পৰিভাসাধিকাৰ
১৩. ৱিধি
ৱচনাৰম্ভযোজনমাহ–‘যং ৱিসেসনভাৱেনে’চ্চাদি, যন্তি অনিযমেন ‘‘অতো যোনং টাটে’’তি (২-৪৩) আদীসু অতোতিআদিকং ৱিসেসনভাৱেন ৱত্তুমিচ্ছিতং পৰামসতি, তেনাতি ৱিসে সনত্তেনু-পাদিযমানেন যং সদ্দনিদ্দিট্ঠেন অতোতিআদিকেন কৰণভূতেন, যথাকথঞ্চিতব্বতোতি আদো মজ্ঝে-ন্তে ৱা সব্ভাৱতো যেনকেনচি আকাৰেন অভেদোপচাৰেন অকাৰাদিৱিসেসনৱতো নামাদিনো, তদন্তত্থন্তি তং অতোত্যাদি ৱিসেসনমন্তে, নাদো ন মজ্ঝে যস্স তং তদন্তং, তং অত্থো পযোজনং যস্সাতি অঞ্ঞপদত্থো, ৱত্তাযত্তাতি ৱত্তুনো আযত্তা… অত্তাৱাত্তনো ৱচনে পধানন্তি, তস্সাতি ৱত্তুনো, সাতি ৱচনিচ্ছা, পযোগানুসা ৰেনাতি জিনৱচনানুসাৰেন, ইতীতি কাৰণত্থে নিপাতো, ইমিনা কাৰণেনাতি অত্থো, ন সব্বত্থপ্পসঙ্গোতি সংহিতাদিৱিধিম্হি সব্বত্থ তদন্ত ৱিধিপ্পসঙ্গো ন হোতি, তথাহি ‘‘সৰো লোপো সৰে’’তি (১-২৬) এত্থ সৰোতি ৱিসেসনভাৱেন ৱচনিচ্ছায সব্ভাৱে সৰোতি তত্ৰা’দীনং ৱিসেসনন্তি যথাকথঞ্চিসৰাদিসৰমজ্ঝসৰন্তানং তত্ৰাদীনং লোপপ্পসঙ্গে ‘‘ৱিধিব্বিসেসনন্তস্সা’’তি (১-১৩) সৰন্তস্সপসঙ্গো সিযা, ন ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সা’’তি (১-১৩) অন্তস্স… ছট্ঠীনিদ্দেসাভাৱা, তথা সতি ‘তত্ৰিমে’তিআদিম্হি ‘ইমে’তিআদিনা ৱত্তব্বতা আপজ্জেয্যাতি পযোগং নানুসটা নামসিযুন্তি ন সব্বত্থ তদন্ত ৱিধিপ্পসঙ্গো, তথা ‘‘গতিবোধা’’ (২-৪) দিসুত্তাদিম্হিপি ‘গমযতি মাণৱকংগামং ত্যাদিপ্পসঙ্গোতিআদি চ যথাযোগমৱগন্তব্বং, ৱুত্তিযং ‘‘অতো যোনং টাটে’’তি সুত্তোদাহৰণং দস্সিতং, ‘‘নৰা নৰে’’তি লক্খিযোদাহৰণং.
১৪. সত্তধী
ৱচনফলমুপদস্সেতি‘যত্থে’চ্চাদিনা, যত্থ যস্মিং ‘‘সৰো লোপো সৰে’’ত্যাদিকে সুত্তে, সত্তমিযাতি ‘সৰে’তিআদিনা সত্তমিযা, যস্সাতি সৰোতিআদিনা নিদ্দিট্ঠস্স, কাৰিযং লোপাদি, সম্বন্ধা ৱিসেসাতি সৰেত্যাদো ওপসিলেসিকমধিকৰণং, তঞ্চোপসিলেসে ভৱমধিকৰণং পুব্বস্স ৱা পৰং সিযা পৰস্স ৱা পুব্বন্তি পুব্বপৰোপসি লেসস্সাৱিসিট্ঠত্তা পুব্বপৰানং সম্বন্ধস্স অৱিসেসা, পৰস্সাপীতি ন কেৱলং পুব্বস্সেৱ, সতীত্যস্মিং অত্থে জোতনীযে সত্তমী সংসত্তমী সন্তসদ্দস্স সমাদেসেন, সত্তঞ্চেত্যাদিৱচনমেৱং সতি ঘটতে, সন্তি ৱা সন্তসদ্দত্থে পাদি, সুত্তে অৱুত্তেপি ৱুত্তিযং ‘নিদ্দেসে’তি ৱচনে কাৰণমাহ-সত্তঞ্চা’তিআদি, নিদ্দেসমন্তৰেন সত্তং ন সম্ভৱতীতি সম্বন্ধো, সত্তমিযা নিদ্দেসে সতিযেৱ তং সম্বন্ধায সত্তায সম্ভৱো, অঞ্ঞথা কিমঞ্ঞন্তস্সা পতিট্ঠাতি অধিপ্পাযো, পুব্বসদ্দস্স সম্বন্ধিসদ্দত্তা কিন্নিস্সায পুব্বত্তমিচ্চাহ-‘সত্তমি’চ্চাদি, তন্তি ‘‘সৰো লোপো সৰে’’তি সুত্তং, উকাৰস্সাতি ‘ৱেড়ু’ইচ্চত্ৰ উকাৰস্স, পুব্বস্স…পে… কৰিত্ৱা তংমনসিকতঞ্চোদনং দস্সেতুমাহ-‘তমহ’ন্তি চ্চাদিতি এৱমেত্থ সাজ্ঝাহাৰো সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. পুব্বস্সাতি সত্তমী নিদ্দিট্ঠতো পুব্বস্স, অনন্তৰস্সাতি অব্যৱহিতস্স, ৱুত্তং কিঞ্চি নত্থীতি সম্বন্ধো, অযমধিপ্পাযো ‘‘তস্মিন্তি নিদ্দিট্ঠে পুব্বস্সা’’তি (১-১-৬৬) পাণিনিযৱচনে ‘‘দিসিৰযমুচ্চাৰণক্ৰিযো নিসদ্দোপ্যয মিহ নেৰন্তৰিযং জোতেতি, তত্থ‘নিৰন্তৰং দিট্ঠো’তি পাদিসমাসে কতে ফুটমেৱানন্তৰমুচ্চাৰিতেত্যমত্থো-ৱগম্যতেতি ‘‘পুব্বসদ্দস্স ব্যৱহিতেপি পযোগদস্সনে ব্যৱহিতেপি কাৰিযং পপ্পোতী’’তি ভস্সকাৰাদযো ৱণ্ণেন্তি, ইহ তাদিসৱচনাভাৱেন ৱণ্ণাদি ব্যৱধানেপি সিযা’’তি, সৰেচ্চাদিপৰিহাৰৱচনে-ধিপ্পায মুব্ভাৱযতি ‘যদিপি’চ্চাদিনা, মথুৰায পাটলিপুত্তকস্স চান্তৰাড়ে গামাদীনং সব্ভাৱা ব্যৱধানেপি পুব্বসদ্দস্স পৱত্তিযা দিট্ঠন্তমাহ-‘মথুৰা’ ইচ্চাদি, যস্মা সৰেতি ওপসিলেসিকাধাৰে সত্তম্যন্তং পদং, তস্মা ব্যৱধানে সৰলোপো ন হোতীতি এৱং সঙ্খেপব্যাখ্যানেন ৱুত্তিয মত্থো ৱেদিতব্বো, ন কেৱলং সৰেতি এত্থেৱাতি আহ- ‘কাৰিযে’চ্চাদি, ওপসিলেসিকেযেৱাধাৰে ভৱতীতি