২. ভূকণ্ড

১. ভূমিৱগ্গৱণ্ণনা

১৮০. ইধ ভূকণ্ডে সাঙ্গোপাঙ্গেহি ভূম্যাদীহি দসহি, পাতালেন চাতি একাদসহি কোট্ঠাসেহি কমতো ৱগ্গা ভূমিৱগ্গাদিনামকা ৱগ্গা ৱুচ্চন্তে. সপ্পধানোপকাৰকানি অঙ্গানি খাৰাদীনি, অঙ্গানং উপকাৰকানি চ উপঙ্গানি অদ্ধাদীনি.

১৮১. সাদ্ধপজ্জেন ভূমিযা নামানি. ৱসূনি ৰতনানি ধাৰযতীতি ৱসুন্ধৰা. খমু সহনে, খস্স ছো, ছমা, অথ ৱা ছি ছেদনে, সত্তানমধোপতনং ছিন্দতীতি ছমা, মো, ইত্থিযমা চ. ভৱন্ত্যস্সং ভূতানীতি ভূমি. ভূ সত্তাযং, মি. পুথইতি পাটিপদিকে ঠিতে নদাদি, ঈ, পুথস্স পুথুআদেসে, ৱুদ্ধিম্হি চ কতে পুথৱী. উস্সুৱাদেসে পুথুৱী. পথাদেসে তু পথৱী, ইমস্মিং পক্খে অৱাগমো, অথ ৱা থৱ গতিযং, পথৱতি এত্থাতি পথৱী, নদাদি, সব্বত্থ পত্থৰতীতি ৱা পথৱী, থৰ সন্থৰণে পপুব্বো, ৰস্স ৱো, নদাদি, পুথৱী, অস্সু.

‘‘মধুনো কেটভস্সাপি, মেদমংসপৰিপ্লুতা;

তেনাযং মেদিনী দেৱী, ৱুচ্চতে ব্ৰহ্মৱাদিভী’’তি [চিন্তামণিটীকা ১১.৩]. –

ৱচনতো মেদযোগা মেদিনী, ঈ, ইনী চ. মিদ স্নেহনে ৱা, যু, নদাদি, ইস্সেত্তঞ্চ. মহ পূজাযং, নদাদি. ৱিত্থিণ্ণত্তা উব্বী, নদাদি, অৱতি ভূতানীতি ৱা উব্বী, অস্সু. ৱসূনি সন্ত্যস্সং ৱসুমতী. গচ্ছন্তি যস্সং লোকা, সা গো, পুমিত্থিযং. কা সদ্দে, কাযতি এত্থ, কাযতি মাৰৱিজযকালেতি ৱা কু, উ. ৱসূনি ধাৰযতীতি ৱসুধা. সব্বং লোকং ধৰযতীতি ধৰণী, যু, নদাদি. ধৰতীতি ধৰা, ইত্থিযং আ. গমু গমনে, গচ্ছন্ত্যস্সং জগতী, অন্তপচ্চযো, গস্স দ্ৱিত্তং, জত্তঞ্চ, নলোপো, নদাদি. ভূ সত্তাযং, ৰি, নদাদি, ক্ৱিম্হি ভূ. ভূতে সত্তে ধৰতীতি ভূতৰো. অৱ ৰক্খণে, যু, নদাদি, অৱনী.

১৮২. খাৰা লৱণৰসা মত্তিকা ঊসোত্যুচ্চতে. খাদতীতি খাৰা, দস্স ৰো. পদেসকত্তা মত্তেন পমাণেন যুত্তা মত্তিকা. ঊস ৰুজাযং, ঊসো. ঊসযোগা ঊসৱা, ৱন্তু. ৰপচ্চযে ঊসৰো. দ্ৱেপি তীসু ৱত্তন্তে.

থল ঠানে, অধিকৰণে অ. কিত্তিমং থলং, অকিত্তিমা থলী, নদাদি. থদ্ধলূখম্হি ভূভাগে ভূমিপ্পদেসে জঙ্গলসদ্দো ৱত্ততি. তত্থ নিজ্জলত্তা কক্খড়ত্তা থদ্ধো. তিক্খসক্খৰাদিৱিদাৰগৱাদিখুৰগণ্ডুপ্পাদৱচ্চাদিসহিতত্তা লূখো ৱেদিতব্বো. গল চৱনাধোপতনাদনেসু. জলং গলতি এত্থ, জলেন ৱা গলন্তি এত্থাতি জঙ্গলো, নিজ্জলো দেসো, ‘‘জঙ্গলো নিজ্জলে দেসে, তিলিঙ্গো পিসিতে থিয’’ন্তি [তিকণ্ডসেস ৩.৩.৩৯৩] হি তিকণ্ডসেসো, লস্স লোপো, নিগ্গহীতাগমো চ.

১৮৩. ৱেদেন পঞ্ঞায ঈহন্তি এত্থাতি ৱেদেহো. সো এৱ ৱিদেহো, ইমং দীপমুপাদায সিনেৰুনো পুব্বদিসাভাগত্তা পুব্বো চ সো ৱিদেহো চেতি পুব্বৱিদেহো. এৱমপৰুত্তৰেসু. গৱেন যন্ত্যেত্থাতি গোযানো. অপৰো চ সো গোযানো চেতি অপৰগোযানো. জম্বুযা লক্খিতো, কপ্পট্ঠাযিতাদিপ্পভাৱেন ৱা তপ্পধানোদীপোতি জম্বুদীপো. ধম্মতাসিদ্ধস্স পঞ্চসীলস্স আনুভাৱেন কং সুখং উৰু মহন্তমেত্থাতি কুৰু, কুং পাপং ৰুন্ধন্তি এত্থাতি ৱা কুৰু, ক্ৱি. দীপ দিত্তিপ্পকাসনেসু, জলমজ্ঝে দিপ্পন্তীতি দীপা, দিপ্পন্তি এত্থ সদ্ধম্মাতি ৱা দীপা, পমাণতো মহন্তা দীপা মহাদীপা.

