সঞ্ঞাধিকাৰ
১. অ আদযো
সব্বৱচনানং সাত্থকনিৰত্থকত্তব্যভিচাৰিত্তা ‘ইদ’ন্তিআদিনা সদিট্ঠন্তেন সংসযমুপদস্সিয সাত্থকত্তমস্স দস্সেতুঞ্চ ‘ন তাৱ…পে… সাত্থকত্তা’তি ৱুত্তং, উম্মত্তকাদিৱাক্যমিতি ‘দস দাড়িমা, ছ অপূপা, কুণ্ডমজাজিনং, পলালপিণ্ডো’ইচ্চাদিকং, অৱযৱত্থান মঞ্ঞমঞ্ঞনাতি সম্বন্ধা সমুদাযত্থাভাৱতো অনত্থকত্তং, আদিৱাক্যন্তি ‘‘মনোসেট্ঠা মনোমযা’’তিআদিৱাক্যং, সাত্থকত্তং পনস্স পদত্থান মঞ্ঞমঞ্ঞাভিসম্বন্ধস্স পতীতিতো.
অথ অআদ্যাদিসদ্দানং সাধুত্তান্ৱাখ্যানায ইদং ৱচনমিচ্চাদিৱিকপ্পন্তৰসম্ভৱে কথং নিযমো ৱুত্তিযং ৱুত্তেনত্থেন সাত্থকত্তমিচ্চাসঙ্কিয তেসমিহানুপযোগিত্তং কমেন পটিপাদযিতুমাহ ‘ৱক্খমানত্থমেৱিদ’মিচ্চাদি,’ আকাৰাদযো নিগ্গহীতন্তা’ইচ্চাদিনা ৱুত্তিযং ৱক্খমানো অত্থো যস্স তং তথা ৱুত্তং, সাধূনং সাধুসদ্দানং অনুসাসনং আখ্যানং অত্থো পযোজনং যস্স তন্তি ৱিগ্গহো.
সাধুসদ্দানুসাসনসঙ্কাপেত্থ ‘‘কত্থেত্থ কুত্ৰাত্ৰক্ৱেহিধা’’তি (৪-১০০) আদিনা কত্থাদিসদ্দানং সাধুত্তানুসাসনস্স দস্সনতো, লক্খণন্তৰেন সাধুভাৱস্স অন্ৱাখ্যাতত্তাতি আপুব্বাদাইচ্চস্মা ‘‘দাধাত্ৱী’’তি (৫-৪৫) ইপ্পচ্চযে আকাৰলোপে চ আদীতি অআদিযেসন্তি অঞ্ঞপদত্থসমাসে যোম্হি ‘‘যোসু ঝিস্স পুমে’’তি (২-৯৩) ‘টে অআদযো’তি, তযো চ চত্তালীসা চাতি চত্থ সমাসে ‘‘তদমিনাদীনি’’তি চত লোপেচ ৰস্সে চ তিতালীসাতি, ‘ৱণ্ণ-ৱণ্ণনে’ইচ্চস্মা ‘‘ভাৱকাৰকেস্ৱ ঘণ ঘকা’’তি (৫-৪৪) অপ্পচ্চযেযোম্হি টাদেসে ৱণ্ণাইতি চ সিজ্ঝনতো, পযোগনিযমত্থন্তি তিতালীসৱণ্ণসদ্দেসু পৰেসু এৱ অআদিসদ্দো পযুজ্জীযতীতি এৱং পযোগনিযমত্থং, অযম্পি ৱিকপ্পন্তৰ সম্ভাৱনা ‘‘অভূততব্ভাৱে কৰাসভূযোগে ৱিকাৰা চী’’তি (৪-১১৯) পযোগনিযমস্সা ঝাযমানস্স দিট্ঠত্তা, ঠান্যাদেসত্থন্তি অআদিসদ্দস্স ঠানে তিতালীসৱণ্ণসদ্দা আদেসা হোন্তি তেসং ৱা সো ইতি, তদনুৰূপাযাতি ঠান্যাদেসানুৰূপায ছট্ঠী ৱিভত্তিযা, অতোযেৱাতি অগমাগমিঅনুৰূপায ছট্ঠিযা অভাৱতো যেৱ, অগমাগমি ভাৱত্থন্তি অআদিসদ্দস্স তিতালীস ৱণ্ণসদ্দা আগমা হোন্তি তেসং ৱা সো ইতি, এতেসুপি সঙ্কা, ‘‘যৱাসৰে’’ (১-৩০) ‘‘সুঞ সস্স’’ইতি (২-৫৩) আদেসাগমানং দস্সনেন, আগম লিঙ্গাভাৱতোতি উকাৰ ককাৰ মকাৰানং অভাৱতো, ৱিসেসনৱিসেস্স ভাৱত্থন্তি তিতালীসৱণ্ণসদ্দানং অআদিসদ্দো ৱিসেসনং, তে ৱা তস্সে-তি, এত্থাপি সঙ্কা ‘নীলুপ্পল’মিচ্চাদীনমঞ্ঞত্থ ৱিসেসনৱিসেস্স ভাৱদস্সনা, সদ্দলক্খণা নুপযোগতোতি সদ্দলক্খণেন সদ্দসঙ্খৰণস্স পকতত্তা ৱুত্তং, তত্থ কাৰণমাহ- ‘ৰূপৱিসেসূপ লক্খণাভাৱা’তি, ৰূপৱিসেসস্স উপলক্খণ নিমিত্তং তস্সঅভাৱাতি অত্থো, ন হি ৱিসেসন ৱিসেস্সভাৱে পটিপাদিতে অআদ্যাদিসদ্দানং ৰূপৱিসেসস্স সঙ্খৰণং কতং সিযাতি, যদি