সেসো, কাৰণমাহ-‘ৱত্তিচ্ছান্হৱিধানতো সদ্দস্সা’তি, ৱত্তুনো যা ইচ্ছা ৱচনিচ্ছা তস্সা অনুতূলেন ৱিধানতো অত্থস্স কথনতোতি অত্থো,যেন হি যমত্থং ৱত্তাতিধাতুমিচ্ছতি সতীপ্যভিধানসা মত্থিযে ন ততো-ঞ্ঞমত্থং সদ্দোভিদধাতীত্যধিপ্পাযো, ৱত্তিচ্ছা ৱসাযে কাৰণমাহ’ৱত্তিচ্ছাপি’চ্চাদি, ৱত্তুনো সুত্তকাৰস্স ইচ্ছা ৱত্তিচ্ছা, কথমুপদেসতো ৱত্তিচ্ছা-ৱসীযতে’ কথঞ্চ সামত্থিযতোতি আসঙ্কিয তমুপদস্সেতুমাহ-‘অতোচেত্যাদি, অতো ৱক্খমানকাৰণা উপদেসতো ৱসীযতেতি সম্বন্ধো, কিন্তং কাৰণ মিচ্চাহ-‘যস্মা’ইচ্চাদি, অন্ৱযসদ্দেনেত্থ গুৰুপাৰম্পৰিযো-পদেসো ৱিৱচ্ছিতো, যস্মা কাৰণা অন্ৱযো গুৰুপাৰম্পৰিযো পদেসো গুৰুকুলমুপগম্ম পঞ্হকৰণাদিনা অন্ৱিচ্ছীযতে গৱেসীযতি, অতো কাৰণা গুৰুপৰম্পৰা গতউপদেসতো ৱসীযতোতি অত্থো, সামত্থিযতো-ৱসাযপ্পটিপাদযিতুমাহ- ‘সামত্থিযম্পি’চ্চাদি, সামত্থিযম্পি ৱুচ্চতেতিসেসো, লঘুনোপাযেন সদ্দানমুপলক্খণে পৱত্তীতি ব্যৱহিতনিৱত্তিযা ৱচনন্তৰক-ৰণমনুপন্নং, উপপন্নং ৱচনন্তৰকৰণং, তস্স চ ওপসিলেসিকাধাৰ মন্তৰেন অঞ্ঞথানুপপত্তিযা আধাৰৱিসেসপ্পটিপ্পত্তীতি ইদমেত্থ সামত্থিযং, আধাৰন্তৰেচ্চাদিনা যথাৱুত্তং সামত্থিযং ৱিভাৱেতি, আধাৰন্তৰেপীতি সব্বত্থ পাঠো দিস্সতি, পসঙ্গাভাৱতো অত্থন্ত-ৰেনাপি আধাৰন্তৰেপি ওপসিলেসিকাধাৰেপি ৱচনন্তৰপ্পসঙ্গো সিযাতি সম্বন্ধসম্ভৱা ওপসিলেসিকাধাৰনিস্সযনেপি আনিসংসো ন দিস্সতীতি সমুচ্চযত্থেনাপি নত্থি পযোজনন্তি ৱজ্জেতব্বো যম্পি সদ্দোতি, ননু কিমেৱং ৱণ্ণীযতে পুব্বস্সেৱেতি ৱচন মেৱোপসিলেসিকমধিকৰণং ৱিঞ্ঞাপযতি… তত্থেৱ পুব্বপৰত্ত সম্ভৱাতি যোমঞ্ঞতে, তস্সেসা কপ্পনা ন সঙ্গতাতি দস্সেতুমাহ-‘পুব্বস্সাতি’চ্চাদি, অযুত্তত্তে কাৰণমাহ-‘সামীপিকেপি তস্স সম্ভৱা’তি, ‘গঙ্গাযং ঘোসো’তি ৱুত্তে ঘোসো গঙ্গাযং পুব্বো ৱা পৰো ৱেতি গম্মমানত্তা সামীপিকেপ্যধিকৰণে পুব্বপৰত্তস্স সম্ভৱাতি অত্থো, এতাৱৱুচ্চতেতি পুব্বস্সেৱ হোতি ন পৰস্সাতি এত্তকমেৱ ৱুচ্চতে, তথাচ ৱক্খতি-‘কিন্ত’ন্তিআদি, অধিকং ব্যৱহিতনিৱুত্যাদি ন ৱুচ্চতেতি সম্বন্ধো, আদিসদ্দেনেত্থ ছট্ঠীপকপ্পনা গহিতা, ছট্ঠীপকপ্পনাপি সামত্তিযা কতাতি সম্বন্ধো, পকপ্পনং পকপ্পনাৱিধানং, এৱং মঞ্ঞতে ‘পাণিনিযা ‘‘ছট্ঠীট্ঠানেযোগা’’ত্যতো (১-১-৪৯) ‘‘তস্মিন্তি নিদ্দিট্ঠে পুব্বস্স’’ (১-১-৬৬) ‘‘তস্মা ত্যুত্তৰস্স’’ ইতি (১-১-৬৭) পৰিভাসাসুত্তদ্ৱযে ছট্ঠীগহণমনুৱত্তিয ‘তস্মিন্তি নিদ্দিট্ঠে পুব্বস্স ছট্ঠী’ ‘তস্মাত্যুত্তৰস্স ছট্ঠী [নিদ্দিট্ঠে পুব্বস্স ছট্ঠীতি পুব্বস্স কাৰিযিত্তপটিপাদনযোগ্গো ছট্ঠী তব্বোধকপদে ভৱতিত্যত্থো, এৱ ধুত্তৰস্সেতু ৱি. উজ্জোতটীকা] তি ছট্ঠীপকপ্পনং পটিপাদেন্তি ‘যস্মিং সুত্তে ছট্ঠীনিদ্দেসো নত্থি, তত্থ ছট্ঠীপকপ্পনাযথা সিযা’তি, ইধ পন ৱচনন্তৰাভাৱেপি যত্থ ছট্ঠীনিদ্দেসো নত্থি, তত্থ সামত্থিযেনেৱ ছট্ঠীপকপ্পনা সিদ্ধা’তি, সামত্থিযমুপদস্সেতি ‘সত্তমীনিদ্দেসে’চ্চাদিনা, অঞ্ঞৱিভত্তিনিদ্দিট্ঠোপি পটিপজ্জতেতি সম্বন্ধো, কাৰিযযো গন্তি কাৰিযসম্বন্ধং, যথা ‘‘ৱগ্গে ৱগ্গন্তো’’তি এত্থানুৱত্তমানং নিগ্গহীত’ন্তিদং ছট্ঠীযন্তং ৱিঞ্ঞাযতে, কথং ৱগ্গেতেসা সত্তম্যকতত্থা ‘‘নিগ্গহীত’’ন্তি (১-৩৮) পুব্বসুত্তে কতত্থতায পঠমা ৱিভত্তিযা ছট্ঠীৱিভত্তিম্পকপ্পেতি সত্তমিযং পুব্বস্সে’তি তথেত্যৱগন্তব্বং. এতাৱ ৱুচ্চতেতি ৱুত্তে ইদন্তি ন ৱিঞ্ঞাযতেতি আহ ‘কিন্ত’ন্তিআদি, যদাহিচ্চাদিনা পৰিযাযপসঙ্গক্কমং দস্সেতি. কিমিদমুচ্চতে পৰিযাযপ্পসঙ্গে নিযমত্থং ৱচনন্তি ননু পুব্বপৰানং যুগপদুপ্পত্তিয মাচৰিযৱচনপ্পমাণেনাপ্পটিপত্তিযং ৱিজ্ঝনত্থং ৱচনন্তি কস্মা নোচ্চ তেচ্চাহ- ‘যুগপদুপসিলিট্ঠান’ন্ত্যাদি, যুগপদুপসিলিট্ঠানমসম্ভৱোতি সম্বন্ধো, কুতোচ্চাহ-‘অপৰস্সূপসিলেসিকস্সাভাৱতো’তি, অতোতি যুগপদুভিন্নম্পত্তিযা অভাৱতো, ৱচনং ‘‘সৰো লোপাসৰে’’চ্চাদিকং (১-২৬) সুত্তং.