১৮৪. কুৰুআদযো একৱীসতি জনপদন্তৰা জনপদৱিসেসা, আদিনা সুৰমহপচ্চুগ্গতা তলকুটা অস্মাকাদযো চ পুম্বহুত্তে পুল্লিঙ্গে বহুত্তে চ সিযুং. কুৰু নাম জানপদিনো ৰাজকুমাৰা, তেসং নিৱাসো একোপি জনপদো ৰূড়্হীসদ্দেন ‘‘কুৰূ’’তি বহুৱচনেন ৱুচ্চতি, এৱং সব্বত্ৰ. কুং পাপং ৰুন্ধতীতি কুৰু, খত্তিযকুমাৰা, তেসং নিৱাসো কুৰূ, পচ্চযলোপতো ন ৱুদ্ধি, সব্বত্ৰেৱং [পাণিনি ১.২.৫২ ৪.২.৮১ সুত্তেসু পস্সিতব্বং]. অৰিৱিজযলোকমৰিযাদাতিক্কমাদীসু সক্কোন্তীতি সক্কা. কোসং লন্তি গণ্হন্তি, কুসলং পুচ্ছন্তীতি ৱা কোসলা. মগেন সদ্ধিং ধাৱন্তীতি মগধা, ক্ৱি, মংসেসু গিজ্ঝন্তীতি ৱা মগধা. গিধ অভিকঙ্খাযং. সেৱন্তি যেনাতি সিৱি, সি সেৱাযং, ৱি. সিৱং কৰোন্তীতি ৱা সিৱী, অঞ্ঞত্থে ই. কল সদ্দে, ইঙ্গপচ্চযো, কলিঙ্গা, তেসং নিৱাসো কলিঙ্গা, উত্তৰাপথো [‘‘জগন্নাথা পুব্বভাগে কণ্হাতীৰন্তৰং সিৱে কলিঙ্গদেসো সংৱুত্তো’’ ইত্যুত্তদেসে (থোমনিধি)], কলিং গণ্হন্তীতি ৱা কলিঙ্গা, ক্ৱি, কলং মধুৰসদ্দং গাযন্তীতিৱা কলিঙ্গা, অস্সিত্তং, কেন সুখেন লিঙ্গন্তীতি ৱা কলিঙ্গা, লিঙ্গ গমনত্থো দণ্ডকো ধাতু. অত্তনা খাদিতং লঞ্জং পৰাজিতেহি যাচিতেপি পুন ন ৱমন্তীতি অৱন্তী. পঞ্চালস্স পুত্তা পঞ্চালা. ৱজ্জেতব্বাতি ৱজ্জী, ‘‘ৱজ্জেতব্বা ইমে’’ত্যাদিনা পৱত্তৱচনমুপাদায ৱজ্জীতি লদ্ধনামা ৰাজানো. ৱজ্জীৰট্ঠস্স ৱা ৰাজানো ৱজ্জী. ৰট্ঠস্স ৱা পন তংসমঞ্ঞা তংনিৱাসিৰাজকুমাৰৱসেন ৱেদিতব্বা. গং পথৱিং ধাৰেন্তীতি গন্ধাৰা, কিত্তিগন্ধেন অৰন্তীতি ৱা গন্ধাৰা. চিত উস্সাহনে, চেতন্তি উস্সহন্তি যুদ্ধকম্মাদীসূতি চেতযো.

১৮৫. ৱঙ্গ গমনত্থো দণ্ডকো ধাতু. ৱিসিট্ঠানি দেহানি যেসং ৱিদেহা, পুব্বৱিদেহদীপতো আগতত্তা ৱা ৱিদেহা. ওজ দিত্তিযং, কম্বুনা সম্বুকেন ওজন্তি তস্সং ৱোহাৰকৰণতোতি কম্বোজা, কম্বুকজো ওজো বলমেতেসন্তি ৱা কম্বোজা. মদ মদ্দনে, মদ্দন্তীতি ৱা মদ্দা, মং সিৱং দদন্তীতি ৱা মদ্দা, পঞ্চকামগুণাদীহি মোদন্তীতি ৱা মদ্দা, মদ হাসে. ভঞ্জ অৱমদ্দনে, ভগ্গা. অঙ্গ গমনত্থো দণ্ডকো ধাতু. সীহং লন্তীতি সীহড়া. কাস দিত্তিযং, সম্পত্তিযা কাসন্তীতি কস্মীৰা, মীৰো. কাস দিত্তিযং, ই, কাসী. পডি গতিযং, পণ্ডু, উ. অথ ৱা কুং পাপং ৰুন্ধতি এত্থাতি কুৰু, ইতি একোপি জনপদো নিস্সিতানং বহুত্তা বহুৱচনেন ৱুচ্চতি. এৱং সব্বত্থ.

১৮৬. দ্ৱযং ভুৱনে. লুজ অদস্সনে, লুজ্জতীতি লোকো, গস্স কো, জস্স ৱো. ভৱন্তি এত্থাতি ভুৱনং, যু. জগতি, ৱিট্ঠপাদীনিপি ভুৱনপৰিযাযানি. দ্ৱযং দেসসামঞ্ঞে. দিস অতিসজ্জনে, অতিসজ্জনং পবোধনং, ‘‘অযং ইত্থন্নামো’’তি দিসতি অপদিসতীতি দেসো. সি সেৱাযং, সঞ্ঞাযং অ, ৱিসযো.

সিট্ঠাচাৰৰহিতো মিলক্খদেসো কামৰূপাদি পচ্চন্তো নাম. মিলক্খ অব্যত্তিযং ৱাচাযং, মিলক্খন্তি অব্যত্তৱাচং ভাসন্তীতি মিলক্খা. সিট্ঠাচাৰমগ্গদস্সনত্থায পঞ্ঞাচক্খুনো অভাৱা ৰাগাদিমলং অক্খিম্হি যেসন্তি ৱা মিলক্খা, অস্সিত্তং, তেসং নিৱাসট্ঠানং মিলক্খদেসো. পচ্চন্তে মজ্ঝিমদেসস্স বহিদ্ধাভাগে জাতো পচ্চন্তো.

ব্যৱত্থা চতুৱণ্ণানং, যস্মিং দেসে ন ৱিজ্জতে;

মিলক্খদেসো সো ৱুত্তো, মজ্ঝভূমি ততো পৰং [চিন্তামণিটীকা ১১.৭].

অৰিযাচাৰভূমিত্তা মজ্ঝো চ সো দেসো চেতি মজ্ঝদেসো, নৱযোজনসতপৰিক্খেপো মজ্ঝিমদেসো.

