং পৱত্তিপ্পসঙ্গে তদত্থাভিধানাযেৱ এওআদেসা ভৱন্তীতি.

৩০. যৱা

‘‘সত্তমিযং পুব্বস্সে’’তি (১-১৪) পুব্বস্স কাৰিযৱিধানতো সত্তমী নিদ্দিট্ঠস্স পৰতা ৱিঞ্ঞাযতীতি ৱুত্তিযং ‘পৰে’তি ৱুত্তং, এৱমুপৰিপি, পৰেহি ইচ্চস্স অজ্ঝিণমুত্তো’তি সাধেতুং ‘‘সব্বোচন্তি’’ ‘‘অজ্ঝো অধী’’তি চ সুত্তিতং, তেসমিধ পচ্চক্খাতভাৱদস্সনত্থমাহ-‘ইদ’মিচ্চাদি, অব্ভক্খানন্তি [অব্ভুগ্গভো] ইমিনাৱ সিদ্ধন্তি ‘‘অব্ভো অভী’’তি চ ন ৱত্তব্বং, ইতি+অস্স ইতি ঠিতে পৰলোপোতি দস্সনত্থং ‘ইতি অস্স পৰলোপো’তি আহ, অন্ৱগমাতিআদীসু নিচ্চং.

৩১. এও

পুত্তা মে+অত্থি, অসন্তো+এত্থাতি পদচ্ছেদো.

৩২. গোস্স

অন্তাদেসত্থোতি ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সা’’তি (১-১৭) বাধকস্স ‘‘টানুবন্ধানেকৱণ্ণা সব্বস্সা’’তি (১-১৯) বাধকেন ‘‘ৱানুবন্ধো’’তি (১-১৮) সুত্তেন অন্তাদেসত্থো, তেনেৱ ৱুত্তং-‘বাধকবাধনত্থোযমাৰম্ভো’তি, অৱৱাদেসে পুব্বসৰলোপে দীঘেচ গৱাস্সং, গৱচ্ছন্তি নিচ্চং. ইদং কথং সিজ্ঝতীতি সম্বন্ধো, ইদন্তি যথৰিৱেচ্চাদিকং, কিং ৱিনা সিজ্ঝতীতি আহ-‘এৱাদিস্সা’তিআদি, এৱস্স আদিএকাৰো এৱাদি, তস্স, ৰিআদেসমন্তৰেনাতি সম্বন্ধো, চসদ্দো অট্ঠানপ্পযুত্তো, ৰস্সৱিধানঞ্চাতি যোজনীযো, কতেপি তস্মিন্তি তস্মিং সুত্তে ৱিহিতে চ, ন সিজ্ঝতীতি এৱাদিস্স ৰিআদেসো ন কতোতি কত্ৱা ৱুত্তং, ভুসং+এৱাতি (পন) ঠিতে মহাৱুত্তিনা এৱাদিস্স ইআদেসে ৰূপসিদ্ধি হোতেৱ, ইধ পন পকাৰন্তৰেন ‘ভুসামিৱে’তি সাধেতুমাহ ‘তম্পি’চ্চাদি.

৩৩. ব্যঞ্জ

ৰস্সদীঘানন্তি সুত্তে অৱুত্তে কথং ৰস্সদীঘানন্তি লভতি উদ্দেসিনোতি আহ-‘দীঘস্সা’তিআদি, দীঘস্সাতি ৰস্সস্সাতি চ ঠানসম্বন্ধে ছট্ঠী, পচ্চাসত্যাতি ঠানসো পচ্চাসত্যা, ইদঞ্চ নিস্সয ৱসেন ৱুত্তং, নিস্সযকৰণমেকো সত্থাগতো ঞাযোতি, ইধ নিচ্চং-ৱীতিনামেতি থুল্লচ্চযং, ইধ ন হোতি-জনো সাযং.

৩৪. সৰ

ঠানসম্বন্ধেতি ঠিতি ঠানং পসঙ্গো, সম্বন্ধনং-সম্বন্ধো, ঠান্যাদেসভাৱলক্খণো ঠানেযোগনিমিত্তভূতো সম্বন্ধো ঠানসম্বন্ধো তস্মিং, দ্ৱে ৰূপানি হোন্তীতি ইমিনা ন সৰূপপ্পধানোতি দস্সিতং হোতীতি সম্বন্ধো, হেতুমাহ-‘বহুৱচননিদ্দেসা’তি, দ্ৱে ৰূপানিহোন্তীত্যাদি ৱচনমিদং [পদমিদং (পোত্থকে)] দস্সেতি ‘‘সৰূপপ্পধানেপি দ্ৱিসদ্দে দ্ৱিসদ্দসামঞ্ঞেন সঙ্খ্যাদ্ৱিসদ্দানুসিট্ঠং নপ্পযুজ্জতে, তস্স (পন) সঙ্খ্যেয্যৱচনসঙ্খ্যাভাৱা একৱচনমেৱ ( ) [(পন) (পোত্থকে)] হোতী’’তি, ইমিনা চ-ত্থপ্পধানো-যং নিদ্দেসো ন সৰূপপ্পধানোতি দস্সেতি, অধিপতিপচ্চযো অধিপতিপ্পচ্চযোতি অনিচ্চং, ইধ ন হোতি ইধ মোদতীতি, তং খণন্তি এত্থ একঙ্গৱিকলং পচ্চুদাহৰণন্তি সৰম্হা পৰত্তাভাৱা ন দ্ৱিত্তং.

৩৫. চতু

তব্বগ্গে ততিযপঠমাতি কস্মা ৱুত্তং চতুত্থ (দুতিয) সদ্দেহি ৱগ্গক্খৰেস্ৱেৱ গয্হমানেসু তথা নিদ্দেসো যুত্তো, ন হি চতুন্নম্পূৰণো চতুত্থো দ্ৱিন্নম্পূৰণো দুতিযোতি অক্খৰাযেৱ ৱুচ্চন্তীতি আসঙ্কিয ‘ৱিনাপী’তিআদিমাহ, অক্খৰে অক্খৰৱিসযে চতুত্থাদি ৱোহাৰো কৰীযমানো ৱগ্গগ্গহণং ৱিনাপি ৱগ্গক্খৰেযেৱ ৰুড়্হো পসিদ্ধোতি সম্বন্ধো, হেতুম্হি ইতিসদ্দো, যতো এৱং, তস্মা কাৰণা ‘তব্বগ্গে ততিযপঠমা’তি ৱুত্তন্তি অধিপ্পাযো, তব্বগ্গেতি চতুত্থদুতিযা যস্মিং, তস্মিংযেৱ ৱগ্গেতি অত্থো, পচ্চাসত্তীতি পতি আপুব্বা ‘সদ-ৱিসৰণগত্যৱসাদনেসু’ইচ্চস্মা ইত্থিযং ভাৱেত্তিম্হি নিপ্ফজ্জতীতি দস্সেতুমাহ-‘পচ্চাসীদন’মিচ্চাদি, যথাযোগ্গন্তি চতুত্থক্খৰে চতুত্থস্স ততিযো দুতিযক্খৰে দুতিযস্স পঠমোতি এৱং যোগ্গমনতিক্কম্ম, ধস্স দভাৱোতি ইমিনাৱ পুব্বস্স ধস্স দত্তমুপলক্খেতি, তথা যসত্থেৰোতি. থেৰোতি এত্থ একাৰো ৱগ্গক্খৰো ন হোতীতি তস্মিং তৱগ্গদুতিযক্খৰস্স তস্স তো পঠমো ন হোতি. পন্থোতি এত্থ তৱগ্গ দুতিযক্খৰেন থকাৰেন তব্বগ্গভূতে নকাৰে সতীপি ন সো তব্বগ্গদুতিযক্খৰোতি ন তস্স পঠমো তো, এত্থ নিগ্ঘোসো নিঘোসোতিআদি অনিচ্চং, দড্ঢো নিট্ঠানন্তি নিচ্চং.

