৫. অৰঞ্ঞৱগ্গৱণ্ণনা
৫৩৬. সত্তকং ৱনে. অৰ গমনে, অঞ্ঞো, অৰঞ্ঞং. কেন জলেন অননং পাণমনস্স কাননং, দা অৱখণ্ডনে, দা ছেদনে ৱা. অধিকৰণে ণো, ‘‘আকাৰন্তানমাযো’’তি আযো. দয দানগতিহিং সাদানেসু ৱা, ণো, গহ উপাদানে [গাহূ ৱিলোড়নে (?)], অধিকৰণে যু. ৱপ বীজনিক্খেপে, ইনো, অস্সিত্তং. ৱন সম্ভত্তিসদ্দেসু, কত্তৰি অ, ৱনং. অটা অৱযৱো সেলা অত্ৰেতি অটৱি, ই, ঈম্হি অটৱী.
মহাপদুমলতাৱনং মহাৰঞ্ঞং, নদাদি, অনন্তো চ, অৰঞ্ঞানী.
৫৩৭. নগৰতো নাতিদূৰস্মিং ঠানে সন্তেহি অভিৰোপিতো তৰুসণ্ডো পূগপনসাদিতৰুসমূহো অত্থি, সো ‘‘উপৱন’’ন্তি চোচ্চতে, কিত্তিমৱনমেতং. আৰমন্ত্যস্মিন্তি আৰামো, ণো. উপগতং, উপৰোপিতং ৱা ৱনং উপৱনং.
৫৩৮. সব্বসাধাৰণং সব্বলোকেহি সাধাৰণোপভোগং ৰঞ্ঞং ৰাজূনং অৰঞ্ঞং ‘‘উপৱনং, উয্যান’’মিত্যুচ্চতে, উল্লোকেন্তা যন্তি জনা এতস্মিন্তি উয্যানং, যু. আকীড়োপ্যত্ৰ.
তদেৱ ৰাজোপৱনমেৱ উপকাৰিকাসন্নিহিতং, পুৰসন্নিহিতং ৱা অন্তেপুৰাচিতং পমদৱনাখ্যং. যত্ৰ অন্তেপুৰসহিতো এৱ ৰাজা ৱিহৰতি, নাঞ্ঞজনপ্পৱেসো. পমদানং ইত্থীনং ৱনং পমদৱনং, ৰস্সো.
৫৩৯-৫৪০. সান্তৰাড়া পন্তি, যথা – তৰুপন্তি, পাসাদপন্তি, নিৰন্তৰাড়া তু ৰাজীতি. তত্ৰ পঞ্চকং পন্তিযং. পন ব্যৱহাৰে, থুতিম্হি চ, পন্তি. ৱী গমনে, থি, ৱীথি. ৱল সংৱৰণে, ই, আৱলি. আলিপি, অলধাতুম্হা ই. সি সেৱাযং, ণি, সেণি. পা ৰক্খণে, ড়ি, পাড়ি, সোগতেপি. দ্ৱে সমা. লিখ লেখনে, অ. ৰাজ দিত্তিযং, ই.
তিপাদং ৰুক্খমত্তে. পাদেন মূলেন পিৱতীতি পাদপো, ণো. ৱিটপযোগা ৱিটপী. ৰুক্খ ৱৰণে, অ, ৰুহ জননে ৱা, খো, হস্স কো. ন গচ্ছতীতি অগো. সল গমনে, ণো, সাৰৱন্ততায ৱা সাৰো, সো এৱ সালো, অঞ্ঞত্ৰোপচাৰা. মহিযং ৰুহতীতি, অ. দু গতিযং, মো. তৰ তৰণে, উ. কুতো ভূমিতো জাযতীতি কুজো, অঙ্গাৰেপি. সাখাযোগতো সাখী.
গমু গমনে, ণো, ‘‘গমিস্সন্তো চ্ছো ৱা সব্বাসূ’’তি চ্ছো. খুদ্দো অৱুড্ঢিপ্পত্তো পাদপো খুদ্দপাদপো. যে ৰুক্খা পুপ্ফং ৱিনা অপুপ্ফকা ফলন্তি, তে অস্সত্থোদুম্বৰপনসাদযো ‘‘ৱনপ্পতী’’তি ৱুচ্চন্তি, ৱনানং পতি ৱনপ্পতি. পুপ্ফতো জাতফলা পন অম্বখজ্জূৰাদযো ৱানপ্পতযো. ৱনপ্পতিম্হি ভৱা ৱানপ্পতযো.
৫৪১. যো ফলপাকাৱসানে মৰতি, সো কদলীধঞ্ঞাদিকো ওসধি নাম ভৱে, ওসো ধীযতে যস্সং [ওসো গ্লোসো দিত্তিব্বা ধীযতে’ত্ৰ ব্যাখ্যাসুধা ২.৪.৬], সা ওসধি, ই. সাসদ্দো ওসধিসদ্দস্স ইত্থিলিঙ্গত্তদীপকো.
দ্ৱযং উতুপ্পত্তেপি ফলহীনে. ৱন যাচনে, ঝো, ৱঞ্ঝা, ৱধতি ফলন্তি ৱা ৱঞ্ঝা, ৱজাদিনা যো, ঝস্স ঝো, নিগ্গহীতাগমো চ. ন ৱিজ্জতি ফলমেতিস্সাতি অফলা, দ্ৱে তীসু. তিকং ৱত্তমানফলে ৰুক্খাদো. ফলযোগা, ইনো, ৱন্তু, ঈ চ.
৫৪২. চতুক্কং ৱিকসিতে. ফুল্ল ৱিকসনে, কত্তৰি তো, সঞ্জাতত্থে ৱা ইতো, ফল ৱিসৰণে ৱা, ৱিসৰণং ৱিকাসো, অস্সু. কচ বন্ধনে, ৱিপুব্বো ৱিকসনে, কত্তৰি অ. ৱিকচতে ৱিদলতি ৱিসিলিট্ঠদলো ভৱতীতি ৱা ৱিকচো, অ, ৱিসদ্দো ৱিসিলেসজোতকো. কস গমনে, তো. দলানং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিসিলেসতো সমুদাযো ‘‘ৱিকসিতো’’ত্যুচ্চতে. ফুটোপ্যত্ৰ. ফুট ৱিকসনে.
পাদো ৰুক্খগ্গে. ‘‘ন না’গ্গং সিখৰং সিৰো’’তি ৱোপালিতৱচনতো ‘‘সিৰসো অগ্গ’’ন্তি ন ছট্ঠীসমাসো. সিৰো ৱুত্তো. অজ গমনে, গো, অগ্গং, সেট্ঠে তীসু. সী সযে, খৰো, সিখা ৱা চূড়া, সা ৱিয জাযতীতি সিখৰো. দ্ৱযং সাখাযং. সাখ ব্যাপনে, অ. ‘‘লতা ৱল্লী সমাখ্যাতা, লতা সাখা চ সাখিন’’ন্তি লতা নানত্থা. লা আদানে, তো, ৰস্সো.
৫৪৩. ছক্কং পত্তে. দলতি ৱিকসতীতি দলং, অ. লস কন্তিযং, পকাৰেন লসতীতি পলাসো, ণো. ছদ সংৱৰণে, ছাদীযতে যেন ছদনং, যু. পূৰযতীতি পণ্ণং, নিপাতনা, পত অধোগমনে ৱা, পতত্যচিৰেন পণ্ণং, পত্তঞ্চ, তো, পুমে. সঞ্ঞাযং ণম্হি ছদো.
দ্ৱযং পত্তাদিসঙ্ঘাতৱতি সাখায পব্বে. পল্ল গমনে, অৱো. কিস গমনে, যো, লাগমো মজ্ঝে. দ্ৱযং অঙ্কুৰে. নৱো এৱ উব্ভিতো উগ্গতো নৱুব্ভিন্নো. অঙ্ক লক্খণে, উৰো.
৫৪৪. পক্কং যাৱ পাদেন নামং. ৱিকাসো মুখপবুদ্ধকলিকাযং মকুড়াদিদ্ৱযং. মুচ মোচনে, উলো, উস্সত্তং, চস্স কো, মকুড়ং, মকুড়ো ৱা. কুট ছেদনে, মলো, অস্সু, কুটুমলো, কুতুমলোপি. পুপ্ফস্স চ ফলস্স চ পকতিভূতে জালপত্তে খাৰকাদিদ্ৱযং. খুৰ ৱিনাসে. ণ্ৱু. জল ধঞ্ঞে, সকত্থে কো. জালকং নপুংসকে. দ্ৱযং জালকতো পৱুদ্ধে পুপ্ফে, ফলে চ. কল সঙ্খ্যানে, ণ্ৱু, কুৰ সদ্দে, ণ্ৱু.
পুপ্ফাদিবন্ধনং পুপ্ফফলানং বন্ধনং ৱণ্টং নাম. বন্ধীযতে যেন ৱণ্টং, ৱজাদি.
৫৪৫. তিকং পুপ্ফে. পসু পাণিগব্ভৱিমোচনে, ণো. খপণকভাসায ৰুক্খোপি পাণি, ৱুদ্ধাদি, পসৱো. কুস অক্কোসে, উমো, কস গমনে ৱা, কাস দিত্তিযং ৱা, উমো, ৰস্সো. পুপ্ফ ৱিকসনে, পুপ্ফতীতি, অ. পুপ্ফজো ৰজো পুপ্ফধূলী পৰাগো নাম, ৰন্জ ৰঙ্গে, ণো.
