সৰলোপাদি ৱণ্ণনা
২৬. সৰো
আধাৰৱিসেসাপস্সযনন্তি ওপসিলেসিকাধাৰৱিসেসস্স নিস্সযনং, ওপসিলেসিকাধাৰং ৱিনা আধাৰন্তৰে গহিতে সতি ৱচনন্তৰং সুত্তন্তৰং ৱিনা ব্যৱহিতনিৱত্তি কাতুং ন চ সক্কাতি সম্বন্ধো, কেচীতি বুদ্ধপ্পিযাচৰিযাদযো দস্সেতি, তে হি যদি ৱণ্ণেন কালেন ৱা ব্যৱধানেপি সন্ধি ভৱেয্য তদা সৰেতি নিমিত্তস্সো পাদানং নিৰত্থকং ভৱেয্যাতি সৰেতি নিমিত্তোপাদানসামত্থিযেনানেন ৱণ্ণাদিব্যৱধানে নো সন্ধীতি মঞ্ঞমানা ‘নিমিত্তো’চ্চাদিকং ৱাক্যমাহু, তদযুত্তন্তি তেহি’নিমিত্তো’চ্চাদিনা যং ৱুত্তং, তং অযুত্তন্তি অত্থো, অযুত্তত্তে কাৰণং ব্যভিচাৰসব্ভাৱেন সামত্থিযাভাৱোযেৱাতি ব্যভিচাৰন্দস্সেত্ৱা সামত্থিযাভাৱন্দস্সেতুমাহ-‘অৱসানে,চ্চাদি, কাৰিযাভাৱেপীতি এত্থ ন কেৱলং ‘ইদমেৱ সচ্চং, সুমনা ভৱন্তু অথোপি’ত্যাদো ৱণ্ণকালব্যৱধানেযেৱ, অথ খো ‘এতে ন সচ্চেন সুৱত্থি হোতূ’ত্যাদো অৱসানে ‘পমাদো মচ্চুনো পদং’ ত্যাদো অন্ত বিন্দু সঙ্খাতনিমিত্তন্তৰে ৱা কাৰিযাভাৱেপি নিমিত্তো পাদানস্স সাত্থকতোতি অপিসদ্দস্সত্থো, সাত্থকতোতি ভাৱপ্পচ্চযলোপেন ভাৱপ্পধানৱসেন ৱা ৱুত্তং, সাত্থকত্ততোতি ৱুত্তং হোতি, অঞ্ঞথা নিমিত্তোপাদানমেৱ সাত্থকং নামাতি ‘নিমিত্তো পাদানস্স সাত্থকতো’তি ন যুজ্জতি, অযমেত্থাধিপ্পাযো ‘অৱসানে নিমিন্তৰে ৱা কাৰিযাভাৱেন ব্যভিচাৰসব্ভাৱা অঞ্ঞথানুপপত্তিলক্খণং সামত্থিযং নত্থি, নিমিত্তন্তুব্যৱধানেপি চত্থি, যথা’দাৰুনিমিত্তং ৱনোপসঙ্কমন’ন্তি তস্মা ৱণ্ণকালব্যৱধানেপি সৰেতি নিমিত্তে সতি লোপকাৰিযং পপ্পোতে ৱা’তি. লুপ্পতীতি ‘তত্ৰিমে’চ্চাদিনা কথনকালে ন দিস্সতীতি অত্থো, অদস্সনমত্তমেৱ হি লোপো, অঞ্ঞথা ‘তত্ৰা’দিসদ্দৰূপাভাৱপ্পত্তিযা অত্থপ্পতীতি কাৰিত্তমেসং ন সিযাতি, পঠমায নিদ্দিট্ঠো… ৱুত্তত্তা কম্মস্স, সৰস্সাতি ৱদেয্য… ভাৱে খাদিপ্পচ্চযেন অৱুত্তকম্মত্তা, ইহাতি ইমিনা সত্থন্তৰে ভাৱসাধনৱসেন গহণং ৱিভাৱেতি, গন্থ লাঘৱো… সৰস্স লোপোতি ৱা লোপং পপ্পোতীতি ৱা অৱত্তব্বত্তা, সৰোতি পঠমায নিদ্দিট্ঠত্তা সৰো লোপো নাম হোতীতি সঙ্কাপি সিযাতি আহ-‘ন চে’চ্চাদি, ইহাতি ইমস্মিং সুত্তে, হোন্তিচ্চাদোপি পুব্বসৰলোপে হন্তিচ্চাদিকম্পি সিযাত্যাসঙ্কিযাহ-‘সোচে’চ্চাদি, উস্সগ্গতো আগতো সম্ভূতো তস্স ৱা অযংতি ওস্সগ্গিকো পুব্বলোপো, তস্স ভাৱো ওস্সগ্গিকত্তং, ওস্সগ্গিকত্তা পুব্বলোপস্স কাৰিযন্তৰেহি পৰলোপাদীহি অপৱাদৱিধীহি আবাধিতো এৱ, সো চ পুব্বলোপো হোতীতি সম্বন্ধো, ‘‘পৰো ক্ৱচী’’তি (৯১-২৭) ক্ৱচিগ্গহণেন পুব্বপৰলোপানং তুল্যবলত্তাভাৱা যথা গমপ্পত্তিতো পৰলোপস্সাপৱাদৰূপত্তং, অজ্ঝাসিতেতি পৱিট্ঠে, ন হোতি… পৰলোপাপৱাদেন বাধিতত্তা, তেহীতি পৰলোপাদীহি, সব্বথা মুত্তৱিসযো সদ্ধিন্দ্ৰিযন্তি, ৱিকপ্পেন মুত্তৱিসযো লতে ৱাতি.
২৭. পৰো
ইতিসদ্দো ইদমত্থে, ক্ৱচি লোপনীযো হোতীতি ইদং ৱচনং দীপেতীতি সম্বন্ধো, কিন্তি আহ-‘পযোগানুসাৰিত’ন্তি, কস্সাতি আহ-‘কাৰিযস্স পৰলোপস্সা’তি, কেন হেতুনাতি আহ ‘ক্ৱচিগ্গহণেনা’তি, কত্থাতি আহ-‘ইহ ইমস্মিং সুত্তে’তি, তেনাতি তেন পযোগানুসাৰিতাদীপনেন, যথাপযোগন্তি আগমপযোগানতিক্কমেন, নিচ্চং পক্খেৱা পৰলোপো সিযাতি হোন্তিচ্চাদো নিচ্চং, লতাৱাতিআদীসু পক্খে ৱা পৰলোপো ভৱেয্য, এৱং মঞ্ঞতে ‘‘কস্মিন্তি অত্থে ক্ৱাতি নিপ্ফন্নেনানিযমৱুত্তিনা অনিযমত্থস্সেৱ ৱিসেসকতো ৱচনে সব্বত্থেৱানিযতত্থৱুত্তিত্তা ক্ৱচিসদ্দো-যং যথাগমং নিচ্চমনিচ্চমসন্তঞ্চ ৱিধিং দীপেতি, তত্থ হোন্তিচ্চাদিকো নিচ্চ পক্খো পৰলোপস্সেৱ ৱিসযো, লতাৱাতিআদিকো অনিচ্চপক্খো উভযসাধাৰণত্তা পুব্বলোপস্সাপি ৱিসযোতি ইমিনা নিচ্চং পক্খে ৱা পৰলোপো হোতি, অসন্তপক্খো পন সদ্ধিন্দ্ৰিযন্তিআদিকো পুব্বলোপস্সেৱ ৱিসযো সব্বথানেন পৰিচ্চত্তত্তা’’তি, তীসুপি চেতেসু পন পক্খেসু নিচ্চানিচ্চপক্খেসু যেৱস্সাপৱাদৰূপতা… পুব্বলোপস্স সব্বথা হোন্তিচ্চাদো নিৱাৰকত্তা ৱা ৱিধাযকত্তা ৱা পৰলোপস্স, ন ত্ৱসন্তপক্খে… পুব্বলোপস্সেৱ সব্বথানেন দিন্না ৱসৰত্তা, লোকগ্গোতিআদি তু ক্ৱচিসদ্দস্স পযোগানুসাৰিতা দীপকত্তা নিচ্চে অসন্তেৱাপি ৱিধিম্হি দীপিতে পৰলোপেন ৱা নিপ্ফজ্জতীতি নেট্ঠব্যাঘাতো, এৱং তাৱ ক্ৱচিগ্গহণে সব্বথানিট্ঠপৰিহাৰেন ইট্ঠপ্পসিদ্ধি সিযা, তদভাৱেকথন্তি তদভাৱে ৱিৰোধমাহ-‘অঞ্ঞতে’চ্চাদি, পৰিযাযেন ভৱন্তীতি ক্ৱচিগ্গহণাভাৱে ‘পৰো’তি সুত্তং সিযা তথা সতি সুত্তদ্ৱযমেকৱিসযং তুল্যবলঞ্চ সিযা, তত্থ ৱিপ্পটিসেধাভাৱা পমাণভূতানমাচৰিয (ৱচনা)নং নিৰত্থকতা মা ভৱীতি ৱাৰেন ভৱন্তীতি অত্থো, ইতীতি ইমিনা পৰিযাযভৱনকাৰণেন, পক্খেযেৱ সিযাতি লতাৱাতিআদীসু পুব্বলোপে পৰিযাযপ্পৱত্তে পৰিযাযেন পৰলোপস্সাপ্পৱত্তিতো লতাৱাতি পক্খেযেৱ পৰলোপো ভৱেয্য, হোন্তিচ্চাদো নিচ্চং ন সিযাতি সম্বন্ধো, তঞ্চাতি তং পৰিযাযভৱনঞ্চ, খো ৱাক্যালঙ্কাৰে, পটিপদন্তি পদম্প দম্পতি হোতি, নেকদেসপৰিহাৰেনাপি, তেনাহ ‘ন কত্থচী’তি, ইমিনা ইদং দীপেতি ‘‘সব্বত্থ ৱিকপ্পপ্পসত্তিযা হন্তি, সদ্ধন্দ্ৰিযংত্যাদিকং ‘‘ন দ্ৱেৱা’’তি (১-২৮) সুত্তেপি হন্তিচ্চাদিকঞ্চানিট্ঠৰূপম্পি সম্পজ্জতী’’তি. নচেৱমিট্ঠন্তি এৱমিদং যথাৱুত্তং ৱিকপ্পৱিধানং সদ্দলক্খণঞ্ঞূহি নেৱাভিমতন্তি অত্থো, তমেৱ সাধেতি ‘পৰলোপো হি’চ্চাদিনা, অথা নিচ্চপক্খে ৱা পৰলোপে কতে-নেন পৰিচ্চত্তট্ঠানে উস্সগ্গপ্পৱত্তিযা লতাৱ লতেৱাতি ৰূপদ্ৱযং