১৫. পঞ্চ
অৱধিভাৱেনাতি ‘অতো’চ্চাদিনা অৱধিত্তেন, যস্সাতি যো আদিনো, কাৰিযন্তি ‘টাটে’আদিকং, পুব্বপৰাপেক্খত্তেনাৱিসেসাতি যথা- ‘গামা দেৱদত্তো’তি ৱুত্তে সো ততো পুব্বো পৰোগেতি ৱিঞ্ঞাযতীত্যৱধিভাৱস্স পুব্বপৰাপেক্খত্তেনাৱিসেসো, তথেহাপি ‘‘অতো যোনং টাটে’’তি (২-৪১) ৱুচ্চমানে অতো পুব্বেসং যোনং অথৱা পৰেসন্তি পুব্বপৰাপেক্খত্তেনাৱধিভাৱস্সাৱিসেসাতি মঞ্ঞতে, পুৰে ৱিযাত্যনেন সত্তমিযন্তি এত্থ ৱুত্তং নিদ্দেসৱচনে কাৰণমতিদিসতি, ৱুত্তিযং ‘নৰানমেৰে’তি এত্থ অপৱাদৱিপ্পটিসেধে সতিপৰত্তা টাটেআদেসানং পৱত্তিং ‘‘আদিস্সা’’তি এত্থ ৱণ্ণযিস্সাম, অথ কিমিমিনা ৱচনেন ননু যতো যত্থ পঞ্চমী নিদ্দেসো তত্থ সব্বত্থ ‘‘মানুবন্ধো সৰানমন্তা পৰো’’ (১-২১) ত্যতো ‘পৰো’ত্যনুৱত্তেতুং সক্কাতি তস্সানুৱত্তিতস্স যোনমিচ্চনেন সামানাধিকৰণ্যা‘পৰেসং যোনং’ত্যযমত্থো ৱিঞ্ঞাযতে, ততো পুব্বেসং পসঙ্গোযেৱ নত্থীতি, নেতদত্থি, পৰোতি ত্যনুৱত্তমানং ‘অতো’তি পঞ্চম্যন্তেন সম্বজ্ঝমানং ন কোচি ৱাৰেতা অত্থীতি পৰতো-কাৰতো পুব্বেসম্পি যোনং টাটেআদেসা পপ্পোন্তীতি ৱচনেনেমিনা ভৱিতব্বমেৱাতি দস্সেতুমাহ-‘ৱচনে’চ্চাদি, এৱঞ্চৰহি তদেৱোদাহৰিতব্বং, কিং ‘নৰানৰে’ ত্যুদাহটন্তি চে, নেসদোসো, অঞ্ঞদত্থং কাৰীযমানমিহা-প্যত্থৱন্তং হোতীতি, পুব্বকো পৰিহাৰোতি ব্যৱ হিতনিৱত্তিযা পুব্বসুত্তে ৱুত্তো ‘‘সৰেতোপসিলেসিকাধাৰো’’তি পৰিহাৰো, ন সম্ভৱতীতি ইহ সত্তমিযা অভাৱা ন সম্ভৱতি, ৱচনানন্তৰন্তি পাণিনিযানং নিদ্দিট্ঠগ্গহণমিৱ ব্যৱহিতনিৱত্তিযা সুত্তন্তৰং, তে হি ‘‘তস্মাত্যুত্তৰস্সা’’ত্যেত্থ (১-১-৬৭) নিদ্দিট্ঠগ্গহণমনুৱত্তিয তেন পুব্বে ৱিয ব্যৱহিতনিৱত্তিম্পটিপাদেন্তি. অনন্তৰেতিৱচনা পচ্চাসত্তিযা নিস্সযনং ৱিঞ্ঞাযতে, কতত্থতাযাতি ৱচনা জাতিযাত্যাহ- ‘পচ্চাসত্যা জাতিং সন্নিস্সাযা’তি জাতিং সন্নিস্সায পচ্চাসত্যা কৰণভূতায নিৱত্তিমাহেতি সম্বন্ধো, ইমিনা পচ্চাসত্তি ঞাযব্যাপনঞাযজাতিপদত্থব্যত্তিপদত্থেসু পচ্চাসত্তিঞাযো জাতিপদত্থোচেহ নিস্সীযতেতি দস্সেতি, ন হি কেৱলং জাতিং নিস্সায ব্যৱহিতনিৱত্তি ৱত্তুং সক্কা, তথাহি যদেত্থ পচ্চাসত্তিঞাযো ন নিস্সিতো, তদা ব্যাপনঞাযেন ব্যৱহিতে চাব্যৱহিতে চাসজ্জতীতি জাতিযা নিস্সযনে সত্যপি ব্যৱহিতেপি ব্যাপ্যমানা জাতি কেন নিৱাৰীযতে নাপি কেৱলং পচ্চাসত্তিন্নিস্সায ব্যৱহিতনিৱত্তি ৱত্তুং সক্কা, তথাহ্যসতি জাতিসন্নিস্সযেন ব্যত্তিনিস্সীযতে, ব্যত্তিযঞ্চ পদত্থে পটিলক্খিযং লক্খণং পৱত্ততীতি পচ্চাসত্তি ঞাযনিস্সযনেপ্যব্যৱহিতম্পতি যং লক্খণং ভিন্নং তদব্যৱহিতে পৱত্তং, যম্পন ব্যৱহিতম্পতি ভিন্নং লক্খণং, তঞ্চ ৱচনপ্পমাণতো মাভৱত্ৱস্স ব্যত্থতাতি ব্যৱহিতেপি পৱত্ততে, তস্মা উভোপি নিস্সায নীযাতি. ৱিসযদস্সনপ্পসঙ্গে ৱিসযিদস্সনমত্থব্যত্তিকাৰণন্তি ৱাক্যন্তোগধপদানমত্থম্পঠমং দস্সেত্ৱা পচ্ছা সমাসাদিকং দস্সেতুং ‘কতো’ত্যাদিকমাৰদ্ধং, জাতিলক্খণোতি অব্যৱহিতত্তজাতিসভাৱো, ‘ওসধ্যো’তি এত্থ সকাৰে অকাৰা পৰস্স ধকাৰেন ব্যৱহিতস্স যোস্স ৱিযাৱসেসানম্পি সব্ভাৱতো ৱুত্তং-‘যোপ্পভুতীন’ন্তি, জাতি সামঞ্ঞং, যাৱতি ৱিসযেতি গৱাদিকে যত্তকে ৱিসযে, কামচাৰতো ৱিসয পৰিসমত্তিযা দিট্ঠন্তমাহ-‘তং যথে’তি, ভোজযেতীতি এত্থ ভোজযেইতীতি পদচ্ছেদো, কতোহি জাত্যত্থো কসিণোতি যস্মা সকলো ব্ৰাহ্মণ জাতিসঙ্খাতো অত্থো পৰিসমত্তো, তস্মাতি অত্থো, ইদং ৱুত্তং হোতি- ‘যাৱ দিট্ঠম্ভোজযে’তি ৱুত্তে [ৱুত্তেন (পোত্থকে)] সন্তায সামঞ্ঞৱুত্তি ব্ৰাহ্মণসদ্দপ্পযোগসামত্থিযা পচ্চেকম্ভোজনকিৰিযা কতা নাম হোতি, যতো কসিণোপি জাত্যত্থো পৰিসমত্তো নামাতি. ‘‘ব্যঞ্জনে দীঘৰস্সা’’তি (১-৩৩) সুত্তে ব্যঞ্জনেতি সত্তমী পুব্বস্স দীঘাদিৱিধিম্হি চৰিতত্তা ‘‘সৰম্হা দ্ৱে’’তি (১-৩৪) এত্থ সৰম্হাতি পঞ্চম্যক তত্থা, ততো পঞ্চমীনিদ্দেসস্স বলীযত্তং, ততো ‘‘সত্তমিযং পুব্বস্স’’ ‘‘পঞ্চমিযং পৰস্সা’’তি দ্ৱিন্নং পৰস্স সমুট্ঠাপনে ‘ব্যঞ্জনে’তি সত্তমী পৰস্স কাৰিয যোগিতায অত্থতো ৱিভত্তিৱিপৰিণামেন ছট্ঠীভাৱেন পৰিণমতী… দ্ৱিন্নং সুত্তানং ৱিপ্পটিসেধে পৰস্স বলী যত্তাৱাতি এতাদিসসামত্থিযসব্ভাৱতো ৱুত্তং-‘ছট্ঠীপকপ্পনাপি পুৰেৱিয সামত্থিযা’তি.