মধুৰপুপ্ফৰসো মকৰন্দো নামাতি মতং. মক্খিকা ৰমন্তি যস্মিং মকৰন্দো, ৱজাদি. দ্ৱযং কলিকাভি আকিণ্ণে পৰিণাযৱতি. থু অভিত্থৱে, ণ্ৱু, থৱকো. গুধ পৰিৱেধনে, ণ্ৱু, ধস্স ছো, গোচ্ছকো.
৫৪৬-৫৪৭. আমে অপক্কে ফলে সলাটু উত্তো, সলাট বাল্যপৰিভাসনেসু, উ, ৱিজ্জমানবাল্যতায সলাটু. পক্কন্তু ফলং নিপ্পৰিযাযেন ‘‘ফল’’মিত্যুচ্চতে, তেন ‘‘আমস্মিং ফলৱোহাৰো ৰূড়্হিযা পৱত্ততী’’তি ঞাতব্বো, ফল নিপ্ফত্তিযং, নিপ্ফত্তি চাত্ৰ সুপক্কত্তং, সুক্খে তু ফলে ৱানো. তত্ৰ সলাটু ৱানা তীসু, যথা সলাটু জম্বূ, সলাটৱো মাসা, সলাটূনি কুম্ভণ্ডানি, ৱানা হৰীটকী, ৱানো মুগ্গো, ৱানমম্বং.
চম্পকাদি চম্পকং কৰৱীৰং কদম্বকং অসোকং কণ্ণিকাৰং চম্পকাদীনং পুপ্ফং ৱিকাৰো, অৱযৱো চেতি অঞ্ঞত্থে ণো ন ভৱতি, তদন্ততো পুপ্ফস্সুপ্পতিততো, এৱং চম্পকাদীনি কুসুমনামানি নপুংসকে ৱত্তন্তি, অম্বাদি দাড়িমং নাৰঙ্গং আমলকং কুৱলং বদৰন্তি পকত্যন্তৰমেৱ ফলে ৱত্ততে, আমলকিযা কুৱলিযা বদৰিযা ফলং ৱিকাৰো, অৱযৱো চেতি অঞ্ঞত্থে তদ্ধিতোপি নোপ্পজ্জতে, তদন্ততো ফলস্সুপ্পতিততো, এৱং অম্বাদীনি ফলনামানি নপুংসকে ৱত্তন্তি. মল্লিকাদযো কুসুমেপি ৱত্তমানা সলিঙ্গা পকতিলিঙ্গাঅভেদোপচাৰেন পৱত্তিযা, যথা – মল্লিকা জাতি, ৱনমল্লিকা ইচ্চাদি. ৱীহযোপ্যভেদোপচাৰেন ফলেপি সলিঙ্গা, যথা মাসস্স ফলং মাসো, মুগ্গস্স ফলং মুগ্গো, এৱং যৱো, তিলো, অতসী, কঙ্গু, ধঞ্ঞং.
তিকং জম্বুযা ফলে. তত্ৰ যদা লোকতো ফলে ৱুত্তি, তদা জম্বুসদ্দো পকত্যন্তৰমেৱ ফলে ৱত্ততে, যদা ন ফলৱুত্তি, তদা ৱিকাৰে অৱযৱে ৱানো, জম অদনে, বূ, জম্বূ, পকত্যন্তৰাফলে ৱুত্তি. জম্বুযা ফলং জম্বুৱং. জম্বু চ. লোকতো এৱ ফলেপি ৱত্তমানা হৰীটক্যাদযো সভাৱতো ইত্থিযং ভৱন্তি [অমৰ ১৪.১৮-২০]. হৰীটকিযা ফলং হৰীটকী, এৱং কোসাতকী, সল্লকী, দক্খা, কণ্ডকাৰিকা, সেফালিকা ইচ্চাদি, পুব্বে ৱিয ৱিকাৰাৱযৱত্থেসু পচ্চযাভাৱো, অস্সত্থাদিকং ছক্কমেৱ তদ্ধিতন্তং অস্সত্থাদীনং ফলে ৱত্তমানানং নপুংসকং সিযা ৰূপভেদো, যথা – অস্সত্থস্স ফলং অস্সত্থং, ৱেণুনো ফলং ৱেণৱং, পিলক্খস্স ফলং পিলক্খং, নিগ্ৰোধস্স ফলং নিগ্ৰোধং, ইঙ্গুদিযা ফলং ইঙ্গুদং, ব্ৰহতিযা ফলং ব্ৰাহতং, ৱিদাৰী অংসুমতী গম্ভৰিযাদযো মূলে, পুপ্ফেপি সলিঙ্গা [অমৰ ১৪.১৮-২০]. পাটলাসদ্দো পন অভেদৱত্তিচ্ছাযং মূলে পুপ্ফেপি ৱত্তমানো সভাৱতো ইত্থিলিঙ্গো, ভেদৱত্তিচ্ছাযং ৱিকাৰে অৱযৱে ৱা ণম্হি পাটলং [অমৰ ১৪.১৮-২০]. দ্ৱযং সাখাপল্লৱাদিসমুদাযলক্খণে আভোগে, ৱিট ৱেধনে, ৱিট অক্কোসে ৱা, অপো, পস্স ভত্তে ৱিটভী, নদাদি.
৫৪৮. মূলমাৰব্ভ মূলতো পট্ঠায সাখন্তো সাখাৱধি তৰুস্স ভাগো খন্ধো নাম, যো ‘‘পকণ্ডো’’তিপি ৱুচ্চতি, খনু অৱদাৰণে, ধো, খন্ধো, খাদ ভক্খনে ৱা, কো, ‘‘খাদামগমানং খন্ধন্ধগন্ধা’’তি খন্ধাদেসো, কলোপো.
ৰুক্খচ্ছিদ্দে ৰুক্খাদীনং ৱিৱৰে কোটৰো. কুট ছেদনে, অৰো, কোটৰো, নিক্কুহোপি. দ্ৱে সমা. কাস দিত্তিযং, কাসতে অগ্গিনা দিপ্পতেতি কট্ঠং, তো, তস্স ট্ঠো, ৰস্সো চ, কস গমনে ৱা, তো, কট্ঠং. দৰ ৱিদাৰণে, ণু.
৫৪৯. তিকং মূলে. ৱু সংৱৰণে, দো, নিগ্গহীতাগমো, বুধ গমনে ৱা, অ, ধস্স দো. মূল পতিট্ঠাযং, ণো, পাদসদ্দেন তপ্পৰিযাযা চৰণত্থা সব্বে সঙ্গহিতা, পাদসদিসত্তা পাদো, দ্ৱযং ছিন্নস্স তৰুক্খন্ধস্স ভূমিট্ঠভাগে. সঙ্ক সঙ্কাযং, উ, সক সত্তিযং ৱা, নিগ্গহীতাগমো. খনু অৱদাৰণে, ণু, খাণু. ধুৱোপি, ধুৱতি থিৰাযতেতি ধুৱো, ধু গতিথেৰিযেসু, অ, উৱাদেসো.
দ্ৱযং ৱিদাৰিযাদীনং কন্দে. কুযং পথৱিযং ৰুহতীতি কুৰুহাটং, অটো, কন্দ অৱ্হানে, ৰোদনে চ, ‘‘কৰহাটো’ম্বুজকন্দে, পুপ্ফৰুক্খভীতেসু চে’’তি নানত্থসঙ্গহে. দ্ৱযং হলাদীনং কলীৰে. কল সঙ্খ্যানে, ঈৰো. মস আমসনে, থকো, মত্থকে সীসে ৱা জাতো মত্থকো.
৫৫০. দ্ৱে সমা. অভিনৱনিগ্গতা আযতা সকুসুমা, কুসুমসুঞ্ঞা চ মঞ্জৰী, ৱল্লৰী তু তদঞ্ঞাপি, যথা তালৱল্লৰী, ৱল, ৱল্ল সংৱৰণে, অৰো, নদাদি. মুঞ্জযোগতো মঞ্জৰী, ৰো, নদাদি, উস্সত্তঞ্চ, দ্ৱেপি নাৰী. দ্ৱযং লতাযং. ৱল্ল সংৱৰণে, নদাদি. লতা ৱুত্তা, ‘‘লতা পতানিনী ৱল্লী মতকীথা’’তি হলাযুধো.
অক্খন্ধো অপ্পক্খণ্ডো, বহুপত্ততচদণ্ডিকাদি. যো ৱা তনুপকণ্ডো ৱংসনড়াদি, সো ‘‘থম্বো, গুম্বো’’তি চোচ্চতে, থক সংৱৰণে, বো, কস্স মো. গুপ ৰক্খণে, বো, পস্স মো. পতানো সাখাপত্তচযো, তেন যুত্তা গোৰক্খা তম্বূলি ধিৱুসজীমূত গড়োঝাদিকা লতা, সা ৱীৰু নাম, ৱিৱিধেহি ৰুহতীতি কত্ৱা, ক্ৱি, ৱীৰু, দীঘাদি, গুম্বিনীপি.