৩৬. ৱিতিস্স

ইতিসদ্দো-নুকৰণং. নিপাতস্স পকতিৱিযা-নুকৰণং ভৱতি, অনুকৰণঞ্চ দ্ৱিধা অসাধুসদ্দৰূপং সাধুসদ্দৰূপন্তি, তেসু ভাৰৱাহকো কোচি তেন পীড়িতো ‘অহো ভাৰো’তি ৱত্তব্বে সত্তিৱেকল্লা ‘অহো বাল’ ইচ্চাহ, তংসমীপৱত্তী ‘কিমযমাহে’তি কেনচি পুট্ঠো সমানো ‘অহো বাল ইচ্চযমাহে’তি ৱদতি, ইধমসাধুসদ্দৰূপং, ইতীতি পন সাধুসদ্দৰূপং, তস্মা ততো-নুকাৰিযেনাত্থেন সাত্থকত্তা ঠানসম্বন্ধে ছট্ঠী.

৩৭. এও

ননু ‘‘ৱিতিস্সেৱে ৱা’’তি (১-৩৬) ৱোত্যনুৱত্তিয অৱণ্ণে এওনং ৱো হোতীতি চ সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং, তথা সতি ‘অৱণ্ণে ক্ৱচি ৱো হোতী’’তি ৱত্তব্বং ‘অহোতি ৱা’তি কস্মা ৱুত্তন্তি চোদনমাসঙ্কিযাহ-‘ওকাৰস্সপি’চ্চাদি, ঠানিভাৱেন নিদ্দিট্ঠত্তাতি ‘‘এওন’’ন্তি (১-৩১) ৱকাৰাদেসস্স ৱিজ্জমানত্তা ৱকাৰাদেসম্পতি পুন ওকাৰো ঠানিভাৱেন নিদ্দিসিতব্বো ন সিযাতি অধিপ্পাযেনাহ, ন নিমিত্তন্তি এওনং ৱকাৰাদেসত্থং অৱণ্ণো কাৰণং ন হোতীতি অত্থো, অঞ্ঞথাতি অৱণ্ণস্স নিমিত্তত্তে, ওকাৰং ন পঠেয্যাতি সম্বন্ধো, মকাৰাগমে’যাচ কমাগতে অগ্গমক্খাযতী’তি, স্ৱে ভৱন্তি ৱিগ্গয্হ তনপ্পচ্চযে তদ্ধিতৱুত্তিযং ৱিভত্তিযা ‘‘একত্থতাযং’’তি (২-১১৯) লোপে অকাৰাদেসে দীঘেচ স্যাদিম্হি স্ৱাতনং দ্ৱিত্তে হিয্যত্তনং. স্ৱাতনন্তিআদীসু নিচ্চং, ইধ নহোতি পৰেচ ন ৱিজানন্তীতি.

৩৮. নিগ্গ

কথ‘মাগমো হোতী’তি ৱুত্তং যদি নিগ্গহীতমাগমো সিযা সুত্তে আগমগ্গহণেন ৱা ভৱিতব্বং ঞ-ম-কাদ্য নুবন্ধৱিসেসেন ৱা ত্যাসঙ্কিযাহ-‘অসতি পি’চ্চাদি, আগমাৱসাযে কাৰণমাহ-‘আদেসত্তাযোগা’তি, আদেসত্তাযোগো কথং ৱিঞ্ঞাযতি চ্চাহ-‘ঠানিনিদ্দেসাভাৱতো’তি, তথা সতি আগমিনিদ্দেসাভাৱা আগমত্তম্পি ন সিযাতি চোদেতি ‘যজ্জেৱ’মিচ্চাদিনা, ন-ইতি চোদনং পটিক্খিপিত্ৱা তস্স আগমত্তমেৱ সাধেতুমাহ-‘তস্সা’তিআদি, তস্সাতি নিগ্গহীতস্স, ৰস্সানুপ্পৱত্তিতো ৰস্সসৰমেৱ অনুগন্ত্ৱা পৱত্তিতো, অযমেৱত্থো ৱুত্তিযম্পি দস্সিতোযেৱাতি ৱত্তুমাহ-‘এতদেৱে’চ্চাদি, পুৰিমা জাতীতি ৱিসেসনসমাসেকতে ৰস্সে চ বিন্দ্ৱাগমো, পৰনিমিত্তস্সানিদ্দিট্ঠত্তা বহুসদ্দে-ন্তস্স বিন্দ্ৱাগমে বহুং, সতিপি পযোগানুসাৰিত্তদীপকস্স ক্ৱচিসদ্দস্সাপি ৱৱত্থিতৱিভাসত্তে ৱাসদ্দস্সাপি তাদিসত্তস্সেৱ পটিপাদকত্ত সভাৱং দস্সেতুং ‘ৱৱত্থিতৱিভাসত্তা ৱাধিকাৰস্সা’তি ৱুত্তিযং ৱুত্তং, ৱৱত্থিতস্স লক্খিযস্স অনুৰোধেন লক্খণপ্পৱত্তিকা ৱিভাসা ৱৱত্থিতৱিভাসা, অভেদেন তু ৱাধিকাৰো ৱৱত্থিত ৱিভাসা, তস্সা ভাৱো ৱৱত্থিতৱিভাসত্তং, তস্মা, ইধ ন হোতি ইধ মোদতি, ইমস্মিং ঠানে আগমত্তপ্পকাসকো ঠানিনিদ্দে সাভাৱা আদেসত্তাযোগসঙ্খাতো কাৰণৱিসেসো সমত্থো, তস্স ভাৱো সামত্থিযং-অত্থবল-মঞ্ঞথানুপপত্তিলক্খণং, সচাতি সো আগমো চ.

৩৯. লোপো

লোপসদ্দস্স ভাৱসাধনমত্তমেৱ সাধেতুমাহ-‘তেনে’চ্চাদি, লোপোতি যদি কম্মসাধনো সিযা তদা তেন সমানাধিকৰণং কত্ৱা উপৰি ‘‘পৰসৰো’’তি সুত্তমাৰভীযেয্যাতি ব্যতিৰেকমাহ ‘ন পৰসৰো’তি, ইধ ন হোতি সঙ্গৰো.

৪০. পৰ

ত্ৱংসি ত্ৱমসীতি ৱিকপ্পো, ইধ ন হোতি তাসাহং.

৪১. ৱগ্গে

ননু ৱগ্গেৱগ্গন্তোতি এত্তকেযেৱ ৱুত্তে যস্মিং (কিস্মি)ঞ্চি ৱগ্গক্খৰে পৰে বিন্দুনো যোকোচি ৱগ্গন্তো অনিযমেন ভৱেয্য তথা সতি অনিট্ঠম্পি সিযাত্যাসঙ্কিয পচ্চাসত্তিং সন্নিস্সাযানিট্ঠ নিৱত্তিন্দস্সেতুমাহ-‘ৱগ্গে ৱগ্গন্তো’তিচ্চাদি, সোৱাতি ৱগ্গন্তোৱ, তস্মিন্তি ৱগ্গক্খৰে.