১৮৭. সলিলপ্পাযো বহূদকো দেসো অনূপো নাম, অনুগতা আপা অত্ৰাতি অনূপো, আপস্স আদিনো উত্তং, পৰলোপো ৱা. কচ বন্ধনে, ছো, কচ্ছং. অনূপদেসো চ. অভিনৱোগ্গমনেন তিণেন লক্খিতে হৰিতে দেসে সদ্দলো, দল দিত্তিযং, ভাৱে অ. ৱিজ্জতি দলো যত্থ সদ্দলো.

১৮৮. নদিযা আভতেন অম্বুনা উদকেন জীৱন্তি এত্থাতি নদ্যম্বুজীৱনো দেসো নদী মাতা অস্সাতি নদীমাতিকোতি ৱুচ্চতি, বহুব্বীহিম্হি কো. ৱুট্ঠিযা ৱস্সেন নিপ্ফজ্জতি সস্সমেত্থাতি ৱুট্ঠিনিপ্ফজ্জসস্সকো দেসো দেৱো মাতা অস্সাতি দেৱমাতিকোতি ৱুচ্চতি, বহুব্বীহিম্হিযেৱ কো, দেৱসদ্দো চেত্থ ৱুট্ঠিমাহ.

১৮৯. অনূপাদযো দেৱমাতিকান্তা তীসু লিঙ্গেসু. চন্দসূৰাদো চন্দসূৰিযসিনেৰুপব্বতাদিম্হি সস্সতিসদ্দো ঈৰিতো কথিতো. সব্বদা সৰন্তি গচ্ছন্তীতি সস্সতিযো, সৰ গতিযং, সৰসদ্দস্স সো,তি.

ৰঠ গতিযং, ৰঠন্তি এত্থ নগৰাদযোতি ৰট্ঠং, তো. নাগৰেহি ৱিজিনিতব্বন্তি ৱিজিতং. আড়িযং পৱত্তমানো যো সেতু, সো পুৰিসে পুল্লিঙ্গে ৱত্ততি. সি বন্ধনে, তু. অল ভূসনে, ই, আড়ি, তস্সং আড়িযং.

নগৰপব্বতাদিনো উপান্তভূ সমীপভূমি পৰিসৰো পৰিতো সৰন্ত্যত্ৰাতি, ণো.

তিকং ৱজে. গাৱো তিট্ঠন্ত্যত্ৰাতি গোট্ঠং. কুল সঙ্খ্যানে, গাৱো কুলন্ত্যেত্থাতি গোকুলং, গুন্নং কুলং ঘৰন্তি ৱা গোকুলং. ৱজ গতিযং, ৱজন্তি যং গাৱো নিৱাসনত্থাযাতি ৱজো. গোট্ঠানকং, গোট্ঠানন্তিপি ৱজস্স নামানি.

১৯০. সিলোকেন মগ্গস্স নামানি. পথিকেহি মজ্জতে নিত্তিণং কৰীযতেতি মগ্গো, মজ্জ সুদ্ধিযং, ণো, জস্স গত্তং, পথিকেহি মগ্গীযতেতি ৱা মগ্গো, মগ্গ অন্ৱেসনে, মং সিৱং গচ্ছতি এত্থ, এতেনাতি ৱা মগ্গো, ‘‘মো সিৱে পৰিসাযঞ্চে’’তি হি নানত্থসঙ্গহে, সিৱং গমনং কৰোতীত্যত্থো, ক্ৰিযাৱিসেসনমেতং. পথি গতিযং, চুৰাদি, নাগমো. পন্থযন্তি যন্ত্যনেনাতি পন্থো, অ, কাৰিতলোপো. পথতি যাত্যনেনাতি পথো. অদ গমনে, অদতি যত্থ সা অদ্ধা, ধো, অদ্ধা মগ্গো, অদ্ধাসদ্দোযং কালেপি, সমভাগত্থৱচনে তু অদ্ধং, তস্মা অদ্ধসদ্দো পুমনপুংসকৱসেন দ্ৱিলিঙ্গো, ৰাজাদিত্তে অদ্ধা, অৰাজাদিত্তে অদ্ধং. অঞ্জ গতিযং, অসো. ৱজ গতিযং, উমো, জস্স টো. পদ গতিযং, অ, দস্স জো, দ্ৱিত্তং, পজ্জো. অয গতিযং, যু, পদ গতিযং, অৱো, নদাদি. ৱত্ত ৱত্তনে, ৱত্তনং গমনাদি, অনি, নদাদি, ৱত্তনী. কন্তনদণ্ডে পুন্নপুংসকং. পথিকেহি পাদেহি হঞ্ঞতেতি পদ্ধতি. পাদসদ্দসমানত্থেন পদসদ্দেন নিযতপ্পযোগতো ৱুত্তিনা সিদ্ধো, পদসদ্দূপপদো হনধাতু,তি, হনস্স ধো, অলোপো. পদ্ধতিসহচৰণতো ৱত্তনী, তংসহচৰণতো পদৱী চ ইত্থিযং.

১৯১-১৯২. তব্ভেদা তস্স মগ্গস্স ৱিসেসা জঙ্ঘমগ্গাদযো অপথন্তা. জঙ্ঘাহি গতো মগ্গো জঙ্ঘমগ্গো. সকটেহি গতো মগ্গো সকটমগ্গো. তে জঙ্ঘমগ্গসকটমগ্গা মহামগ্গে ৱত্তন্তি.

এত্থ চ ‘‘তেথা’’তি অথসদ্দো ন ৱত্তব্বো, ‘‘তে চা’’তি পন ৱত্তব্বো. ‘‘মতাদ্ধনী’’তি পাঠে পন সতি ‘‘তেথা’’তি ৱত্তব্বোযেৱ, তদা একপদিকে অদ্ধনি মগ্গে একপদী মতাতি যোজনা কাতব্বা. গচ্ছতং একো অসহাযো পাদো যস্সং, ন নিসিন্নস্সেৱ যমকোতি একপদী, সমাসন্তে নিচ্চমীপচ্চযো, কপচ্চযে একপদিকো, ঈস্স ৰস্সত্তং.