৫৫১. পজ্জে পাদেন নামং. যত্ৰ দ্ৱযং ‘‘বোধিৰুক্খো’’তি সঞ্ঞিতে বুদ্ধস্স ভগৱতো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপ্পটিলাভট্ঠানভূতে দুমৰাজে, অঞ্ঞত্ৰ তূপচাৰা. অস্সং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং তিট্ঠতি এত্থাতি অস্সত্থো, ঠস্স থো, দ্ৱিত্তং, মাৰৱিজযসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপ্পটিলাভাদিকেহি ভগৱন্তং অস্সাসেতীতি ৱা অস্সত্থো, আপুব্বো সাস অনুসিট্ঠিযং, তোসনে চ ৱত্ততি, তো, ৰস্সো. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং বুজ্ঝতি এত্থাতি বোধি, বুধ অৱগমনে, ই, বোধি, দ্ৱীসু. চলদলো, পিপ্পলো, কুঞ্জৰাসনোপি. দ্ৱযং বহুপাদে. অধোভাগং ৰুন্ধতীতি নিগ্ৰোধো, উস্সো, গাগমো চ. ৱট ৱেধনে, ৱটতীতি, অ.
দ্ৱযং কবিট্ঠে. কৱিম্হি ৱানৰে তিট্ঠতীতি কবিট্ঠো [পাযেন কপযো তিট্ঠন্তি অত্ৰ কপিত্থো (চিন্তামণিটীকা ১৪.২১)] ‘‘ৱানৰে পণ্ডিতে কৱী’’তি ৱোপালিতো, তথা কপিত্থো, তো, ঠস্স থো চ. দধিত্থো, অম্বিলফলোপি. দ্ৱযং উদুম্বৰে. যঞ্ঞকম্মানমঙ্গো একঙ্গত্তা যঞ্ঞঙ্গো, দুব্বী হিংসাযং, অৰো, নিগ্গহীতাগমো, একস্স বস্স লোপো চ. জন্তুফলো হেমদুদ্ধোপি.
৫৫২. দ্ৱযং কোৱিড়াৰে.
‘‘সুকপদাচ্ছৰো চম্পো,
কোৱিড়াৰো তু কঞ্চনো;
পুব্বো সিতো পৰো ৰত্তো,
যুগপত্তা উভোপিতে’’তি [চিন্তামণিটীকা ১৪.২২].
হি ৰতনকোসো, কঞ্জনালকোপ্যত্ৰ. যুগং যমকং পত্তমস্স.
তিপাদং উদ্দালে. ৱাতং উদ্দালতীতি উদ্দালো. সিঙ্গাৰাদীনং সঞ্ঞাৱসেন ৰুক্খানং ৰাজা ৰাজৰুক্খো, ৱাতৰোগহননে ৰাজভূতো ৰুক্খো ৱা ৰাজৰুক্খো. কতা মালা অস্স পুপ্ফেহীতি কতমালো, সিঙ্গাৰপ্পকাসো. ইন্দতি পৰমিস্সৰিযং কৰোতি ৱাতহননেতি ইন্দীৱৰো, ঈৱৰো, ইন্দিযা সক্কস্স ভৰিযায ইচ্ছিতব্বত্তা ৱা ইন্দীৱৰো. চতুৰঙ্গুলো, আৰেৱতো, সুৱণ্ণকোপি.
৫৫৩. দ্ৱযং জম্ভীৰে, যস্স ফলমম্বিলং হোতি. অম্বিলত্তা দন্তস্স সঠো দন্তসঠো. সঠ কেতৱহিংসাসংকিলেসেসু, অ. জমু অদনে, ঈৰো, ভন্তো চ, জম্ভ গত্তৱিনামে ৱা, জম্ভো, জম্ভলো, জম্বীৰোপি. দ্ৱযং ৱৰণে. ৱৰ ইচ্ছাযং, যু. কল সঙ্খ্যানে, ইৰো, নদাদি, ৰস্সন্তো. ৱৰুণো, তিত্তসাকোপি.
দ্ৱযং ফলহৰে. ‘‘কো অযং, সুকো’’তি ৱিমতুপ্পত্তিকৰপত্তকুসুমতায কিংসুকো. পাৰি সমুদ্দো, তত্ৰ ভদ্দো পাৰিভদ্দো, সো এৱ পাড়িভদ্দো, কোৱিড়াৰো, তংসণ্ঠানপত্তকুসুমতায পাড়িভদ্দো. দ্ৱযং ৱিদুলে, যো অব্ভসমযে পুপ্ফতি. ৱজ গমনে, উলো. ৱী পজনে, অসো, তোন্তো চ, ৱিপুব্বো অত সাতচ্চগমনে ৱা, অসো. ৱানীৰোপি.
৫৫৪. দ্ৱযং পীতনে, যস্স পত্তফলানি অম্বিলানি, পূগফলপ্পমাণঞ্চ ফলং, সল্লকীৰুক্খসণ্ঠানো চ, সো ৰুক্খো. অম্ব সদ্দে, অটো, সকত্থে কো. পী তপ্পনকন্তীসু, তনো, পীতিং ৱা তনোতীতি পীতনো, সকত্থে কো. দ্ৱযং গুড়পুপ্ফে. মন ঞাণে, কো, মধ্ৱাদেসো চ. মধুনামো দুমো মধুদ্দুমো. দ্ৱযং ‘‘লম্বূ’’তি খ্যাতে. গুড়ো ৱিয সাতেন ফলমস্স গুড়ফলো. পীল পতিত্থম্ভে, উ. দ্ৱযং তিক্খগন্ধে. সোভং জনেতীতি সোভঞ্জনো, সোভং ৱিসঞ্জনমেতেন হেতুভূতেনাতি ৱা সোভঞ্জনো. ৱুত্তঞ্চ –
‘‘সিৰীসপুপ্ফস্স ৰসেন ভাৱিতং,
সহস্সৱাৰং মৰীচং সিতৱ্হযং;
এতেন সমন্তি ৱিসাহি সম্ভৱা,
কতঞ্জনস্নেহনপাদনত্থুতো’’তি.
সি সেৱাযং, ৱিদ্ধৱিনাসনত্থং সেৱীতেতি সিগ্গু, গু, থী. চিত্তহাৰী, পভঞ্জনো, ৱিদ্ধৱিনাসনোপি.
৫৫৫. দ্ৱযং ৱিসালতচে, যো সৰদে পুপ্ফতি পুপ্ফং. সত্তপণ্ণান্যস্স সত্তপণ্ণী পুমে. ছত্তমিৱ পণ্ণমস্স ছত্তপণ্ণো. ৱিসমচ্ছদোপি, সত্তপণ্ণত্তা ৱিসমচ্ছদো. দ্ৱযং ৰথদ্দুমে. ৰথং তনোতি যেন তিনিসো, ইসো. অতিপমুচ্চতি দাহপিত্তমনেনেতি অতিমুত্তকো. চিত্তকিপি.
দ্ৱযং ৱাতপোথে, পং ৱাতং লুনাতীতি পলাসো, অসো. ‘‘পত্তে পলাসং সো ৰুক্খে, পীতহৰিতকিং সুকে’’তি হি ৰুদ্দো. ৱাতপোথোপি, ৱাতস্স পোথো ৱাতপোথো, পুথ হিংসাযং.
দ্ৱযং ‘‘পুতীতি’’ খ্যাতে. হতজন্তুপমোহসঙ্খাতাৰিফলতায অৰিট্ঠো, নিপাতনা হন্তিস্স ট্ঠো, তংৰোগাৰিৱন্তজনেহি ইচ্ছিতব্বফলত্তা ৱা অৰিট্ঠো, ইসু ইচ্ছাযং. ফণ গতিযং, ইলো, অস্সে.
৫৫৬. তিকং সিৰিফলে. মল ধাৰণে, ঊৰো. বিল ভেদনে, ণুৱো, বেলুৱো. লপচ্চযে বিল্লো. সণ্ডিল্যো, সেলুসোপি. ‘‘মুনিপ্পভেদে মালূৰে, সণ্ডিল্যো পাদপন্তৰে, নটে বিল্লে চ সেলুসো’’তি [চিন্তামণিটীকা ১৪.৩২] ৰভসো.
দ্ৱযং তুঙ্গে. পুমনামো নাগো ৰুক্খো পুন্নাগো. ‘‘পুন্নাগে পুৰিসো তুঙ্গো, কেসৰো দেৱৱল্লভো’’তি [অমৰ ১৪.২৫] হ্যমৰসীহো, দীঘো, ‘‘পুমস্স লিঙ্গাদীসু সমাসেসূ’’তি অকাৰলোপো চ. অতিসযপুপ্ফকেসৰৱন্ততায কেসৰো, কিস তনুকৰণে ৱা, অৰো, পুপ্ফকেসযুত্ততায ৱা কেসৰো, ৰো.
দ্ৱযং লোদ্দমত্তে. সল গমনত্থো, অৱো. ৰত্তকফপিত্তসোতে লুনাতীতি লোদ্দো, দ্দো. তিৰিটো, সাৱৰোপি. ‘‘সাৱৰো অপৰাধে চ, লোদ্দে পাপে চ কথ্যতে’’ [চিন্তামণিটীকা ১৪.৩৩] ত্যজযো. দ্ৱযং ধনুপট্টে ফলিনি. পী পানে, অলো, ঈস্স ইযাদেসো. সন্নকা তাপসা, তেসং দু দুমো সন্নকদ্দু, ‘‘সন্নকদ্দু চাপপটা, ৱৰণো তাপসপ্পিযো’’তি [চিন্তামণিটীকা ১৪.৩৫] হি কোসন্তৰে.