এসোৱ সদ্দসঙ্খৰণন্তি গয্হেয্য, তথা সতি ‘নীলুপ্পল’মিচ্চাদীনম্পি ৱত্তব্বতা আপজ্জেয্যাতি নাস্স তদত্থ তাপি সম্ভাৱীযতে, লোকে সীহগুণস্স মানৱকে দস্সনতো উপচাৰেন ‘সীহো-যং মানৱকো’তি তগ্গুণজ্ঝাৰোপোপি দিস্সতি, তদত্থম্পেতং ন হোতীতি দস্সনত্থং ‘তগ্গুণজ্ঝাৰোপনত্থম্পেতং ন হোতী’তি ৱুত্তং, তস্স অআদিসদ্দস্স, তেসং তিতালীসৱণ্ণসদ্দানং ৱা গুণো অআদিত্তাদি, তস্স অজ্ঝাৰোপনং-তিতালীসৱণ্ণসদ্দেসু ৱা অআদিসদ্দেযেৱ ৱা আৰোপনং, তদত্থম্পেতং সুত্তং ন হোতীতি অত্থো, তত্থ কাৰণমাহ- ‘অতোযেৱা’তিআদি, অতোযেৱ ৰূপৱিসেসূপলক্খণা ভাৱতোযো, পকতং সদ্দসঙ্খৰণং, যথাৱুত্ত ৱিকপ্পন্তৰাভাৱে উভযত্থমিদং সিযা, তত্থ পৰিভাসত্থং ন হোতি… তল্লক্খণত্তাভাৱা উপৰিৱক্খমানত্তা চাতি পাৰিসেসমালম্বিযাহ ‘সঞ্ঞাসঞ্ঞি’চ্চাদি.
মৰিযাদাযম্পকাৰেচ, সমীপে ৱযৱে তথা;
চতুব্বিধপ্পকাৰোযং, আদিসদ্দস্স দিস্সতেতি.
মৰিযাদত্থো এত্থ আদিসদ্দোতি আহ-‘আদিমৰিযাদা ভূতো’তি, উপলক্খণত্তাতি উপলক্খিযমানানমাকাৰাদীনং গহণে কাৰণভাৱেন অপ্পধানত্তা, তেনাহ-‘উপলক্খণস্সুপসজ্জনীযভূতস্সা’তি, কাৰিযেনাতি ৱণ্ণসঞ্ঞাভৱনাদিনা, ন গুন্নম্পি আনযনং ভৱতি..গুন্নমুপসজ্জনীয ভূতত্তা অঞ্ঞপদত্থস্সেৱ পধানত্তা, সঞ্ঞাযা ভাৱেতি অকাৰস্স ৱণ্ণসঞ্ঞায অভাৱে, ৰূপন্তিতি তালীসাৰূপং, তিতালীসা+ৱণ্ণাতিপদচ্ছেদো, তিতালীস+ৱণ্ণাতিৱা, সুত্তাৱযৱস্সাপি সুত্তসম্বন্ধিত্তা ‘‘ব্যঞ্জনে দীঘৰস্সা’’তি (১-৩৩) পন ৱুত্তং, ৰস্সত্তন্তু ‘‘দীঘৰস্সা’’তি যোগৱিভাগেন, ইতৰথা ব্যঞ্জনপৰস্সেৱ ৰস্সত্তে দস্সিতে তিতালীসইতি অব্যঞ্জনে পদং ন সম্পজ্জেয্যাতি ৱিঞ্ঞাযতি, ইতৰীতৰযোগচত্থে বহুৱচনেন ভৱিতব্বন্তি আহ-‘একৱচনম্পনা’তিআদি, ৱিপ্পটিপত্তি অঞ্ঞথাভাৱো, ৰস্স এ ওকাৰেহি তেচত্তালীসক্খৰানন্তি সম্বন্ধো, এ ওকাৰে হীতি সহত্থে ততিযা, সক্কতানুসাৰেনাতি সক্কতে ‘‘সন্ধি যক্খৰানং ৰস্সা ন সন্তী’’তি ৱুত্তস্স অনুসাৰেন, কোচীতি সা সনপ্পসাদকচোড়িযবুদ্ধপ্পিযাচৰিযং দস্সেতি, ন হিচ্চাদিং ৱদতো-যমধিপ্পাযো ‘ৰস্সাইৱাতি ইৱসদ্দো সাধম্মোপমাজোতকো ৱা সিযা ৱেধম্মোপমাজোতকো ৱা, যদি তাৱ ৱেধম্মোপমাজোতকো, ৰস্সধম্মস্স এ ওকাৰেস্ৱ সম্ভৱা তেসং দীঘকালপ্পৱত্তিতো তে দীঘাযেৱ সিযুং, যদি পন সাধম্মোপমাজোতকো, তেসু ৰস্সধম্মস্সসম্ভৱা ৰস্সকালপ্পৱত্তিতো ৰস্সাএৱ তে সিযুন্তি ‘এত্থাতিআদীসু এ ওকাৰানং উচ্চাৰণকালকতং ৰস্সত্তমেৱ হোতী’তি, ৰস্সকালৱন্তোযেৱাতি এৱসদ্দো সোগতে ৱণ্ণৱিনিম্মুত্তস্স কালস্সেৱাভাৱা ৱণ্ণানঞ্চ পচ্চক্খ সিদ্ধত্তা পমাণসিদ্ধং পাৰমত্থিক মে ওকাৰানং ৰস্সকালৱন্ততং দীপেতি, অত্থাতি ৱদতো পনাযমধিপ্পাযো ‘এত্থাতিআদীসু যদি একাৰাদযো দীঘাএৱ সংযোগপুব্বত্তা ৰস্সাৱ সিযুংতথা