চোৰকণ্টকাদিদোসে দুগ্গমে পথে কন্তাৰো, পুন্নপুংসকে, কেন পানীযেন তৰন্তি অতিক্কমন্তি যন্তি কন্তাৰো, তৰ তৰণে, চোৰকন্তাৰাদীসু পনাযং ৰূড়্হিৱসেন ৱুত্তো, অথ ৱা কতি ছেদনে, সপ্পটিভযত্তা কন্ততি নিচ্চগমনাগমনমেত্থাতি কন্তাৰো, আৰো, নাগমো চ. দুক্খেন গচ্ছন্ত্যেত্থাতি দুগ্গমো.

১৯৩. দ্ৱযং পটিমগ্গে. পটি অভিমুখেন গন্তব্বো মগ্গো, পথো চ পটিমগ্গো, পটিপথো চ. দীঘমঞ্জসং অতিদূৰো মগ্গো অদ্ধানন্তি ৱুচ্চতে. অদ্ধানং অযনং অদ্ধানং, অচ্চাযতো মগ্গো, যথা ‘‘পদট্ঠান’’ন্তি, যলোপো.

দ্ৱযং পসত্থেদ্ধনি. সোভনো পথো, পন্থো চাতি ৱিগ্গহো. গন্তব্বপথভাৱতো অপেতং উপ্পথং, অপথঞ্চ, অব্যযীভাৱসমাসো, অসদ্দো অত্ৰ নিপাতো.

১৯৪-১৯৬. পৰমাণূনং ছত্তিংস একো অণু নাম, অণুতোপি অণুতৰত্তা পৰমো অণু, অণুতো ৱা পৰমোতি পৰমাণু, অণ সদ্দত্থো দণ্ডকো ধাতু, উ. তে অণৱো ছত্তিংস তজ্জাৰী নাম, তং তং অত্তনো নিস্সযং মলীনকৰণৱসেন জৰাপেতীতি তজ্জাৰী, জৰ জীৰণে, জৰ ৱযোহানিম্হি ৱা, অ, নদাদি. তাপি তজ্জাৰিযো ছত্তিংস ৰথৰেণু নাম, ৰথানং সঞ্চৰণৱসেন পৱত্তো ৰেণু ৰথৰেণু. তে ৰথৰেণৱো ছত্তিংস লিক্খা নাম. লক্খ দস্সনে, পকতিচক্খুনাপি লক্খ্যতেতি লিক্খা, অস্সিত্তং.

তা লিক্খা সত্ত ঊকা নাম, ঊকাতি ৱুচ্চতি সিৰোৱত্তকিমি, তপ্পমাণত্তা ঊকা. তা সত্ত ঊকা ধঞ্ঞমাসো নাম, ধঞ্ঞো ৱীহিযেৱ পৰিমাণিতব্বত্তা মাসো চাতি ধঞ্ঞমাসো, মসি পৰিমাণে. তে সত্ত ধঞ্ঞমাসা অঙ্গুলং নাম, অঙ্গ গমনত্থো, উলো, অঙ্গুলং, পমাণং, উলিপচ্চযে অঙ্গুলি, কৰসাখা. অমুদ্ৱিচ্ছেতি অদুং দ্ৱাদসঙ্গুলং ৱিদত্থি নাম, কণিট্ঠসহিতেনঙ্গুট্ঠেন ৱিত্থাৰীযতে, ৱিধীযতেতি ৱা ৱিদত্থি, ৱিপুব্বো তনু ৱিত্থাৰে. ধা ধাৰণে, উভযত্ৰাপিতি, পুব্বপক্খে তস্স থো, নস্স তো, তস্স দো. পচ্ছিমে ধস্স দো, তস্স থো, অসৰূপদ্ৱিভাৱো চ. তা দুৱে ৱিদত্থী ৰতনং সিযুং, ৰমু কীড়াযং, তনো, মলোপো. তানি সত্তেৱ ৰতনানি যট্ঠি নাম, যত পযতনে,তি, তস্স ঠো, তস্স টো. তা ৱীসতি যট্ঠিযো উসভং নাম, উস দাহে, অভো. এত্থ পন উসভনদন্তৰং উসভং. উসভানং অসীতিপ্পমাণং গাৱুতং নাম, গৱং, গৱেহি ৱা যুতং গাৱুতং. যুজ সমাধিম্হি, গোনদন্তৰেহি গহিতপ্পমাণসমাধানন্ত্যত্থো, তং চতুগাৱুতং যোজনং নাম, যুজ সমাধিম্হি, যু, ‘‘এত্তকং যোজনং নাম হোতূ’’তি চতুগাৱুতেহি সমাধানন্ত্যত্থো.

১৯৭. আৰোপিতানং আচৰিযধনূনং পঞ্চসতং কোসো নাম, অনাৰোপিতানন্ত্যপৰে. কুস অৱ্হানে, ণো, কুসনং অৱ্হানং কোসো, ইধ পন কোসপ্পমাণত্তা কোসো, দ্ৱিসহস্সকৰপ্পমাণো. অঞ্ঞত্থ পন –

‘‘চতুক্কাধিৱীসতিযা, অঙ্গুলেহি কৰো ভৱে;

খ্যাতমট্ঠসহস্সেহি, কোসমানং ৱিভাৱিনা’’ত্যুত্তং.

চতুৰম্বণন্তি চতুৰম্বণৱীহিবীজজাতৰোপনযোগ্যো ভূমিপ্পদেসো কৰীসং নাম, কৰোন্তি এত্থ কসনৰোপনাদিকন্তি কৰীসং, ঈসো. চতুৰম্বণবীজজাতানি ৰোপেন্ত্যেত্থাতি চতুৰম্বণং, অম্বণং একাদসদোণমত্তং, অঞ্ঞে পন ‘‘চতুৰম্বণং চতুযট্ঠিকং ঠানং কৰীসং নামা’’তি ৱদন্তি, তং কৰীসব্ভন্তৰানং পৰিযাযভাৱপ্পসঙ্গা ন গহেতব্বং.