৪২. যেৱ

ননু সদ্দত্তা ব্যভিচাৰিত্তা এৱস্স তাৱ সদ্দো হোতু, সংযতো, সংহিতোতি সদ্দেকদেসভূতানম্পি সম্ভৱা তেপি গহে তব্বা সিযুন্তি ‘যএৱহি সদ্দেসু’তি যহীনম্পি কথং সদ্দৱোহাৰো কতোতি আহ ‘এৱা’তিআদি, এত্থাযমধিপ্পাযো ‘অব্যভিচাৰিনা ব্যভিচাৰী নিযম্যতে’তি.

৪৩. যেসং

যসদ্দে পুব্বসুত্তেনেৱ সংস্সপ্যাদেসে সিদ্ধে সো ( ) [(তস্স) (পোত্থকে)] য কাৰমত্তেযেৱ পৰে সংস্সেৱ (যথা) সিযাতি সুত্তমিদমাৰদ্ধং.

৪৪. ৱন

ঠানিনমাসিলিস্স গচ্ছতি পৱত্ততীতি আগমো নাম, কো-যমেত্থ ঠানীতি আহ-‘সৰস্সাতি, সুত্তে অনুৱত্তস্স চ অৱিজ্জমানত্তা ‘সৰস্সা’তি কুতো লব্ভতীতি চোদেতি ‘ননু চে’ত্যাদিনা. আগমসুতিযা ৱনাদীনং ঠানিসুতিযা অভাৱেপি সামত্থিযা ব্যঞ্জনস্স ৱা আগমো সিযা সৰস্স ৱা, যদি ব্যঞ্জনস্স ৱা সিযা (ন) ‘‘পদাদীনং ক্ৱচী’’তি (৫-৯২) সুত্তিত মাচৰিযেন, তস্মা তদেৱ ঞাপেতি ‘সৰো যেৱেত্থ ঠানী ভৱিতুমৰহতী’তি. ৱুচ্চতেচ্চাদিনা পৰিহাৰমাহ, নিপুব্বা পদিস্মা অনপ্পচ্চযে ‘‘পদাদীনং ক্ৱচী’’তি যুকঅন্তাৱযৱো ‘‘তৱগ্গৱৰনা’’দিনা (১-৪৮) যে দস্স জো ‘‘ৱগ্গল সেহিতে’’তি (১-৪৯) (যস্স জো) নিপজ্জনং, মানন্তত্যাদীসূতি অধিকাৰাতি ‘‘ক্যো ভাৱকম্মেস্ৱপৰোক্খেসু মানন্তত্যাদীসূ’’তি (৫-১৭) ইতো মানন্তত্যাদীসুতি অধিকাৰা, পচ্চযন্তৰেতি মানন্তত্যাদীতো অঞ্ঞস্মিং পচ্চযে, কচ্চাযনেন ‘অতিপ্পগোখোতাৱা’তি সাধনত্থং ‘‘ক্ৱচি ও ব্যঞ্জনে’’তি ওকাৰাগমো গকাৰাগমো চ সুত্তন্তৰেন ৱিহিতো, তং পকাৰন্তৰেন সাধেতুং ৱুত্তিযং-‘অতিপ্পগো খো তাৱা’তি যং ৱুত্তং তং দস্সেতুং ‘অতিপ্পা’তিআদি ৱুত্তং.

৪৬. ছ

দ্ৱাদযো অট্ঠাৰসন্তা বহুৱচনন্তাতি ‘ছকী’তি ৱত্তব্বে ‘ছা’তি একৱচনং ন যুজ্জতীতি চোদেতি ‘ননুচা’তিআদিনা, পৰিহৰতি নচ্চাদিনা, নেতি ‘ছড়ো’তি অযুত্তো-যং নিদ্দেসো ন হোতীতি অত্থো, ছসদ্দস্স অনুকৰণত্তা ছসদ্দানুকৰণত্তা, হেট্ঠা ৱুত্তসাধুসদ্দৰূপা সাধুসদ্দৰূপমনুকৰণং ৱিভজতি ‘অনুকৰণঞ্চ দুৱিধ’মিচ্চাদিনা, পৰিচ্চত্তো জহিতো অত্থো ৱিধিনিসেধৰূপো যস্স তং পৰিচ্চত্তত্তং, এত্থ পন ছসদ্দেন ছসঙ্খ্যাৱিসেসো পৰিচ্চত্তো, অভিধাযতো হোতীতি ইমিনা ছসদ্দস্স অনুকাৰিযেনাত্থেনাত্থৱন্তত্থমাহ, একৱচনন্তস্স নিদ্দেসো কতো… ছসদ্দৱচনীযস্স ছস্স একত্তা, অনুকাৰিযস্সাতি একাদিনো সঙ্খ্যা সদ্দস্স তদঞ্ঞস্স ৱা যদনুকাৰিযমেকাদিকং তদঞ্ঞং ৱা সদ্দৰূপং তস্স. সঙ্খ্যাদিৱিসেসন্তি একত্তাদিসঙ্খ্যাৱিসেসং তদঞ্ঞং ৱা, ‘‘যোম্হি দ্ৱিন্নং দুৱে দ্ৱে’’তি (২-২১৯) সুত্তে দ্ৱিসদ্দো-নুকাৰিযং দ্ৱিসদ্দৰূপং তব্বচনীযঞ্চ দ্ৱিসঙ্খ্যাৱিসেসম্পৰামসতীতি তব্বাচকং দ্ৱিন্নন্তি বহুৱচনং, অথ ‘ড়ঞি’তি কস্মা ন ৱুত্তং এৱঞ্হি সতি ঞানবন্ধত্তাড়কাৰো আদ্যৱযৱো ভৱিতুমৰহতীতি চোদনম্মনসি নিধায ‘ছসদ্দা’তিআদিমাহ, অন্তাপৱাদেন ৱিধীযমানো ড়কাৰো ছ সদ্দা পৰস্সাদিস্স আগমত্তা…পে… হোতীতি সম্বন্ধো, অন্তাপৱাদেনাতি ইমিনা ‘সৰস্সা’তি ছট্ঠীনিদ্দেসতো ‘‘ছড়ীযন্তস্সা’’তী-মস্স ৱিসযভাৱং দীপেতি, পৰস্সাতি ইমিনা ‘ছা’তি পঞ্চমীনিদ্দেসতো ‘‘পঞ্চমিযং পৰস্সা’’তীমস্স ৱিসযভাৱং, আদিস্সাতি ইমিনা ড়স্সেকৱণ্ণত্তা অন্তাপৱাদেন ‘‘আদিস্সা’’তি সুত্তে ন আদ্যন্তো ৱিযেকোপি সৰোতি সৰস্সাদিস্স পত্তিং দস্সেতি, অযমেত্থাধিপ্পাযো ‘ছা’তি পঞ্চমীনিদ্দেসা ‘‘পঞ্চমিযং পৰস্সা’’তি (১-১৫) পৰস্স সম্পত্তং কাৰিযং একৱণ্ণত্তা ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সা’’তি (১-১৭) অন্তস্স সম্পত্তং ‘‘আদিস্সা’’তি (১-১৬) আদিৱণ্ণস্স পপ্পোতী’’তি. আদিভূতোৱ হোতীতি অসতিপি ঞকাৰে আগমগ্গহণানুৱত্তিযা আগমিনং সৰং অৱিনাসেন্তো তস্স আদ্যৱযৱভূতোৱ হোতীতি অত্থো, লকাৰং কৰোন্তি ‘‘যৱমদনতৰলাচাগমা’’তি সুত্তেন, তন্তি লকাৰকৰণং উভিন্নমৱিসেসৱচনঞ্চ অযুত্ততং দস্সেতি ‘তেসম্পি’চ্চাদিনা, তেসম্পীতি কচ্চাযনানম্পি, অক্খৰসঞ্ঞাযন্তি ‘‘অক্খৰাপাদযো একচত্তালীস’’ন্তি ৱিধীযমানঅক্খৰ সঞ্ঞাযং. অৱিসেসে লড়ানং নানত্তাভাৱে, পাকটো ৱাতি ইমিনা সুতিলিপিভেদস্স পচ্চক্খসিদ্ধতন্দস্সেতি, তত্থ হি সোতৱিঞ্ঞাণৱীথিযা লড়ানং ৱিসুংৱিসুং গহণং সুতি, তংতং দেসৱাসীনং লেখা ৱ ৱত্থানং লিপি, তেসং ভেদো সোতচক্খুৱিঞ্ঞাণগয্হত্তা পচ্চক্খসিদ্ধো, ছড়ভিঞ্ঞাতি ৱিকপ্পেন ড়কাৰাগমপক্খে ৰূপং.