১৬. আদিস্স
কিঞ্চি অন্তস্স সম্পত্তন্তি যং টানুবন্ধমনেকৱণ্ণং ন হোতি, তং ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সে’’ (১-১৭) ত্যন্তস্স পত্তং, কিঞ্চি সব্বস্সেতি ‘‘টানুবন্ধানেকৱণ্ণা সব্বস্সেতি’’ (১-১৯) টানুবন্ধমনেকৱণ্ণঞ্চ কাৰিযং সব্বস্স পত্তং. যদন্তভাৱিকাৰিযংত্যাদিনা ৱচনফলমুপদস্সেন্তো ‘ছট্ঠীযন্তস্সে’তীমস্সাপৱাদো যং যোগোতি দস্সেতি, তস্সাযম পৱাদো হোতু টানুবন্ধাদিকাৰিযং কথন্তি আহ-‘টানুবন্ধে’চ্চাদি, ৱিপ্পটিসেধাতি অপৱাদৱিপ্পটিসেধা, ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সে’তি হি উস্সগ্গো, তস্সাপৱাদা ‘‘আদিস্স’’ ‘‘টানুবন্ধানেকৱণ্ণা সব্বস্সে’’ত্যেতে, ‘‘আদিস্সা’’তীমস্সাৱকাসো ‘তেৰসা’তি, ‘‘টানুবন্ধানেকৱণ্ণা সব্বস্সা’’তীমস্সাৱকাসো ‘এসু, অনেনা’তি, ইহোভযম্পপ্পোতি ‘‘অতো যোনং টাটে’’ (২-৪১) ‘‘নৰানৰে’’ ‘‘অতেন’’ (২-১০৮) ‘‘জনেনা’’তি (তত্থ) ‘‘টানুবন্ধানেকৱণ্ণা সব্বস্সে’’তীদম্পৱত্ততীতি তেসমপৱাদানং ৱিপ্পটিসেধা সব্বাদেসো ভৱতি. ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সা’’তি দসসদ্দে-ন্তস্স পত্তোপি তদপৱাদত্তা ‘‘আদিস্সা’’তিআদিভূতস্স দকাৰস্স হোতীতি আহ ‘দকাৰস্সৰো’তি.
১৭. ছট্ঠী
কোত্থোন্ত সদ্দস্সেচ্চাহ-‘অন্তোৱসান’মিচ্চাদি, ‘‘ৱণ্ণস্সন্তস্স’’তি (১-১-৫২) সুত্তে ৱণ্ণগ্গহণমন্তৱিসেসনাযোপদিট্ঠং পাণিনিনা-অন্তস্স পদস্স ৱাক্যস্স ৱা মাভৱী’তি, ইহ ত্ৱনত্থকং ৱণ্ণগ্গহণং ব্যৱচ্ছেজ্জাভাৱাতি দস্সেতুমাহ-‘সো চে’ ত্যাদি, ননু ব্ৰহ্মস্সাতি ৱিসেসনত্থেন ৱত্তুমিচ্ছিতো মহাব্ৰহ্মসদ্দো ছট্ঠীনিদ্দিট্ঠো নামাতি ‘‘ব্ৰহ্মস্সু ৱা’’তি (২-১৯৪) উআদেসো ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সা’’তি অন্তব্ৰহ্মসদ্দস্স পপ্পোতি, তথা সতি ‘ন হি ছট্ঠী নিদ্দিট্ঠস্স অন্তং পদং ৱাক্যং ৱা সম্ভৱতী’তি কস্মা ৱুত্তন্তি, ৱুচ্চতে- ন ৱিসেসনত্থেনাক্খেপমত্তেন মহাব্ৰহ্মসদ্দো ছট্ঠী নিদ্দিট্ঠো নাম ভৱতীতি ন ব্ৰহ্মসদ্দস্স সব্বস্সাদেসপ্পসঙ্গো, মহাব্ৰহ্মসদ্দে ৱা ব্ৰহ্মসদ্দো অত্থীতি তস্সান্তস্স উত্তং ৱিধীযতে.
১৮. ৱানু
‘‘ছট্ঠিযন্তস্সে’’ত্যনেনেৱাৱিসেসেন ৱানুবন্ধকাৰিযেপ্যন্তস্স সিদ্ধে কিমত্থোযমাৰম্ভোত্যাসঙ্কিয টানুবন্ধাত্যাদিনা ৱচনফলমুপদস্সেন্তো ‘বাধকবাধনত্থো-যমাৰম্ভো’তি-ৱদতি, তথাহি ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সে’’ত্যস্স বাধকো ‘‘টানুবন্ধানেকৱণ্ণা সব্বস্সে’’তি, তস্স চ ‘‘ৱানুবন্ধো’’ত্যযং যোগো বাধকোতি বাধকবাধনত্থো সম্পজ্জতে, অপইচ্চযমুপসগ্গো ৱজ্জনে নীৱাৰণে, পনযনে ৱা ৱত্ততেতি অপোদ্যন্তে উস্সগ্গলক্খণানি ৱজ্জীযন্তে নীৱাৰীযন্তে অপনীযন্তে নেনেত্যপৱাদো, সুত্তেকদেসেন সুত্তমেৱোপলক্খিতন্তি অন্তস্স‘ছট্ঠিযন্তস্সা’তি সুত্তস্স অপৱাদো অন্তাপৱাদো, উস্সজ্জতে নিৱত্তীযত্যপৱাদেনেত্যুস্সগ্গো, উস্সগ্গাপৱাদক্কমো পনেত্থ এৱং ৱেদিতব্বো ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সে’’ত্যুস্সগ্গো, তদপৱাদা ‘‘টানুবন্ধানেকৱণ্ণা সব্বস্স’’ ‘‘উকানুবন্ধাদ্যন্তা’’ ‘‘মানুবন্ধো সৰা নমন্তা পৰো’’তি, ‘‘টানুবন্ধানেকৱণ্ণা সব্বস্সে’’ত্যুস্সগ্গো, তদ পৱাদা ‘‘ৱানুবন্ধো’’ ‘‘মানুবন্ধো সৰানমন্তা পৰো’’তি.
১৯. টানু
ছট্ঠীনিদ্দিট্ঠস্সেচ্চাদিনা ৱচনাৰম্ভপ্পযোজনাখ্যানেনান্তাদেসাপৱাদো যং যোগোতি ব্ৰৱীতি, পচ্চেকমভিসম্বন্ধোতি সো টকাৰানুবন্ধো চাদেসোতিআদিনা, কস্স সব্বস্স ভৱতিচ্চাহ-‘ছট্ঠী নিদ্দিট্ঠস্সে’চ্চাদি, ননু চ টেআদেসোপ্যনেকৱণ্ণোএৱ দ্ৱিৱণ্ণসমুদাযত্তাত্যাসঙ্কিযাহ-‘উপলক্খিযে’চ্চাদি, অনুবধ্যতে পযোগে অসুয্যমানেপি পযোজনৱসেনানুসৰীযতীত্যনুবন্ধো, উপদেসে যেৱোপলক্খিয নিৱত্ততেত্যনেনেতং দস্সেতি ‘উচ্চাৰিতৱিনাসিনোনুবন্ধা’তি, উপদেসে পঠমুচ্চাৰণে.