সম্পজ্জতি তস্মা পযোগানুসাৰিতাদীপকেন ক্ৱচিসদ্দেনেৱ হোন্তি সদ্ধিন্দ্ৰিযং লতাৱ লতেৱাতি পযোগ সম্ভৱোপি, তথাপি অনিচ্চপক্খে লতাইৱাতি ততিযৰূপপ্পসিদ্ধিযা পৰিযাযেন ভৱিতব্বন্তি পৰিকপ্পেতি ‘ননু চেত্যাদিনা, অথ ‘‘পৰো ক্ৱচী’তি ক্ৱচিগ্গহণে সতি অপ(ৱাদৰূপ)ত্তা কথম্পৰিযাযপ্পৱত্তীতি মনসি নিধাযানিচ্চপক্খে পৰিযাযপ্পৱত্তিদীপনত্থং ‘‘ন দ্ৱেৱা’’তি সুত্তিতন্তি অপৱাদে ৰূপত্তযেপি পৰিযাযপ্পৱত্তিযং দোসাভাৱমাহ-‘নাযং দোসো’চ্চাদি, তথাহিচ্চাদিনা ‘‘ন দ্ৱেৱা’’তি সুত্তেনেৱ পৰিযাযস্সাপি দীপিতত্তং সাধেতি, সা চ একত্থপ্পৱত্তি পৰিযাযং ৱিনা ন সম্ভৱতি… একক্খণে পৱত্যসব্ভাৱাতি অধিপ্পাযো, ননু চ ক্ৱচাভাৱে পৰিযাযপ্পৱত্তিযং যথাৱুত্ত দোসস্সেৱাপ্পসঙ্গতো মা হোতু পৰিযাযো, ভিন্নৱিসযে পন পুব্বপৰলোপপ্পৱত্তিযা ‘‘ন দ্ৱেৱা’তি নিসেধে লতেৱ লতাৱ লতাইৱাতি ৰূপত্তযং নিপ্ফজ্জতীতি চোদনং মনসি নিধাযাহ-‘নচে’চ্চাদি, তত্থ দোসমাহ-‘তথা চ সতি’চ্চাদিনা, কত্থচি দেমিচ্চাদো নিচ্চং পুব্বলোপস্সেৱ, কত্থচি হোন্তিচ্চাদো নিচ্চং পৰলোপস্সেৱ, ৱিকপ্পেন ৱা কত্থচি যথোদকং যথাউদকং ত্যাদো পুব্বলোপস্সেৱ কত্থচি ইতিপি ইচ্চপিচ্চাদো পৰলোপস্সেৱ কত্থচি লতেৱ লতাৱ লতাইৱাচ্চাদো পৰিযাযেনুভযলোপস্সেৱ দস্সনতোতি সম্বন্ধো, এত্থচ ইতিপীতি ৱৱত্থিতৱিভাসত্ত দীপনেন ক্ৱচিসদ্দেন পৰলোপে কতে-ঞ্ঞত্ৰ পুব্ব লোপে সম্পত্তে ‘‘ন দ্ৱেৱা’’তি এত্থানুৱত্তমান ক্ৱচানুভাৱেন নিচ্চং নিসেধে ইচ্চপিচ্চেৱ ভৱতি. সম্বজ্ঝতি তেসু তেসু সুত্তেসু. পৰিচ্ছেদোতি কম্মত্থৱসেন আধাৰৱসেন ৱাতি আহ-‘পৰিচ্ছিজ্জতি’চ্চাদি.
২৮. নদ্ৱে
তত্থচাতি চসদ্দেন ভৱিতব্বং, তথা চ সতি অঞ্ঞোঞ্ঞানজ্ঝাসি তং যথোদকং যথাউদকংত্যাদি ইতিপি ইচ্চপিচ্চাদিচ সঙ্গহিতং ভৱতীতি, পুব্বলোপে পৰলোপে চ পৰিযাযেন সম্পত্তে দ্ৱিন্নম্পি পক্খে অভাৱে সতি কথমিদং যুজ্জতীতি চোদেতি‘যজ্জেৱ’মিচ্চাদিনা, যজ্জেৱন্তি হি অযং নিপাতসমুদাযো অনিট্ঠাপাদনাৰম্ভ ৱত্ততে, এৱঞ্চে গয্হতীতি অত্থো, তদেতি অত্থতো ৱিঞ্ঞাযতি, নিচ্চং সন্ধিকাৰিযাভাৱে কাৰণমাহ-‘উপসিলেসা ভাৱতো’তি, তদেৱ সমত্থেতি ঈদিসেসু হি’চ্চাদিনা, ৱত্তুমিট্ঠত্তাতি ইমিনা সন্নিকংসো ৱণ্ণান মদ্ধমত্তকালব্যৱধানা পচ্চাসত্তি, সন্নিকংসস্সেতস্স ৱচনিচ্ছাযং সতিযেৱ সন্ধিকাৰিযং হোতীতি দীপেতি, উপসিলেসাভাৱো ৱাতি উপসিলেসাভাৱো এৱ ভৱতি, নাঞ্ঞথাতি অধিপ্পাযো, তদভাৱেচাতি তস্স উপসিলেসস্স অভাৱে চ, সন্ধিকাৰিযাভাৱে কাৰণমাহ-‘কালন্তৰেন ব্যৱধানা’তি, কালন্তৰেনাতি উভযত্থ ঠিতৱণ্ণান মুচ্চাৰণকালতো অঞ্ঞেন মজ্ঝপ্পতিতকালেন, সন্ধি হোতেৱ… সন্নিকংসৱচনিচ্ছাৱসেন উপসিলেসভাৱতো, বুদ্ধ ৱীৰ অত্থুৰাজপুত্তং অজৰামৰোতি ছেদো, যদিপি সব্বম্পেতং যজ্জেৱংত্যাদিনা ৱুত্তং ক্ৱচি সদ্দপ্পভাৱেনেৱ সিজ্ঝতি, তথাপি পকাৰো-যম্পি সত্থে যোজেতব্বো ৱাতি দস্সেতুং ৱুত্তো.
২৯. যুৱ
ননু সুত্তে ‘লুত্তা’তি পঞ্চমী নিদ্দেসা ‘পৰেস’ন্তি হোতু, ‘যথাক্কমং’তি তু ৱচনাভাৱে কথং যথাক্কমন্তীদং ৱুত্তন্তি আহ-‘সমে’চ্চাতি, সমা সঙ্খ্যা গণনা যেসু তে সমসঙ্খ্যা-উদ্দেসিনো অনুদেসিনো চ, উদ্দিসনং পঠমং নিদ্দিসনং উদ্দেসো, অনুদিসনং পচ্ছা কথনং অনুদেসো, উদ্দেসো অনুদেসো এসমত্থীতি উদ্দেসিনো অনুদেসিনো, তেসং সমসঙ্খ্যানমুদ্দেসীনং অনুদেসীনঞ্চ, ইৱণ্ণুৱণ্ণাহি উদ্দেসিনো দ্ৱে, এ ওকাৰা অনুদেসিনো চ দ্ৱেতি উদ্দেসীনমনুদেসীনঞ্চ ঠান্যাদেসানং সমসঙ্খ্যা সিযা, সতিযঞ্চ তস্সং যথাক্কম মাদসা ৱিধীযন্তে, লোকতো সিদ্ধিমুপদস্সেতি ‘তথাহি’চ্চাদিনা. অৱ…পে… এ ওতি পৰেসং মতং, ৱিপ্পটিপত্তীতি ৱিৰুদ্ধা পটিপত্তি পটিজাননং, পৰে ‘‘সতিপি হেট্ঠা ৱাগ্গহণে‘ক্ৱচাসৱণ্ণং লুত্তে’তি সুত্তে ক্ৱচিগ্গহণকৰণতো অৱণ্ণে এৱ লুত্তে অসৱণ্ণো ৱিধি হোতি, ততো ইধ ন হোতি দিট্ঠুপাদান’’ন্তি ৱদন্তি, ক্ৱচীতি অধিকাৰো ইধ ন হোতি মহুস্সৱো মাতূপট্ঠানন্তি, পতিসদ্দো আধাৰত্থো, তেন সমানাধিকৰণো উৰসদ্দোপীতি উৰস্মিন্তি নিচ্চ সমাসত্তা অসকপদেন ৱিগ্গহে কতে ‘‘অসঙ্খ্যং ৱিভত্তি’’চ্চাদিনা (৩-২) সুত্তেন অসঙ্খ্যসমাসোতি দস্সেতুমাহ-‘ৱিভত্যত্থেসঙ্খ্যসমাসো’তি, এত্থ পন যুৱণ্ণানন্তি সংসামি সমীপসমূহ ৱিকাৰাৱযৱাদীসু ঠান্যাদেসসম্বন্ধে ছট্ঠী, তস্মা ইৱণ্ণুৱণ্ণানং ঠানে এ ওআদেসা হোন্তীতি অত্থো, ঠানম্পন তিধা অপকংসো নিৱত্তি পসঙ্গো চেতি, তত্থ গুন্নং ঠানে অস্সা সম্বন্ধীযন্তু [বজ্ঝন্তু (জিনিন্দবুদ্ধি)] তি অপকংসো ঠানসদ্দস্সত্থো, ‘‘সেম্হস্স ঠানে কটুকমোসধং দাতব্ব’’ন্তি নিৱত্তি ‘‘দব্ভানং ঠানে সৰেহি অত্থৰিতব্ব’’ন্তি পসঙ্গো, তেসু ইধ পঠমদুতিযা ন যুজ্জন্তি… নিচ্চত্তা সদ্দত্থসম্বন্ধস্স অপনযনৱিনাসা ন যুজ্জন্তীতি, ততিযো তু (যুজ্জতি)… সুত্তে অত্থাভিধানায ইৱণ্ণুৱণ্ণানং পৱত্তিপ্পসঙ্গে তদত্থাভিধানাযেৱ এওআদেসা ভৱন্তীতি.
৩০. যৱা
‘‘সত্তমিযং পুব্বস্সে’’তি (১-১৪) পুব্বস্স কাৰিযৱিধানতো সত্তমী নিদ্দিট্ঠস্স পৰতা ৱিঞ্ঞাযতীতি ৱুত্তিযং ‘পৰে’তি ৱুত্তং, এৱমুপৰিপি, পৰেহি ইচ্চস্স অজ্ঝিণমুত্তো’তি সাধেতুং ‘‘সব্বোচন্তি’’ ‘‘অজ্ঝো অধী’’তি চ সুত্তিতং, তেসমিধ পচ্চক্খাতভাৱদস্সনত্থমাহ-‘ইদ’মিচ্চাদি, অব্ভক্খানন্তি [অব্ভুগ্গভো] ইমিনাৱ সিদ্ধন্তি ‘‘অব্ভো অভী’’তি চ ন ৱত্তব্বং, ইতি+অস্স ইতি ঠিতে পৰলোপোতি দস্সনত্থং ‘ইতি অস্স পৰলোপো’তি আহ, অন্ৱগমাতিআদীসু নিচ্চং.