সতি অত্থাতি এত্থাপি দীঘোৱ আকাৰো সংযোগপুব্বত্তাৰস্সো ইৱ উচ্চতীতি আপজ্জেয্য, তস্মা উচ্চাৰণকালকতোৱ ৰস্সদীঘভাৱো গহেতব্বো’তি, কচ্চাযনৱুত্তিৱণ্ণনা ঞাসো, তঞ্ঞাপনেতি বহিদ্ধা অঞ্ঞেসমক্খৰানং ঞাপনে, পযোজনাভাৱাতি তেন সাধেতব্বস্স কস্সচি ইট্ঠস্স অভাৱমাহ, কিমেত্থ সমুদাযে ৱাক্যপৰিসমত্তি, উদাহু অৱযৱেতি আহ- ‘পচ্চেক’ন্তি, অঞ্ঞথা ‘ৰুক্খা ৱন’ন্তিআদীসু ৱিয সমুদাযে ৱাক্যপৰিসমত্তিযং ‘‘ইযুৱণ্ণা ঝলা নমস্সন্তে’’ (১-৯) ইচ্চাদিকং ন সিজ্ঝতীতি, পচ্চেকং ৱণ্ণা নামহোন্তীতি অকাৰো ৱণ্ণো নাম হোতি আকাৰো ৱণ্ণো নাম হোতীতিআদিনা, অৱযৱেচ্চাদিনা ৱুত্তিযং অৱুত্তেপি ‘পচ্চেক’ন্তি ৱচনে সদিট্ঠন্তং কাৰণমাহ, দিট্ঠন্তোপনীতো ত্যত্থো সুখেন পটিপত্তুং সক্কাতি, এত্থ হি পচ্চেকন্তি অৱুত্তেপি দেৱদত্তো ভোজীযতূতিআদিনা পচ্চেকং ভুঞ্জিকিৰিযা পৰিসমাপীযতে, তেনাহ-‘ন চোচ্চতে’ ইচ্চাদি, অথৱা সমুদাযেপি ৱাক্যপৰিসমা পত্তিযং সতি সমুদাযে পৱত্তা সদ্দা অৱযৱেসুপি ৱত্তন্তীতি ‘সমুদ্দেকদেসদস্সনেপি সমুদ্দো দিট্ঠো, খন্ধেকদেস ভূতাযপি পঞ্ঞায পঞ্ঞাক্খন্ধোতিআদীসু ৱিয ন দোসো, তেনেৱ ৱুত্তিযং ‘পচ্চেক’ন্তি ন ৱুত্তং, ৱণ্ণসদ্দস্স গুণাদ্যনেকত্থত্তেপি পকৰণতো অকাৰাদযোৱেত্থ ৱুচ্চন্তীতি আহ-‘ৱণ্ণীযতি’চ্চাদি, পকৰণতোপি অত্থো ৱিভজ্জতে, ৱুত্তং হি–
অত্থা পকৰণা লিঙ্গা, ওচিত্যা দেসকালতো;
সদ্দত্থা ৱিভজীযন্তে, ন সদ্দাযেৱ কেৱলাতি.
ননু ঝলাদিসঞ্ঞা ৱিয লহুসঞ্ঞং অকত্ৱা কস্মা গুৰুসঞ্ঞা কতাতি চোদনং মনসি নিধায ৰুড়্হি অন্ৱত্থৱসেন দ্ৱিপ্পকাৰাসু সঞ্ঞাসু ঝালাতি ৰুড়্হি সঞ্ঞাত্থাভাৱেন ৱোহাৰসুখমত্তপযোজনা, অন্ৱত্থসঞ্ঞা পন তপ্পযোজনাপি হোতি তদঞ্ঞপ্পযোজনা পীতি দস্সেতুমাহ- ‘এৱ’মিচ্চাদি, ৱণ্ণীযতী অত্থো এতেহীতি ৱুত্তমত্থং অনুগতা অনুগতত্থা ৱণ্ণসঞ্ঞা তং, সদ্দাধিগমনীযস্সাতি সদ্দেন ৱিঞ্ঞাতব্বস্স, ৱণ্ণং মূলমস্সাতি ৱণ্ণমূলকো-অত্থো, তস্স ভাৱো ৱণ্ণমূলকতা, অত্থস্স ৱণ্ণমূলকতং সাধেতি ‘সাপি’চ্চাদিনা, ৱণ্ণং ৰূপং সভাৱো এতেসন্তি ৱণ্ণৰূপানি-পদানি, সমুদাযো পাদানং ৰূপমস্সাতি সমুদাযৰূপং ৱাক্যং, ৱিভত্যন্তমত্থজোতকং পদং, পদসমুদাযো ৱাক্যং, সব্বঞ্চেতমুপচাৰেন ৱণ্ণসদ্দৱচনীযত্তং গচ্ছতি ৱণ্ণমযত্তাতি সব্বোপি সম্মুতিপৰমত্থভেদভিন্নো অত্থো ৱাক্যাধিগমনীযো ৱণ্ণেনেৱ ৱিঞ্ঞাযতি নাম তস্মা যথা ৱুত্তমত্থ ৱিসেসদস্সনংলহুসঞ্ঞায ন সক্কাতি তদত্থমকাৰাদীনং গুৰুভূতা ৱণ্ণসঞ্ঞা কতাতি অধিপ্পাযো, সম্মুতি সঙ্কেতৱসেন পৱত্তো ৱোহাৰো, পৰমত্থো সনিব্বানো পঞ্চক্খন্ধো. উভোহি পনেতেহি ভিন্নো ততিযো কোট্ঠাসো নাম নত্থি, তথাচ ৱুত্তং–
দুৱে সচ্চানি অক্খাসি, সম্বুদ্ধো ৱদতং ৱৰো,
সম্মুতিং পৰমত্থঞ্চ, ততিযং নুপলব্ভতীতি.