২০. ঞকা
আদ্যন্তাতি ৱুত্তে কথমৱযৱাত্যযমত্থো লব্ভতী ত্যাহ-‘আদ্যন্তসদ্দানমি’চ্চাদি, আদ্যন্তসদ্দানং নিযতৱযৱৱাচিত্তা অৱযৱস্স চাৱযৱিনামন্তৰেনা সম্ভৱতো সামত্থিযাৱযৱী লক্খীযতি, ছট্ঠিযাত্যনুৱুত্তিতো ৱাৱযৱাৱযৱিসম্বন্ধেসা ছট্ঠী, তায নিদ্দিট্ঠস্সাত্যযমত্থো ৱিঞ্ঞাযতেতি ৱুত্তিযং-‘ছট্ঠীনিদ্দিট্ঠস্সা’তি (ৱুত্তং), তেনেৱ পচ্চযৱিধিম্হি কূপ্পচ্চযাদযো ন দোসা ভৱন্তীতি, অতোযেৱাতি তদৱযৱাচিত্ততোযেৱ, তগ্গহণেনেতি অৱযৱগ্গহণেন, কতাকতপ্পসঙ্গিত্তাতি ওত্তে কতেপি অকতেপি ৱুকাগমস্স পসঙ্গতো, ভূযত্তত্তা হি ওত্তস্স ভূগ্গহণে সতি কতেপি ওত্তে ৱুকাগমেন ভৱিতব্বমকতেপি ততোৱ ‘‘কতাকতপ্প সঙ্গী যো ৱিধি সনিচ্চো’’তি নিচ্চত্তা ওত্তং বাধিত্ৱা ৱুকাগমো হোতি, অথ ৱুকাগমে পচ্ছা তেন ন ভৱিতব্বন্তি আহ-‘অন্তাৱযৱে’চ্চাদি.
২১. মানুবন্ধো
যদিনিদ্ধাৰণে ছট্ঠী অন্তস্সাৱিসেসিতত্তা অৱিসেসেন যতো কুতোচি অন্ততো বানুবন্ধো পৰো সিযা, ন হি দুতিযং সৰগ্গহণমত্থি, যেনান্তো ৱিসেসীযতেচ্চাহ-‘নিদ্ধাৰণ’মিচ্চাদি, কাৰণমাহ-‘সুতত্তা’তি, ‘সৰান’ন্তি সুতত্তাতি অত্থো, তেন ‘‘সুতানুমিতেসুসুতসম্বন্ধোবলৱা’’তি ৰুন্ধতীতেত্থধকাৰস্সা নুমিতস্স মং ন হোতীতি দীপেতি, সমান জাতিযস্সেৱ লোকে নিদ্ধাৰণপ্পতীতি হোতিচ্চাহ-‘তথা হি’চ্চাদি, যথা’কণ্হা গাৱীনং সম্পন্নখীৰতমা’তি ৱুত্তে অৱিসেসিতত্তেপি কণ্হায কণ্হাগাৱীযেৱ পতীযতে, তথেহাপি সৰানং মজ্ঝে অন্তাত্যন্তত্তেন নিদ্ধাৰিযমানো সমানজাতিযো সৰোযেৱ পতীযতে, তেন সৰানং যেৱান্তাপৰো ভৱিস্সতীতি ভাৱো, ৱিসেসনত্তোতি ‘‘ঞিলতস্সে’’তি (৫-১৬৩) সুত্তে অস্সাতি ৱুত্তে অযমেৱেতি নিযমাভাৱা যস্সকস্সচি অকাৰস্স ঞিপ্পত্তি, তেনানিট্ঠপ্পত্তীতি লানুসঙ্গিস্সেৱ অস্সাতি লস্স যং ৱিসেসনত্তং তং অত্থো পযোজনমস্স ‘‘কত্তৰিলো’’তি (৫-১৮) লকাৰস্সাতি ৱিসেসনত্থো লকাৰো, ইধেৱাতি ইমস্মিং ‘‘মানুবন্ধো’’তিআদিসুত্তেযেৱ.
২২. ৱিপ্পটি
পৰোতি ৱত্ততে, সো চাঞ্ঞাধিক্যইট্ঠাদ্যনেকত্থোপি ইধ ইট্ঠ ৱাচী দট্ঠব্বো, কম্মব্যতিহাৰেঘণিতি কম্মব্যতিহাৰো কিৰিযাপৰিৱত্তনং ভাৱৱিসেসো তস্মিং ‘ভাৱকাৰকেস্ৱঘণ্ঘকা’’তি (৫-৪৪) সামঞ্ঞেন ৱিহিতত্তা ৱিপ্পটিসেধনন্তি অত্থে ঘণি ৱিপ্পটী সেধো, তেনাহ-‘সামঞ্ঞে’চ্চাদি, ৱিপ্পটিসেধসদ্দস্স অত্থমাহ-‘অঞ্ঞমঞ্ঞপটিসেধো’তি, সংসিদ্ধিযং ৱত্তমানোপি সিধি উপসগ্গসম্বন্ধে নাত্থন্তৰেপি হোতীতি অঞ্ঞমঞ্ঞৱিৰোধোত্যত্থো, ৱিপ্পটিসেধসদ্দস্স লোকে ৱিৰোধৱাচিত্তেন পসিদ্ধত্তমাহ ‘তথা হি’চ্চাদিনা, কথম্পন পমাণভূতস্সাচৰিযস্স ৱচনেসু অঞ্ঞমঞ্ঞৱিৰোধো সম্ভৱতীচ্চাসঙ্কিয উভিন্নং সাৱকাসত্তে সতি সম্ভৱতি নাঞ্ঞথাতি ‘দ্ৱিন্ন’মিচ্চাদি ৱুত্তিগন্থো পৱত্তোতি ৱত্তুং ‘সোচা’তিআদিমাহ অঞ্ঞমঞ্ঞানজ্ঝাসিতেতি অঞ্ঞমঞ্ঞেনানক্কন্তে অপৰিগ্গহিতেতি ৱুত্তং হোতি, অনুভযতাগিনীতি যো ৱিসযেকদেসো উভযন্ন ভজতে তস্মিং অনুভযভাগিনি ৱিসযেকদেসে, সামঞ্ঞৱিসযো দ্ৱিন্নং ৱিধীনং সাধাৰণো ৱিসযো, তত্থ পৱত্তিপ্পসঙ্গে সতি সোচ ৱিপ্পটিসেধো জাযতীতি সম্বন্ধো, ইমিনা ৱিপ্পটিসেধস্স ৱিসযো পৱত্তিপ্পসঙ্গো ৱিসযৱিসযীনমভেদেন সুত্তে ‘ৱিপ্পটিসেধো’তিৱুত্তোতি ‘দ্ৱিন্ন’মিচ্চাদিনা ৱুত্তিগন্থো ৰচিতোতি দীপেতি, পৰো হোতী তিৱিধিদস্সিতোতি ইমিনা যদি নিযমো-ব্ভূপগতো সিযা, তদা ‘পৰোৱহোতী’তি ৱদেয্যাতি দস্সেতি, পাণিনিযা হি জাতিযং পদত্থে সকিমেৱ লক্খণং পৱত্ততীতি চৰিতত্থত্তা ৱিসযন্তৰে দ্ৱিন্নম্পি লক্খণানমপ্পৱত্তিযং পৰং পচ্ছিমং কাৰিযন্তি ৱিধ্যত্থমিদং ৱচনং, ব্যত্তিযন্তু পদত্থে লত্ৱাদীনমিৱ পৰিযাযপ্পসঙ্গে নিযমত্থন্তি পটিপন্না, ইধ পন জাতিযং ব্যত্তিযঞ্চ দ্ৱিন্নম্পি সুত্তানমপ্পৱত্তিযমেৱ ৱিধ্যত্থমেৱিদং ৱচনং, ন নিযমত্থম্পীতি পটিপাদেতুমাহ-‘তথাহি’চ্চাদি, কামচাৰতো পৰিসমাপীযতেতি সম্বন্ধো, কামতো পৰিসমাপনঞ্চেতিস্সা সব্বস্মিং অত্তনো গোচৰে অৱিচ্ছেদব্যাপনেন পৱত্তিসব্ভাৱতো. কথম্পনেকস্সাপি পৱত্তি ন ভৱেয্যাত্যাসঙ্কিয কাৰণমাহ‘উভযম্পি’চ্চাদি, হিসদ্দো যস্মাত্থে, যস্মা উভযম্পিদমাচৰিযৱচনং, ততোযেৱ পমাণং, অভিমতকাৰিযৱিধানে লিঙ্গভাৱেন সদ্দিকানুমতত্তা(তেসং) ৱিধীনং ৱিধাযকঞ্চ তস্মাতি অত্থো. পমাণত্তা দ্ৱিন্নম্পি অপ্পত্তিযং কাৰণমাহ-‘অনুভযভাগিম্হি’চ্চাদি, যতো লদ্ধাৱকাসা ততো সমানবলাতি, ইতিসদ্দো হেতুম্হি, ৱিৰুদ্ধাচাতি এত্থ ইতিসদ্দং দত্ৱা ‘অনুভযভাগিম্হি…পে… ৱিৰুদ্ধাচাতি দ্ৱিন্নং ৱচনানং পমাণত্তা উভিন্নম্পি অপ্পৱত্তীতি সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. সমানবলানং দ্ৱিন্নং লোকেপি ৱিৰোধিত্তং একক্খণেযেৱ উভিন্নম্পি কাৰিযে অপ্পৱত্তি চ দিস্সতীতি দিট্ঠন্তমাহ ‘লোকেচে’ত্যাদি, এত্থ চ পেস্সস্স (অ)ৱিৰোধত্থিনো কাৰিযে অপ্পৱত্তিৰিৱ [অপ্পৱত্তিযেৱ (পোত্থকে)] সমানবলান মুভিন্নং ৱচনানং কাৰিযে অপ্পৱত্তীতি সুখেনো পমাসংসন্দনং ৱিঞ্ঞাতব্বং.