৩১. এও
পুত্তা মে+অত্থি, অসন্তো+এত্থাতি পদচ্ছেদো.
৩২. গোস্স
অন্তাদেসত্থোতি ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সা’’তি (১-১৭) বাধকস্স ‘‘টানুবন্ধানেকৱণ্ণা সব্বস্সা’’তি (১-১৯) বাধকেন ‘‘ৱানুবন্ধো’’তি (১-১৮) সুত্তেন অন্তাদেসত্থো, তেনেৱ ৱুত্তং-‘বাধকবাধনত্থোযমাৰম্ভো’তি, অৱৱাদেসে পুব্বসৰলোপে দীঘেচ গৱাস্সং, গৱচ্ছন্তি নিচ্চং. ইদং কথং সিজ্ঝতীতি সম্বন্ধো, ইদন্তি যথৰিৱেচ্চাদিকং, কিং ৱিনা সিজ্ঝতীতি আহ-‘এৱাদিস্সা’তিআদি, এৱস্স আদিএকাৰো এৱাদি, তস্স, ৰিআদেসমন্তৰেনাতি সম্বন্ধো, চসদ্দো অট্ঠানপ্পযুত্তো, ৰস্সৱিধানঞ্চাতি যোজনীযো, কতেপি তস্মিন্তি তস্মিং সুত্তে ৱিহিতে চ, ন সিজ্ঝতীতি এৱাদিস্স ৰিআদেসো ন কতোতি কত্ৱা ৱুত্তং, ভুসং+এৱাতি (পন) ঠিতে মহাৱুত্তিনা এৱাদিস্স ইআদেসে ৰূপসিদ্ধি হোতেৱ, ইধ পন পকাৰন্তৰেন ‘ভুসামিৱে’তি সাধেতুমাহ ‘তম্পি’চ্চাদি.
৩৩. ব্যঞ্জ
ৰস্সদীঘানন্তি সুত্তে অৱুত্তে কথং ৰস্সদীঘানন্তি লভতি উদ্দেসিনোতি আহ-‘দীঘস্সা’তিআদি, দীঘস্সাতি ৰস্সস্সাতি চ ঠানসম্বন্ধে ছট্ঠী, পচ্চাসত্যাতি ঠানসো পচ্চাসত্যা, ইদঞ্চ নিস্সয ৱসেন ৱুত্তং, নিস্সযকৰণমেকো সত্থাগতো ঞাযোতি, ইধ নিচ্চং-ৱীতিনামেতি থুল্লচ্চযং, ইধ ন হোতি-জনো সাযং.
৩৪. সৰ
ঠানসম্বন্ধেতি ঠিতি ঠানং পসঙ্গো, সম্বন্ধনং-সম্বন্ধো, ঠান্যাদেসভাৱলক্খণো ঠানেযোগনিমিত্তভূতো সম্বন্ধো ঠানসম্বন্ধো তস্মিং, দ্ৱে ৰূপানি হোন্তীতি ইমিনা ন সৰূপপ্পধানোতি দস্সিতং হোতীতি সম্বন্ধো, হেতুমাহ-‘বহুৱচননিদ্দেসা’তি, দ্ৱে ৰূপানিহোন্তীত্যাদি ৱচনমিদং [পদমিদং (পোত্থকে)] দস্সেতি ‘‘সৰূপপ্পধানেপি দ্ৱিসদ্দে দ্ৱিসদ্দসামঞ্ঞেন সঙ্খ্যাদ্ৱিসদ্দানুসিট্ঠং নপ্পযুজ্জতে, তস্স (পন) সঙ্খ্যেয্যৱচনসঙ্খ্যাভাৱা একৱচনমেৱ ( ) [(পন) (পোত্থকে)] হোতী’’তি, ইমিনা চ-ত্থপ্পধানো-যং নিদ্দেসো ন সৰূপপ্পধানোতি দস্সেতি, অধিপতিপচ্চযো অধিপতিপ্পচ্চযোতি অনিচ্চং, ইধ ন হোতি ইধ মোদতীতি, তং খণন্তি এত্থ একঙ্গৱিকলং পচ্চুদাহৰণন্তি সৰম্হা পৰত্তাভাৱা ন দ্ৱিত্তং.
৩৫. চতু
তব্বগ্গে ততিযপঠমাতি কস্মা ৱুত্তং চতুত্থ (দুতিয) সদ্দেহি ৱগ্গক্খৰেস্ৱেৱ গয্হমানেসু তথা নিদ্দেসো যুত্তো, ন হি চতুন্নম্পূৰণো চতুত্থো দ্ৱিন্নম্পূৰণো দুতিযোতি অক্খৰাযেৱ ৱুচ্চন্তীতি আসঙ্কিয ‘ৱিনাপী’তিআদিমাহ, অক্খৰে অক্খৰৱিসযে চতুত্থাদি ৱোহাৰো কৰীযমানো ৱগ্গগ্গহণং ৱিনাপি ৱগ্গক্খৰেযেৱ ৰুড়্হো পসিদ্ধোতি সম্বন্ধো, হেতুম্হি ইতিসদ্দো, যতো এৱং, তস্মা কাৰণা ‘তব্বগ্গে ততিযপঠমা’তি ৱুত্তন্তি অধিপ্পাযো, তব্বগ্গেতি চতুত্থদুতিযা যস্মিং, তস্মিংযেৱ ৱগ্গেতি অত্থো, পচ্চাসত্তীতি পতি আপুব্বা ‘সদ-ৱিসৰণগত্যৱসাদনেসু’ইচ্চস্মা ইত্থিযং ভাৱেত্তিম্হি নিপ্ফজ্জতীতি দস্সেতুমাহ-‘পচ্চাসীদন’মিচ্চাদি, যথাযোগ্গন্তি চতুত্থক্খৰে চতুত্থস্স ততিযো দুতিযক্খৰে দুতিযস্স পঠমোতি এৱং যোগ্গমনতিক্কম্ম, ধস্স দভাৱোতি ইমিনাৱ পুব্বস্স ধস্স দত্তমুপলক্খেতি, তথা যসত্থেৰোতি. থেৰোতি এত্থ একাৰো ৱগ্গক্খৰো ন হোতীতি তস্মিং তৱগ্গদুতিযক্খৰস্স তস্স তো পঠমো ন হোতি. পন্থোতি এত্থ তৱগ্গ দুতিযক্খৰেন থকাৰেন তব্বগ্গভূতে নকাৰে সতীপি ন সো তব্বগ্গদুতিযক্খৰোতি ন তস্স পঠমো তো, এত্থ নিগ্ঘোসো নিঘোসোতিআদি অনিচ্চং, দড্ঢো নিট্ঠানন্তি নিচ্চং.
৩৬. ৱিতিস্স
ইতিসদ্দো-নুকৰণং. নিপাতস্স পকতিৱিযা-নুকৰণং ভৱতি, অনুকৰণঞ্চ দ্ৱিধা অসাধুসদ্দৰূপং সাধুসদ্দৰূপন্তি, তেসু ভাৰৱাহকো কোচি তেন পীড়িতো ‘অহো ভাৰো’তি ৱত্তব্বে সত্তিৱেকল্লা ‘অহো বাল’ ইচ্চাহ, তংসমীপৱত্তী ‘কিমযমাহে’তি কেনচি পুট্ঠো সমানো ‘অহো বাল ইচ্চযমাহে’তি ৱদতি, ইধমসাধুসদ্দৰূপং, ইতীতি পন সাধুসদ্দৰূপং, তস্মা ততো-নুকাৰিযেনাত্থেন সাত্থকত্তা ঠানসম্বন্ধে ছট্ঠী.
৩৭. এও
ননু ‘‘ৱিতিস্সেৱে ৱা’’তি (১-৩৬) ৱোত্যনুৱত্তিয অৱণ্ণে এওনং ৱো হোতীতি চ সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং, তথা সতি ‘অৱণ্ণে ক্ৱচি ৱো হোতী’’তি ৱত্তব্বং ‘অহোতি ৱা’তি কস্মা ৱুত্তন্তি চোদনমাসঙ্কিযাহ-‘ওকাৰস্সপি’চ্চাদি, ঠানিভাৱেন নিদ্দিট্ঠত্তাতি ‘‘এওন’’ন্তি (১-৩১) ৱকাৰাদেসস্স ৱিজ্জমানত্তা ৱকাৰাদেসম্পতি পুন ওকাৰো ঠানিভাৱেন নিদ্দিসিতব্বো ন সিযাতি অধিপ্পাযেনাহ, ন নিমিত্তন্তি এওনং ৱকাৰাদেসত্থং অৱণ্ণো কাৰণং ন হোতীতি অত্থো, অঞ্ঞথাতি অৱণ্ণস্স নিমিত্তত্তে, ওকাৰং ন পঠেয্যাতি সম্বন্ধো, মকাৰাগমে’যাচ কমাগতে অগ্গমক্খাযতী’তি, স্ৱে ভৱন্তি ৱিগ্গয্হ তনপ্পচ্চযে তদ্ধিতৱুত্তিযং ৱিভত্তিযা ‘‘একত্থতাযং’’তি (২-১১৯) লোপে অকাৰাদেসে দীঘেচ স্যাদিম্হি স্ৱাতনং দ্ৱিত্তে হিয্যত্তনং. স্ৱাতনন্তিআদীসু নিচ্চং, ইধ নহোতি পৰেচ ন ৱিজানন্তীতি.