ননু চ–
অপ্পক্খৰমসন্দিদ্ধং, সসাৰং গূড়্হনিণ্ণযং;
পসন্নত্থঞ্চ সুত্তন্তি, আহু তল্লক্খণঞ্ঞুনোতি.
‘‘আদযো তিতালীস ৱণ্ণা’’ ‘‘তিতালীসাদযো ৱণ্ণা’’তি ৱা ৱত্তব্বন্তি ন তথা সতি সন্দিদ্ধং সুত্তং সিযাতি, ননু সত্থাদো মঙ্গলৱচনেন ভৱিতব্বং, অকাৰো পটিসেধত্থোপি হোতীতি (ন) সত্থাদো সিদ্ধসদ্দস্সোপহিতত্তা, অথ হোত্ৱ পুব্বা ঝালাদি সঞ্ঞা, সদ্দসাধনমত্তপ্পযোজনত্তা পন সব্বৱিধানস্স পুব্বাচৰিয সঞ্ঞাৱালমেত্থাতি কিং পুনাপি ৱণ্ণাদিসঞ্ঞাৱিধানেন গন্থগাৰৱ কৰণেনাতি সচ্চমেতং, পুব্বাচৰিযেসু পন গাৰৱং তদনুগমনঞ্চ দীপেতুং কাচি সঞ্ঞাযোপ্যন্ৱাখ্যাযন্তে, যজ্জেৱং সংযোগসব্বনামলোপাদযোপি সঞ্ঞা পুব্বাচৰিযেহি ৱুত্তা ৱত্তব্বাতি ননু ভো ৱুত্তমেৱাম্হেহি’কাচি সঞ্ঞাযো আখ্যাযন্তে’তি, কিন্তদাখ্যানদ্ৱাৰেন ভৱতা তাপি ৱিঞ্ঞাতুং ন সক্কাতি, কেসঞ্চি সাত্থকত্তোপি পতিৱণ্ণমত্থানুপলদ্ধিতো ৱণ্ণানমদিট্ঠানমকাৰাদীনমনুকতিযো ইহোপদিট্ঠাইত্যনুকাৰিযেনাত্থেনাত্থৱন্ততায হোতেৱাকাৰাদিতো ৱিভত্তি, লোপেন নিদ্দিট্ঠত্তা পনস্সা অস্সৱনং সন্নিকংসৱচনিচ্ছাভাৱা সংহিতাযানিদ্দেসো, অনুক্কমোতি আদোনিস্সযা সৰাৱুত্তা, ততো নিস্সিতা ব্যঞ্জনা, সৰেসুপি একট্ঠানিযা অকাৰাদযো বহুত্তা পঠমং ৱুত্তা ঠানানুক্কমেন, ততো দ্ৱিজা ঠানানুক্কমেন, তেসুপি ৰস্সাৱ লহুত্তা পঠমং ৱুত্তা, ততো দীঘা, ব্যঞ্জনেসুপি ৱগ্গা বহুত্তা ঠানপ্পটিপাটিযা পঠমং ৱুত্তা, ততো যকাৰাদযো, ৱগ্গেসু চ অঘোসা পঠমং ৱুত্তা, ততো ঘোসা, তেসু চ সিথিলা পঠমং ৱুত্তা, ততো ধনিতা, তত্থাপি অপ্পকত্তা দ্ৱিজা পঞ্চমা ৱুত্তা, ততো যৰলৱা ঘোসভূতা ঠানানুক্কমেন, ততো ধনিতা সকাৰহ কাৰা, তেসুপিহকাৰো কেসঞ্চি ওৰসোপি হোতীতি দ্ৱিজত্তা পচ্ছা ৱুত্তো, কেহিচি ‘‘লড়ানমৱিসেসো’’তি দ্ৱিন্নমৱিসেসে ৱুচ্চমানেপি লিপিভেদেন ঠানভেদেন চ ভিন্নত্তা ড়কাৰো ৱিসুং অক্খৰভাৱেন গহিতো, সোপি ঘোসভাৱেন ঠানানুক্কমেনচ হকাৰতো পৰং ৱুত্তো নিগ্গহীতং পন সৰত্তাদিসব্বৱিনিম্মুত্তত্তা সব্বপচ্ছা ৱুত্তন্তি অকাৰাদীনমযমনুক্কমো, ইমস্সেৱানুক্কমস্স মনসি ৱিপস্স ৱত্তমানত্তা তিতালীসাতি গণনাপৰিচ্ছেদস্স দস্সিতত্তা চ ‘নিগ্গহীতন্তা’তি ৱুত্তিযং ৱুত্তং, পকতং সাধুসদ্দান্ৱাখ্যানং, ন ৱণ্ণীযতে, তি সদ্দসঙ্খৰণ সঙ্খাত মুখ্যপ্পযোজনাভাৱা, কিঞ্চাপি ন ৱণ্ণীযতে, অম্হেহি পন কথমকাৰাদীনমযমনুক্কমো উপ্পন্নোতি সিস্সানং কঙ্খা ৱিচ্ছেদপ্পযোজনম্পতি অনুক্কমসদ্দস্স অত্থকথনব্যাজেন ৱণ্ণিতো যেৱাতি, কৰীযন্তে উচ্চাৰীযন্তে এতেনাতি কৰণং, তত্থ জিৱ্হামজ্ঝং