জাতিপক্খেযেৱ ভস্সকাৰেন দ্ৱিন্নং যুগপদিপ্পত্তিযং ‘লত্ৱাদীনমিৱ’ পৰিযাযপ্পসঙ্গো ৱণ্ণিতো, তস্সাযুত্তত্তমুপদস্সেন্তো আহ ‘নচাপি’চ্চাদি, ভিন্নৱিসযত্তাতি দ্ৱিন্নং ৱিধীনং ভিন্নৱিসযত্তা. অভিন্নৱিসযত্তে হি পৰিযাযকপ্পনা যুত্তিমতী, অতোচ লত্ৱাদীনমভিন্নৱিসযত্তম্পটিপাদযিতুমাহ- ‘লত্ৱাদযো হি’চ্চাদি, অনৱযৱেনেতি ধাতু মত্ততো ৱিধানেনাৱযৱব্যতিৰেকসব্ভাৱতো সব্বধাতুপৰিগ্গহেন, যত্থ যস্মিং ধাত্ৱত্থেকদেসে পৱত্তা সমানা পৱত্তা সন্তো লদ্ধাৱকাসা সিযুং তস্সেকদেসস্স পৰিহাৰেনাপি পৰিচ্চাগেনাপি ন ৱিধীযন্তেতি সম্বন্ধো, লত্ৱাদীন মেকক্খণে অসম্ভৱা একস্মিং কতে সতীতৰৱচনান মানত্থক্যপ্পসঙ্গাচ পৰিযাযেন ভৱন্তীতি যন্তং যুত্তন্তি সম্বন্ধো. ইহাতি ইমস্মিং যুগপদিপ্পত্তিযং, ইহ তথাভাৱস্স কাৰণমাহ-‘সাৱকা…পে… ৱচন’ন্তি, তত্থাতি যুগপদিপ্পত্তিযং. জাতিযম্পদত্থে ‘‘পুনপ্পসঙ্গৱিজাননা সিদ্ধং, ৱিপ্পটিসেধে যং বাধিতং তম্বাধিতমেৱা’’তীমাসমুভিন্নং পৰিভাসনম্পৱত্তিং পটিপাদেন্তো আহ- ‘পৰস্মিং চে’ত্যাদি, পৰস্মিন্তি ইট্ঠে, পৰিভাসনম্পন অযমত্থো ‘পুনপ্পসঙ্গৱিজাননাতি দ্ৱিন্নং সুত্তানমেকত্থপ্প সঙ্গসঙ্খাতে ৱিপ্পটিসেধে সতিপৰমিট্ঠং পঠমং হোতি, হোন্তেন তেন যদীতৰস্স নিমিত্তোপঘাতো ন কতো তদা তস্সাপি পুনপ্পসঙ্গো তস্স ৱিজাননা সিদ্ধন্তি, ৱিপ্পটিসেধে যথাৱুত্তে সতি পঠমং হোন্তেন যং সুত্তং বাধিতং তস্স পুনপ্পৱত্তিযা যদি নিমিত্তং নত্থি তং বাধিতমেৱে’তি. ব্যত্তিযম্পি ৱিধ্যত্থমেৱিদং ৱচনং, ন নিযমত্থন্তি দস্সেতুমাহ-‘ব্যত্তিয’মিচ্চাদি, এৱং মঞ্ঞতে ‘ব্যত্তিযং পটিলক্খিযংলক্খণপ্পৱত্তিযং দ্ৱিন্নং সাধাৰণং ঠানম্পতি যানি ৱচনানি ভিন্নানি তেসম্পি নিৰৱকাসত্তেন তুল্যবলত্তা দ্ৱিন্নম্পটিপত্তিযেৱসিযা, নতু পৰিযাযপ্পসঙ্গো’তি. ব্যত্তিযম্পি যথাৱুত্তানং পৰিভাসানং পৱত্তি ৱুত্তৱিধিনেৱাতি দস্সেন্তো ‘পৰিভাসানম্পি’চ্চাদিমাহ.