৩৮. নিগ্গ
কথ‘মাগমো হোতী’তি ৱুত্তং যদি নিগ্গহীতমাগমো সিযা সুত্তে আগমগ্গহণেন ৱা ভৱিতব্বং ঞ-ম-কাদ্য নুবন্ধৱিসেসেন ৱা ত্যাসঙ্কিযাহ-‘অসতি পি’চ্চাদি, আগমাৱসাযে কাৰণমাহ-‘আদেসত্তাযোগা’তি, আদেসত্তাযোগো কথং ৱিঞ্ঞাযতি চ্চাহ-‘ঠানিনিদ্দেসাভাৱতো’তি, তথা সতি আগমিনিদ্দেসাভাৱা আগমত্তম্পি ন সিযাতি চোদেতি ‘যজ্জেৱ’মিচ্চাদিনা, ন-ইতি চোদনং পটিক্খিপিত্ৱা তস্স আগমত্তমেৱ সাধেতুমাহ-‘তস্সা’তিআদি, তস্সাতি নিগ্গহীতস্স, ৰস্সানুপ্পৱত্তিতো ৰস্সসৰমেৱ অনুগন্ত্ৱা পৱত্তিতো, অযমেৱত্থো ৱুত্তিযম্পি দস্সিতোযেৱাতি ৱত্তুমাহ-‘এতদেৱে’চ্চাদি, পুৰিমা জাতীতি ৱিসেসনসমাসেকতে ৰস্সে চ বিন্দ্ৱাগমো, পৰনিমিত্তস্সানিদ্দিট্ঠত্তা বহুসদ্দে-ন্তস্স বিন্দ্ৱাগমে বহুং, সতিপি পযোগানুসাৰিত্তদীপকস্স ক্ৱচিসদ্দস্সাপি ৱৱত্থিতৱিভাসত্তে ৱাসদ্দস্সাপি তাদিসত্তস্সেৱ পটিপাদকত্ত সভাৱং দস্সেতুং ‘ৱৱত্থিতৱিভাসত্তা ৱাধিকাৰস্সা’তি ৱুত্তিযং ৱুত্তং, ৱৱত্থিতস্স লক্খিযস্স অনুৰোধেন লক্খণপ্পৱত্তিকা ৱিভাসা ৱৱত্থিতৱিভাসা, অভেদেন তু ৱাধিকাৰো ৱৱত্থিত ৱিভাসা, তস্সা ভাৱো ৱৱত্থিতৱিভাসত্তং, তস্মা, ইধ ন হোতি ইধ মোদতি, ইমস্মিং ঠানে আগমত্তপ্পকাসকো ঠানিনিদ্দে সাভাৱা আদেসত্তাযোগসঙ্খাতো কাৰণৱিসেসো সমত্থো, তস্স ভাৱো সামত্থিযং-অত্থবল-মঞ্ঞথানুপপত্তিলক্খণং, সচাতি সো আগমো চ.
৩৯. লোপো
লোপসদ্দস্স ভাৱসাধনমত্তমেৱ সাধেতুমাহ-‘তেনে’চ্চাদি, লোপোতি যদি কম্মসাধনো সিযা তদা তেন সমানাধিকৰণং কত্ৱা উপৰি ‘‘পৰসৰো’’তি সুত্তমাৰভীযেয্যাতি ব্যতিৰেকমাহ ‘ন পৰসৰো’তি, ইধ ন হোতি সঙ্গৰো.
৪০. পৰ
ত্ৱংসি ত্ৱমসীতি ৱিকপ্পো, ইধ ন হোতি তাসাহং.
৪১. ৱগ্গে
ননু ৱগ্গেৱগ্গন্তোতি এত্তকেযেৱ ৱুত্তে যস্মিং (কিস্মি)ঞ্চি ৱগ্গক্খৰে পৰে বিন্দুনো যোকোচি ৱগ্গন্তো অনিযমেন ভৱেয্য তথা সতি অনিট্ঠম্পি সিযাত্যাসঙ্কিয পচ্চাসত্তিং সন্নিস্সাযানিট্ঠ নিৱত্তিন্দস্সেতুমাহ-‘ৱগ্গে ৱগ্গন্তো’তিচ্চাদি, সোৱাতি ৱগ্গন্তোৱ, তস্মিন্তি ৱগ্গক্খৰে.
৪২. যেৱ
ননু সদ্দত্তা ব্যভিচাৰিত্তা এৱস্স তাৱ সদ্দো হোতু, সংযতো, সংহিতোতি সদ্দেকদেসভূতানম্পি সম্ভৱা তেপি গহে তব্বা সিযুন্তি ‘যএৱহি সদ্দেসু’তি যহীনম্পি কথং সদ্দৱোহাৰো কতোতি আহ ‘এৱা’তিআদি, এত্থাযমধিপ্পাযো ‘অব্যভিচাৰিনা ব্যভিচাৰী নিযম্যতে’তি.
৪৩. যেসং
যসদ্দে পুব্বসুত্তেনেৱ সংস্সপ্যাদেসে সিদ্ধে সো ( ) [(তস্স) (পোত্থকে)] য কাৰমত্তেযেৱ পৰে সংস্সেৱ (যথা) সিযাতি সুত্তমিদমাৰদ্ধং.
৪৪. ৱন
ঠানিনমাসিলিস্স গচ্ছতি পৱত্ততীতি আগমো নাম, কো-যমেত্থ ঠানীতি আহ-‘সৰস্সাতি, সুত্তে অনুৱত্তস্স চ অৱিজ্জমানত্তা ‘সৰস্সা’তি কুতো লব্ভতীতি চোদেতি ‘ননু চে’ত্যাদিনা. আগমসুতিযা ৱনাদীনং ঠানিসুতিযা অভাৱেপি সামত্থিযা ব্যঞ্জনস্স ৱা আগমো সিযা সৰস্স ৱা, যদি ব্যঞ্জনস্স ৱা সিযা (ন) ‘‘পদাদীনং ক্ৱচী’’তি (৫-৯২) সুত্তিত মাচৰিযেন, তস্মা তদেৱ ঞাপেতি ‘সৰো যেৱেত্থ ঠানী ভৱিতুমৰহতী’তি. ৱুচ্চতেচ্চাদিনা পৰিহাৰমাহ, নিপুব্বা পদিস্মা অনপ্পচ্চযে ‘‘পদাদীনং ক্ৱচী’’তি যুকঅন্তাৱযৱো ‘‘তৱগ্গৱৰনা’’দিনা (১-৪৮) যে দস্স জো ‘‘ৱগ্গল সেহিতে’’তি (১-৪৯) (যস্স জো) নিপজ্জনং, মানন্তত্যাদীসূতি অধিকাৰাতি ‘‘ক্যো ভাৱকম্মেস্ৱপৰোক্খেসু মানন্তত্যাদীসূ’’তি (৫-১৭) ইতো মানন্তত্যাদীসুতি অধিকাৰা, পচ্চযন্তৰেতি মানন্তত্যাদীতো অঞ্ঞস্মিং পচ্চযে, কচ্চাযনেন ‘অতিপ্পগোখোতাৱা’তি সাধনত্থং ‘‘ক্ৱচি ও ব্যঞ্জনে’’তি ওকাৰাগমো গকাৰাগমো চ সুত্তন্তৰেন ৱিহিতো, তং পকাৰন্তৰেন সাধেতুং ৱুত্তিযং-‘অতিপ্পগো খো তাৱা’তি যং ৱুত্তং তং দস্সেতুং ‘অতিপ্পা’তিআদি ৱুত্তং.
৪৬. ছ
দ্ৱাদযো অট্ঠাৰসন্তা বহুৱচনন্তাতি ‘ছকী’তি ৱত্তব্বে ‘ছা’তি একৱচনং ন যুজ্জতীতি চোদেতি ‘ননুচা’তিআদিনা, পৰিহৰতি নচ্চাদিনা, নেতি ‘ছড়ো’তি অযুত্তো-যং নিদ্দেসো ন হোতীতি অত্থো, ছসদ্দস্স অনুকৰণত্তা ছসদ্দানুকৰণত্তা, হেট্ঠা ৱুত্তসাধুসদ্দৰূপা সাধুসদ্দৰূপমনুকৰণং ৱিভজতি ‘অনুকৰণঞ্চ দুৱিধ’মিচ্চাদিনা, পৰিচ্চত্তো জহিতো অত্থো ৱিধিনিসেধৰূপো যস্স তং পৰিচ্চত্তত্তং, এত্থ পন ছসদ্দেন ছসঙ্খ্যাৱিসেসো পৰিচ্চত্তো, অভিধাযতো হোতীতি ইমিনা ছসদ্দস্স অনুকাৰিযেনাত্থেনাত্থৱন্তত্থমাহ, একৱচনন্তস্স নিদ্দেসো কতো… ছসদ্দৱচনীযস্স ছস্স একত্তা, অনুকাৰিযস্সাতি একাদিনো সঙ্খ্যা সদ্দস্স তদঞ্ঞস্স ৱা যদনুকাৰিযমেকাদিকং তদঞ্ঞং ৱা সদ্দৰূপং তস্স. সঙ্খ্যাদিৱিসেসন্তি একত্তাদিসঙ্খ্যাৱিসেসং তদঞ্ঞং ৱা, ‘‘যোম্হি দ্ৱিন্নং দুৱে দ্ৱে’’তি (২-২১৯) সুত্তে দ্ৱিসদ্দো-নুকাৰিযং দ্ৱিসদ্দৰূপং তব্বচনীযঞ্চ দ্ৱিসঙ্খ্যাৱিসেসম্পৰামসতীতি তব্বাচকং দ্ৱিন্নন্তি বহুৱচনং, অথ ‘ড়ঞি’তি কস্মা ন ৱুত্তং এৱঞ্হি সতি ঞানবন্ধত্তাড়কাৰো আদ্যৱযৱো ভৱিতুমৰহতীতি চোদনম্মনসি নিধায ‘ছসদ্দা’তিআদিমাহ, অন্তাপৱাদেন ৱিধীযমানো ড়কাৰো ছ সদ্দা পৰস্সাদিস্স আগমত্তা…পে… হোতীতি সম্বন্ধো, অন্তাপৱাদেনাতি ইমিনা ‘সৰস্সা’তি ছট্ঠীনিদ্দেসতো ‘‘ছড়ীযন্তস্সা’’তী-মস্স ৱিসযভাৱং দীপেতি, পৰস্সাতি ইমিনা ‘ছা’তি পঞ্চমীনিদ্দেসতো ‘‘পঞ্চমিযং পৰস্সা’’তীমস্স ৱিসযভাৱং, আদিস্সাতি ইমিনা ড়স্সেকৱণ্ণত্তা অন্তাপৱাদেন ‘‘আদিস্সা’’তি সুত্তে ন আদ্যন্তো ৱিযেকোপি সৰোতি সৰস্সাদিস্স পত্তিং দস্সেতি, অযমেত্থাধিপ্পাযো ‘ছা’তি পঞ্চমীনিদ্দেসা ‘‘পঞ্চমিযং পৰস্সা’’তি (১-১৫) পৰস্স সম্পত্তং কাৰিযং একৱণ্ণত্তা ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সা’’তি (১-১৭) অন্তস্স সম্পত্তং ‘‘আদিস্সা’’তি (১-১৬) আদিৱণ্ণস্স পপ্পোতী’’তি. আদিভূতোৱ হোতীতি অসতিপি ঞকাৰে আগমগ্গহণানুৱত্তিযা আগমিনং সৰং অৱিনাসেন্তো তস্স আদ্যৱযৱভূতোৱ হোতীতি অত্থো, লকাৰং কৰোন্তি ‘‘যৱমদনতৰলাচাগমা’’তি সুত্তেন, তন্তি লকাৰকৰণং উভিন্নমৱিসেসৱচনঞ্চ অযুত্ততং দস্সেতি ‘তেসম্পি’চ্চাদিনা, তেসম্পীতি কচ্চাযনানম্পি, অক্খৰসঞ্ঞাযন্তি ‘‘অক্খৰাপাদযো একচত্তালীস’’ন্তি ৱিধীযমানঅক্খৰ সঞ্ঞাযং. অৱিসেসে লড়ানং নানত্তাভাৱে, পাকটো ৱাতি ইমিনা সুতিলিপিভেদস্স পচ্চক্খসিদ্ধতন্দস্সেতি, তত্থ হি সোতৱিঞ্ঞাণৱীথিযা লড়ানং ৱিসুংৱিসুং গহণং সুতি, তংতং দেসৱাসীনং লেখা ৱ ৱত্থানং লিপি, তেসং ভেদো সোতচক্খুৱিঞ্ঞাণগয্হত্তা পচ্চক্খসিদ্ধো, ছড়ভিঞ্ঞাতি ৱিকপ্পেন ড়কাৰাগমপক্খে ৰূপং.
