১৫. পঞ্চ
অৱধিভাৱেনাতি ‘অতো’চ্চাদিনা অৱধিত্তেন, যস্সাতি যো আদিনো, কাৰিযন্তি ‘টাটে’আদিকং, পুব্বপৰাপেক্খত্তেনাৱিসেসাতি যথা- ‘গামা দেৱদত্তো’তি ৱুত্তে সো ততো পুব্বো পৰোগেতি ৱিঞ্ঞাযতীত্যৱধিভাৱস্স পুব্বপৰাপেক্খত্তেনাৱিসেসো, তথেহাপি ‘‘অতো যোনং টাটে’’তি (২-৪১) ৱুচ্চমানে অতো পুব্বেসং যোনং অথৱা পৰেসন্তি পুব্বপৰাপেক্খত্তেনাৱধিভাৱস্সাৱিসেসাতি মঞ্ঞতে, পুৰে ৱিযাত্যনেন সত্তমিযন্তি এত্থ ৱুত্তং নিদ্দেসৱচনে কাৰণমতিদিসতি, ৱুত্তিযং ‘নৰানমেৰে’তি এত্থ অপৱাদৱিপ্পটিসেধে সতিপৰত্তা টাটেআদেসানং পৱত্তিং ‘‘আদিস্সা’’তি এত্থ ৱণ্ণযিস্সাম, অথ কিমিমিনা ৱচনেন ননু যতো যত্থ পঞ্চমী নিদ্দেসো তত্থ সব্বত্থ ‘‘মানুবন্ধো সৰানমন্তা পৰো’’ (১-২১) ত্যতো ‘পৰো’ত্যনুৱত্তেতুং সক্কাতি তস্সানুৱত্তিতস্স যোনমিচ্চনেন সামানাধিকৰণ্যা‘পৰেসং যোনং’ত্যযমত্থো ৱিঞ্ঞাযতে, ততো পুব্বেসং পসঙ্গোযেৱ নত্থীতি, নেতদত্থি, পৰোতি ত্যনুৱত্তমানং ‘অতো’তি পঞ্চম্যন্তেন সম্বজ্ঝমানং ন কোচি ৱাৰেতা অত্থীতি পৰতো-কাৰতো পুব্বেসম্পি যোনং টাটেআদেসা পপ্পোন্তীতি ৱচনেনেমিনা ভৱিতব্বমেৱাতি দস্সেতুমাহ-‘ৱচনে’চ্চাদি, এৱঞ্চৰহি তদেৱোদাহৰিতব্বং, কিং ‘নৰানৰে’ ত্যুদাহটন্তি চে, নেসদোসো, অঞ্ঞদত্থং কাৰীযমানমিহা-প্যত্থৱন্তং হোতীতি, পুব্বকো পৰিহাৰোতি ব্যৱ হিতনিৱত্তিযা পুব্বসুত্তে ৱুত্তো ‘‘সৰেতোপসিলেসিকাধাৰো’’তি পৰিহাৰো, ন সম্ভৱতীতি ইহ সত্তমিযা অভাৱা ন সম্ভৱতি, ৱচনানন্তৰন্তি পাণিনিযানং নিদ্দিট্ঠগ্গহণমিৱ ব্যৱহিতনিৱত্তিযা সুত্তন্তৰং, তে হি ‘‘তস্মাত্যুত্তৰস্সা’’ত্যেত্থ (১-১-৬৭) নিদ্দিট্ঠগ্গহণমনুৱত্তিয তেন পুব্বে ৱিয ব্যৱহিতনিৱত্তিম্পটিপাদেন্তি. অনন্তৰেতিৱচনা পচ্চাসত্তিযা নিস্সযনং ৱিঞ্ঞাযতে, কতত্থতাযাতি ৱচনা জাতিযাত্যাহ- ‘পচ্চাসত্যা জাতিং সন্নিস্সাযা’তি জাতিং সন্নিস্সায পচ্চাসত্যা কৰণভূতায নিৱত্তিমাহেতি সম্বন্ধো, ইমিনা পচ্চাসত্তি ঞাযব্যাপনঞাযজাতিপদত্থব্যত্তিপদত্থেসু পচ্চাসত্তিঞাযো জাতিপদত্থোচেহ নিস্সীযতেতি দস্সেতি, ন হি কেৱলং জাতিং নিস্সায