পমাণতো হত্থানমট্ঠৱীসপ্পমাণং ঠানং অব্ভন্তৰং নাম, অব্ভন্তৰে অন্তোকোট্ঠাসে জাতং, ন বহিকোট্ঠাসেতি অব্ভন্তৰং. যত্থ যত্থ হি যো যো ঠিতো, নিসিন্নো ৱা, তত্থ তত্থ সমন্তা অট্ঠৱীসতিহত্থপ্পমাণং ঠানং তস্স তস্স অব্ভন্তৰং ঠানং নাম. ভূম্যাদিত্তা ভূমিৱগ্গো, অথ ৱা অঙ্গাপেক্খায ভূমিযেৱ পধানং, পধানেন চ ব্যপ্পদেসো ভৱতীতি ভূমিৱগ্গব্যপ্পদেসো.

ভূমিৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. পুৰৱগ্গৱণ্ণনা

১৯৮. ছক্কং নগৰে.

‘‘পট্টনঞ্চ অধিট্ঠানং, নগৰং পুটভেদনং;

থিযো পূ নগৰী পূৰিযো, ঠানীযং কব্বটং পুট’’ন্তি.

হি সিলোকপৰিযাযেসু ৱোপালিতো.

‘‘ৱিচিত্তদেৱাযতনং, পাসাদাপণমন্দিৰং;

নগৰং দস্সযে ৱিদ্ৱা, ৰাজমগ্গোপসোভিত’’ন্তি [চিন্তামণিটীকা ১.২.১]. –

নগৰলক্খণং. পু পালনে, পুৰ পালনেতি চ, পুনাতি পুৰেতি চ ৰক্খতি পৰচক্কা দুগ্গতাযাতি পুৰং, ৰো, অ চ, পুৰ অগ্গগমনেতিপি ধাত্ৱত্থো. নগা পাসাদাদযো অস্স সন্তি নগৰং, ৰো. ৱাকাৰেন নগৰসদ্দস্স পুল্লিঙ্গত্তং সমুচ্চিনোতি [নগৰিযো ৱা পত্তনং (অমৰ ১.২.১) পক্খে পত্তনসাহচৰিযা নপুংসকত্তং. (চিন্তামণিটীকা ১.২.১)], পুৰসদ্দস্সাপীত্যাচৰিযা. অকুতোভযত্তা ঠানায হিতং ঠানীযং, ঈযো. পণিকানং পুটা ভিজ্জন্তে অত্ৰাতি পুটভেদনং.

নিচ্চনিৱাসনট্ঠানং দস্সেত্ৱা ইতৰং দস্সেতুমাহ ‘‘থিয’’মিচ্চাদি. ৰাজা তিট্ঠতি এত্থাতি ৰাজঠানী, যু, নদাদি, নিচ্চনিৱাসনট্ঠানেপি ‘‘চতুৰাসীতিনগৰসহস্সানি কুসৱতীৰাজঠানীপমুখানী’’ত্যাদীসু [দী. নি. ২.২৬৩]. দাৰুক্খন্ধাদীহি আ সমন্ততো ৱৰন্তি পৰিক্খিপীযন্তি এত্থাতি খন্ধাৱাৰো, পত্থনত্থো ৱৰধাতু আপুব্বত্তা পৰিক্খিপনত্থো হোতি. পঞ্চকং নগৰে, ‘‘খন্ধাৱাৰো’’তি পন একমেৱ অচিৰনিৱাসনট্ঠানস্স নামং.

১৯৯. মূলপুৰা অঞ্ঞত্ৰ মূলপুৰং ৱজ্জেত্ৱা যং পুৰমত্থি যোজনৱিত্থিণ্ণপাকাৰাদিপৰিক্খিত্তং, তং মূলপুৰস্স তৰুট্ঠানিযস্স সাখাসদিসত্তা সাখানগৰং নাম.

২০০-২০১. সাদ্ধপজ্জদ্ৱযেন মূলপুৰস্স নামানি. ৱানৰসীসং, তংসণ্ঠানো ৱা পাসাণো এত্থ অত্থীতি ‘‘ৱানৰসীস’’ন্তি ৱত্তব্বে ৱস্স বত্তং, ৱণ্ণৱিপৰিযযং, দীঘং, ণত্তং, সস্স লোপঞ্চ কত্ৱা ‘‘বাৰাণসী’’তি ৱুত্তং. সৱত্থস্স ইসিনো নিৱাসনট্ঠানত্তা সাৱত্থি, সব্বং ধনমেত্থ অত্থীতি ৱা সাৱত্থি [ম. নি. অট্ঠ. ১.১৪], সব্বস্স সাৱো, ধনৱাচকো অত্থসদ্দো, ই. তিক্খত্তুং ৱিসালীভূতত্তা ৱেসালী, অস্সত্থুত্থে ঈ. মথি হিংসাযং, ইলো, অস্সিত্তং, মিথিলা. অলং ভূসনমেত্থাতি আড়ৱী, ৱী, ড়ত্তঞ্চ. কুস অৱ্হানে, ‘‘খাদথ পিৱথা’’ত্যাদীহি দসহি সদ্দেহি কোসন্তি এত্থাতি কোসম্বী, বো, নদাদি, কুসম্বৰুক্খৱন্ততায ৱা কোসম্বী, কুসম্বস্স ইসিনো অস্সমতো অৱিদূৰে মাপিতত্তাতি একে [উদা. অট্ঠ. ৩৫; ম. নি. টী. ১.১৪; ২.২৮৪]. উগ্গং ৰিপুং জযতি যত্থ, সা উজ্জেনী, যু, নদাদি. তক্ক ঊহে, ঊহো ঊনপূৰণং, তক্কনং তক্কো, সো সীলং সভাৱো যত্থ সা তক্কসীলা, যো হি পুৰিসকাৰেন ঊনো, সো তত্থ গন্ত্ৱা তমূনং পূৰেতীতি. চম অদনে, পো, চম্পা. সানং ধনানং আকৰং উপ্পত্তিট্ঠানং সাকৰো, সো এৱ সাগলং. সংসুমাৰসণ্ঠানো গিৰি এত্থাতি সংসুমাৰগিৰং, সংসুমাৰো গাযতি এতস্স মাপিতকালেতি ৱা সংসুমাৰগিৰং, গে সদ্দে, ইৰো. ৰাজূনমেৱ আধিপচ্চৱসেন পৰিগ্গহিতব্বত্তা ৰাজগহং. আদিকালে কপিলনামস্স ইসিনো নিৱাসনট্ঠানত্তা কপিলৱত্থু, পুমনপুংসকে.