জাতিযম্পদত্থে ‘‘ৱত্তমানেতি অন্তি, সি থ, মি ম, তে অন্তে, সে ৱ্হে, এ ম্হে’’চ্চাদীনং লক্খণানমেকমেকত্থেপি ৱত্তমানেতি অন্তি, ৱত্তমানে সি থ ইচ্চাদীনং ৱাক্যেকদেসানং গচ্ছতিচ্চাদো গচ্ছ সিচ্চাদো চ লক্খিযে সকিম্পৱত্তিযা সব্বস্মিং সকে ৱিসযে পঠম মজ্ঝিমপুৰিসেকৱচনজাতি পৰিসমত্তাতি চৰিতত্থত্তা তুম্হে গচ্ছথাতি এত্থ দ্ৱীহি দ্ৱিন্নং পুৰিসান মেকক্খণে পৱত্তিযং ন কস্সচি, ব্যত্তিযম্পি পটিলক্খিযং লক্খণানি ভিজ্জন্তীতি সাধাৰণং ঠানং পতিভিন্নেহি লক্খণেহি দ্ৱিন্নম্পেকত্থে-কক্খণে পৱত্তিযং ন কস্সচি, তথা ৱুত্তনযেনেৱ তিণ্ণং পুৰিসানমেকক্খণে পৱত্তিযন্তি সব্বথা অপ্পৱত্তিযং সম্পত্তাযং ৱচনমিদং, পৰো হোতীতি মজ্ঝিমুত্তমং ভৱতীতি অধিপ্পাযেন ‘যথে’চ্চাদিনা ৱুত্তং ৱুত্তিগন্থম্পঞ্হমুখেনা হৰিত্ৱা দস্সেতুং ‘ক্ৱপনা’তিআদিমাহ, নেদমুদাহৰণমম্হং মনং ভোসেতি-যতো ৱিপ্পটিসেধৱিসযমেৱেদং ন হোতি, কুতো যতো ‘‘ৱত্তমানেতি অন্তি’’চ্চাদিপ্পভুতীনং ৱত্তমানেতি অন্তিচ্চাদীহি ৱাক্যেকদেসেহি নিদ্দিট্ঠানমেৱ পুব্বপৰচ্ছক্কানং পুৰিসৱচনৱিসেসৱিধাযকেন ‘‘পুব্বপৰচ্ছক্কান মেকানেকেসু তুম্হাম্হ সেসেসু দ্ৱেদ্ৱে মজ্ঝিমুত্তমপঠমা’’ (৬-১৪) তীমিনা ৱাক্যাৱযৱেন তুম্হাম্হসেসেসু পযুজ্জমানেসু অপ্পযুজ্জমানেসু ৱা যথাক্কমং পুব্বচ্ছক্কানং পৰচ্ছক্কানঞ্চ মজ্ঝিমুত্তমপঠমানং পচ্চেকং দ্ৱেদ্ৱে ৱচনানি যথাক্কমং ভৱন্তীতি ‘গচ্ছথ গচ্ছামা’তি এত্থ একক্খণে পৱত্তিযেৱ নত্থি, দ্ৱিন্নম্পন সাৱকাসান মেকক্খণে পৱত্তিযেৱ হি ৱিপ্পটিসেধোতি, তথাপি ৱুত্তনযেন ৱিপ্পটিসেধপ্পকপ্পনাপি সক্কা কাতুন্তীদমুদাহটং সিযাতি দট্ঠব্বং, ইমিস্সা পন পৰিভাসায নিৰাকুলপ্পৱত্তি ‘‘আদিস্সা’’ তীমিস্সা ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বা, কতাকতপ্পসঙ্গী যো ৱিধি, সো নিচ্চো, যোত্ৱকতেযেৱাযমনিচ্চোতি ৱুত্তনিচ্চানিচ্চেসু অন্তৰঙ্গবহিৰঙ্গেসু চাতুল্যবলত্তা নাস্স যোগস্স ব্যাপাৰো, তথাহি নিচ্চানিচ্চেসু নিচ্চমেৱ বলৱন্তি নিচ্চানিচ্চানমতুল্যবলতা, অন্তৰঙ্গবহিৰঙ্গপ্পকাৰ(ম্পন) উপৰি ‘‘লোপো’’তি (১-৩৯) সুত্তে পকাসিস্সাম.
২৩. সঙ্কেতো
ৱচনাৰম্ভস্স ফলমাহ-‘অনুবন্ধোতি যং ৱুত্তং’ত্যাদি, ৱুত্তিযং ‘‘যোনৱযৱভূতো সঙ্কেতো’’তি সামঞ্ঞেন ৱুত্তেপি ‘‘ভাসিস্সং মাগধং সদ্দলক্খণ’’ন্তি সদ্দলক্খণা ভিধানপ্পকৰণতো সদ্দস্সানৱযৱভূতোতি ৱিঞ্ঞাযতেতি দস্সেতুমাহ-‘কস্স’ত্যাদিল্তুপ্পচ্চযে লকাৰো উদাহৰণং, পকতিযাদি সমুদাযস্সাতিআদিৱাক্যস্স সাপ্পাযমত্থং ৱিৱৰিতুং ‘এৱমঞ্ঞতে’চ্চাদি ৱুত্তং, কেচি সদ্দসত্থকাৰাতি পাণিনিং সন্ধাযাহ, ৱচনন্তি ‘‘তস্স লোপো’’তি (১-৩-৯) ৱচনং, পযোগাসমৱাযিতাতি কত্তাইচ্চাদিপ্পযোগে অসমৱাযিতা অপ্পযোগিতাতি অধিপ্পাযো, এৱম্পিস্স লোপো ৱসেযো… অনুপুব্বো বন্ধিৱিনাসত্থোতি আহু উচ্চাৰিতপধংসিত্তা অনুবন্ধ্যতে ৱিনস্সতেত্যনুবন্ধোতি ইমায সদ্দ ব্যুপ্পত্তিযাৱসেন.
২৪. ৱণ্ণ
‘অতেনা’তি (২-১০৮) এত্থ অতোতি ৰস্সব্যত্তিনিদ্দেসো ৱা সিযা ৰস্সজাতিনিদ্দেসো ৱা সকলনিস্সযব্যাপী অত্থজাতি নিদ্দেসোৱা, তত্থ ৰস্সব্যত্তিনিদ্দেসে সতি বুদ্ধসিদ্ধাদীসু যত্থকত্থচি অকাৰো গয্হতেতি নেট্ঠপ্পসিদ্ধি… কেসঞ্চি অসিজ্ঝনতো, ৰস্স জাতিনিদ্দেসে পন বুদ্ধসিদ্ধাদিসব্বাকাৰন্তানং লক্খণিকগৱাদ্যকা ৰন্তানঞ্চাকাৰো গয্হতীতি সব্বথা ইট্ঠপ্পসিদ্ধি, নাঞ্ঞো দীঘো ব্যত্তন্তৰত্তাতি নানিট্ঠপ্পত্তি আকাৰতো নাস্সেনাভাৱা, তস্মা অতোতি ৰস্সজাতিনিদ্দেসে নিস্সিতে সব্বমিদমিট্ঠং নিপ্ফজ্জতীতি নাত্থজাতি নিস্সীযতে, ন ৰস্সব্যত্তিচ, ‘‘যুৱণ্ণানমে ওলুত্তা’’তি (১-২৯) আদীসু পন ৰস্সব্যত্তিযা ৰস্সজাতিযা ৱা নিদ্দেসে ‘তস্সেদং নোপেতি’চ্চাদীসু এওআদিকমিট্ঠং কত্থচি ভৱেয্য, ন সব্বত্থ, সব্বত্থ ৱা ভৱেয্য ‘ৱাতেৰিতং সমোনা’তিআদীসু ব্যত্তন্ত ৰত্তা, তস্মা সব্বথা ইট্ঠপ্পসিদ্ধিযা ইত্তজাত্যাদি নিস্সীযতে, অথৱা ৱণ্ণুচ্চাৰণম্পতি কেসঞ্চি ৱণ্ণুপ্পত্তিট্ঠানানং উচ্চনীচতদুভয সংহাৰৱসেন ৱণ্ণৱিসেসুপ্পত্তি দস্সনতো তেসং ৱসেন ৰস্স ব্যত্তিনিদ্দেসে ৰস্সজাতিনিদ্দেসে ৱা ৱুত্তনযেন ইট্ঠানিট্ঠপ্পত্তিযং সব্বথা সব্বথা ইট্ঠপ্পসিদ্ধিযা ইত্তজাত্যাদি নিস্সীযতে, তত্থ ৱণ্ণ পৰেন সৱণ্ণগ্গহণং নিযমিতুং ৱচনমিদমাৰদ্ধন্তি ‘সব্বত্থেৱা’তিআদিনা