৪৭. তদ

ইস্স অত্তং নিপাতনা, দকাৰো পন ‘‘মযদা সৰে’’তি (১-৪৪), পদন্তৰেনাতিআদীতি ইমিনা অঞ্ঞেন পদেন, সাধূনি ভৱন্তীতি ৱুত্তি পাঠস্স অত্থং ৱত্তুং ‘সাধূনি ভৱন্তীতি নিপাতনতো’তি আহ, তত্থ কাৰণমাহ-‘য’মিচ্চাদি, অপ্পত্তস্স পাপনম্পত্তস্স পটিসেধো চ নিপাতনং, তেসং ইধ পাঠাতি তেসং তথা ইচ্ছন্তানং ইধাতি নিপাতস্স ইমস্মিং তদমিনাদিসুত্তে পাঠা, উদ্ধস্স উদূতি উদ্ধং খমস্সাতি অঞ্ঞপদত্থসমাসে উদ্ধংখ ইতি ঠিতে উদ্ধংসদ্দস্স উদুআদেসো, অস-ভোজনে ইচ্চস্মা ‘‘ক্ৱচণ’ ইতি (৫-৪১) সুত্তেন অণ্পচ্চযে অসসদ্দো নিপ্ফজ্জতীতি আহ-‘পিসিতমসনা’তি ‘‘ক্ৱচণ’’ ইতি মহিযং ৰৱতীতি ঠিতে ইমিনাৱ গণনিপাতনেন সমাসে কতে মযূৰসদ্দো নিপ্ফজ্জতীতি দস্সেতুমাহ ‘মহিসদ্দস্সে’চ্চাদি, অস্স তদমিনাদিগণস্স আগতিগণত্তা এৱমঞ্ঞেপীতি সম্বন্ধো, ৱুত্তন্তি পাঠসেসো. দীঘনিকাযাদীসু পঞ্চসু নিকাযেসূতি–

‘‘দীঘমজ্ঝিমসংযুত্ত, অঙ্গুত্তৰিকখুদ্দকা;

নিকাযা (পঞ্চ) গম্ভীৰা, ধম্মতো অত্থতোচিমে’’তি.

ৱুত্তেসু দীঘাগমাদীসু পঞ্চসু নিকাযেসু, ঞাতব্বাতি ৱণ্ণা গমাদিদ্ৱাৰেন জানিতব্বা, পঞ্চৱিধং পঞ্চপ্পকাৰং নিৰুত্তমুচ্চতেতি সম্বন্ধো, নিব্বচনং নিৰুত্তং, নপুংসকে ভাৱে ত্তো, অত্থকথনৱাক্য পুব্বকমুচ্চাৰণমিচ্চত্থো, তদভিধাযি সত্থমপ্যভিধানে-ভিধেয্যো পচাৰা তদত্থতায ৱা নিৰুত্তমুচ্চতে, ৱুত্তনিৰুত্তি লক্খণেন…পে… ৱেদিতব্বাতি ইমিনা নিৰুত্তসত্থে যে সদ্দা পটিপদং নিপ্ফাদিযন্তি তেসমিদং সামঞ্ঞেন নিপ্ফাদনন্তি দীপেতি, দ্ৱাৰে নিযুত্তো দোৱাৰিকোতি এত্থ ণিকে দকাৰৱকাৰানং মজ্ঝে ওকাৰাগমো, হিংসিস্মাতি ‘হিংস-হিংসায’ মিচ্চস্মা, অপ্পচ্চযেতি ‘‘সাৱকাৰকেস্ৱ ঘণ্ঘকা’’তি (৫-৪৪) অপ্পচ্চযে, নিজকোতি এত্থ জকাৰস্স যকাৰে নিযকো. অথ ৱণ্ণৱিকাৰোতি ৱুত্তত্তা জৱণ্ণস্স যাদেসে নিযকাদযো তাৱ সিজ্ঝন্তু, সুসানাদযো কথং ছৱপদাদিৱিকাৰত্তা সুসানাদীনন্তি আহ ‘পদৱিকাৰোপি’চ্চাদি. অঞ্ঞথা ৱণ্ণসমুদাযাদেসস্স ৱিসুংগহণে ছব্বিতোপত্তিযা ‘পঞ্চৱিধং নিৰুত্ত’ন্তি সঙ্খ্যানিযমো ন যুজ্জেয্যাতি ভাৱো. যোগো সম্বন্ধো, তথাহিচ্চাদিনা ধাতুস্স অত্থাতিসযেন যোগম্পাকটীকৰোতি, ৰৱনকিৰিযাতি সম্বন্ধোতি কেকাযিতান্যসদ্দনকিৰিযাভিসম্বন্ধো. মযূৰোতি এত্থ ৰৱতি মযূৰৰাৱে এৱ ৱত্ততে, ন সামঞ্ঞেন ৰৱনকিৰিযামত্তেতি ভাৱো.

৪৮. তৱ

ৱণ্ণমত্তস্সে ৱাতি ৱণ্ণসামঞ্ঞস্সেৱ, মত্তসদ্দো এত্থ সামঞ্ঞ ৱচনো. যকাৰস্সচ চাদেসোতি সম্বন্ধো, দযকাৰানং জত্তন্তিস্স ইমিনা, যস্স ‘‘ৱগ্গলসেহি তে’’তি (১-৪৯) জত্তং, অত্তানমধিকিচ্চ পৱত্তন্তি অত্থে অসঙ্খ্যসমাসো.