৪৭. তদ
ইস্স অত্তং নিপাতনা, দকাৰো পন ‘‘মযদা সৰে’’তি (১-৪৪), পদন্তৰেনাতিআদীতি ইমিনা অঞ্ঞেন পদেন, সাধূনি ভৱন্তীতি ৱুত্তি পাঠস্স অত্থং ৱত্তুং ‘সাধূনি ভৱন্তীতি নিপাতনতো’তি আহ, তত্থ কাৰণমাহ-‘য’মিচ্চাদি, অপ্পত্তস্স পাপনম্পত্তস্স পটিসেধো চ নিপাতনং, তেসং ইধ পাঠাতি তেসং তথা ইচ্ছন্তানং ইধাতি নিপাতস্স ইমস্মিং তদমিনাদিসুত্তে পাঠা, উদ্ধস্স উদূতি উদ্ধং খমস্সাতি অঞ্ঞপদত্থসমাসে উদ্ধংখ ইতি ঠিতে উদ্ধংসদ্দস্স উদুআদেসো, অস-ভোজনে ইচ্চস্মা ‘‘ক্ৱচণ’ ইতি (৫-৪১) সুত্তেন অণ্পচ্চযে অসসদ্দো নিপ্ফজ্জতীতি আহ-‘পিসিতমসনা’তি ‘‘ক্ৱচণ’’ ইতি মহিযং ৰৱতীতি ঠিতে ইমিনাৱ গণনিপাতনেন সমাসে কতে মযূৰসদ্দো নিপ্ফজ্জতীতি দস্সেতুমাহ ‘মহিসদ্দস্সে’চ্চাদি, অস্স তদমিনাদিগণস্স আগতিগণত্তা এৱমঞ্ঞেপীতি সম্বন্ধো, ৱুত্তন্তি পাঠসেসো. দীঘনিকাযাদীসু পঞ্চসু নিকাযেসূতি–
‘‘দীঘমজ্ঝিমসংযুত্ত, অঙ্গুত্তৰিকখুদ্দকা;
নিকাযা (পঞ্চ) গম্ভীৰা, ধম্মতো অত্থতোচিমে’’তি.
ৱুত্তেসু দীঘাগমাদীসু পঞ্চসু নিকাযেসু, ঞাতব্বাতি ৱণ্ণা গমাদিদ্ৱাৰেন জানিতব্বা, পঞ্চৱিধং পঞ্চপ্পকাৰং নিৰুত্তমুচ্চতেতি সম্বন্ধো, নিব্বচনং নিৰুত্তং, নপুংসকে ভাৱে ত্তো, অত্থকথনৱাক্য পুব্বকমুচ্চাৰণমিচ্চত্থো, তদভিধাযি সত্থমপ্যভিধানে-ভিধেয্যো পচাৰা তদত্থতায ৱা নিৰুত্তমুচ্চতে, ৱুত্তনিৰুত্তি লক্খণেন…পে… ৱেদিতব্বাতি ইমিনা নিৰুত্তসত্থে যে সদ্দা পটিপদং নিপ্ফাদিযন্তি তেসমিদং সামঞ্ঞেন নিপ্ফাদনন্তি দীপেতি, দ্ৱাৰে নিযুত্তো দোৱাৰিকোতি এত্থ ণিকে দকাৰৱকাৰানং মজ্ঝে ওকাৰাগমো, হিংসিস্মাতি ‘হিংস-হিংসায’ মিচ্চস্মা, অপ্পচ্চযেতি ‘‘সাৱকাৰকেস্ৱ ঘণ্ঘকা’’তি (৫-৪৪) অপ্পচ্চযে, নিজকোতি এত্থ জকাৰস্স যকাৰে নিযকো. অথ ৱণ্ণৱিকাৰোতি ৱুত্তত্তা জৱণ্ণস্স যাদেসে নিযকাদযো তাৱ সিজ্ঝন্তু, সুসানাদযো কথং ছৱপদাদিৱিকাৰত্তা সুসানাদীনন্তি আহ ‘পদৱিকাৰোপি’চ্চাদি. অঞ্ঞথা ৱণ্ণসমুদাযাদেসস্স ৱিসুংগহণে ছব্বিতোপত্তিযা ‘পঞ্চৱিধং নিৰুত্ত’ন্তি সঙ্খ্যানিযমো ন যুজ্জেয্যাতি ভাৱো. যোগো সম্বন্ধো, তথাহিচ্চাদিনা ধাতুস্স অত্থাতিসযেন যোগম্পাকটীকৰোতি, ৰৱনকিৰিযাতি সম্বন্ধোতি কেকাযিতান্যসদ্দনকিৰিযাভিসম্বন্ধো. মযূৰোতি এত্থ ৰৱতি মযূৰৰাৱে এৱ ৱত্ততে, ন সামঞ্ঞেন ৰৱনকিৰিযামত্তেতি ভাৱো.
৪৮. তৱ
ৱণ্ণমত্তস্সে ৱাতি ৱণ্ণসামঞ্ঞস্সেৱ, মত্তসদ্দো এত্থ সামঞ্ঞ ৱচনো. যকাৰস্সচ চাদেসোতি সম্বন্ধো, দযকাৰানং জত্তন্তিস্স ইমিনা, যস্স ‘‘ৱগ্গলসেহি তে’’তি (১-৪৯) জত্তং, অত্তানমধিকিচ্চ পৱত্তন্তি অত্থে অসঙ্খ্যসমাসো.
৪৯. ৱগ্গ
যন্তং সদ্দানং নিচ্চসম্বন্ধিত্তেপি পক্কন্তৱিসযত্তা তংসদ্দো যংসদ্দং নাপেক্খতেত্যাহ-‘তেতি অনন্তৰ’ইচ্চাদি, তং সদ্দো হি পক্কন্ত ৱিসযো তথা পসিদ্ধৱিসযো অনুভূতৱিসযো চ যংসদ্দং নাপেক্খতে, যথা চেসো যংসদ্দন্না পেক্খতে, তং সব্বং মহাসামিনাধিকাযং সুবোধালঙ্কাৰটীকাযং–
মুনিন্দচন্দসঞ্জাত, হাসচন্দনলিম্পিতা;
পল্লৱাধৱলাতস্সে, ৱেকো নাধৰপল্লৱোতি (১২২).
এতিস্সা গাথায অম্হেহি ৱিত্থাৰিতনযেন গহেতব্বং, যথা ৰহন্তি সকম্মাকম্মধাতূনমনুৰূপং.
৫০. ৱেৱা
কিঞ্চাপীদং [ইদংকিঞ্চাপি (পোত্থকে)] ৱিকপ্পনত্থং কতন্তি হেট্ঠিমেন নি(ন্নান)ত্তং ৱিঞ্ঞাযতি, তথাপি ইমিনা ৱাকাৰেন ৱিকপ্পোৱ, হেট্ঠিমে পন ক্ৱচাধিকাৰা হকাৰন্তধাতুতো ধ্যণ্পচ্চযে মেহ্যং, দোহ্যং সিনেহ্যং, লেহ্যন্তিপি ভৱত্ৱেৱ.
৫৩. সংযো
ৱত্তুনো-ত্তপ্পধানত্তমত্তৱচসীতি নিযতাৱযৱৱাচিনো উপাদানাতি ৱুত্তমনেকত্থত্তেপ্যাদিসদ্দস্স, আদিযতীত্যাদীতি কম্মসা ধনোচাযমাদিসদ্দো, সোযমত্থো সুমঙ্গলপ্পসাদনিযা খুদ্দসিক্খা টীকায‘আদিতো উপসম্পন্না’তি এত্থ অম্হেহি ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো, সংযুজ্জতীতি সংযোগো-একত্ৰাৱট্ঠিতব্যঞ্জনা.