ৱচনাৰম্ভফলমাহ, সব্বত্থেৱাতি সব্বস্মিংযেৱ সুত্তপ্পদেসে. ননু সযঞ্চাতি ৱুত্তেপি পৰিযত্তং, ন হ্যঞ্ঞং ৰূপা সযমত্থি, অঞ্ঞং ৱা (সয)তো ৰূপন্তি সিদ্ধেপ্যেৱং সতি অত্থেত্থ পৰো কোচি ৱিসেসোতি ঞাপেতুং সঞ্চ ৰূপ’ন্তি ৱুত্তিকাৰো আহাতি সম্বন্ধো, ৰূপস্স ৱিসেসিতব্বত্তা ‘সঞ্চ ৰূপ’ন্তি ৱুত্তিযং নিদ্দিসীযমানত্তা চ ৰূপন্তি ৱিঞ্ঞাযতীতি ‘সঞ্চ গয্হতী’তি ৱুত্তং, সংৰূপগ্গহণাযাপিসদ্দং কৰোতো-ধিপ্পাযো-যন্তি ৱত্তুমাহ-‘অঞ্ঞথে’চ্চাদি, অঞ্ঞথাতি অঞ্ঞেনপ্পকাৰেন সংৰূপগ্গহণায অপিসদ্দাভাৱেতি অধিপ্পাযো, অঞ্ঞপদত্থেতি অঞ্ঞপদত্থ সমাসৱিসযে, গুণীভূতস্সাতি অপ্পধানভূতস্সাকাৰে কাৰাদিনো, সমাসেন ৱুত্তত্তা পধানতূ তত্তেপি গুণো ভৱতি অঞ্ঞপদত্থো-কাৰেকাৰাদি ৱিধায কত্তা, ৱিধীযমানো সৱণ্ণোৱ পধানং… ইদমত্থিতায তপ্পৱত্তিযাতি. ননু ৱুত্তিযমপিসদ্দস্সাত্থং ৱদতা সযঞ্চেতি ৱত্তব্বং, ‘‘তথা সযমত্তনী’’তি নিঘণ্ডুতো সযঞ্চ-ত্তাকাৰেকাৰাদিঞ্চ গয্হতীত্যমত্থো সম্ভাৱীযতীতি চোদনম্পনসি নিধায ‘সঞ্চ ৰূপ’ন্তি ৱদন্তো সাধিপ্পাযাৰুড়্হং কিঞ্চি অত্থৱিসেসং পকাসেতুং তথেৱাহাতি দস্সেতুং ৱুত্তং-‘সযঞ্চে’ত্যাদি, ‘‘ধনঞ্ঞাতীসু সংসদ্দো, তথাত্তত্তনিযেসুপী’’তি নিঘণ্ডুৱচনতো ‘স’ন্তি অত্তাপি গয্হতি, কো সো সদ্দৰূপং সাধাৰণং, ‘স’ন্তি অত্তনিযম্পি, কিন্তং সদ্দান মসাধাৰণং সদ্দৰূপং, তথা সতি অত্তনিযং ৰূপং নামাত্তসঙ্খাতসদ্দসম্বন্ধীতি আহ-‘সংৰূপং সদ্দানমসাধাৰণং ৰূপ’ন্তি, এতঞ্চ ইদন্তীমিনা সম্বন্ধিতব্বং, অসাধাৰণন্তি অসাধাৰণং সদ্দৰূপং, সতি সম্ভৱে ব্যভিচাৰে চ ৱিসেসনস্স সাত্থকতায অসাধাৰণন্তি ৰূপং ৱিসেসতা সাধাৰণস্সাপি সম্ভৱো ৱুত্তোযেৱ নামাতি আহ-‘দুৱিধং হি’চ্চাদি, কিন্তং সাধাৰণমসাধাৰণঞ্চৰূপন্তি সামঞ্ঞেন ৰূপং নিদ্দিসিতুমাহ-‘তত্থা’তিআদি, তত্থাতি নিদ্ধাৰণে সত্তমী, সদ্দানন্তি সাত্থকনিৰত্থকানং যেসংকেসঞ্চি সদ্দানং, তংতং সদ্দত্তাদীহি তেসংতেসং বুদ্ধ অইআদীনং সদ্দানং সদ্দত্তাদি, উভযত্থ আদিসদ্দেন অত্থো সঙ্গহিতো, তেন সাধাৰণং সদ্দৰূপমত্থৰূপং তথা-সাধাৰণন্তি চতুব্বিধং সংৰূপন্তি দস্সেতি, চতূসুপি চেতেস্ৱসাধাৰণস্স সদ্দৰূপস্সেৱোপানং দস্সেতুমাহ-‘তত্থা’তিআদি, সাধাৰণৰূপব্যুদাসেনাতি সাধাৰণৰূপস্স পৰিচ্চাগেন, উপাদিযন্তো ৰূপমেৱ সদ্দস্সসং, নাত্থোতি চ দস্সেতীতি সম্বন্ধো, চ সদ্দো পনেত্থ ‘ইদং দস্সেতী’তি হেট্ঠা ৱুত্তং সমুচ্চিনোতি, অসাধাৰণস্সেৱোপাদিযনে কাৰণমাহ-‘তন্ত’মিচ্চাদি, ইতৰন্তি যে সংকেসঞ্চি সদ্দানং সদ্দত্তাদি, পৰস্সাপীতি অঞ্ঞস্স যস্সকস্সচি সদ্দস্সাপি, ইতি ইদং, পতিতং পসিদ্ধং, এত্থ পন ইতিসদ্দো হেতুম্হি, যস্মা ইদং যথাৱুত্তং পসিদ্ধং তস্মা পুব্বাচৰিযপৰম্পৰাযাগতো পদেসতো উপাদিযন্তোতি পকতং, সংসদ্দৱিসেসনসামত্থিযেন অসাধাৰণৰূপোপাদিযনেপি অসাধাৰণং সদ্দৰূপমেৱোপাদীযতি নাসাধাৰণমত্থৰূপং… ইমিনা ৱক্খমানকাৰণতা [তায (পোত্থকে)] ৱসেনাতি আহ-‘সদ্দস্সে’চ্চাদি, আসন্নং…সদ্দতো সদ্দভাৱসা নঞ্ঞত্তা, ৱিপৰিযযতোতি ৱিপৰিযাসেন অনাসন্ন ভাৱেনাতি অত্থো, চক্খুৱিসযোপি হি অত্থো কথং সোতৱিসযসদ্দস্স ন আসন্নো সংৰূপম্ভৱিতুমৰহতীতি, কাৰণন্তৰমাহ-‘অহেয্যত্তাচা’তিআদি, অহেয্যত্তাতি অপৰিচ্চজনীযত্তা, ইদম্পি নিচ্চসম্বন্ধিত্তে কাৰণৱচনং, তং সদ্দৰূপং, নিচ্চসম্বন্ধীতি নিৰন্তৰসংযোগী, ৱিপৰিযযতোতি হেয্যত্তা, তথাহিচ্চাদিনা অত্থস্স হেয্যত্তং বোধেতি, অপৰং কাৰণমাহ-‘অসাধাৰণঞ্চ ৰূপং’ত্যাদিনা, সাধাৰণো পৰিযায সদ্দানং, পচ্চেতব্বত্তাতি ৱিঞ্ঞাতব্বত্তা, ইদানি কাৰণত্তযং সমোধানেত্ৱা ইমেহি কাৰণেহি ৰূপমেৱ সদ্দস্স সংনাম, নাত্থোতি নিযমেত্ৱা দস্সেতুং ‘তদেৱ’ন্তিআদি আৰদ্ধং, তদেৱন্তি যস্মা এৱং, তং তস্মাতি অত্থো, সৰূপপ্পধানেতি ‘‘গোস্সা ৱঙ’’ (১-৩২) ত্যাদো গোস্সাত্যাদিকে সৰূপপ্পধানে.
২৫. ন্তু
ন্তুসুতিযা জন্ত্ৱাদীনম্পি ‘‘ন্তন্তূনংন্তো যোম্হি পঠমে’’ (২-২১৫) ত্যাদিনা গহণপ্পসঙ্গে জাতিযমভিপ্পসঙ্গবাধনত্থং ব্যত্তিযং ৱন্ত্ৱাদি সম্বন্ধীনমুপাদানত্তমিদমাৰদ্ধং ‘‘ৱন্ত্ৱৱণ্ণা’’ (৪-৭৯) ‘‘তমেত্থস্সত্তীতি মন্তু’’ (৪-৭৮) ‘‘কত্তৰি ভূতে ক্তৱন্তু ক্তাৱী’’ (৫-৫৫) তি ৱিহিতা ৱন্ত্ৱাদযো নাম.
ইতি মোগ্গল্লানপঞ্চিকাটীকাযং সাৰত্থৱিলাসিনিযং
পৰিভাসাধিকাৰো সমত্তো.