৫৫৭. দ্ৱযং ‘‘ম্হনকূ’’ইতি খ্যাতে. লিকুচো নাম ডহুৰুক্খো, তগ্গুণত্তা লিকোচকো, সঞ্ঞাযং কো. অঙ্ক লক্খণে, ওলো, অঙ্কোলো. দ্ৱযং কুম্ভে. ৰোগহৰণে গৰুনোপি ৱেজ্জস্স গৰু গুগ্গুলু, নিপাতনা. কুস ছেদনে, ণ্ৱু. কুম্ভো, পুৰোপি.
‘‘ৰাসিভেদে গজমুদ্ধংসে,
কুম্ভকণ্ণসুকে ঘটে;
কামুকে ৱাৰনাৰিযঞ্চ,
কুম্ভো ক্লীৱন্তু ৱগ্গুলুম্হী’’তি [চিন্তামণিটীকা ১৪.৩৪].
ৰভসো. পুৰ অগ্গগমনে, ণো, পুৰো.
দ্ৱযং অম্বে. অম গতিযং, বো, অম্ব সদ্দে ৱা, অ. চুতি আসেচনে, ৰক্খণে চ, অ, চু চৱনে ৱা, তো, দীঘাদি. ৰসালোপি, ৰসং লাতীতি ৰসালো, দীঘো. এসো অম্বো সুগন্ধৱা অতিসযগন্ধযুত্তো সমানো ‘‘সহো, সহকাৰো’’তি চোচ্চতে. সহ সত্তিযং, সুগন্ধং কত্তুং সহতীতি সহো, অ. সহনং সহো, তং কৰোতীতি সহকাৰো, হা ৱা পমুদা, তায সহ ৱত্ততীতি সহো, সহং সমুদং কৰোতীতি সহকাৰো.
৫৫৮. দ্ৱযং সেতম্বে. পুণ্ড পুণ্ডনে. পুণ্ড খণ্ডনেত্যেকে, ণ্ৱু, অস্সী, অৰাগমো চ. সেতৱণ্ণো অম্বো সেতম্বো. দ্ৱযং বহুৱাৰকে, যস্স ফলানি অতিপিচ্ছিলানি. সি বন্ধনে, লু, সল গমনত্থো ৱা, উ, অস্সে. পিচ্ছিলত্তা বহূনি ৱাৰীনি যস্মিং বহুৱাৰকো, সঞ্ঞাযং কো. সীতো, উদ্দালো, কফলোপি.
দ্ৱযং কাস্মৰিযং. সিৰিমন্তানি পণ্ণানি যস্সা সেপণ্ণী, নদাদি, সিৰীসদ্দস্স সে. কস্মীৰদেসজত্তা কাস্মৰী, কাস দিত্তিযং ৱা, মৰো, নদাদি. মধুপণ্ণী, ভদ্দপণ্ণীপি. দ্ৱযং সকণ্টকম্বিলফলৰুক্খে. সকণ্টকত্তা কুচ্ছিতং লাতীতি কোলী, নদাদি. ৱদ থেৰিযে, অৰো, নদাদি. কুৱলী, কক্কন্ধূপি.
৫৫৯. দ্ৱযং তস্সা কোলিযা ফলে. কোলিযা ফলং কোলং. বদৰিযা অযং অৱযৱো বদৰো. কুৱলং, ফেনিলং, সোৱীৰম্পি. ‘‘সোতঞ্জনে তু সোৱীৰং, কঞ্জিকে বদৰেপি চে’’তি [চিন্তামণিটীকা ১৪.৩৬] ৰভসো. দ্ৱযং অস্সত্থকুলসম্ভূতে ৰুক্খপাসাণাদীসু সঞ্জাতৰুক্খে. পিলং পৰং নিস্সযভূতং কসতীতি পিলক্খো, কস ৱিলেখনে, সস্স খত্তাদি নিপাতনা. অখাদনীযফলতায ৱিৰূপং ফলমস্সত্থীতি পিপ্ফলী, ঈ, নদাদি, ৱিস্সপি চ.
দ্ৱযং তোযাদিৱাপিনিযং, যস্সা মূলং মহাপঞ্চমূলে পৱিট্ঠং. পট গমনে, অলো, নদাদি, পাটলী, পাটলাপি. কণ্হং পুপ্ফৱণ্টং যস্সা সা কণ্হৱণ্টা, কাস্মৰিযম্পি. অলিপ্পিযং, তম্বপুপ্ফিপ্যত্ৰ. দ্ৱযং গন্ধিলে. সাদুফলতায সাদু চ সো কণ্টসহিততায কণ্টো চেতি সাদুকণ্টো. সকণ্টকতায অত্তানং ৱিৰূপং কৰোতীতি ৱিকঙ্কতো, দ্ৱিত্তং, নিগ্গহীতাগমো চ.
৫৬০. চতুক্কং তিন্দুকে. তনু ৱিত্থাৰে, উকো, দন্তো চ. তিদি হিংসাযং ৱা, উ, সঞ্ঞাযং কো. কাড়ো খন্ধো পকণ্ডো যস্সাতি. তিম অদ্দভাৱে, ঊসো, সকত্থে কো, ৱৰন্তো চ. উপচ্চযে তিম্বৰু.
দ্ৱযং তম্বফলে. ইৰাৱতী নদী, পঠমকালে তস্সা তীৰে জাতো এৰাৱতো. নাৰং ৱুচ্চতি নীৰং, তং গচ্ছতীতি নাৰঙ্গো. দ্ৱযং মক্কটতিন্দুকে. কুল সঙ্খ্যানে, ণ্ৱু. কাকেন্দু, কাকলুকোপি.
৫৬১. তিকং কদম্বে. কং ৱাতং দমেতীতি কদম্বো, বো. পিনেতীতি পিযকো, ণ্ৱু, ইযাদেসো. নযতি মুদং নীপো, পো. দ্ৱযং, ৱিদৰুক্খে, যস্স নিয্যাসেন পেড়াদযো লিম্পন্তি. ভল, ভল্ল পৰিভাসনহিংসাদানেসু, নদাদি, অঞ্ঞত্ৰ তো, কন্তো চ, ভল্লাতকো, তীস্ৱযং. অৰুকৰো, অগ্গিমুখোপি.
দ্ৱযং ‘‘পাৱুসা’’ইতি খ্যাতে. ঝপ দাহে, ণ্ৱু. পস্স ৱো. পচ পাকে, উলো. দ্ৱযং সিৰিমতি, যস্স ফলানি মৰীচপ্পমাণানি, অম্বিলানি চ. তিল গমনে, ণ্ৱু. খুৰ ছেদনে, ণ্ৱু.
৫৬২. দ্ৱযং অম্বিলিকাযং. চি চযনে, চো, চিচ আদানসংৱৰণেসু ৱা. তনু ৱিত্থাৰে, অম্বিলৰসং তনোতীতি তিন্তিণী, দ্ৱিত্তমিত্তং, ণত্তঞ্চ, নদাদি. দ্ৱযং অম্বিলঙ্কুৰফলে সেতৰুক্খে. গদ্ৰভণ্ডপ্পমাণফলত্তা গদ্দভণ্ডো, ৰলোপো. কপি চলনে, তনো, দীঘো আগমস্স. কন্দৰালো, পিলক্খোপি.
তিকং সালৰুক্খে. সল গমনে, ণো, সাৰৱন্ততায ৱা সালো. অস্সকণ্ণসদিসপণ্ণতায অস্সকণ্ণো. সন্জ সঙ্গে, অ, সজ্জ অদনে ৱা, অ. দ্ৱযং নদীসজ্জে. অজ্জ অজ্জনে, উনো. কক লোল্যে, উধো. ৱীৰতৰু, ইন্দদুমোপি.
৫৬৩. তিকং মুচলিন্দে. চুল নিমুজ্জনে. মুচল সঙ্গাতে, ইন্দো. নীপো কদম্বেপি. তিকং পীতসালে. পিযকো কদম্বেপি. অস ভক্খনে, যু, পীতপুপ্ফো সালো ৰুক্খো পীতসালো. বন্ধূকপুপ্ফো, জীৱকোপি.
দ্ৱযং ঝাটলিযং. গাৱো লিহন্তীতি গোলীসো, হস্স সো. ঝট সঙ্ঘাতে, অলো. ঝাটলো, পাটলিপুপ্ফাকাৰো দীঘফলো ৰুক্খো. পমোক্খোপি.
৫৬৪. দ্ৱযং ৰাজাযতনে, খীৰৱন্ততায খীৰিকা. দেৱৰাজস্স নিৱাসনট্ঠানভূতত্তা ৰাজাযতনং, পিযালেপি. দ্ৱযং কপ্ফলে. কুচ্ছিতেন ফলেন উম্ভতি পূৰতীতি কুম্ভো. কুচ্ছিতেন মোদতীতি কুমুদিকা, ণ্ৱু.
দ্ৱযং গুৱাকৰুক্খে, যস্স ফলেন তম্বূলনামং জাযতি. পূজ পূজাযং, ণো, জস্স গো. কমু ইচ্ছাযং, হেতুকত্তৰি ণ্ৱু. খপুৰোপি. দ্ৱযং লোহিতলোদ্দে. পট্টিইত্যাখ্যা যস্স পট্টি. ‘‘পদ্ধী’’তিপি পাঠো. অস্মিং পক্খিত্তে লাখা ৰত্তা ভৱতীতি লাখাপসাদনো. কমুকোপি.