সাকো ৰাজূনং যুদ্ধাদীসু সত্তি সঞ্জাতা এত্থাতি সাকেতং, ‘‘সাকো সত্তিম্হি ভূপালে, দুমদীপন্তৰেসু চে’’তি নানত্থসঙ্গহে. সঞ্জাতত্থে ইতো, সাকো নাম ৰাজা, দুমো ৱা এত্থ আদিকালে সঞ্জাতোতি ৱা সাকেতং. ইন্দং পৰমিস্সৰিযভাৱং পাপুণন্তি এত্থাতি ইন্দপত্তং, ইন্দো ৱা সক্কো দেৱৰাজা, সো পত্তো এত্থাতি ইন্দপত্তং. উক্কং ধাৰযতি এতস্স মাপিতকালেতি উক্কট্ঠা, ৱণ্ণৱিকাৰো. যস্স মাপিতট্ঠানে পাটলীনামকো একো তৰুণৰুক্খো অত্থীতি তং পাটলিপুত্তকং, অথ ৱা পটলি নাম একো গামণী, তস্স পুত্তো এত্থ ৱসতিআদিকালেতি পাটলিপুত্তকং. চেতিযৰট্ঠে উত্তমত্তা চেতুত্তৰং, ‘‘জেতুত্তৰ’’ন্তি পাঠে পন ৱণ্ণৱিকাৰো, ৱেৰিজযট্ঠানত্তা জেতঞ্চ তং উত্তমত্তা উত্তৰঞ্চেতি ৱা জেতুত্তৰং. যস্স মাপিতকালে দীপো দিপ্পতি, তং সঙ্কস্সং, কাস দিত্তিযং, দ্ৱিত্তং, সম্মা কসন্তি এত্থাতি ৱা সঙ্কস্সং, কস ৱিলেখনে, যস্স মাপিতকালে নিমিত্তমোলোকেন্তা ব্ৰাহ্মণা কুসহত্থং নৰং পস্সিত্ৱা মাপেন্তি, তং কুসিনাৰং. আদিনা মথুৰ [মধুৰ, মাধুৰ (ক.)] পাসাণপুৰসোণিকাদযোপ্যনেকপুৰৱিসেসা সঙ্গহিতা.

২০২. চতুক্কং অব্ভন্তৰগামমগ্গে. ৰথস্স হিতা ৰচ্ছা, পব্বজ্জাদি. ৱিসযন্তে পকাসযন্তে ৱিক্কযেন দব্বানি যস্সং, সা ৱিসিখা, ৱিপুব্বো সি সেৱাযং, খো, ৱিসন্তি এত্থাতি ৱা ৱিসিখা, ৱিস পৱেসনে, খো. ৰথস্স হিতা ৰথিকা, ইকো. ৱী গমনে, থি, ৱীথি.

অনিব্বিদ্ধা ৰচ্ছন্তৰেন মজ্ঝে অনিব্বিদ্ধা ৰচ্ছা ব্যূহো নাম. ব্যূহেতি সম্পিণ্ডেতি জনে অঞ্ঞত্ৰ গন্তুমপ্পদানৱসেনাতি ব্যূহো, ঊহ সম্পিণ্ডনে ৱিপুব্বত্তা. ন নিব্বিজ্ঝতে ৰচ্ছন্তৰেনাতি অনিব্বিদ্ধো, ৱিধ সম্পহাৰে, অ. নিব্বিদ্ধা ৰচ্ছন্তৰেন ৰচ্ছা পথো, অদ্ধীতি চ ৱুচ্চতি. পথ গমনে, পথো. অদ গমনে,তি, অদ্ধি.

২০৩. চতুক্কং চচ্চৰে. চতুন্নং পথানং সমাহাৰো চতুক্কং, চৰ গতিভক্খনেসু, চৰো, ৰস্স চো, চচ্চৰং, অঙ্গণৱাচকো চাযং. দ্ৱিন্নং, চতুন্নং ৱা মগ্গানং সন্ধি মগ্গসন্ধি. সিঙ্ঘ ঘাযনে, আটকো.

দ্ৱযং ৱপ্পস্সোপৰি ইট্ঠকাদিৰচিতে ৱেঠনে. ৱপ্পং নাম দুগ্গনগৰে পৰিখামত্তিকং কূটং [কুটিং (ক.)] কত্ৱা গোহি, হত্থীহি চ ৱিমদ্দাপেত্ৱা তিংসহত্থপ্পমাণং পাকাৰস্স হেট্ঠিমতলং, তথা হত্থসতং ততো উদ্ধৰিত্ৱা পংসুনা ৱপ্পং কাৰযে, তস্সোপৰি পাকাৰন্তি, পকুব্বন্তি তন্তি পাকাৰো, সমন্ততো কৰীযতেতি ৱা পাকাৰো, অকত্তৰি চ কাৰকে সঞ্ঞাযং ণো, ৰস্সস্স দীঘতা. ৱু সংৱৰণে, ৱুণোতীতি ৱৰণো, যু, ৰাগমো চ. ‘‘সালো’’তিপি পাকাৰস্স নামং.

দ্ৱযং ৰাজভৱনসামঞ্ঞে. সব্বগেহানং ৱিসেসেন পকাসনতো উদ্দাপো, দীপ পকাসনে, ঈস্সাকাৰো. সঙ্গম্ম কৰোন্তি তন্তি উপকাৰিকা, ণ্ৱু. কে পচ্চযে থীকতাকাৰপৰে পুব্বো অকাৰো দীঘং [কাতন্ত ২.২.৬৫], অকাদেসোপি হি ‘‘কো’’তি ৱুচ্চতি, যথা দেৱদত্তো ‘‘দত্তো’’তি. কপচ্চযো ৱা.

২০৪. দ্ৱযং গেহাদিনো মত্তিকেট্ঠকাদিমযভিত্তিযং. কুট ছেদনে, কুটতি ছিন্দতি মগ্গন্তি কুট্টং. ভিদি দ্ৱিধাকৰণে,তি, ভিত্তি. গুন্নং ৱাচানং পুৰং গোপুৰং. দ্ৱাৰসমীপে কতো কোট্ঠকো দ্ৱাৰকোট্ঠকো, কুস অক্কোসে, ঠকো, কোট্ঠকোতি গেহৱিসেসো.