তালুজানং, জিৱ্হোপগ্গং মুদ্ধজানং, জিৱ্হগ্গং, দন্তজানং সেসানং সকট্ঠানং কৰণং, পযত্তি পযতনং, তম্পন ৱণ্ণুচ্চাৰণতো অব্ভন্তৰো বাহিযো চ উস্সাহো, তত্থ অব্ভন্তৰপযতনং-সংৱুতত্তমকাৰস্স, ৱিৱটত্তং সৰানং সকাৰহকাৰানঞ্চ ফুট্ঠত্তং ৱগ্গানং, ঈসংফুট্ঠত্তং যৰলৱানং, বাহিযপযতনন্তু সংৱুতকণ্ঠতাদি, ঠানতো পচ্চাসত্তিযা ৱিধীযমানকাৰিযসম্ভৱেন পযোজনসম্ভৱা আহ-‘ঠানম্পনা’তিআদি, তিট্ঠন্তি এত্থ উপ্পত্তিৱসেন ৱণ্ণাতি ঠানং, ‘‘এ ওনম ৱণ্ণে’’তি (১-৩৭) সুত্তে ৱণ্ণেতি কথনমেৱ ৱণ্ণসঞ্ঞাকৰণে পযোজনং, যথাৱুত্তমত্থমঞ্ঞত্ৰ ব্যাপদিসতি’ এৱ’মিচ্চাদিনা, তস্মা ‘‘দসাদো সৰা’’ইচ্চাদো ‘তেনা’তিআদীসু ‘তেন সৰইচ্চনেন ক্ৱত্থো কস্মিং সুত্তে পযোজনং তং দস্সেতি ‘‘সৰোলোপো সৰে’’চ্চাদী’তি এৱমাদিনা অত্থো দট্ঠব্বো, ঞাপেতি ৱণ্ণলোপন্তি ঞাপকং, কস্মা পন’সো চেমিনাৱ ঞাপকেন সিদ্ধো’তি ৱুচ্চতি ননু ‘তদমিনাদীনি’’তি (১-৪৭) সুত্তং দিস্সতীতি, (সচ্চং) তথাপি পকাৰন্তৰোযম্পি ৱণ্ণলোপে দস্সিতোতি ৱিঞ্ঞাতব্বং, এৱসদ্দো পন ‘যদি ঞাপকেন ৱণ্ণলোপো সিযা সো ইমিনাৱ ঞাপকেন সিদ্ধো, নাঞ্ঞেনা’তি অৱধাৰেতি.
২. দসা
ননু অআদযোতি পঠমন্তেনুৱত্তন্তে কথমেত্থ’তত্থা’তি সত্তমীনিদ্দিট্ঠতাতি আহ-‘তঞ্চা’তিআদি, অত্থৱসাৱিভত্তিৱিপৰিণামেনাতি অআদযোতি পঠমন্তস্স‘আদো দসা’ত্যনেন সম্বন্ধা সম্বজ্ঝমানে চাধাৰত্থেন ভৱিতব্বন্তি আধাৰত্থৱসেন সত্তমী ৱিভত্তিযা পৰিৱত্তনেনাতি অত্থো, অত্থৱসা সত্তমিযা ৱিপৰিণামসম্ভৱাযেৱসুত্তে অৱিজ্জমানেপি‘তত্থা’তি ৱুত্তিযং ৱুত্তং, আদোদসন্নমনঞ্ঞত্থপৱত্তিসম্ভৱতো তেসং অআদযো ৱিসযভাৱেনপি সক্কা পৰিকপ্পেতুন্তি ৱুত্তং-‘তেসু ৱিসযভূতেসূ’তি, নিদ্ধাৰণত্থোপি যুজ্জতেৱ… ৱণ্ণসমুদাযতো তদেকদেসভূতান মাদো ৱণ্ণানং দসসঙ্খ্যাগুণেন নিদ্ধাৰিযমানত্তা, আদিম্হি দস ৱণ্ণাতি ৱুত্তে অৱুত্তানম্পি অৱস্সং ৱত্তব্বানং ঊনপূৰণত্থমজ্ঝাহাৰো হোতীতি ৱুত্তং- অৱট্ঠিতা নিদ্দিট্ঠা ৱা’তি, একাদীন মট্ঠাৰসন্তানং সঙ্খ্যানং সঙ্খ্যেয্যে ৱত্তনতো আহ-‘দসসঙ্খ্যায পৰিচ্ছিন্নত্তা’তি, গয্হুপগানং ৰস্সএ ওৱণ্ণানম্পি কচ্চাযনে ৱিয অপৰিচ্চাগা অনূনা, অগয্হুপগানং তদঞ্ঞেসং কেসঞ্চি সৰানং পৰিচ্চগা অনধিকা, দসসদ্দস্স সঙ্খ্যেয্য ৱুত্তিত্তা দসন্নম্পি অধিকতৱণ্ণানঞ্ঞত্তা ৱুত্তং-‘দসন্নম্পী’তিআদি, সযং পুব্বা’ৰাজ=চিত্তিযং’তীস্মা ক্ৱিম্হি অন্তলোপে সমাসে চ তদমিনাদিত্তা নিৰুত্তিনযেন ৱা সৰসদ্দো নিপ্ফজ্জতীতি, ‘সৰ-গতিহিং সাচিন্তাসু’ ইচ্চস্মা অপ্পচ্চযেন ৱা নিপ্পজ্জতীতি দস্সেতুমাহ=‘সযং ৰাজন্তী’তিআদি.