৫৬৫. দ্ৱযং ইঙ্গুদিযং, অযঞ্চ কণ্টকী বাহুল্যেন মজ্ঝিমদেসে জাযতে. ইঙ্গ গমনত্থো, ইদো, ইস্সু, নদাদি. তাপসো পযুজ্জমানফলকতায তাপসতৰু. দ্ৱযং ‘‘ভুজপত্তো’’ইতিখ্যাতে সুন্দৰতচে ৰুক্খে, যস্স তচে মন্তক্খৰানি লিখন্তি. ভুজো পাণি, তংসদিসপত্ততায ভুজপত্তো. মন্তলেখকেহি আভুজিততচৱন্ততায আভুজী. ভূজো, চম্মী, মুদুত্তচোপি.
দ্ৱযং সিম্বলিযং. পিচ্ছাযোগা পিচ্ছিলা, ইলো. সম্ব মণ্ডলে, অলি, অস্সি. ‘‘পিচ্ছিলা পূৰণী মোচা, থিৰাযু সিম্বলী দ্ৱিসূ’’তি [অমৰ ১৪.৪৬] অমৰকোসো. দ্ৱযং পিচ্ছিলাকাৰে কণ্টকসহিতে ৰুক্খে. ৰুচ দিত্তিযং, হেতুকত্তৰি যু, কুট কোটিল্যে, কত্তৰি ণো, কোটো অসিম্বলি সমানোপি সিম্বলিসদিসাকাৰদস্সনতো কোটসিম্বলি, পুমে. কসম্বলোপি.
৫৬৬. দ্ৱযং ‘‘কণ্টকৰঞ্জ’’ইতি খ্যাতে কণ্টকিনি কৰঞ্জগুম্বে, যং লোকে ‘‘কলিনো’’তি ৱুচ্চতি. কৰ হিংসাযং, কৰতো ৰিৰিযা. পূ পৱনে, ইকো, তোন্তো চ. পূতিকৰজো, কলিমাৰকোপি, কলিনো. দ্ৱযং দালিমপুপ্ফাকাৰে পীতনাসকৰুক্খে. ৰুহ জননে, ণী. লোহিতপুপ্ফতায ৰোহিতকো.
দ্ৱযং এৰণ্ডে. এৰডি হিংসাযং. ৱাতং এৰণ্ডতীতি এৰণ্ডো, ণো. মণ্ড ভূসনে, ঈসংপসন্নতেলতায ৱা আমণ্ডো, আমং ৱা ৱাতং, তং দাযতীতি আমণ্ডো. দা অৱখণ্ডনে, দাস্স ডো. চিত্তকো, চঞ্চুপি.
‘‘অগ্গিসঞ্ঞেপি চিত্তকো, পুমে এৰণ্ডকে চঞ্চু.
পক্খিতুণ্ডে থিযং মতো’’.
দ্ৱযং সিৱাৰুক্খে. সত্তুযুত্তফলতায সত্তুফলা. গণ্ডং সমেতীতি সমী, অ, নদাদি, পাৰিভদ্দকেপি. গৰুদাৰু, পূতিকট্ঠম্পি.
৫৬৭. দ্ৱযং কৰঞ্জে. নত্তং ৰত্তা মালা যস্স. কং ৰঞ্জযতীতি কৰঞ্জো, ণো. চিল্লৱিল্লো, কৰজোপি. দ্ৱযং খদিৰে. খদ হিংসাযং, থেৰিযে চ. খদন্তি দন্তা যেনাতি খদিৰো, ইৰো. দন্তা ধাৱন্তি যেন নিৰোগত্তাতি দন্তধাৱনো, যু, ধাৱ গতিসুদ্ধিযং. গাযত্তী, বালতনযোপি. ‘‘গাযত্তী খদিৰে ইত্থী, ছন্দসিপি ছড়ক্খৰে’’তি [চিন্তামণিটীকা ১৪.৪৯ ব্যাখ্যাসুধা ২.৪.৫০] ৰভসো. বালো সুখুমো পত্তসঞ্ঞিতো তনযো যস্স বালতনযো. দ্ৱযং পীতসাৰে খদিৰে. খদিৰাদিকন্তু পীতসাৰে. সেতৱণ্ণতায সোমো কপ্পূৰসদিসো ৱক্কো ৱক্কলমেতস্স সোমৱক্কো. ‘‘সোমো কুৱেৰে পিতুদেৱতাযং, ৱসুপ্পভেদে ৱসুধাকৰে চ. দিব্বোসধী সোমলতা সমীৰণে, কপ্পূৰনীৰেসু চ ৱানৰে চা’’তি নানত্থসঙ্গহো. ঈসং খুদ্দকং দলমেতস্স কদৰো, লস্স ৰো. দ্ৱযং পিণ্ডীতকে. সল গমনে, লো. মদ উম্মাদে, যু. ‘‘পিণ্ডীতকো মৰৱকো, সসনো কৰহাটকো’’ত্যমৰকোসে [অমৰ ১৪.৫২].
৫৬৮. তিকং ইন্দসালে. সালানং ৰুক্খানং ইন্দো ৰাজা ইন্দসালো, দাসাদীসু সিৰিৱড্ঢকাদিসদ্দো ৱিয অধিৱচনমত্তমিদং. ইন্দস্স সক্কস্স সালোতিপি ইন্দসালো. সল্লতো ণ্ৱু, নদাদি, সল্লকী. খৰ ছেদনৱিনাসনেসু, ণ্ৱু.
দ্ৱযং দেৱদাৰুম্হি. দেৱানং দাৰু. ভদ্দত্তা ভদ্দদাৰু. সক্কপাদপো, পাৰিভদ্দকো, পীতদাৰু, দাৰু, পূতিকট্ঠম্পি. দ্ৱযং হেমপুপ্ফকে. পঠমকালে চম্পানগৰে জাতো চম্পেয্যো, ণেয্যো. কপচ্চযে চম্পকো.
৫৬৯. দ্ৱযং পনসে. পন ব্যৱহাৰে, থুতিম্হি চ, অসো. কণ্টকযুত্তং ফলমস্স কণ্টকিফলো. দ্ৱযং সিৱাযং. ন ৱিজ্জতে ৰোগভযং, ৰোগব্যথো চোপযুজ্জমানাযমস্সন্তি অভযা. ৰোগভযং হৰতি অপনেতীতি হৰীতকী, তো, সকত্থে কো, নদাদি. হৰিত্তকীপি. অব্যথা, পুতনা, অমতা, হেমৱতী, চেতকী, সিৱাপি.
দ্ৱযং কৰিসফলে. ৰোগং অসতি ভক্খতীতি অক্খো, খো, সস্স কো. ৰোগং ৱিভূতং কৰোতীতি ৱিভীতকো, ৱিভীটকোপি. ভূতাৱাসো, কলিদ্দুমোপি, কলিস্স আসযভূতো দুমো কলিদ্দুমো. দ্ৱযং পুস্সফলে. নত্থি মতমেতিস্সং হেতুভূতাযং অমতা. মল ধাৰণে, ণ্ৱু, নদাদি, আমলকী. ৱযট্ঠাপি. ৱযো তিট্ঠতি থিৰীভৱত্যেতাযাতি ৱযট্ঠা.
৫৭০. দ্ৱযং ডহুৰুক্খে. লবুনামকে পব্বতে জাযতীতি লবুজো. খুদ্দকত্তা লীনং অপাকটং কুচসঙ্খাতং ফলমেতস্স লিকুচো, নিপাতনা. দ্ৱযং পীতপুপ্ফে. অগন্ধপুপ্ফতায অত্তানং কণিট্ঠং কৰোতীতি কণিকাৰো, ট্ঠলোপো, পদুমপ্পমাণপুপ্ফদুমতায দুমুপ্পলো.
তিকং হিঙ্গুনিয্যাসে. নী নযে, বো, মোন্তো চ. তিত্তৰসত্তা অৰিভাৱে তিট্ঠতীতি অৰিট্ঠো. পুচিং কুট্ঠং মদ্দতীতি পুচিমন্দো, ইত্তং, বিন্দাগমো. ধম্মসেনো, মালকোপি. মলতে ৰোগং মালকো, ণ্ৱু. দ্ৱযং ৰত্তপুপ্ফে. কৰোতিস্মা ণ্ৱু. দল ৱিদাৰণে, মো, ইকাৰাগমো. দাড়িমোপি.
৫৭১. দ্ৱযং পীতদ্দুমে. সৰতি কালন্তৰং সৰলো, অলো. পূতিযেৱ কট্ঠং পূতিকট্ঠং, পূতিমুত্তন্তি যথা. দ্ৱযং পিচ্ছিলাযং. কপি চলনে, ইলো. সাস অনুসিট্ঠিযং, সিস ইচ্ছাযং ৱা, অপো, নিগ্গহীতাগমো, সিংসপা. অগুৰুপি.
তিকং ফলিনিযং. সা তনুকৰণে, মো. পিযভাৱং গচ্ছতীতি পিযঙ্গু, উ. কমনীযভাৱং গচ্ছতীতি কঙ্গু, উ, নিপাতনা. মহিলাৱ্হযা, লতা, গুন্দা, গন্ধফলী, কাৰম্ভাপি. দ্ৱযং সিৰীসে. সৰতি ৰোগং হিংসতীতি সিৰীসো. ঈসো, অস্সি. ভণ্ড পৰিভাসনে, ইলো. কপীতনোপি. অম্বাটকে, গদ্দভণ্ডে চ কপীতনো.