৪৯. ৱগ্গ

যন্তং সদ্দানং নিচ্চসম্বন্ধিত্তেপি পক্কন্তৱিসযত্তা তংসদ্দো যংসদ্দং নাপেক্খতেত্যাহ-‘তেতি অনন্তৰ’ইচ্চাদি, তং সদ্দো হি পক্কন্ত ৱিসযো তথা পসিদ্ধৱিসযো অনুভূতৱিসযো চ যংসদ্দং নাপেক্খতে, যথা চেসো যংসদ্দন্না পেক্খতে, তং সব্বং মহাসামিনাধিকাযং সুবোধালঙ্কাৰটীকাযং–

মুনিন্দচন্দসঞ্জাত, হাসচন্দনলিম্পিতা;

পল্লৱাধৱলাতস্সে, ৱেকো নাধৰপল্লৱোতি (১২২).

এতিস্সা গাথায অম্হেহি ৱিত্থাৰিতনযেন গহেতব্বং, যথা ৰহন্তি সকম্মাকম্মধাতূনমনুৰূপং.

৫০. ৱেৱা

কিঞ্চাপীদং [ইদংকিঞ্চাপি (পোত্থকে)] ৱিকপ্পনত্থং কতন্তি হেট্ঠিমেন নি(ন্নান)ত্তং ৱিঞ্ঞাযতি, তথাপি ইমিনা ৱাকাৰেন ৱিকপ্পোৱ, হেট্ঠিমে পন ক্ৱচাধিকাৰা হকাৰন্তধাতুতো ধ্যণ্পচ্চযে মেহ্যং, দোহ্যং সিনেহ্যং, লেহ্যন্তিপি ভৱত্ৱেৱ.

৫৩. সংযো

ৱত্তুনো-ত্তপ্পধানত্তমত্তৱচসীতি নিযতাৱযৱৱাচিনো উপাদানাতি ৱুত্তমনেকত্থত্তেপ্যাদিসদ্দস্স, আদিযতীত্যাদীতি কম্মসা ধনোচাযমাদিসদ্দো, সোযমত্থো সুমঙ্গলপ্পসাদনিযা খুদ্দসিক্খা টীকায‘আদিতো উপসম্পন্না’তি এত্থ অম্হেহি ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো, সংযুজ্জতীতি সংযোগো-একত্ৰাৱট্ঠিতব্যঞ্জনা.

৫৪. ৱিচ্ছা

যংৱত্ততেতি ৱুত্তিৱচনং নিক্খিপিত্ৱা তস্স অত্থং ৱত্তুমাৰভতে ‘সম্ভৱাপেক্খাযে’চ্চাদি, যংৱত্ততেতি চ সুত্তে অৱিজ্জমানেপি গম্মমানত্থস্স সদ্দস্স পযোগম্পতি কামচাৰোতি ৱুত্তিযং ৱুত্তং, যসদ্দস্সানিযমত্থৱুত্তিত্তেপি পদৱাক্যতো নাঞ্ঞং সম্ভৱতি ৱিচ্ছাযমাভিক্খঞ্ঞে চ ৱত্তমানন্তি আহ ‘সম্ভৱাপেক্খাযপদং ৱাক্যংৱা’তি, সম্ভৱতীতি সম্ভৱো-পদং ৱাক্যং ৱা, তস্মিং অপেক্খায পদং ৱাক্যং ৱা ৱত্ততেতি সম্বন্ধো, ৱত্ততেতি ৱিচ্ছাযমাভিঞ্ঞে চাত্থে ৱত্ততে, ননু পদস্স ৱাক্যস্স ৱা ৱিসুংযেৱ দব্বাদযো অত্থা, তং কথমিদ মেতস্মিং ৱত্তুধম্মে কিৰিযাধম্মে চ ৱিচ্ছাভিক্খঞ্ঞত্থে ৱত্ততেতি অনুযোগং সন্ধাযাহ-‘ৱিসযভাৱেনা’তিআদি, ৱিচ্ছায ৱত্তুধম্মস্স কিৰিযাধম্মস্স চাভিক্খঞ্ঞস্স ৱিসযো পদং ৱাক্যং ৱা… অনঞ্ঞত্থৱুত্তিৱসেন তত্থপ্পৱত্তিযা, তং ৱসেনচ, অভিধাযকত্তেন চেতি গোচৰত্তেন পকাসকত্তেন চাতি অত্থো, যংৱত্ততেতি অজ্ঝাহটস্স যন্তি পঠমন্তস্স ৱিভত্তিৱিপৰিণামং দস্সেতি (তস্সাতি) আদিনা, ইমিনা ইদং দীপেতি ‘‘যজ্জপি ‘ৱিচ্ছাভিক্খঞ্ঞেস্ৱি’ ত্যত্ৰ ছট্ঠীনোচ্চাৰীযতে, তথাপি ছট্ঠীপসিদ্ধি হোতেৱ, কথং দ্ৱে ইচ্চাদেসনিদ্দেসা আদেসো চ সম্বন্ধীনমপেক্খতে, ‘ৱিচ্ছাভিক্খঞ্ঞেসূ’তি চাত্থনিদ্দেসো, ন চাত্থস্সাদেসেন সম্বন্ধো উপপজ্জতে, তস্মা ৱিচ্ছাভিক্খঞ্ঞেসু যং পদং ৱাক্যং ৱা ৱত্ততে তস্স দ্ৱে ভৱন্তিচ্চেৱং ছট্ঠীযত্থো সক্কা ৱত্তু’’ন্তি, দ্ৱে ৰূপানি হোন্তীতি দস্সিতং হোতীতি সম্বন্ধো, সদ্দৰূপে সঙ্খ্যয্যেতি দুতিযা বহুৱচনন্তং পটিপাদযমানোতি এত্থ পটিপাদনকিৰিযায সম্বন্ধেনোপদিট্ঠং, ‘‘ৱাক্যন্তৰট্ঠোপি সদ্দো তদঞ্ঞস্মিম্পি সম্বন্ধমুপযাতী’’তি দ্ৱিসদ্দোতি ইদং উপৰি ৱাক্যদ্ৱযেপ্যুপযুজ্জতি ‘দ্ৱিসদ্দো ৱুত্তো, দ্ৱিসদ্দো ন সৰূপপ্পধানো’তি, অথ সৰূপপ্পধানো কস্মা ন ৱুত্তোতি আহ-‘বহুৱচনেন নিদ্দেসা’তি, অথ দ্ৱেতি সামঞ্ঞেন ৱুত্তত্তা পদৱাক্যানং ঠানে দ্ৱিব্বচনং ৱা সিযা, তানেৱা ৱত্তন্তীতি দ্ৱিপ্পযোগো ৱা, তথা সতি ‘যংৱত্ততে তস্সা’তি কস্মা পঠমমেৱ নিস্সায ৱুত্তিযং ৱিৱৰণং কতন্তি আহ-‘এৱঞ্চা’তিআদি, ইদানি দ্ৱিপ্পযোগপক্খস্স সদোসত্তা অগহিতভাৱং দস্সেতুমাহ-‘যদাত্ৱি’ ত্যাদি, তুসদ্দো পুব্বস্মা পক্খা ৱিসেসস্স পদস্সকো [ৱিসেসনত্থো (পোত্থকে)], তত্থ হি দ্ৱে [দ্ৱেৰূপ (পোত্থকে)] সদ্দৰূপান্যাদিসীযন্তে, ইহ তু সোৱ সদ্দো দ্ৱিৰাৱত্ততে, আৱুত্তী সঙ্খ্যেয্যাতি এৱং মঞ্ঞতে ‘‘দ্ৱিসদ্দো-যং ‘‘আদসহি সঙ্খ্যা সঙ্খ্যেয্যে ৱত্তন্তে’’তি ৱচনতো সঙ্খ্যেয্যৱচনো, তস্মেহ সঙ্খ্যেয্যং সদ্দৰূপং ৱা সিযা আৱুত্তি ৱা, ইচ্চপি নিদ্দেসো তদুভযমপেক্খিয নপুংসকলিঙ্গেন ৱা সিযা ইত্থিলিঙ্গেন ৱা, তত্থ যদা নপুংসকলিঙ্গেন নিদ্দেসো, তদা সদ্দৰূপানি সঙ্খ্যেয্যানি ভৱন্তি, যদা তু ইত্থিলিঙ্গেন, তদা সদ্দস্সাৱুত্তী উচ্চাৰণলক্খণা কিৰিযা সঙ্খ্যেযা ভৱন্তি, ততো চেত্থ আৱুত্তীঅপি সঙ্খ্যেযা হোন্তী’’তি, তদা দ্ৱিপ্পযোগো দ্ৱিব্বৱচনন্তি এস পক্খোতি অযমেত্থ ভাৱো’’ যদা দ্ৱে আৱুত্তিযো ৱিধীযন্তে তদা দ্ৱিপ্পযোগো দ্ৱিব্বচনন্তে সোপেক্খো, (অত্ৰ ঠান্যাদেসভাৱো নত্থি) [নতুট্ঠানে দ্ৱিব্বচনপক্খো (পোত্থকে)] আৱুত্তি হি কিৰিযা, তস্সা চেহ সদ্দো সাধনং, ন চ কিৰিযায সাধনস্স চ ঠান্যাদেসভাৱো উপপজ্জতে, তস্মা যদাৱুত্তী ৱিধীযন্তে, তদা দিপ্পযোগো দ্ৱিব্বচনন্তে-সো পক্খো ভৱতী’’তি, অযম্পি পক্খো পাণিনীযেহি পৰিগ্গহীতো, তদযুত্তং দোসদুট্ঠত্তাতি সন্দস্সযমাহ-‘সো পনে’ত্যাদি, তে হি দুতিযম্পি পক্খমব্ভুপগম্ম উপচাৰমত্ততো ভেদো, ৱত্থুতোত্ৱভেদো ৱাতি পোনোপুঞ্ঞেন তং সাধেন্তি. কথম্পন সদোসত্তং যেনাযং ন গহিতোত্যাহ- ‘তথাহি’চ্চাদি, ণ্যো নসিযাতি ‘‘তস্স ভাৱকম্মেসু ত্ত তা ত্তন ণ্য ণেয্য ণিয ণিযা’’তি (৪-৫৯) ভাৱে ৱিধীযমানো ণ্যো দ্ৱিপ্পযোগপক্খে সদ্দভেদসব্ভাৱা পুন পুনেতি সমুদাযসভাৱতো পুনপুন ভাৱোতি অত্থে পুনপুন সমুদাযতো ন ভৱেয্যাতি অত্থো, ন কেৱলং ণ্যোৱ, অথ খো একপদন্তোগধানং সৰানং সৰানমাদিভূতস্সুকাৰস্স ভৱন্তো ওকাৰোপি ‘‘সৰানমাদিস্সা যুৱণ্ণস্সা এও ণানুবন্ধে’’তি (৪-১২৪) ন সিযা, ‘‘মনাদ্যাপাদীনমোমযে চ ‘‘ইতি (৩-৫৯) ওকাৰো পন পক্খদ্ৱযেপি হোতেৱ… উত্তৰপদস্স নিমিত্তভাৱেন গহিতত্তা, পুব্বপক্খেপি হি দ্ৱে সদ্দৰূপান্যেৱাদিসীযন্তেতি হোতেৱ পদ ভেদো, ৱক্খতি হি ‘সতীপি অত্তগতে ভেদে’তি. ননু আৱুত্তিধম্মভেদ সদ্দস্সুপচৰিতো ভেদো, সৰূপতো ত্ৱভেদোৱ, অঞ্ঞথা আৱুত্তিযেৱ ন সিযা, একস্স হি ৱত্থুনো আৱুত্তি হোতিচ্চাহ‘নান্তৰেনে’চ্চাদি, অঞ্ঞথেতি উপচৰিতো ভেদো ন সভাৱতোতি চে, কাৰিযম্ভৱতীতি এৱি ন সক্কা ৱত্তুন্তি সম্বন্ধো, সভাৱতো ত্ৱভেদো ৱাতি উপচাৰাভাৱেন ৱত্থুতো ৱিজ্জমানভেদমৱধাৰযতি, অঞ্ঞথাতি যদি ভেদো সিযা, আৱুত্তিযেৱ ন সিযাতি এত্থাযমধিপ্পাযো ‘‘যদি সভাৱতোৱ ভেদো ভিন্নস্স পন কথমাৱুত্তি সিযা’’তি, ঠানিসদিসত্তাতি ‘‘ঠানীৱিযাদেসো’’তি পৰিভাসমুপলক্খেতি.