৫৪. ৱিচ্ছা
যংৱত্ততেতি ৱুত্তিৱচনং নিক্খিপিত্ৱা তস্স অত্থং ৱত্তুমাৰভতে ‘সম্ভৱাপেক্খাযে’চ্চাদি, যংৱত্ততেতি চ সুত্তে অৱিজ্জমানেপি গম্মমানত্থস্স সদ্দস্স পযোগম্পতি কামচাৰোতি ৱুত্তিযং ৱুত্তং, যসদ্দস্সানিযমত্থৱুত্তিত্তেপি পদৱাক্যতো নাঞ্ঞং সম্ভৱতি ৱিচ্ছাযমাভিক্খঞ্ঞে চ ৱত্তমানন্তি আহ ‘সম্ভৱাপেক্খাযপদং ৱাক্যংৱা’তি, সম্ভৱতীতি সম্ভৱো-পদং ৱাক্যং ৱা, তস্মিং অপেক্খায পদং ৱাক্যং ৱা ৱত্ততেতি সম্বন্ধো, ৱত্ততেতি ৱিচ্ছাযমাভিঞ্ঞে চাত্থে ৱত্ততে, ননু পদস্স ৱাক্যস্স ৱা ৱিসুংযেৱ দব্বাদযো অত্থা, তং কথমিদ মেতস্মিং ৱত্তুধম্মে কিৰিযাধম্মে চ ৱিচ্ছাভিক্খঞ্ঞত্থে ৱত্ততেতি অনুযোগং সন্ধাযাহ-‘ৱিসযভাৱেনা’তিআদি, ৱিচ্ছায ৱত্তুধম্মস্স কিৰিযাধম্মস্স চাভিক্খঞ্ঞস্স ৱিসযো পদং ৱাক্যং ৱা… অনঞ্ঞত্থৱুত্তিৱসেন তত্থপ্পৱত্তিযা, তং ৱসেনচ, অভিধাযকত্তেন চেতি গোচৰত্তেন পকাসকত্তেন চাতি অত্থো, যংৱত্ততেতি অজ্ঝাহটস্স যন্তি পঠমন্তস্স ৱিভত্তিৱিপৰিণামং দস্সেতি (তস্সাতি) আদিনা, ইমিনা ইদং দীপেতি ‘‘যজ্জপি ‘ৱিচ্ছাভিক্খঞ্ঞেস্ৱি’ ত্যত্ৰ ছট্ঠীনোচ্চাৰীযতে, তথাপি ছট্ঠীপসিদ্ধি হোতেৱ, কথং দ্ৱে ইচ্চাদেসনিদ্দেসা আদেসো চ সম্বন্ধীনমপেক্খতে, ‘ৱিচ্ছাভিক্খঞ্ঞেসূ’তি চাত্থনিদ্দেসো, ন চাত্থস্সাদেসেন সম্বন্ধো উপপজ্জতে, তস্মা ৱিচ্ছাভিক্খঞ্ঞেসু যং পদং ৱাক্যং ৱা ৱত্ততে তস্স দ্ৱে ভৱন্তিচ্চেৱং ছট্ঠীযত্থো সক্কা ৱত্তু’’ন্তি, দ্ৱে ৰূপানি হোন্তীতি দস্সিতং হোতীতি সম্বন্ধো, সদ্দৰূপে সঙ্খ্যয্যেতি দুতিযা বহুৱচনন্তং পটিপাদযমানোতি এত্থ পটিপাদনকিৰিযায সম্বন্ধেনোপদিট্ঠং, ‘‘ৱাক্যন্তৰট্ঠোপি সদ্দো তদঞ্ঞস্মিম্পি সম্বন্ধমুপযাতী’’তি দ্ৱিসদ্দোতি ইদং উপৰি ৱাক্যদ্ৱযেপ্যুপযুজ্জতি ‘দ্ৱিসদ্দো ৱুত্তো, দ্ৱিসদ্দো ন সৰূপপ্পধানো’তি, অথ সৰূপপ্পধানো কস্মা ন ৱুত্তোতি আহ-‘বহুৱচনেন নিদ্দেসা’তি, অথ দ্ৱেতি সামঞ্ঞেন ৱুত্তত্তা পদৱাক্যানং ঠানে দ্ৱিব্বচনং ৱা সিযা, তানেৱা ৱত্তন্তীতি দ্ৱিপ্পযোগো ৱা, তথা সতি ‘যংৱত্ততে তস্সা’তি কস্মা পঠমমেৱ নিস্সায ৱুত্তিযং ৱিৱৰণং কতন্তি আহ-‘এৱঞ্চা’তিআদি, ইদানি দ্ৱিপ্পযোগপক্খস্স সদোসত্তা অগহিতভাৱং দস্সেতুমাহ-‘যদাত্ৱি’ ত্যাদি, তুসদ্দো পুব্বস্মা পক্খা ৱিসেসস্স পদস্সকো [ৱিসেসনত্থো (পোত্থকে)], তত্থ হি দ্ৱে [দ্ৱেৰূপ (পোত্থকে)] সদ্দৰূপান্যাদিসীযন্তে, ইহ তু সোৱ সদ্দো দ্ৱিৰাৱত্ততে, আৱুত্তী সঙ্খ্যেয্যাতি এৱং মঞ্ঞতে ‘‘দ্ৱিসদ্দো-যং ‘‘আদসহি সঙ্খ্যা সঙ্খ্যেয্যে ৱত্তন্তে’’তি ৱচনতো সঙ্খ্যেয্যৱচনো, তস্মেহ সঙ্খ্যেয্যং সদ্দৰূপং ৱা সিযা আৱুত্তি ৱা, ইচ্চপি নিদ্দেসো তদুভযমপেক্খিয নপুংসকলিঙ্গেন ৱা সিযা ইত্থিলিঙ্গেন ৱা, তত্থ যদা নপুংসকলিঙ্গেন নিদ্দেসো, তদা সদ্দৰূপানি সঙ্খ্যেয্যানি ভৱন্তি, যদা তু ইত্থিলিঙ্গেন, তদা সদ্দস্সাৱুত্তী উচ্চাৰণলক্খণা কিৰিযা সঙ্খ্যেযা ভৱন্তি, ততো চেত্থ আৱুত্তীঅপি সঙ্খ্যেযা হোন্তী’’তি, তদা দ্ৱিপ্পযোগো দ্ৱিব্বৱচনন্তি এস পক্খোতি অযমেত্থ ভাৱো’’ যদা দ্ৱে আৱুত্তিযো ৱিধীযন্তে তদা দ্ৱিপ্পযোগো দ্ৱিব্বচনন্তে সোপেক্খো, (অত্ৰ ঠান্যাদেসভাৱো নত্থি) [নতুট্ঠানে দ্ৱিব্বচনপক্খো (পোত্থকে)] আৱুত্তি হি কিৰিযা, তস্সা চেহ সদ্দো সাধনং, ন চ কিৰিযায সাধনস্স চ ঠান্যাদেসভাৱো উপপজ্জতে, তস্মা যদাৱুত্তী ৱিধীযন্তে, তদা দিপ্পযোগো দ্ৱিব্বচনন্তে-সো পক্খো ভৱতী’’তি, অযম্পি পক্খো পাণিনীযেহি পৰিগ্গহীতো, তদযুত্তং দোসদুট্ঠত্তাতি সন্দস্সযমাহ-‘সো পনে’ত্যাদি, তে হি দুতিযম্পি পক্খমব্ভুপগম্ম উপচাৰমত্ততো ভেদো, ৱত্থুতোত্ৱভেদো ৱাতি পোনোপুঞ্ঞেন তং সাধেন্তি. কথম্পন সদোসত্তং যেনাযং ন গহিতোত্যাহ- ‘তথাহি’চ্চাদি, ণ্যো নসিযাতি ‘‘তস্স ভাৱকম্মেসু ত্ত তা ত্তন ণ্য ণেয্য ণিয ণিযা’’তি (৪-৫৯) ভাৱে ৱিধীযমানো ণ্যো দ্ৱিপ্পযোগপক্খে সদ্দভেদসব্ভাৱা পুন পুনেতি সমুদাযসভাৱতো পুনপুন ভাৱোতি অত্থে পুনপুন সমুদাযতো ন ভৱেয্যাতি অত্থো, ন কেৱলং ণ্যোৱ, অথ খো একপদন্তোগধানং সৰানং সৰানমাদিভূতস্সুকাৰস্স ভৱন্তো ওকাৰোপি ‘‘সৰানমাদিস্সা যুৱণ্ণস্সা এও ণানুবন্ধে’’তি (৪-১২৪) ন সিযা, ‘‘মনাদ্যাপাদীনমোমযে চ ‘‘ইতি (৩-৫৯) ওকাৰো পন পক্খদ্ৱযেপি হোতেৱ… উত্তৰপদস্স নিমিত্তভাৱেন গহিতত্তা, পুব্বপক্খেপি হি দ্ৱে সদ্দৰূপান্যেৱাদিসীযন্তেতি হোতেৱ পদ ভেদো, ৱক্খতি হি ‘সতীপি অত্তগতে ভেদে’তি. ননু আৱুত্তিধম্মভেদ সদ্দস্সুপচৰিতো ভেদো, সৰূপতো ত্ৱভেদোৱ, অঞ্ঞথা আৱুত্তিযেৱ ন সিযা, একস্স হি ৱত্থুনো আৱুত্তি হোতিচ্চাহ‘নান্তৰেনে’চ্চাদি, অঞ্ঞথেতি উপচৰিতো ভেদো ন সভাৱতোতি চে, কাৰিযম্ভৱতীতি এৱি ন সক্কা ৱত্তুন্তি সম্বন্ধো, সভাৱতো ত্ৱভেদো ৱাতি উপচাৰাভাৱেন ৱত্থুতো ৱিজ্জমানভেদমৱধাৰযতি, অঞ্ঞথাতি যদি ভেদো সিযা, আৱুত্তিযেৱ ন সিযাতি এত্থাযমধিপ্পাযো ‘‘যদি সভাৱতোৱ ভেদো ভিন্নস্স পন কথমাৱুত্তি সিযা’’তি, ঠানিসদিসত্তাতি ‘‘ঠানীৱিযাদেসো’’তি পৰিভাসমুপলক্খেতি.