৩. দ্ৱেদ্ৱে
তেতি’আদো’তি সত্তম্যন্তত্তা অপৰে দ্ৱে পৰামসতি, হেট্ঠা ৱিযাতি হেট্ঠা ৱুত্তং অত্থৱসা ৱিভত্তিৱিপৰিণামং উপমেতি, অতোৱ ৱিঞ্ঞাযমানত্থৱসেন তেসু’তি ৱুত্তং, তেসুতি পন নিদ্ধাৰণত্তৱিৱচ্ছাযং তম্পি সম্ভৱতীতি তেসং ৱণ্ণানং মজ্ঝে দ্ৱেদ্ৱেতি দ্ৱিসঙ্খ্যায নিদ্ধাৰণত্থোপি ৱেদিতব্বো, ৱিচ্ছাযং ৱুত্তি যস্স সো ৱিচ্ছাৱুত্তি-দ্ৱিসদ্দো, ৱিচ্ছাৱুত্তিতা চাস্স সৱণ্ণত্তগুণেন দ্ৱিন্নং (‘ব্যাপিতু) মিট্ঠত্তা, কমেনাৱট্ঠিতেতি ইমিনা অকাৰাদিৱণ্ণপ্পবন্ধস্স অনাদিকালসিদ্ধং কমসিদ্ধত্তমাহ. ননু সমানা ৱণ্ণা সৱণ্ণাত্যন্ৱত্থে সৱণ্ণসদ্দে সতি কতং ৰস্সদীঘানং সৱণ্ণসঞ্ঞা সিযা… অসমানত্তা এতেসন্তি, নেতদত্থিৱণ্ণপ্পবন্ধস্স কমসিদ্ধত্তা ৱচনবলেনেৱাসমানানম্পি হোতেৱাতি, নেৱম্পি ৱত্তুং যুত্তং‘‘দ্ৱেদ্ৱে সৱণ্ণা’’তি সুত্তস্স তাদিসসামত্থিযসব্ভাৱে [সব্ভাৱেন (পোত্থকে)] ৱিসেসকাৰণাভাৱাতি আহ‘সমানত্তম্পনা’তিআদি. তিট্ঠন্তি এত্থ ৱণ্ণা চিত্তজত্তেপি অভিব্যত্তি ৱসেনাতি ঠানং কণ্ঠাদি, তেন কতন্তি সমাসো, কণ্ঠতাতু ইতি চত্তে পাণ্যঙ্গত্তা নপুংসকত্তং. পঞ্চমেহি ৱগ্গপঞ্চমেহি. অন্তট্ঠাকীতি ৱগ্গানমন্তে তিট্ঠন্তীতি অন্তট্ঠা, তাহি, যুত্তস্সাতি ব্ৰহ্মচৰিযা, গুয্হ’ন্তিআদীসু যুত্তস্স. কেচীতি অনিযমেন ৱুত্তং, তে পন–
‘‘হকাৰো পঞ্চমেহেৱ, অন্তট্ঠাহি চ সংযুতো;
ওৰসো ইতি ৱিঞ্ঞেয্যো, কণ্ঠজো তদসংযুতো’’তি ৱদন্তি.
৪. পুব্বো
ৱত্ততেতি অত্থৱসা ৱিভত্তিৱিপৰিণামেন ৱত্ততে, ননু চেত্যাদিচোদনা, নেসদোসোচ্চাদি পৰিহাৰো, দোসাভাৱে কাৰণ মাহ-‘যোযো…পে… পতীযতে’তি, ৱুত্তং সমত্তেতি-‘নহি’চ্চাদিনা, ননু চ পুব্বসদ্দো যমেকত্তা একং পুব্বমাচিক্খতি ন সকলন্তি কথং ‘‘পুব্বো’তি ৱুত্তে যোযোতি ঞাযতি ‘যোযো পুব্বো’তি চ ৱুত্তে ‘তেসু দ্ৱীসু’তি এত্থ’দ্ৱীসু দ্ৱীসু’তি ইদং কথং সুখেনেৱ পতীযতে তদিদমসিদ্ধেনাসিদ্ধসাধনন্তি আসঙ্কিয তদভাৱমুব্ভাৱীয পুব্ব সদ্দস্স ৱিচ্ছাগমকত্তমৱগমযিতুমাহ-‘নচেদ’মিচ্চাদি. তংযোগাতি উপচাৰৱসেনাহ, তব্বন্ততাযৱাতি অত্থিযত্থে অপ্পচ্চযৱসেন, এৱমুপৰিপি.
৫. পৰো
সেসমিচ্চাদিনা‘তেসু দ্ৱীসূতি সৱণ্ণসঞ্ঞকেসু দ্ৱীসু’ ইচ্চাদি কমতিদিস্সতি. লহুসঞ্ঞা ৰস্সস্স, সংযোগপুব্বস্স ৰস্সস্স দীঘস্স চ গুৰুসঞ্ঞা ন ৱত্তব্বা… উচ্চাৰণৱসেনেৱান্ৱত্থসঞ্ঞাতি ৱিঞ্ঞাযতি, পুব্বাচৰিযৱসেন ৱা ইহাৱুত্তাৱসেসসঞ্ঞাৱিয.