কিৰিযাযাতিআদীসু সহত্থে ততিযা… কিৰিযাদীহি দব্বাদ্যত্থানং ৱত্তু [কত্তু] ব্যাপনিচ্ছাপৱত্তিতো, দেসাদীতি ( ) [(হি) (পোত্থকে)] আদিসদ্দেন কালাৱত্থাদিং সঙ্গণ্হাতি, নানাকাৰযুত্তমেৱ ভিন্নং নাম হোতীতি আহ-‘অনেকপ্পকাৰযুত্তে’তি, বহুৱচননিদ্দেসতো ৱুত্তং হোতীতি সম্বন্ধো, তেনাতি যেন বহুৱচননিদ্দেসেন সকিং ব্যাপনিচ্ছা জোতীযতি তেন কৰণভূতেন হেতুভূতেন ৱা, কমেন ব্যাপিতুমিচ্ছাযং জাতিআদীনঞ্চ ব্যাপিতুমিচ্ছাযন্তি সম্বন্ধো, তত্থ অযঞ্চ গামো ৰমণীযো অযঞ্চ গামো ৰমণীযোতি কমেন ব্যাপিতুমিচ্ছা, এত্থ কিঞ্চাপি ৰমণীযগুণেন গামদব্বযোগো অত্থি, তথাপি গামানং গুণেন যোগো, সব্বো গামো ৰমণীযোতি বাহুল্লেন, নত্থি সাকল্লেন [কমেন (পোত্থকে)] ব্যাপিতুমিট্ঠত্তন্তি সকলব্যাপনিচ্ছাযাভাৱোতি ন দ্ৱিব্বচনং, এৱমুপৰি যোজেত্ৱা অত্থো দট্ঠব্বো, সম্পন্নো যৱোতি সম্পন্নগুণেন যৱজাতিযা ব্যাপিতুমিচ্ছা, একত্থা জাতি, অনেকত্থ নিস্সযা ৱিচ্ছা [একত্থাজাতি, একমত্থং ঞাপযিস্সামীতি জাতিসদ্দো পযুজ্জতে অনে কত্থনিস্সযাচ ৱিচ্ছা, অনেকত্থং সঞ্ঞাপযিস্সামীতি ৱিচ্ছাপযুজ্জতে-তি মহাভস্সে], সোভনং ধৱখদিৰন্তি সোভনগুণেন ধৱাদিদব্বানং ব্যাপিতুমিচ্ছা, অত্থসদ্দেনেত্থ দব্বাদযো ৱত্তুমিট্ঠাতি আহ-‘দব্বগুণকিৰিযালক্খণে’তি, ৱিসদ্দো পনেত্থ ব্যাপনত্থোতি আহ-‘ব্যাপিতুং সম্বন্ধিতু’ন্তি, সাতি ৱিচ্ছা, ৱত্তুধম্মোতি ‘ৰুক্খংৰুক্খ’মিচ্চাদিকং যো ৱদতি, তস্স ৱত্তুনো ধম্মো… ইচ্ছালক্খণস্স ধম্মস্স তপ্পটিবদ্ধত্তা, সদ্দোতি ৰুক্খমিচ্চাদিকো, তস্স সদ্দস্স যং ৰূপং অত্ত ভাৱো, তমেৱ পচ্চাসত্যা ‘‘সুতানুমিতেসু সুতসম্বন্ধোৱ বলৱা’’তি ৱিচ্ছা ভিক্খঞ্ঞেসু ৱত্তমানস্স সুতস্সেৱ তস্স ৰূপস্স পচ্চাসন্নভাৱতো দ্ৱিসঙ্খ্যা যুত্তং দ্ৱিসঙ্খাতায সঙ্খ্যায ‘ৰুক্খং ৰুক্খ’মিচ্চেৱং যুত্তং অতিদিসীযতে সুত্তে দ্ৱেইচ্চনেন, দ্ৱিব্বচনস্সেৱ [দ্ৱিব্বচনমেৱ (পোত্থকে)] হি দ্ৱিসঙ্খ্যাযুত্ততা, অথ কতমেকৱচনন্তস্স দ্ৱিব্বচনং, তথাহি সব্বেযেৱেতেত্থ ৱিচ্ছাযং দ্ৱিত্তেহ্যভিধযন্তেতি বহত্তা বহুৱচনং পপ্পোতি, একৱচনন্তু ন সিজ্ঝতি ‘ৰুক্খং ৰুক্খং সিঞ্চতী’তি একত্থাভিধানভিন্নসব্বৰুক্খপ্পতীতীতি কথমেকৱচনন্তস্স দ্ৱিব্বৱচনন্তী আসঙ্কিযাহ-‘তত্থে’চ্চাদি, অত্থসামত্থিযাতি ‘বহুৱচনন্তপ্পযোগেহি’চ্চাদিনা ৱক্খমাননযেন বহুৱচনন্তপ্পযোগেনেৱ ৱিচ্ছাত্থজোতনতো ন তত্থ দ্ৱীব্বচনং সিযা, ভৱিতব্বঞ্চ দ্ৱিব্বচনে (ন, এ) কৱচনত্তমন্তৰেন ন চাত্থি দ্ৱিব্বচনাৱকা সোতি পতীতি বলাৱগতো যো-ত্থো, তস্স অত্থস্স অঞ্ঞথানুপপত্তিলক্খণং সামত্থিযং অত্থসামত্থিযং, অত্থসামত্থিযা একৱচনন্তস্স দ্ৱীব্বচনন্তি সম্বন্ধা, কিৰিযাদিযোগন্তি কিৰিযাগুণাদি সম্বন্ধো, মন্ত্ৱাতি ব্যাপিতুমিচ্ছাযন্তীমস্স পুব্বকিৰিযাৱচনং, অভিসংহৰিত্ৱাতি একতোকত্ৱা. সদ্দস্স তাদিসত্থপচ্চাযকত্তে সামত্থিযং সদ্দসত্তি [সদ্দস্স]. যুগপদাধিকৰণতাযং সহৱচনিচ্ছাযং বহুৱচনপ্পৱত্তিযেৱ, ন তত্থ দ্ৱিব্বচনন্তি দস্সেতুমাহ-‘অতোযেৱে’চ্চাদি, অতো যেৱাতি বহুৱচনন্তস্স সদ্দসত্তিযা ৱিচ্ছাজোতনতো দ্ৱিব্বচনাভাৱাযেৱ, এৱমঞ্ঞতে- ‘ইধ পন যোগপজ্জং দুৱিধং সদ্দযোগপজ্জং অত্থযোগপজ্জঞ্চ, তত্থ কিঞ্চি সাত্থকানং সদ্দযোগপজ্জমত্থযোগ পজ্জং ন সম্ভৱতীতি, যুগপদি অধিকৰণং ধৱাদি অত্থো যস্স সোধৱখদিৰপলাসসদ্দো যুগপদাধিকৰণো, তস্স ভাৱো তথা, তস্সঞ্চ সতি, সদ্দযোগপজ্জমন্তৰেন ভিন্নত্থানমেকসদ্দৱচনীযান মেকতো পপত্তি অত্থযোগপজ্জং, তং সহৱচনিচ্ছাযন্তি ইমিনা দস্সিতন্তি তস্সং সহৱচনিচ্ছাযঞ্চ সতি, সোভনা ধৱখদিৰপলাসা সোভনা ৰুক্খাতি সোভনগুণযোগেপি বহুৱচনেনেৱ ৱিচ্ছাজোতনতো দ্ৱিব্বচনাভাৱোতি, সোভনং ধৱখদিৰন্তি পন সতীপি সদ্দযোগপজ্জে সমাহাৰত্তা নত্থত্থযোগপজ্জ [নাত্ৱযাগপজ্জ (পোত্থকে)] ন্তি একৱচনন্তত্তা দ্ৱিত্তপ্পসঙ্গেপি সোভনং ধৱখদিৰন্তি সদ্দানং সকিং ব্যাপনিচ্ছাযাভাৱা ন দ্ৱিব্বচনন্তি হেট্ঠা ৱুত্তং.