ব্যৱহিতনিৱত্তি ৱত্তুং সক্কা, তথাহি যদেত্থ পচ্চাসত্তিঞাযো ন নিস্সিতো, তদা ব্যাপনঞাযেন ব্যৱহিতে চাব্যৱহিতে চাসজ্জতীতি জাতিযা নিস্সযনে সত্যপি ব্যৱহিতেপি ব্যাপ্যমানা জাতি কেন নিৱাৰীযতে নাপি কেৱলং পচ্চাসত্তিন্নিস্সায ব্যৱহিতনিৱত্তি ৱত্তুং সক্কা, তথাহ্যসতি জাতিসন্নিস্সযেন ব্যত্তিনিস্সীযতে, ব্যত্তিযঞ্চ পদত্থে পটিলক্খিযং লক্খণং পৱত্ততীতি পচ্চাসত্তি ঞাযনিস্সযনেপ্যব্যৱহিতম্পতি যং লক্খণং ভিন্নং তদব্যৱহিতে পৱত্তং, যম্পন ব্যৱহিতম্পতি ভিন্নং লক্খণং, তঞ্চ ৱচনপ্পমাণতো মাভৱত্ৱস্স ব্যত্থতাতি ব্যৱহিতেপি পৱত্ততে, তস্মা উভোপি নিস্সায নীযাতি. ৱিসযদস্সনপ্পসঙ্গে ৱিসযিদস্সনমত্থব্যত্তিকাৰণন্তি ৱাক্যন্তোগধপদানমত্থম্পঠমং দস্সেত্ৱা পচ্ছা সমাসাদিকং দস্সেতুং ‘কতো’ত্যাদিকমাৰদ্ধং, জাতিলক্খণোতি অব্যৱহিতত্তজাতিসভাৱো, ‘ওসধ্যো’তি এত্থ সকাৰে অকাৰা পৰস্স ধকাৰেন ব্যৱহিতস্স যোস্স ৱিযাৱসেসানম্পি সব্ভাৱতো ৱুত্তং-‘যোপ্পভুতীন’ন্তি, জাতি সামঞ্ঞং, যাৱতি ৱিসযেতি গৱাদিকে যত্তকে ৱিসযে, কামচাৰতো ৱিসয পৰিসমত্তিযা দিট্ঠন্তমাহ-‘তং যথে’তি, ভোজযেতীতি এত্থ ভোজযেইতীতি পদচ্ছেদো, কতোহি জাত্যত্থো কসিণোতি যস্মা সকলো ব্ৰাহ্মণ জাতিসঙ্খাতো অত্থো পৰিসমত্তো, তস্মাতি অত্থো, ইদং ৱুত্তং হোতি- ‘যাৱ দিট্ঠম্ভোজযে’তি ৱুত্তে [ৱুত্তেন (পোত্থকে)] সন্তায সামঞ্ঞৱুত্তি ব্ৰাহ্মণসদ্দপ্পযোগসামত্থিযা পচ্চেকম্ভোজনকিৰিযা কতা নাম হোতি, যতো কসিণোপি জাত্যত্থো পৰিসমত্তো নামাতি. ‘‘ব্যঞ্জনে দীঘৰস্সা’’তি (১-৩৩) সুত্তে ব্যঞ্জনেতি সত্তমী পুব্বস্স দীঘাদিৱিধিম্হি চৰিতত্তা ‘‘সৰম্হা দ্ৱে’’তি (১-৩৪) এত্থ সৰম্হাতি পঞ্চম্যক তত্থা, ততো পঞ্চমীনিদ্দেসস্স বলীযত্তং, ততো ‘‘সত্তমিযং পুব্বস্স’’ ‘‘পঞ্চমিযং পৰস্সা’’তি দ্ৱিন্নং পৰস্স সমুট্ঠাপনে ‘ব্যঞ্জনে’তি সত্তমী পৰস্স কাৰিয যোগিতায অত্থতো ৱিভত্তিৱিপৰিণামেন ছট্ঠীভাৱেন পৰিণমতী… দ্ৱিন্নং সুত্তানং ৱিপ্পটিসেধে পৰস্স বলী যত্তাৱাতি এতাদিসসামত্থিযসব্ভাৱতো ৱুত্তং-‘ছট্ঠীপকপ্পনাপি পুৰেৱিয সামত্থিযা’তি.