কিৰিযাযাতিআদীসু সহত্থে ততিযা… কিৰিযাদীহি দব্বাদ্যত্থানং ৱত্তু [কত্তু] ব্যাপনিচ্ছাপৱত্তিতো, দেসাদীতি ( ) [(হি) (পোত্থকে)] আদিসদ্দেন কালাৱত্থাদিং সঙ্গণ্হাতি, নানাকাৰযুত্তমেৱ ভিন্নং নাম হোতীতি আহ-‘অনেকপ্পকাৰযুত্তে’তি, বহুৱচননিদ্দেসতো ৱুত্তং হোতীতি সম্বন্ধো, তেনাতি যেন বহুৱচননিদ্দেসেন সকিং ব্যাপনিচ্ছা জোতীযতি তেন কৰণভূতেন হেতুভূতেন ৱা, কমেন ব্যাপিতুমিচ্ছাযং জাতিআদীনঞ্চ ব্যাপিতুমিচ্ছাযন্তি সম্বন্ধো, তত্থ অযঞ্চ গামো ৰমণীযো অযঞ্চ গামো ৰমণীযোতি কমেন ব্যাপিতুমিচ্ছা, এত্থ কিঞ্চাপি ৰমণীযগুণেন গামদব্বযোগো অত্থি, তথাপি গামানং গুণেন যোগো, সব্বো গামো ৰমণীযোতি বাহুল্লেন, নত্থি সাকল্লেন [কমেন (পোত্থকে)] ব্যাপিতুমিট্ঠত্তন্তি সকলব্যাপনিচ্ছাযাভাৱোতি ন দ্ৱিব্বচনং, এৱমুপৰি যোজেত্ৱা অত্থো দট্ঠব্বো, সম্পন্নো যৱোতি সম্পন্নগুণেন যৱজাতিযা ব্যাপিতুমিচ্ছা, একত্থা জাতি, অনেকত্থ নিস্সযা ৱিচ্ছা [একত্থাজাতি, একমত্থং ঞাপযিস্সামীতি জাতিসদ্দো পযুজ্জতে অনে কত্থনিস্সযাচ ৱিচ্ছা, অনেকত্থং সঞ্ঞাপযিস্সামীতি ৱিচ্ছাপযুজ্জতে-তি মহাভস্সে], সোভনং ধৱখদিৰন্তি সোভনগুণেন ধৱাদিদব্বানং ব্যাপিতুমিচ্ছা, অত্থসদ্দেনেত্থ দব্বাদযো ৱত্তুমিট্ঠাতি আহ-‘দব্বগুণকিৰিযালক্খণে’তি, ৱিসদ্দো পনেত্থ ব্যাপনত্থোতি আহ-‘ব্যাপিতুং সম্বন্ধিতু’ন্তি, সাতি ৱিচ্ছা, ৱত্তুধম্মোতি ‘ৰুক্খংৰুক্খ’মিচ্চাদিকং যো ৱদতি, তস্স ৱত্তুনো ধম্মো… ইচ্ছালক্খণস্স ধম্মস্স তপ্পটিবদ্ধত্তা, সদ্দোতি ৰুক্খমিচ্চাদিকো, তস্স সদ্দস্স যং ৰূপং অত্ত ভাৱো, তমেৱ পচ্চাসত্যা ‘‘সুতানুমিতেসু সুতসম্বন্ধোৱ বলৱা’’তি ৱিচ্ছা ভিক্খঞ্ঞেসু ৱত্তমানস্স সুতস্সেৱ তস্স ৰূপস্স পচ্চাসন্নভাৱতো দ্ৱিসঙ্খ্যা যুত্তং দ্ৱিসঙ্খাতায সঙ্খ্যায ‘ৰুক্খং ৰুক্খ’মিচ্চেৱং যুত্তং অতিদিসীযতে সুত্তে দ্ৱেইচ্চনেন, দ্ৱিব্বচনস্সেৱ [দ্ৱিব্বচনমেৱ (পোত্থকে)] হি দ্ৱিসঙ্খ্যাযুত্ততা, অথ কতমেকৱচনন্তস্স দ্ৱিব্বচনং, তথাহি সব্বেযেৱেতেত্থ ৱিচ্ছাযং দ্ৱিত্তেহ্যভিধযন্তেতি বহত্তা বহুৱচনং পপ্পোতি, একৱচনন্তু ন সিজ্ঝতি ‘ৰুক্খং ৰুক্খং সিঞ্চতী’তি একত্থাভিধানভিন্নসব্বৰুক্খপ্পতীতীতি কথমেকৱচনন্তস্স দ্ৱিব্বৱচনন্তী আসঙ্কিযাহ-‘তত্থে’চ্চাদি, অত্থসামত্থিযাতি ‘বহুৱচনন্তপ্পযোগেহি’চ্চাদিনা ৱক্খমাননযেন বহুৱচনন্তপ্পযোগেনেৱ ৱিচ্ছাত্থজোতনতো ন তত্থ দ্ৱীব্বচনং সিযা, ভৱিতব্বঞ্চ দ্ৱিব্বচনে (ন, এ) কৱচনত্তমন্তৰেন ন চাত্থি দ্ৱিব্বচনাৱকা সোতি পতীতি বলাৱগতো যো-ত্থো, তস্স অত্থস্স অঞ্ঞথানুপপত্তিলক্খণং সামত্থিযং অত্থসামত্থিযং, অত্থসামত্থিযা একৱচনন্তস্স দ্ৱীব্বচনন্তি সম্বন্ধা, কিৰিযাদিযোগন্তি কিৰিযাগুণাদি সম্বন্ধো, মন্ত্ৱাতি ব্যাপিতুমিচ্ছাযন্তীমস্স পুব্বকিৰিযাৱচনং, অভিসংহৰিত্ৱাতি একতোকত্ৱা. সদ্দস্স তাদিসত্থপচ্চাযকত্তে সামত্থিযং সদ্দসত্তি [সদ্দস্স]. যুগপদাধিকৰণতাযং সহৱচনিচ্ছাযং বহুৱচনপ্পৱত্তিযেৱ, ন তত্থ দ্ৱিব্বচনন্তি দস্সেতুমাহ-‘অতোযেৱে’চ্চাদি, অতো যেৱাতি বহুৱচনন্তস্স সদ্দসত্তিযা ৱিচ্ছাজোতনতো দ্ৱিব্বচনাভাৱাযেৱ, এৱমঞ্ঞতে- ‘ইধ পন যোগপজ্জং দুৱিধং সদ্দযোগপজ্জং অত্থযোগপজ্জঞ্চ, তত্থ কিঞ্চি সাত্থকানং সদ্দযোগপজ্জমত্থযোগ পজ্জং ন সম্ভৱতীতি, যুগপদি অধিকৰণং ধৱাদি অত্থো যস্স সোধৱখদিৰপলাসসদ্দো যুগপদাধিকৰণো, তস্স ভাৱো তথা, তস্সঞ্চ সতি, সদ্দযোগপজ্জমন্তৰেন ভিন্নত্থানমেকসদ্দৱচনীযান মেকতো পপত্তি অত্থযোগপজ্জং, তং সহৱচনিচ্ছাযন্তি ইমিনা দস্সিতন্তি তস্সং সহৱচনিচ্ছাযঞ্চ সতি, সোভনা ধৱখদিৰপলাসা সোভনা ৰুক্খাতি সোভনগুণযোগেপি বহুৱচনেনেৱ ৱিচ্ছাজোতনতো দ্ৱিব্বচনাভাৱোতি, সোভনং ধৱখদিৰন্তি পন সতীপি সদ্দযোগপজ্জে সমাহাৰত্তা নত্থত্থযোগপজ্জ [নাত্ৱযাগপজ্জ (পোত্থকে)] ন্তি একৱচনন্তত্তা দ্ৱিত্তপ্পসঙ্গেপি সোভনং ধৱখদিৰন্তি সদ্দানং সকিং ব্যাপনিচ্ছাযাভাৱা ন দ্ৱিব্বচনন্তি হেট্ঠা ৱুত্তং.
ৱাত্তিককাৰেন ‘‘আনুপুব্বিযে দ্ৱে ভৱন্তীতি ৱত্তব্ব’’ন্তি (৮-১-১-ৱা) ৱুত্তং, তদাহ-‘আনুপুব্বিযেপি’চ্চাদিনা, অত্থেৱানুপুব্বিযেপি ৱিচ্ছা ততোৱ দ্ৱিত্তন্তি পটিপাদয ‘মানুপুব্বিয’মিচ্চাদিনা ‘অত্থিযেৱেচ্চাদিনো ৱুত্তিৱাক্যস্স ৱিৱৰণমাহ. গামজাতিযা তুল্যজাতিযানং দিসা দেসাদিভেদেন ভিন্নানমিৱ গামানং, ন এত্থ ৱিচ্ছা, মূলমগ্গং ৱা হি মুখ্য মেকমেৱ… হেট্ঠুদ্ধভাগন্তৰাভাৱেনেকত্তা, যেনুপৰিযধো ভাগাপেক্খায কতমূলগ্গব্যপদেসেন ভিন্নজাতিযা মূলগ্গভাগা, তে ভিন্নজাতিযা, ন চ ভিন্নজাতিযানং ৱিচ্ছা হোতি, ন হি গোগোতি ৱুত্তে (ৱাহীক)গতা ৱিচ্ছাৱগম্যতেতি আচৰিযজিনিন্দবুদ্ধিনা আনুপুব্বিযে ৱিচ্ছাযাভাৱং পটিপাদিতং, তং ৱিঘটযিতুং ‘যদি হি’চ্চাদিনা যং ৱুত্তিযং ৱুত্তং, তং ৱিপঞ্চিতুমাহ- ‘যথে’চ্চাদি, নসন্নিৱিট্ঠোতি ন পতিট্ঠিতো, নত্থীতি ৱুত্তং হোতি, যস্সূপৰিভাগো অত্থি তম্পি মূলন্তি মূল ব্যপদেসস্সাপেক্খা কতত্তমাহ, উভযন্তি মূলমগ্গঞ্চ, তথা অঞ্ঞেপি মূলগ্গভাগাতি ইমিনা মূলগ্গভেদানং হেট্ঠা ৱিয গহণে সতি বহুত্তমাহ, পুব্বকথিতেনাতি ‘ৰুক্খাদীনং বাহুল্লেনা’তিআদিনা পুব্বে ৱুত্তনযেন, ইদং ৱুত্তং হোতি ‘‘মূলাদীনং বাহুল্লেন থূলাদি গুণযোগম্মন্ত্ৱা সত্তমীৱিভত্তিযুত্তেন মূলাদিসদ্দসহিতেন সব্ব সদ্দেন মূলাদিকমত্থমভিসংহৰিত্ৱা সব্বস্মিং মূলে থূলা সব্বস্মিং অগ্গে সুখুমাতি এৱং (ৱত্তুনো) ব্যাপিতুমিচ্ছাযমেকৱচনন্তস্স ৱিচ্ছাযন্ত্ৱেৱ দ্ৱিব্বচন’’ন্তি.
জেট্ঠানং ৱিচ্ছাসম্ভৱে সব্বকনিট্ঠস্স জেট্ঠত্তাভাৱানুপ্পৱেসো ন সিযাতি আনুপুব্বিযমত্তৱচনিচ্ছাযং তেনেৱ দ্ৱিত্তমভিহিতং ‘জেট্ঠং জেট্ঠমনুপ্পৱেসযা’তি তেনেৱাচৰিযেন, তদধুনা ৱিঘটীযতি ‘জেট্ঠ’ মিচ্চাদিনা, কনিট্ঠোপি পৱেসীযতীতি কনিট্ঠস্সপি ৱিচ্ছাসম্ভৱমাহ, তত্থ কাৰণমাহ-‘যথেৱ হি’চ্চাদি, পৰস্সাতি মজ্ঝিমস্সাতি এত্থ ৱিসেসনং, কনিট্ঠস্সাপি জেট্ঠব্যপদেসোতি সম্বন্ধো, যথাৱুত্তমেৱ সমত্থেতি ‘ৱত্তিচ্ছানিবন্ধনে হি’চ্চাদিনা, ৱত্তিচ্ছাদিবন্ধনেতি ৱত্তুনো ইচ্ছা নিবন্ধনং কাৰণমস্সাতি সমাসো, ৱত্থুসভাৱে ৱত্থু তত্থে, অভিনিৱেসো পৱত্তি, নাভিসম্ভুণাতি ন পপ্পোতি.
‘‘সকত্থে ৱধাৰিযমানে নেকস্মিং দ্ৱে ভৱন্তীতি ৱত্তব্ব’’ন্তি (৮-১-১২-ৱা) ৱাত্তিককাৰেন ৱুত্তং, তদাহ ‘সকত্থে’ইচ্চাদি, অত্থপ্পকাৰণাদ্যনপেক্খস্স পদস্স অত্থে সকত্থে অৱধাৰিযমানে এত্তকমেৱেতি গম্মমানে অনেকস্মিং দিয্যমানে দ্ৱিব্বচনমিট্ঠং মতং পাণিনিযানন্তি অত্থো, অযম্পনেসমধিপ্পাযো ‘মাসকং মাসকং ইমম্হা কহাপণা ভৱন্তানং দ্ৱিন্নং দেহী ত্যত্ৰ দ্ৱে এৱ মাসা দাতুমিচ্ছিতা, কহাপণং নাম–
চত্তাৰো ৱিহযো গুঞ্জা, দ্ৱেগুঞ্জা মাসকো ভৱে;
দ্ৱে অক্খাৱ মাসকাপঞ্চ,ক্খানং ধৰণমট্ঠকংতি.