৫৭২. দ্ৱযং মণ্ডূকপণ্ণে. সুণ গতিযং, ণ্ৱু, দীঘং ফলৱণ্টং যস্স. নটো কুটন্নটাপি. দ্ৱযং বকুলে. ৱক আদানে, উলো. কেসৰযুত্তপুপ্ফতায কেসৰো.
দ্ৱযং মলপুপ্ফস্মিং. কাকানং উদুম্বৰো কাকোদুম্বৰো, সো এৱ কাকোদুম্বৰিকা, সকত্থে ইকো. ফল নিপ্ফত্তিযং, গু, লস্স গো. দ্ৱযং নাগৰুক্খে. ন গচ্ছতীতি নাগো, দীঘাদি. নাগানং মালা, সা সঞ্জাতা যত্ৰ নাগমালিকা.
৫৭৩. দ্ৱযং অসোকে. নত্থি সোকো যেন. ৱজ গমনে, উলো. দ্ৱযং জযাযং. তংতংৰোগজযাদিকং কৰোতীতি তক্কাৰী, ণী. ৱিসেসেন জযতীতি ৱেজযন্তিকা, অন্তো, নদাদি, সকত্থে কো. ‘‘জযা জযন্তী তক্কাৰী, নাদেযী ৱেজযন্তিকা’’ত্যমৰকোসো [অমৰ ১৪.৬৫].
দ্ৱযং সমুদ্দসমীপদেসজে সামদলে তমালনামে তৰুম্হি. তাপিযং জাযতীতি তাপিঞ্ছো, অঞ্ঞত্থে ছো, বিন্দাগমো, ‘‘তাপী তু সৰিতান্তৰে’’তি হি নানত্থসঙ্গহো. তমু কঙ্খাযং, অলো. দ্ৱযং কুটজে. ৰোগং ছিন্দতীতি কুটজো, জো. গিৰিম্হি জাতা মল্লিকা গিৰিমল্লিকা, সক্কপৰিযাযোপ্যত্ৰ.
৫৭৪. তস্স কুটজস্স ফলে ইন্দযৱো. ইন্দস্স সক্কস্স যৱো ধঞ্ঞৱিসেসো ইন্দযৱো. কলিঙ্গং, কদ্দযৱম্পি.
‘‘পূতিকৰঞ্জ ধূম্যাটে, দেসভেদে পুমা ভৱে;
কুটজস্স ফলে ক্লীৱং, কলিঙ্গং থী তু নাৰিয’’ন্তি [চিন্তামণিটীকা ১৪.৬৭]. –
ৰভসো. অমৰমালাযন্তু ‘‘কলিঙ্গে’ন্দযৱো পুমা’’তি ইত্থিকণ্ডে পাঠো. তস্সত্থো কলিঙ্গা ইত্থী, ইন্দযৱো পুমা. দ্ৱযং কণিকাৰিকাযং. অগ্গি অনেন মন্থ্যতে অগ্গিমন্থো, ণো. তং কট্ঠেহি ঘংসিযমানে অগ্গি উট্ঠহতি. কণ গতিযং, ণ্ৱু. জযাপ্যত্ৰ. ‘‘ৱিজযে সো জযা দুগ্গা, জযন্তী গণিকাৰিকে’’তি জযা নানাত্থা.
দ্ৱযং নিগ্গুণ্ডিযং. নত্থি গুণ্ডং গব্ভবন্ধনমেতাযাতি নিগ্গুণ্ডী. সি বন্ধনে, দু, সিন্দুং গব্ভবন্ধনং ৱাৰেতীতি সিন্দুৱাৰো. ইন্দানীপ্যত্ৰ. ইন্দানীকৰণে থীনং, সিন্দুৱাৰেন্দনাৰিসু. দ্ৱযং মল্লিকাযং. তিণানি সূলন্তি যস্মিন্তি তিণসূলং, সূল ৰুজাযং. যত্ৰ তং জাযতি, তত্ৰ তিণানি ৰোগীনি ভৱন্তীত্যত্থো. ‘‘তিণসূলং মল্লিকাযং, পণ্ডকং কেতকীফলে’’. মল্লতে ধাৰীযতে সব্বেহীতি মল্লিকা, মল্ল ধাৰণে, ই, সকত্থে কো. ভূপদী, সীতভীৰু চ.
৫৭৫. দ্ৱযং কণ্হপুপ্ফসেফালিকাযং. সিফা জটা যস্সত্থি সেফালিকা, ইকো, লমজ্ঝো. নীলপুপ্ফতায নীলিকা. সুৱহা, নিগ্গুণ্ডীপি. ‘‘সিন্দুৱাৰেপি নিগ্গুণ্ডী, নীলসেফালিকায চে’’তি ৰুদ্দো. দ্ৱযং ৱনমল্লিকাযং. ফুট ৱিকসনে, আ ভুসো ফুটতীতি অপ্ফোটা, ৰস্সাদি.
চতুক্কং ৰত্তপুপ্ফে. বন্ধ বন্ধনে, উ, সকত্থে কো. জযত্থং সুমনং জযসুমনং. ভণ্ডতিস্মা ইকো, ভণ্ডিকো. জীৱতীতি জীৱকো, জীৱ পাণধাৰণে, ণ্ৱু. জীৱকসদ্দস্স পীতসালাদীস্ৱপি পৱত্তনতো বন্ধু এৱ জীৱকো বন্ধুজীৱকোতি বন্ধুসদ্দেন ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তং, সমুদিতেন ৱা নামমিদমেকস্স. ‘‘বন্ধু বন্ধুকপুপ্ফে চ, বন্ধুভাতৰি বন্ধৱে’’তি ৱচনতো,
‘‘জীৱকো পীতসালে চ, খেপনে ৱুদ্ধিজীৱিনি;
সেৱিনি পাণকে ফাতি-কুণ্ডিকে পাদপন্তৰে’’তি. –
ৱচনতো চ ‘‘বন্ধুজীৱকো’’তি এত্থ দ্ৱে নামানিপি দট্ঠব্বানি.
৫৭৬. পঞ্চকং সুমনাযং. সুন্দৰং মনো যস্সং. সুগন্ধত্তা জাতিসুমনাতি সমুদিতনামং. মল ধাৰণে, তো, নদাদি. জন জননে,তি. ৱস্সকালসঞ্জাতপুপ্ফতায ৱস্সিকী. ইকো, নদাদি.
দ্ৱযং ‘‘চম্পেয্য’’ইতি খ্যাতে. যুথ হিংসাযং, ই, সকত্থে কো, দীঘাদি. মগধে ভৱা মাগধী. গণিকা, অম্বট্ঠাপি. দ্ৱযং ‘‘দেৱালি’’ইতি খ্যাতাযং. সুন্দৰং দলমেতিস্সা সত্তলা, দস্স তো, সত্ত দলানি যস্সা ৱা সত্তলা. নৱা নূতনা মল্লিকা নৱমল্লিকা. নৱমালিকাপি.
৫৭৭. দ্ৱযং পুণ্ডকে ‘‘লংস্ৱণ’’ইতি খ্যাতে. ৱসন্তে পুপ্ফতি ৱাসন্তী. অতিমুদং তনোতীতি অতিমুত্তো, নিপাতনা. মাধৱী, লতাপি. মধুম্হি চিত্তে, ৱেসাখে ৱা পুপ্ফতীতি মাধৱী.
‘‘লতা জোতিমতীপক্ক-সাখাৱল্লীপিযঙ্গুসু;
লতা কত্থূৰিকাযঞ্চ, সা দুব্বামাধৱীসু চা’’তি.
লতা অনেকত্থা. দ্ৱযং কৰৱীৰে. কুচ্ছিতং ৰৱন্তি অস্সা যেন কৰৱীৰো, ঈৰো. অস্সে মাৰেতীতি অস্সমাৰকো. পটিহাসোপি.
দ্ৱযং মাতুলুঙ্গে. মত্তো লুজ্জতি যেন মাতুলুঙ্গো, লুজ ৱিনাসে. পৰিপুণ্ণবীজতায বীজপূৰো. ৰুচকোপি, ৰুচ দিত্তিযং, ণ্ৱু. দ্ৱযং ধুত্তুৰে. উগ্গং মজ্জতি যেন উম্মত্তো, মদ উম্মাদে. মাৰেতীতি মাতুলো, উলো, ৰস্স তো. ‘‘উম্মত্তো কিতৱো ধুত্তো, ধত্তূৰো কনকাৱ্হযো, মাতুলো মদনো’’ত্যমৰকোসো [অমৰ ১৪.৭৭].
৫৭৮. দ্ৱযং কণ্হপাকফলে. কৰং হত্থং মদ্দতি কণ্টকেন কৰমন্দো. কৰমদ্দোপি. সুট্ঠু সিনোতীতি সুসেনো, সি বন্ধনে, যু. দ্ৱযং কুন্দে. কুণ সঙ্কোচনে, দো, নত্তং, কুণ সদ্দোপকৰণেসু ৱা. মাঘে ভৱং মাঘ্যং, যো, তস্মিং কালে হি পুপ্ফাদিসমিদ্ধি ভৱতীতি তব্ভৱত্তেন ব্যপদেসো.