দ্ৱযং ইন্দখীলে. ইস ইচ্ছাযং, এস গৱেসনে ৱা, ইকো. ইন্দস্স সক্কস্স খীলো কণ্টকো ইন্দখীলো. দ্ৱযং দ্ৱাৰপস্সোপসালাযং’হম্যাদিপিট্ঠে চ ৱাতকুটিকাযং. অড্ড অতিক্কমহিংসাসু, অ. আলকপচ্চযে অট্টালকো.

২০৫. উপৰি মালাদিযুত্তং সোভনথম্ভদ্ৱযমুভযতো নিখনিত্ৱা যং বহিদ্ৱাৰং কপ্পীযতে, তং তোৰণং. তুৰ ৱাৰণে, যু, থৱন্তা ৱা ৰণন্ত্যত্ৰাতি তোৰণং, তু অভিত্থৱে. ৰণ সদ্দত্থো, ৱণ্ণৱিকাৰো. দ্ৱাৰস্স বহি বহিদ্ৱাৰং. পৰি সমন্ততো খঞ্ঞতেতি পৰিখা. দীঘভাৱেন যুত্তা দীঘিকা.

২০৬-২০৭. সদুমন্তং গেহে. মন্দ মোদনথুতিজড়ত্তেসু, মন্দন্তে যত্থাতি মন্দিৰং, ইৰো. সীদন্তি তত্থাতি সদনং, যু. সদ ৱিসৰণগত্যাৱসানেসু. ন গচ্ছন্তীতি অগা, থম্ভাদযো, তে ৰাতি গণ্হাতীতি অগাৰং. ৰস্সস্স দীঘত্তে আগাৰং. চি চযে, নিচীযতে ছাদীযতেতি নিকাযো, যম্হি চিস্স কাদেসো নিপাতনা. লী সিলেসনে, ণো, নিলযো, আলযো চ. ৱস নিৱাসে, আৱসন্ত্যত্ৰাতি আৱাসো, ণো. ভূ সত্তাযং, ভৱন্ত্যত্ৰাতি ভৱনং. ৱিসন্তি তন্তি ৱেস্মং, মো. কিত নিৱাসে, অধিকৰণে যু, নিকেতনং. নিৱিসন্তি, নিৱসন্তি ৱা যত্ৰ, তং নিৱেসনং. ঘৰ সেচনে, ঘৰতি কিলেসমেত্থাতি ঘৰং, গয্হতীতি ৱা ঘৰং, ণো. গহস্স ঘৰাদেসো. গণ্হাতি পুৰিসেন আনীতং ধনন্তি গহং. অধিকৰণে থো, আৱসথো. সৰ গতিচিন্তাহিংসাসু, সৰন্তি চিন্তেন্তি এত্থ সুভাসুভকম্মানি, সৰতি ৱা সূৰিযসন্তাপাদিকন্তি সৰণং. সি সেৱাযং, ণো, পতিস্সযো. উচ সমৱাযে, ওকং. সল গমনে, ‘‘ইত্থিযমতিযৱো ৱা’’তি অ, সালা, সৰধাতুম্হি সতি লত্তমেৱ ৱিসেসো. চি চযে, কম্মনি ণো, চযো. কুট ছেদনে, ই. ৱস নিৱাসে,তি. উপধস্স এত্তে গেহং. সদধাতুম্হা উমো, সদুমং.

দ্ৱযং মুখৰহিতদেৱকুলসদিসে যঞ্ঞাযতনে. চিত পূজাযং, কম্মনি ইযো. যত যতনে, আযতন্তি ৱাযমন্তি এত্থ ফলকামাতি আযতনং, অথ ৱা আযন্তীতি আযানি, তানি তনোতীতি আযতনং, ফলকাৰকন্ত্যত্থো. এত্থ তুসদ্দো সমাগতানং দ্ৱিন্নং পুব্বাপৰগমনত্থো. ‘‘চেতিযাযতনানি চা’’তিপি পাঠো.

২০৮. দ্ৱযং দেৱানং, নৰপতীনঞ্চ ইট্ঠকাদিমযে ভৱনে. অঞ্ঞস্সাপি সাদিস্যা. পসীদন্তি নযনমনান্যত্ৰাতি পাসাদো. যু মিস্সনে, পো, দীঘো চ, দীঘৱিধানসামত্থিযা ওত্তাভাৱো.

দ্ৱযং ৰাজতো অঞ্ঞেসং ধনীনং ব্যৱহাৰকাদীনং ভৱনে. মুণ্ডো ছদনমেতস্স, ন পাসাদস্স ৱিযাতি মুণ্ডচ্ছদো, দ্ৱিত্তং. হৰ হৰণে, যো, যম্হি মিআগমো চ.

দুগ্গপুৰদ্ৱাৰে ৱা, যত্থ কত্থচি ৱা মত্তিকাদিমযে গজকুম্ভম্হি যো যূপো পাসাদো পতিট্ঠিতো, সো হত্থিনখো নাম, হত্থিস্সেৱ নখো যস্সাতি হত্থিনখো, নখসদ্দেন ৱা নখসহিতো পাসাদো গয্হতে.

২০৯. সুপণ্ণস্স গৰুড়স্স ৱঙ্কেন পক্খেন সদিসছদনং গেহং সুৱণ্ণৱঙ্কচ্ছদনং. ৱঙ্ক গমনে. একপস্সেযেৱ ছদনতো অড্ঢযোগো.

একেনেৱ কূটেন যুত্তো অনেককোণো পতিস্সযৱিসেসো মাড়ো নাম, ৱট্টাকাৰেন কতসেনাসনন্তি কেচি. মা মানে, ড়ো, মাড়ো.

চতুৰস্সো পতিস্সযৱিসেসো পাসাদো নাম, আযতচতুৰস্সপাসাদোতি কেচি.

২১০. সন্তেহি ভাতি দিব্বতীতি সভাযং, সভা চ, পুৰিমে যপচ্চযো, সন্তস্স সাদেসো তূভযত্ৰ. মণ্ডা ৰৱিৰংসযো, তে পিৱতি নাসযতীতি মণ্ডপো, ৱাসদ্দেন মণ্ডপপদস্স পুল্লিঙ্গত্তং সমুচ্চিনোতি, জনানং আলযো সন্নিপাতট্ঠানং জনালযো. আসনত্থায কতা সালা আসনসালা. পটিক্কমন্তি এত্থাতি পটিক্কমনং, কমু পদৱিক্খেপে, অধিকৰণে যু.