ৱাত্তিককাৰেন ‘‘আনুপুব্বিযে দ্ৱে ভৱন্তীতি ৱত্তব্ব’’ন্তি (৮-১-১-ৱা) ৱুত্তং, তদাহ-‘আনুপুব্বিযেপি’চ্চাদিনা, অত্থেৱানুপুব্বিযেপি ৱিচ্ছা ততোৱ দ্ৱিত্তন্তি পটিপাদয ‘মানুপুব্বিয’মিচ্চাদিনা ‘অত্থিযেৱেচ্চাদিনো ৱুত্তিৱাক্যস্স ৱিৱৰণমাহ. গামজাতিযা তুল্যজাতিযানং দিসা দেসাদিভেদেন ভিন্নানমিৱ গামানং, ন এত্থ ৱিচ্ছা, মূলমগ্গং ৱা হি মুখ্য মেকমেৱ… হেট্ঠুদ্ধভাগন্তৰাভাৱেনেকত্তা, যেনুপৰিযধো ভাগাপেক্খায কতমূলগ্গব্যপদেসেন ভিন্নজাতিযা মূলগ্গভাগা, তে ভিন্নজাতিযা, ন চ ভিন্নজাতিযানং ৱিচ্ছা হোতি, ন হি গোগোতি ৱুত্তে (ৱাহীক)গতা ৱিচ্ছাৱগম্যতেতি আচৰিযজিনিন্দবুদ্ধিনা আনুপুব্বিযে ৱিচ্ছাযাভাৱং পটিপাদিতং, তং ৱিঘটযিতুং ‘যদি হি’চ্চাদিনা যং ৱুত্তিযং ৱুত্তং, তং ৱিপঞ্চিতুমাহ- ‘যথে’চ্চাদি, নসন্নিৱিট্ঠোতি ন পতিট্ঠিতো, নত্থীতি ৱুত্তং হোতি, যস্সূপৰিভাগো অত্থি তম্পি মূলন্তি মূল ব্যপদেসস্সাপেক্খা কতত্তমাহ, উভযন্তি মূলমগ্গঞ্চ, তথা অঞ্ঞেপি মূলগ্গভাগাতি ইমিনা মূলগ্গভেদানং হেট্ঠা ৱিয গহণে সতি বহুত্তমাহ, পুব্বকথিতেনাতি ‘ৰুক্খাদীনং বাহুল্লেনা’তিআদিনা পুব্বে ৱুত্তনযেন, ইদং ৱুত্তং হোতি ‘‘মূলাদীনং বাহুল্লেন থূলাদি গুণযোগম্মন্ত্ৱা সত্তমীৱিভত্তিযুত্তেন মূলাদিসদ্দসহিতেন সব্ব সদ্দেন মূলাদিকমত্থমভিসংহৰিত্ৱা সব্বস্মিং মূলে থূলা সব্বস্মিং অগ্গে সুখুমাতি এৱং (ৱত্তুনো) ব্যাপিতুমিচ্ছাযমেকৱচনন্তস্স ৱিচ্ছাযন্ত্ৱেৱ দ্ৱিব্বচন’’ন্তি.