দ্ৱযং দেৱতাসে. দেৱতা আসন্তি যং দেৱতাসো. জীমূতকালে সঞ্জাতত্তা জীমূতো, ম্হনলা. দ্ৱযং সনামপসিদ্ধে পুপ্ফৱিটপে. পুপ্ফমাসুং ন মিলাতমস্স ভৱতীতি অমিলাতো. মহন্তম্পি কালং সহতীতি মহাসহা.
৫৭৯. চতুক্কং ঝিণ্ডিসামঞ্ঞে. সিৰী ৱত্ততি যেন সেৰেয্যকো, ণেয্যকো. দাসনামকত্তা দাসী. কিৰ ৱিক্কিৰণে, আতো, দ্ৱিত্তং. কুৰ সদ্দে, ডো, সকত্থে কো.
দ্ৱযং কণ্টেন, পত্ৰেন চ সিতে পণ্ণাসে. অজ গমনে, উকো. সিতো সুক্কো পণ্ণাসো সিতপণ্ণাসো. দ্ৱযং অপ্পপত্তে পণ্ণাসে. ঈৰ কম্পনে, যু. ফণিং জযতি ফণিজ্জকো, যস্স কো.
৫৮০. দ্ৱযং জপাকুসুমে. জপতি যায জপা, জু জৱনে ৱা, পো, উস্সত্তং. মৰুদেসজে কণ্টকিনি কৰভপ্পিযে তৰুৱিসেসে কৰীৰাদিদ্ৱযং. কৰোতিস্মা ঈৰো. কচ বন্ধনে, দ্ৱিত্তং, ককচো, গন্থিলোপি.
দ্ৱযং ৰুক্খোপৰিজাতে ৱিজাতিযে পল্লৱে. ৰুক্খে জাযমানা তং অদ্দতি হিংসতীতি ৰুক্খাদনী, অদ্দ হিংসাযং, যু, নদাদি, দলোপো. ৱন্দ অভিৱাদনথুতীসু, অ, ইত্থিযং, সকত্থে কো, অস্স দীঘো. ৰুক্খৰুহা, জীৱন্তিকাপি. দ্ৱযং চিত্তকে. চিতি হিংসাযং, গন্ধে চ, ণ্ৱু. অগ্গিসঞ্ঞিতোতি অগ্গিপৰিযাযনামকো. পাঠীপি, পুমে’যং.
৫৮১. দ্ৱযং গণৰূপে. অক্কো সূৰিযো, তপ্পৰিযাযনামকত্তা অক্কো. ৱিকৰোতীতি ৱিকিৰণো, যু. অস্সি. অক্কৱ্হো, ৱসুকো, অপ্ফোটো, মন্দাৰো, অক্কপণ্ণোপি. ‘‘পুমে অক্কৱ্হো অপ্ফোটো, ৱনমাল্যপৰাজিতে’’তি [চিন্তামণিটীকা ১৪.৮০] ৰুদ্দো. মন্দাৰো দেৱদুমম্হি পাৰিভদ্দকেপি. তস্মিং অক্কে যো সেতপুপ্ফকো, তস্মিং অড়ক্কো. সেতপুপ্ফতায অলংভূতো অক্কো অড়ক্কো, অল ভূসনে, ড়ত্তং. পতাপসোপি. দ্ৱযং ছিন্নৰুহাযং. তিত্তৰসত্তা পূতিভূতা লতা পূতিলতা, পূ পৱনে ৱা,তি. ৰোগমলং পুনাতীতি পূতি, সা এৱ লতা পূতিলতা. গুড় ৰক্খণে, চো, নদাদি. গৰ সেচনে ৱা. অমতা, মধুপণ্ণীপি. মধু ইৱ পণ্ণমস্সা মধুপণ্ণী. দ্ৱযং ধনুসেনিযং, যা পত্তেহি ৱচাসদিসী, তত্তচো তন্তধনুগুণোপযুত্তো. মুব্বাৱিকাৰতাযেৱ ধনুজিযা ‘‘মুব্বী’’ত্যুচ্চতে, মুব্ব বন্ধনে, অ, মুব্বা. মধুৰসত্তা মধুৰসা. দেৱী, মোৰটাপি. মুৰ পৱেধনে, অটো, মোৰটা.
৫৮২. দ্ৱযং মক্কটিযং. কপীনং ৱানৰানং কচ্ছুং জনেতীতি কপিকচ্ছু. কপিকচ্চুপি. দুক্খসম্ফস্সতায দুফস্সো. অত্তগুত্তা, জডা, অব্যণ্ডা, কণ্ডূৰা, পাৱুসাযিনী, সূকসিম্বিপি. ‘‘অযং ফস্সেন কণ্ডুং জনযতী’’তি যা লোকেহি পৰিহৰীযতে, ততো অযং অত্তনা গুত্তা ৰক্খিতা অত্তগুত্তা. পাৱুসাযং উতুযং এতি জাযতে, ণো, ইনী. সূকসহিতা সিম্বি অস্সা সূকসিম্বি, ৰস্সন্তো. দ্ৱযং মণ্ডূকপণ্ণিযং. মজ সুদ্ধিযং, ঠো. কাস দিত্তিযং, কৰণে অ, ৰস্সো. সমঙ্গা, যোজনৱল্লীপি. সমঙ্গতীতি সমঙ্গা, অ. যোজনং ৱল্লী যস্সা যোজনৱল্লী.
দ্ৱযং ৱনতিত্তিকাযং. অম্ব সদ্দে, ঠো, অৱ ৰক্খণে ৱা, নিগ্গহীতাগমো. পা ৰক্খণে, ঠো. সেতা, পাপচেলীপি. সেতৰসেন যুজ্জতেতি, অ. দ্ৱযং কটুকৰোহিণিযং. কট ৱস্সাৱৰণগতীসু. উ, কটু, নাৰী. কটুকৰসা হুত্ৱা ৰুহতীতি কটুকৰোহিণী, ৰুহ জননে, যু, নদাদি. ‘‘কটুকৰোহিণী’’তি সমুদিতেন নামমিদং. কটুৰোহিণীপি.
৫৮৩. দ্ৱযং খৰমঞ্জৰিযং ‘‘চচসিম’’ইতি খ্যাতাযং. অপমজ্জন্তি ৱত্থাদিক’মনেনেতি অপামগ্গো, দীঘো উপসগ্গস্স. সিখৰমস্সাতি সেখৰিকো. ধামগ্গৱো, ৱিমুখপুপ্ফীপি. ‘‘ঘোসকে খৰমঞ্জৰিযং, ধামগ্গৱো পুমে মতো’’. ৱিমুখং পুপ্ফমস্সা. দ্ৱযং কণাযং. পিত্তং ফলতি কুপ্পতি যায পিপ্ফলী, নদাদি. মগধে ভৱা মাগধী, মগধানং অযং ৱা মাগধী, তত্ৰ পঠমুপ্পন্নত্তা, বাহুল্যেন ৱা তত্ৰ জাযমানত্তা তংসমঞ্ঞায ব্যপদিস্সতে. ৱেদেহী, কণা, কোলাপি. ৱেদেহানমযং ৱেদেহী. কণা নানত্থা, ৱুত্তঞ্চ ‘‘কণা পিপ্ফলি’জাজী চে’’তি.
দ্ৱযং তিকণ্টকে. গৱং কণ্টকো গোকণ্টকো, পথৱিযং ৱা লগ্গো কণ্টকো গোকণ্টকো. সিঙ্ঘ ঘাযনে, আটো. পলঙ্কসা, সাদুকণ্টোপি. যুত্তৰাস্নাযং পলাসে চ পলঙ্কসা থিযং. সাদুকণ্টো ৱিকঙ্কতেপি. দ্ৱযং হত্থিপিপ্ফলিযং. কোলাকাৰা, তংনামিকা ৱা ৱল্লী কোলৱল্লি, ৰস্সো. ইভানং হত্থীনং পিপ্ফলী ইভপিপ্ফলী. কপিৱল্লী, ৱসিৰোপি. ৱসিৰো নানত্থো. ৱসিৰো অপামগ্গো সামুদ্দলৱণং হত্থিপিপ্ফলি চেতি. পুমে’যং.
৫৮৪. দ্ৱযং ছগন্থাযং, যা ‘‘উগ্গগন্ধা’’তিপ্যুচ্চতে. গুন্নং লোমসম্পাতনট্ঠানে জাতা গোলোমী, ৱচ ৱিযত্তিযং ৱাচাযং, কৰণে অ, সতপব্বিকাপি. ৱচা সুক্কলোহিতমূলভেদেন দুৱিধা, তত্ৰসুক্কা ‘‘হেমৱতী’’ত্যুচ্চতে অমৰকোসে [অমৰ ১৪.১০২-৩]. দ্ৱযং অপ্ফোটাযং. কণ্ণসণ্ঠানপুপ্ফতায কণ্ণী. গিৰিম্হি জাতা কণ্ণী গিৰিকণ্ণী. ৰোগাদিজিতত্তা অপৰাজিতা.