৬. কাদযো
কেৱল ব্যঞ্জনানমত্থপ্পকাসত্তাভাৱা সৰানমত্থপ্পকাসনে অচ্চন্তোপকাৰা ব্যঞ্জনাতি ‘এতেহী’তি কৰণত্তেন ৱুত্তং, তেনাহ ‘সৰান’মিচ্চাদি. ৱিপুব্বা ‘অঞ্জ-ব্যত্তিযং’তীমস্মা কৰণে অনপ্পচ্চযে ৰূপং, নপুংসকত্তম্পিস্সাৱগমযিতুং ‘উপকাৰকানী’তি ৱুত্তং, ব্যঞ্জনত্তং দিট্ঠন্তেন ফুটযতি ‘যথা’ইচ্চাদিনা, যথা ওদনস্সুপকাৰকানি সূপাদীনি ব্যঞ্জনানি, তথা সৰানমুপকাৰকানীতি অধিপ্পাযো, ব্যঞ্জনম্পন অদ্ধমত্তিকং, ৱুত্তং হি–
একমত্তো ভৱে ৰস্সো, দীঘো মত্তদ্ৱযাযুতো;
প্লুতো তিমত্তো ৱিঞ্ঞেয্যো, ব্যঞ্জনং ত্ৱদ্ধমত্তিকংতি.
অন্ৱত্থাতি অন্ৱত্থতো, ‘অন্ৱত্থা ব্যঞ্জনা’তি সম্বন্ধো.
৭. পঞ্চ
সজাত্যপেক্খায সমুদাযৱাচিত্তেপি কাদযোতী অনুৱত্তনতো ৱগ্গসদ্দেন কখগঘঞাদযোৱ গয্হন্তি, পঞ্চ পৰিমাণমস্স পঞ্চকোৱগ্গো, ‘‘তমস্স পৰিমাণং ণিকো চা’’তি (৪-৪১) কো, সুত্তে আদিভূতো পঞ্চসদ্দো পঞ্চসঙ্খ্যাপৰিচ্ছেদং কুৰুমানো মাৱসানানং ৱগ্গানং বহুত্তং গমেতীতি ‘পঞ্চকা’তি ৱুত্তং, ৱগ্গাতি বহুৱচনতো পচ্চেকন্তি ৱিঞ্ঞাযতি, ৱজ্জেন্তি যকাৰাদযোভি ৱগ্গা, পঠমক্খৰৱসেন পন কৱগ্গাদিৱোহাৰো.
৮. বিন্দু
অনেকত্থত্তা ধাতূন মুচ্চাৰণত্থোপেত্থ গণ্হাতীতি নিপুব্বা ততো কম্মন্তি ত্তপ্পচ্চযে ঞ্ঞিম্হি পাদিসমাসে দীঘেচ ৰূপং দস্সেন্তো ‘ৰস্সা’তিআদীমাহ, পীড়নত্থতো নিগ্গহনং নিগ্গহো, ‘ই-অজ্ঝেন গতীসু’ইচ্চস্মা কত্তৰি [কম্মনি-ইতি ৱত্তব্বং, ইতং উচ্চাৰিতন্তি অত্থো] ত্তপ্পচ্চযে ইতং, নিগ্গহেন ইতন্তি অমাদিস মাসে ৰূপং দস্সেন্তো ‘কৰণং নিগ্গহেন ৱা’তিআদিমাহ, পচ্ছিমপক্খং সাধেতুমাহ-‘ৱুত্তং হী’তি.
৯. ইযু
চত্থসমাসোতি ইতৰীতৰযোগদ্ৱন্দসমাসো. অত্তেতি মুনি সদ্দাদিৱচনীযে অত্থে, নমতীতীমস্সেতং কম্মং,
যং সব্বৱচনং সব্ব, লিঙ্গং সব্বৱিভত্তিকং;
তং সব্বত্থে নমনতো, ৱিদুং নামন্তি তব্বিদূ.