জেট্ঠানং ৱিচ্ছাসম্ভৱে সব্বকনিট্ঠস্স জেট্ঠত্তাভাৱানুপ্পৱেসো ন সিযাতি আনুপুব্বিযমত্তৱচনিচ্ছাযং তেনেৱ দ্ৱিত্তমভিহিতং ‘জেট্ঠং জেট্ঠমনুপ্পৱেসযা’তি তেনেৱাচৰিযেন, তদধুনা ৱিঘটীযতি ‘জেট্ঠ’ মিচ্চাদিনা, কনিট্ঠোপি পৱেসীযতীতি কনিট্ঠস্সপি ৱিচ্ছাসম্ভৱমাহ, তত্থ কাৰণমাহ-‘যথেৱ হি’চ্চাদি, পৰস্সাতি মজ্ঝিমস্সাতি এত্থ ৱিসেসনং, কনিট্ঠস্সাপি জেট্ঠব্যপদেসোতি সম্বন্ধো, যথাৱুত্তমেৱ সমত্থেতি ‘ৱত্তিচ্ছানিবন্ধনে হি’চ্চাদিনা, ৱত্তিচ্ছাদিবন্ধনেতি ৱত্তুনো ইচ্ছা নিবন্ধনং কাৰণমস্সাতি সমাসো, ৱত্থুসভাৱে ৱত্থু তত্থে, অভিনিৱেসো পৱত্তি, নাভিসম্ভুণাতি ন পপ্পোতি.

‘‘সকত্থে ৱধাৰিযমানে নেকস্মিং দ্ৱে ভৱন্তীতি ৱত্তব্ব’’ন্তি (৮-১-১২-ৱা) ৱাত্তিককাৰেন ৱুত্তং, তদাহ ‘সকত্থে’ইচ্চাদি, অত্থপ্পকাৰণাদ্যনপেক্খস্স পদস্স অত্থে সকত্থে অৱধাৰিযমানে এত্তকমেৱেতি গম্মমানে অনেকস্মিং দিয্যমানে দ্ৱিব্বচনমিট্ঠং মতং পাণিনিযানন্তি অত্থো, অযম্পনেসমধিপ্পাযো ‘মাসকং মাসকং ইমম্হা কহাপণা ভৱন্তানং দ্ৱিন্নং দেহী ত্যত্ৰ দ্ৱে এৱ মাসা দাতুমিচ্ছিতা, কহাপণং নাম–

চত্তাৰো ৱিহযো গুঞ্জা, দ্ৱেগুঞ্জা মাসকো ভৱে;

দ্ৱে অক্খাৱ মাসকাপঞ্চ,ক্খানং ধৰণমট্ঠকংতি.

ৱুত্তৱিধিনানেকমাসকসমুদাযো, তত্থ ন সব্বে কহাপণ সম্বন্ধিনো মাসা দানকিৰিযায ব্যাপিতা, দ্ৱেযেৱাতি নেত্থত্থ ৱিচ্ছাতি যথাৱুত্তৱত্তব্বেন দ্ৱিব্বচন’’ন্তি, তং দস্সেত্ৱাতি তং দ্ৱিব্বচনোদাহৰণং দস্সেত্ৱা, পটিপাদযিতুং ৱিচ্ছাযমেৱ দ্ৱিত্তং দস্সেতুং… মাসকং মাসকমিচ্চাদোত্ৱযমধিপ্পাযো-‘‘দেহীতি দানকিৰিযায মাস্স ব্যাপিতুমিট্ঠাতি ৱিচ্ছাযমেৱেত্থ দ্ৱিব্বচনং, তথাহ্যতো দ্ৱিৰুত্তা ৱিচ্ছাৱ গম্যতে’’তি, সদ্দন্তৰতোচ্চাদিকং কিমাসঙ্কিয ৱুত্তন্তি আহ‘দেহী’তিআদি, অৱধাৰণে পতীযমানেতি কহাপণসম্বন্ধিনি বহুম্হি মাসকসমুদাযে মাসকদ্ৱযনিচ্ছযে ৱিঞ্ঞাযমানে সতি, অৱিসেসেন সামঞ্ঞেন মাসানং দেহীতি দানকিৰিযায ব্যাপনা ভাৱাতি সম্বন্ধো, সদ্দন্তৰতোচ্চাদিনো সাধিপ্পাযমত্থমভিধাতুমাৰভতে ‘পদেনে’চ্চাদি, এত্থ পদেনাতি মাসকমিচ্চনেন পদেন, ইমম্হা কহাপণাতি ইদমেত্থ সদ্দন্তৰং, কতাভিসঙ্খৰণস্সাতি মাসকং মাসকমিচ্চেৱং নিপ্ফাদিতস্স, সদ্দন্তৰতোতি ইমিনা পদন্তৰযোগো গহিতোতি আহ-‘পদন্তৰেন যোগতো’তি অযমেত্থাধিপ্পাযো ‘‘দ্ৱিত্তকৰণকালে সদ্দন্তৰৱচনীযস্সত্থস্সানপেক্খিতত্তা মাসকংমাসকন্তি অৱিসেসেন মাসকৱিচ্ছাযং দ্ৱিত্তং, তদনু পন ইমম্হা কহাপণাতিসদ্দন্তৰসম্বন্ধে সতি যদি কহাপণসম্বন্ধ্য ন ৱসেসমাসকৱিচ্ছা পৰিগ্গয্হতি তদা ইমস্স কহাপণস্সাতি ছট্ঠিযা ভৱিতব্বং, ইমম্হা কহাপণাতি পন অৱধিপঞ্চমীনিদ্দেসতো কহাপণতো দ্ৱযমেৱ গহেত্ৱা ভৱন্তানং দ্ৱিন্নং দেহীতি ইমম্হা কহাপণাতি সদ্দন্তৰতোৱধাৰণং গম্যতে’’তি.