দ্ৱযং কলসিযং. সীহপুচ্ছাকাৰকুসুমমঞ্জৰিতায সীহপুচ্ছি. পঞ্হি অপ্পতনু ৱুচ্চতে. পঞ্হি পণ্ণং যস্সা পঞ্হিপণ্ণী. পুথুপণ্ণী, গুহাপি, পুথু অসিলিট্ঠং পণ্ণমস্সা পুথুপণ্ণী. গহ্ৱৰে সীহপুচ্ছঞ্চ, থিযং ছমাতুকে গুহো [চিন্তামণিটীকা ১৪.৯৩]. দ্ৱযং সালপণ্ণিযং. সালপণ্ণসদিসৱিটতায সালপণ্ণী. সালং সোভনযুত্তং পণ্ণমস্সা ৱা সালপণ্ণী. থু গতিথেৰিযেসু, ইৰো, থিৰো.
৫৮৫. দ্ৱযং কণ্টকাৰিকাযং. নিদ্দহতি কণ্টকমুট্ঠেতি নিদিদ্ধিকা, ণ্ৱু. ভযকৰণৱসেন ব্যগ্ঘসদিসতায ব্যগ্ঘী, ব্ৰহতী, খুদ্দাপি. দ্ৱযং নীলিৰুক্খে. নীল ৱণ্ণে. নীলৱণ্ণতায নীলী, নদাদি, ইনী, নীলিনী, কাড়া, তুত্থাপি.
কাড়া কণ্হতিৱুতাযং, নীলী যোজনৱল্লিসু;
পণ্ডে ৰসঞ্জনে তুত্থা, সুখুমেলায নীলিযং [চিন্তামণিটীকা ১৪.৯৪-৫].
দ্ৱযং গুঞ্জাযং. জঞ্জ যুদ্ধে, উকো, অস্সি, গুজ সদ্দে, অ, বিন্দাগমো. নামন্তৰানি চস্স –
দুমে সা ৰত্তিকা ৰত্ত-দলা চূড়ামণী চ সা;
কাকচিঞ্চী তুলাবীজং, কণ্হলা চ সিখণ্ডিনী.
দ্ৱয’মহেৰুযং. অযমহেৰুইচ্চেৱ খ্যাতকণ্টকৱতী ভৱতি. সতং মূলানি যস্স সতমূলী. সতং ৰোগে আৱৰতীতি সতাৱৰী, ৱৰ আৱৰণিচ্ছাসু, অথ ৱা ‘‘সতা’’তি চ ‘‘আৱৰী’’তি চ দ্ৱে নামানি তস্সা. ‘‘সতমূলী বহুসুতা-ভীৰু ইন্দীৱৰী ৱৰী’’তি [অমৰ ১৪.১০০] হি ৱুত্তং.
৫৮৬. দ্ৱযং অতিৱিসাযং. মহাৱীৰিযং ওসধং মহোসধং. ‘‘লসুণে তিৱিসাযঞ্চ, সুণ্ঠিযম্পি মহোসধ’’ন্তি ৰুদ্দো. অতীৱ ৱিসতি ভেসজ্জপযোগেসূতি অতিৱিসা, ৱিসা, অৰুণা, সিঙ্গীপি.
‘‘অৰুণো কিঞ্চিৰত্তক্কে, সঞ্ঝাৰাগে অনূৰুকে;
নিসদ্দে কপিলে কুট্ঠে, দব্বেৱ ৱাচ্চলিঙ্গিকো’’.
‘‘অৰুণাতিৱিসাসামা, মঞ্জট্ঠাতিৱুতাসু চ;
উসীৰেতিৱিসাযঞ্চ, সিঙ্গিমগ্গুৰৱল্লভা’’তি.
দ্ৱযং সোমৰাজিযং. ৱক আদানে, অচো, সোমসমতায কাৰিতা ৱল্লিকা সোমৱল্লিকা, সকত্থে কো, কণ্হফলা, পূতিফলাপি.
দ্ৱযং দাৰুহলিদ্দাৰুক্খে. দৰ ৱিদাৰণে, বো, ৰস্স বো, দাব্বী, দীঘাদি, নদাদি. হলিদ্দৱণ্ণদাৰুতায দাৰুহলিদ্দা, হলিদ্দাপি. দ্ৱযং বিড়ঙ্গে. অঙ্গ, ৰঙ্গ, লঙ্গ, গত্যত্থা দণ্ডকা ধাতূ, অ, ড়ত্তং, বিড়ঙ্গং. চিত্ৰানি তণ্ডুলানি যস্সা, তণ্ডুলো, কিমিসত্তুপি.
৫৮৭. দ্ৱযং সমন্তদুদ্ধাযং, নুহ উগ্গিৰণে, নদাদি, মহন্তং নামমস্স. সীহুণ্ডো, ৱজিৰদুমো, গুড়াপি. দ্ৱযং দক্খাযং. মুদুগুণযোগা মুদ্দিকা, মধুৰসো সাদু, তেন ৱুত্তং ৱেজ্জগন্থে ‘‘সাদু লৱণতিত্তম্বিলকটুকসাযকা’’ইতি, তংযোগা মধুৰসা. গোত্থনী, দক্খাপি. তিকং যট্ঠিমধুকাযং. মধুৰসতায মধুকং, উপমানে কো. দণ্ডাকাৰত্তা যট্ঠি চ সা মধুৰসত্তা মধুকা চেতি যট্ঠিমধুকা. মধুৰসভাৱে তিট্ঠতীতি মধুলট্ঠিকা, ৰস্স লো, সকত্থে কো চ. ‘‘মধুযট্ঠিকা’’তিপি পাঠো, ৱুত্তঞ্চ ‘‘মধুকং ক্লীতকং যট্ঠি-মধুকং মধুযট্ঠিকা’’তি [অমৰ ১৪.১০৯].
৫৮৮. দ্ৱযং ৱাতিঙ্গণে. ৱাতহৰত্তেন গণীযতেতি ৱাতিঙ্গণো, ভণ্ড পৰিভাসনে, ণ্ৱু, নদাদি. টকাৰকৰণে ভণ্টাকীপি, ব্ৰহতিযম্পি অযং.
‘‘ৱাতিঙ্গণো তু ৱাত্তাকু,
ৱাত্তাকো সাকৱেড়ু চ;
ভণ্ডাকী ৰাজকুম্ভণ্ডো,
ৱাত্তাকী দুপ্পহাসিনী’’তি [চিন্তামণিটীকা ১৪.১১৪].
ৰভসো. দ্ৱযং ব্ৰহতিযং. ৱাত্তং নিৰামযং কৰোতীতি ৱাত্তাকী, ৱাতিঙ্গণেপি. ব্ৰহ ৱুত্তিযং, তো, নদাদি.
দ্ৱযং গোৰক্খতণ্ডুলে, ৱুত্তঞ্চ তন্তন্তৰে ‘‘গঙ্গেৰুকী নাগবলা, তথা গোৰক্খতণ্ডুলা’’তি. নাগস্স বলমিৱ বলমেতিস্সা ৰোগহৰণত্তা নাগবলা, ঝস হিংসত্থো, অ. দ্ৱযং অগ্গিসিখাযং. নঙ্গলসদিসমূলতায লাঙ্গলী, নস্স লো, দীঘো চ. ‘‘নঙ্গলী’’তিপি পাঠো, সৰদকালে সঞ্জাতত্তা সাৰদী.
৫৮৯. তিকং কদলিযং. ৰমন্তি যস্সং ৰম্ভা, ভো. কদ মাৰণে, অলো, নদাদি. মুচ মোচনে, ণো. দ্ৱযং কপ্পাসিযং, যস্সা ফলং কপ্পাসং কৰোতি লোকানমুপকাৰন্তি কপ্পাসী, কৰোতিস্মা পাসো, নদাদি. ৱদ থেৰিযে, অৰো, সমুদ্দন্তাপি.
সমুদ্দন্তা তু কপ্পাসী, সিক্কাদুৰালভাসু চ;
কপ্পাসী ৱনসম্ভৱা চে, ভাৰদ্ৱাজীতি ৱুচ্চতি.
দ্ৱযং পণ্ণলতাযং. নাগলোকে জাতা লতা নাগলতা. তম্বৱণ্ণং লাতীতি তম্বূলী, অস্সূ, নদাদি. তম্বূলস্স অযং ৱা তম্বূলী. তম্বূলৱল্লী, নাগৱল্লীপি, তম্বূলং নাম ফলপত্তচুণ্ণাদিযোগসমূহানং নামং, তদত্থা ৱল্লী তম্বূলৱল্লী, নাগলোকস্স ৱল্লী. দ্ৱযং ধাতকিযং, অযং তম্বপুপ্ফী, মজ্জোপযুত্তা. পুপ্ফা সুগন্ধিকা ধাতকিচ্চেৱ খ্যাতা. অগ্গিজালসমানপুপ্ফতায অগ্গিজালা. অতিসযং ঠিতিং কৰোতীতি ধাতকী, নদাদি.
৫৯০. দ্ৱযং সুক্কতিৱুতাযং. তিস্সো ৱুতা তচৰাজিযো যস্সা তিৱুতা. তিস্সো পুটা তচৰাজিযো যস্সা তিপুটা. সৰলা, তিভণ্ডী, ৰোচনীপি [দেৱনীপি (ক.)]. দ্ৱযং কণ্হতিৱুতাযং. সা তনুকৰণে, ৱিৰেচনকৰণেন কাযং, ৰোগঞ্চ সাযতীতি সামা.
‘‘সামা তু মেচকে ৱুদ্ধ-দাৰকে হৰিতে নদি;