ৱুত্তৱিধিনানেকমাসকসমুদাযো, তত্থ ন সব্বে কহাপণ সম্বন্ধিনো মাসা দানকিৰিযায ব্যাপিতা, দ্ৱেযেৱাতি নেত্থত্থ ৱিচ্ছাতি যথাৱুত্তৱত্তব্বেন দ্ৱিব্বচন’’ন্তি, তং দস্সেত্ৱাতি তং দ্ৱিব্বচনোদাহৰণং দস্সেত্ৱা, পটিপাদযিতুং ৱিচ্ছাযমেৱ দ্ৱিত্তং দস্সেতুং… মাসকং মাসকমিচ্চাদোত্ৱযমধিপ্পাযো-‘‘দেহীতি দানকিৰিযায মাস্স ব্যাপিতুমিট্ঠাতি ৱিচ্ছাযমেৱেত্থ দ্ৱিব্বচনং, তথাহ্যতো দ্ৱিৰুত্তা ৱিচ্ছাৱ গম্যতে’’তি, সদ্দন্তৰতোচ্চাদিকং কিমাসঙ্কিয ৱুত্তন্তি আহ‘দেহী’তিআদি, অৱধাৰণে পতীযমানেতি কহাপণসম্বন্ধিনি বহুম্হি মাসকসমুদাযে মাসকদ্ৱযনিচ্ছযে ৱিঞ্ঞাযমানে সতি, অৱিসেসেন সামঞ্ঞেন মাসানং দেহীতি দানকিৰিযায ব্যাপনা ভাৱাতি সম্বন্ধো, সদ্দন্তৰতোচ্চাদিনো সাধিপ্পাযমত্থমভিধাতুমাৰভতে ‘পদেনে’চ্চাদি, এত্থ পদেনাতি মাসকমিচ্চনেন পদেন, ইমম্হা কহাপণাতি ইদমেত্থ সদ্দন্তৰং, কতাভিসঙ্খৰণস্সাতি মাসকং মাসকমিচ্চেৱং নিপ্ফাদিতস্স, সদ্দন্তৰতোতি ইমিনা পদন্তৰযোগো গহিতোতি আহ-‘পদন্তৰেন যোগতো’তি অযমেত্থাধিপ্পাযো ‘‘দ্ৱিত্তকৰণকালে সদ্দন্তৰৱচনীযস্সত্থস্সানপেক্খিতত্তা মাসকংমাসকন্তি অৱিসেসেন মাসকৱিচ্ছাযং দ্ৱিত্তং, তদনু পন ইমম্হা কহাপণাতিসদ্দন্তৰসম্বন্ধে সতি যদি কহাপণসম্বন্ধ্য ন ৱসেসমাসকৱিচ্ছা পৰিগ্গয্হতি তদা ইমস্স কহাপণস্সাতি ছট্ঠিযা ভৱিতব্বং, ইমম্হা কহাপণাতি পন অৱধিপঞ্চমীনিদ্দেসতো কহাপণতো দ্ৱযমেৱ গহেত্ৱা ভৱন্তানং দ্ৱিন্নং দেহীতি ইমম্হা কহাপণাতি সদ্দন্তৰতোৱধাৰণং গম্যতে’’তি.
‘‘পুব্বপঠমানমত্থাতিসযৱচনিচ্ছাযং দ্ৱে ভৱন্তীতি ৱত্তব্ব’’ন্তি (৮-১-১২-ৱা) ৱুত্তং, তদাহ-‘পুব্বপঠমানং মিচ্চাদি, পুব্বপঠমানং পুব্বপঠম সদ্দানং অত্থাতিসযো যো অত্থস্স পকংসো, তস্স ৱচনিচ্ছাযং, সব্বপঠমভাৱসঙ্খাত অত্থাতিসযমত্তাৱ ৱচনিচ্ছাতি ন এত্থ ৱিচ্ছাতি তেসমধিপ্পাযো, ৱিকসনকিৰিযায পাককিৰিযাযাতি ৱুত্তেপি ৱিকাসকৰণকিৰিযায পাককৰণকিৰিযাযাতি অত্থসম্ভৱতো ‘পুব্বং পুব্বং পুপ্ফ’ন্তি ত্যাদো, পুব্বং পুব্বং ৱিকসনং কৰোন্তি, পঠমং পঠমং ৱচনং কৰোন্তীতি কিৰিযাৱিসেসনৱসেন অত্থো দট্ঠব্বো, পুব্বাতি মতা পঠমাভিমতাতি ইমিনা পুব্বপঠমভাৱেনাভিমতানং বহুত্ত ব্যাপনেন ৱিচ্ছাসব্ভাৱে কাৰণমাহ.
‘‘ডতৰ ডতমানং সমসম্পধাৰণাযমিত্থীনিগদে ভাৱে দ্ৱে ভৱন্তীতি ৱত্তব্ব’’ন্তি (৮-১-১২-ৱা) ৱুত্তং, এত্থ ইত্থিলিঙ্গসদ্দো ইত্থিলিঙ্গযোগা ইত্থীতি ৱুত্তো, নিগদ্যতেনেনেতি নিগদো, ইত্থী নিগদো যস্স সো ইত্থিনিগদোভাৱো, তস্মিং ইত্থীনিগদে ভাৱে, তদাহ-ৰতৰৰত মন্তান’মিচ্চাদি, ইত্থিলিঙ্গেতি ইত্থিলিঙ্গং যস্স সো ইত্থিলিঙ্গোভাৱো, তস্মিং ইত্থিলিঙ্গে ভাৱে ৱত্তমানানং ৰতৰৰতমন্তানং দ্ৱিব্বচনমভিমতন্তি সম্বন্ধো, কস্মিং ৱিসযেতি আহ-‘সমসম্পধাৰণ ৱিসযে’তি, সমেন অড্ঢতাদিনা গুণেন ইমে উভো অড্ঢা ইত্ৱেৱং ৰূপা সম্পধাৰণা নিৰূপনা অৱবোধো সমসম্পধাৰণা, সাএৱ ৱিসযো, তস্মিং সতি, অড্ঢতায বহুৱিধত্তাভাৱা কিৰিযাদিযো গাভাৱা চ নত্থেত্থ ৱিচ্ছাতি তেসমধিপ্পাযো, পুচ্ছিযমানাতি ইমিনা ইমে উভো’ ইচ্চাদীনং পুচ্ছাৱাক্যতং দস্সেতি.
পৰব্যৱহাৰেনাহ-‘আখ্যাতাদীনং ৱিসযত্ত’ন্তি, ইমিনা আখ্যাতাদীনমেৱ কিৰিযাজোতকপদভাৱেন পোনোপুঞ্ঞসঙ্খাতকিৰিযা ধম্মস্স ধনসমেৱ ৱিসযত্তং দীপেতি, অতিসযৱিসিট্ঠন্তি ইমিনা পপচতিসদ্দেপকাৰো পকংসত্থ জোতকো উপসগ্গোতি দস্সেতি, হিৱিধিম্হীতি’লূ-চ্ছেদনে’ইচ্চস্মা ৱিধিম্হি হিপ্পচ্চযো ‘‘পঞ্হপত্তনাৱিধীসু’’তি (৬-৯) ইমিনা সুত্তেনাতি অত্থো, ওস্সাতি ‘‘যুৱণ্ণানমেওপচ্চযে’’তি (৫-৮২) ওকাৰস্স, ‘পুব্বেক-কত্তুকান’’ (৫-৬২) মিচ্চেৱাতি এৱকাৰেন পৰেসমিৱাযমপ্যাভিক্খঞ্ঞে পচ্চযো চে ৱিধীযতে, তদা পপচতিইচ্চত্ৰ ৱিয আভিক্খঞ্ঞে ৱিধীযমানেন পচ্চযেনেৱ আভিক্খঞ্ঞত্থস্স পকাসিতত্তা ন দ্ৱিব্বচনেন ভৱিতব্বন্তি দস্সেতি, যদা তু ভুসং পুনপ্পুনং পচতীতি ৱচনিচ্ছা তদাপি পপচতীতি ভৱত্যেৱ.
ইহ ইমস্মিং উদাহৰণে, আভিক্খঞ্ঞে ইচ্চেৱাতি ইমিনা অনুকৰণমত্তমেৱেতং নত্থেত্থাভিক্খঞ্ঞন্তি পাণিনিযা সুত্তন্তৰেন দ্ৱিত্তম্পটিপাদেন্তি, নত্থেত্থ তাদিসেন ৱচনেন পযোজনং, আভিক্খঞ্ঞেযেৱ দ্ৱিব্বচনন্তি দস্সেতি, এৱমঞ্ঞতে ‘‘পটইচ্চেতমনুকৰণং ভৱন কিৰিযম্পতি ৱত্ততীতি [ভৱনকিৰিযামতী ৱুত্তীতি (পোত্থকে)] কিৰিযাধম্মং পোনোপুঞ্ঞমেত্থ অত্থেৱা’’তি, তেনেৱ ৱক্খতি-‘পটপটা ভৱতীতি আভিক্খঞ্ঞে দ্ৱিব্বচন’ন্তি, অনিতিস্মিন্তি ইতিসদ্দে অৱিজ্জমানে, ৰাপ্পচ্চযোতি পঠমং দ্ৱিত্তে কতে পচ্ছা ৰাপ্পচ্চযো, ৰাপ্পচ্চযমকত্ৱাপি পকাৰন্তৰেন সাধেতুমাহ- ‘অথৱা’ ইচ্চাদি, দীঘো নিচ্চন্তি পঠমং দ্ৱিত্তে পটপটকৰোতীতি ঠিতে নিচ্চং দীঘো, পটপটা কৰোতীতি এত্থ নিপ্ফত্তিং দস্সেত্ৱা ইদানি পটপটাযতীতি এত্থ দস্সেতুং পটপটাযতীতিআদি আৰদ্ধং.
৫৫. স্যাদি
একস্স একস্স ইতি ঠিতে পুব্বৱিভত্তিযা লুত্তে সংহিতাযঞ্চ কতাযং একেকস্স, এৱং মত্থকেন মত্থকেনাতি ঠিতে মত্থক মত্থকেনাতি.
৫৬. সব্বা
অঞ্ঞং অঞ্ঞন্তি ঠিতে ইমিনা ৱিভত্তিযা লোপে অকাৰস্স ‘‘তদমিনা’’ (১-৪৭) দিনা ওকাৰে অঞ্ঞোঞ্ঞন্তিপি হোতি.
৫৭. যাৱ
যাৱবোধন্তি ‘‘যাৱাৱধাৰণে’’তি (৩-৪) অসঙ্খ্যসমাসো.
৫৮. বহুল
ক্ৱচি পৱত্যপ্পৱত্তি, ক্ৱচঞ্ঞং ক্ৱচি ৱা ক্ৱচি;
সিযা বহুলসদ্দেন, ৱিধি সব্বো যথাগমংতি.
ইতি মোগ্গল্লানপঞ্চিকাটীকাযং সাৰত্থৱিলাসিনিযং
পঠমকণ্ডৱণ্ণনা সমত্তা.