ইধ নামসঞ্ঞাযাভাৱেপি অন্ৱত্থবলাযেৱ নামসঞ্ঞা সিদ্ধাতি (আহ) ‘অন্ৱত্থব্যপদেসেনা’তি, স্যাদ্যন্তপকতিৰূপন্তি পচ্চযা পঠমং কৰীযতীতি পকতি, সা এৱ ৰূপন্তি পকতিৰূপং, স্যাদ্যন্তস্স পকতি ৰূপং মুনিসদ্দাদি স্যাদ্যন্তপকতিৰূপং, অত্থৱন্তমধাতুকমপ্পচ্চযম্পাটিপদিকং, পদং পদং পতি পটিপদে, পটিপদং নিযুত্তং পাটিপদিকং. ৱিসেসনেনাতি সুত্তে ‘নমস্সন্তে’তি ৱুত্তেন ইৱণ্ণুৱণ্ণানং ৱিসেসনেন. আখ্যাতস্সাতি পচতিআদিনো. আদিমজ্ঝৱত্তিনোতি ইন্দ উদকসদ্দাদীনং আদো, পখুমাদীনং মজ্ঝেচ ৱত্তিনো. পদেসেসূতি ‘‘ঝলা সস্স নো’’তি (২-৮৩) আদিকেসু সুত্তপ্পদেসেসু, অনিট্ঠপসঙ্গ (সঙ্কং) নিৱত্তেতীতি সম্বন্ধো, অনিট্ঠপ্পসঙ্গোনাম [নামাতি (পোত্থকে)] পচতি-ইন্দ (উদক পখুম) সদ্দাদীন মন্ত আদিমজ্ঝভূতইৱণ্ণাদীনং ঝলসঞ্ঞা ৱিধায ততো পৰাসং সাদি ৱিভত্তীনং ‘‘ঝলা সস্স নো’’তি (২-৮১) আদীহি ‘নো’ আদেসাদিম্হি কতে ‘পচতিনো, ইন্দনো, উদকনো, পখুমনো’তিআদি ৰূপপ্পসঙ্গো, ননুচাদিআদি চোদনা. ৱত্তব্বন্তি সুত্তে ৱত্তব্বং. ব্যাসনিদ্দেসেনাতি অসমাসনিদ্দেসেন. তদযুত্তন্তিআদি পৰিহাৰো, তন্তি তং চোদ্যং, সতিহীতিআদিনা অযুত্তত্তং সমত্থেতি, দ্ৱীসুত্তৰেসু যোগেসূতি উপৰিমেসু ‘‘পিত্থিযং’’ ‘‘ঘা’’তি দ্ৱীসু সুত্তেসু. ইত্থিযন্তি ইদন্তি ‘‘পিত্থিয’’ন্তি সুত্তে ইত্থিযন্তি ইদং পদং. ৱণ্ণৱিসেসনং সিযাতি ‘‘পিত্থিয’’ন্তি সুত্তে ‘ইযুৱণ্ণা’তি অনুৱত্তনতো ‘ইত্থিযং ইৱণ্ণুৱণ্ণা’তি এৱং ইৱণ্ণু ৱণ্ণা ‘‘ঘো’’তি সুত্তে ‘ইত্থিযং আ’তিএৱং অৱণ্ণস্স চ ৱিসেসনং ভৱেয্য. ৱণ্ণৱিসেসনে ৱিৰোধমাহ ‘এৱঞ্চে’চ্চাদি, নামস্সন্তেতি অসমাসনিদ্দেসে ত্ৱৱিৰোধমাহ- ‘ব্যাসে’চ্চাদি. সক্কানামৱিসেসনং কাতুন্তি দ্ৱীসু সুত্তেসু ইত্থিযন্তিআদিনা ৱক্খমানক্কমেন. নামস্স অন্তো নামন্তোতি সমাসস্স উত্তৰপদত্থপ্পধানত্তা সমাসে গুণীভূতস্স নামস্স ইত্থিযন্তি ইদং ৱিসেসনং কাতুং ন সক্কাতি অধিপ্পাযো, ৱচনমন্তৰেনাতি পাণিনিযানমিৱ ‘‘যথাসঙ্খ্যমনুদেসো সমানং’’তি (১-৩-১০) সুত্তং ৱিনা, সমাসঙ্খ্য এতেসন্তি সমসঙ্খ্যকা, ইতিসদ্দো আদ্যত্থো, তেন–
‘‘আলাপহাসলীলাহি, মুনিন্দ ৱিজযা তৱ;
কোকিলা কুমুদানী ৱো, পসেৱন্তে ৱনং জলং’’ (২৬০).
ইচ্চাদিং সঙ্গণ্হাতি.
১০. পিত্থি
ইত্থিযং নামস্সাতি চ, অন্তে ইৱণ্ণুৱণ্ণাতি চ ৱুত্তে তেসমা ধাৰাধেয্যসম্বন্ধো আধেয্যস্সাধাৰে পৱত্তিং ৱিনা ন সম্ভৱতীতি অজ্ঝাহাৰৱসেন ‘ৱত্তমানা’তি ৱুত্তিযং ৱুত্তং. ইৱণ্ণু ৱণ্ণাতি অপেক্খিয‘ৱিসেসীযন্তী’তি বহুৱচনমেতং সম্বন্ধস্স পুৰিসাধীনতায নামন্তীমিনা সম্বন্ধে সতি‘ৱিসেসীযতী’তেকত্তেন পৰিণমতি.
১১. ঘা
ইত্থিযং নামস্সন্তেতি চ ৱত্ততে. হেট্ঠা সব্বত্থ সঞ্ঞিনো নিদ্দিসিয সঞ্ঞায নিদ্দিট্ঠত্তা তত্থ ৱিয ৱিসুং সঞ্ঞিনো পঠমমনিদ্দেসে অসন্তো ৱিযাতি দোসলেসমালম্বিয চোদযতি নন্হচে’ত্যাদিনা. তত্থ সেতোতি ৱিজ্জমানস্স সঞ্ঞিনো. কাৰিযেনাতি সঞ্ঞাকাৰিযেন. পৰিহৰতি ‘নাযং দোসো’তিআদিনা. পচ্ছাৱুত্তমত্তেনাতি ‘‘ঘা’’তি সুত্তে কাৰিযিনো আকাৰস্স পচ্ছা ৱুত্তমত্তেন. নচাতি এত্থ চসদ্দো ৱত্তব্বন্তৰসমুচ্চযে, অপৰম্পি কিঞ্চি ৱত্তব্বমনিযমৰূপমত্থীতি অত্থো. অনিযমৰূপমাচৰিযপ্পৱত্তিতো সাধেতুমাহ ‘উভযথাপি’চ্চাদি.
১২. গোস্যা
আসদ্দো আভিমুখ্যে, অনভিমুখমভিমুখং কত্ৱা লপনং কথনমাল পনং, তস্মিং আলপনে, আলপনত্থে ৱিহিতো সীতি অত্থো.
ইতি মোগ্গল্লানপঞ্চিকাটীকাযং সাৰত্থৱিলাসিনিযং
সঞ্ঞাধিকাৰো সমত্তো.