২১১. জিনস্স ৱাসভূতং ভৱনং গন্ধকুটি নাম, দিব্বগন্ধেহি পৰিভাৱিতা কুটি গন্ধকুটি.

তিকং পাকট্ঠানে. ৰসানি সন্ত্যস্সং ৰসৱতী, পচনং পাকো, তস্স ঠানং পাকট্ঠানং. মহন্তানি বহূনি অসিতব্বানি সন্তেত্থ মহানসং, অস ভক্খনে, যু, ৱণ্ণৱিপৰিযযো.

২১২. সুৱণ্ণকাৰাদিসিপ্পীনং কম্মসালা আৱেসনং. আৱিসন্ত্যস্মিং আৱেসনং, যু. পানমন্দিৰং সুৰাপানত্থং কতমন্দিৰং সোণ্ডা নাম, কত্তব্বাকত্তব্বং ৱিচাৰেত্ৱা অত্তনা ইচ্ছিতৱত্থুকাৰণা সব্বং দেয্যধম্মং সনোন্তীতি সোণ্ডা, সন দানে, তনাদি. ডো, অস্সোত্তং, ৱণ্ণৱিকাৰো চ, তেসং এসা ৱসতি সোণ্ডা. পানসদ্দসন্নিধানা সুৰাসোণ্ডাযেৱিধ গহিতা. ৱচ্চস্স গূথস্স ৱিসজ্জনট্ঠানং ৱচ্চট্ঠানং. ৱচ্চস্স ৱিসজ্জনট্ঠানা কুটি ৱচ্চকুটি. মুনীনং ইসীনং ৱসনট্ঠানং অস্সমো নাম, আ কোধং সমেন্তি এত্থাতি অস্সমো, আ ভুসো সমেন্তি এত্থ ৰাগাদযোতি ৱা অস্সমো.

২১৩. তিকং পণ্যৱিক্কযসালাযং. পণ ব্যৱহাৰে, পণিতব্বাতি পণ্যা, ৱত্থাদযো, তে এত্থ ৱিক্কিণন্তীতি পণ্যৱিক্কযো, কী দব্বৱিনিমযে, সো এৱ সালা গেহন্তি পণ্যৱিক্কযসালা. আপণযন্তে ব্যৱহৰন্তে অস্মিন্তি আপণো, ণো. পণ্যানং ৱিক্কযায নীযমানানং ৱীথি পন্থো পণ্যৱীথিকা. ৱস অচ্ছাদনে, তো, উদকং ৱসিতং অচ্ছাদনং কতমনেনাতি উদোসিতো, ৱস্সোত্তং, ভণ্ডট্ঠপনস্স সালা ভণ্ডসালা. কমু পদৱিক্খেপে, চঙ্কমত্যত্ৰাতি চঙ্কমনং, চঙ্কমো চ, দ্ৱিত্তাদি.

২১৪. জলন্তি এত্থাতি জন্তা, জল দিত্তিযং, অন্তো, ‘‘ইত্থিযমতিযৱো ৱা’’তি অ, আ, ললোপো, জনেত্যত্ৰ অগ্গিন্তি ৱা জন্তা, জন জননে, অন্তো, সা এৱ ঘৰং জন্তাঘৰং. অগ্গিনো সালা অগ্গিসালা. পা পিৱনে, পপিৱন্ত্যস্সন্তি পপা, অ. পানীযট্ঠা সালা পানীযসালা, সা এৱ পানীযসালিকা.

গস গমনে, ভো, সস্স বো. অৱতি ৰক্খতীতি ওৱৰকো, অৰো, সকত্থে কো, অস্সোত্তঞ্চ. ৱসনং ৱাসো, তদত্থং অগাৰং ৱাসাগাৰং. সযতি এত্থাতি সযনী, যু, নদাদি, সা এৱ গহং সযনিগ্গহং.

২১৫. চতুক্কং ৰাজিত্থাগাৰে, তদত্থিযতো [তদট্ঠিযতো (ক.)] উপচাৰেন ৰাজিত্থীসুপি. ৰাজিত্থীনমগাৰং ইত্থাগাৰং. অৱৰুন্ধীযন্তে ৰাজিত্থিযো অনেনাতি ওৰোধো, ৰুধ আৱৰণে. সুদ্ধা কামাপগমত্তা পৰিসুদ্ধা ৰক্খকা অন্তে সমীপে যস্সাতি সুদ্ধন্তো. অন্তে অব্ভন্তৰে পুৰং গেহং অন্তেপুৰং, পুৰস্স অন্তেতি ৱা অন্তেপুৰং. ‘‘অন্তোপুৰ’’ন্তিপি পাঠো.

ৰঞ্ঞং ৰাজূনং অসব্বৱিসযট্ঠানং সব্বেহ্যসাধাৰণট্ঠানং ‘‘কচ্ছন্তৰ’’ন্তি মতং কথিতং, যং ‘‘পমদৱন’’ন্তি ৱুচ্চতি, পমদৱনং নাম উপকাৰিকাসন্নিহিতং ৱা পুৰসন্নিহিতং ৱা অন্তেপুৰোচিতং, যত্ৰ অন্তেপুৰসহিতো এৱ ৰাজা ৱিহৰতি, নাঞ্ঞজনপ্পৱেসো [অমৰ ১৪.৩]. পমদানং ৱনং পমদৱনং. নিপাতনা যাকাৰানং [ঈকাৰ আকাৰানন্তি অত্থো] ইত্থিগতানং ৰস্সো ক্ৱচীতিৰস্সো. কচ্ছস্স পকোট্ঠস্স অন্তৰং অব্ভন্তৰং কচ্ছন্তৰং. পকোট্ঠং নাম অব্ভন্তৰদ্ৱাৰং.

২১৬. দ্ৱযং ইট্ঠকাদিৰচিতে আৰোহনে. উপানেন সহ ৱত্ততেতি সোপানো, সোপানং ৱা নপুংসকেপি. আৰূয্হতে যেন তং আৰোহনং, যু, ৰুহ জননে.

দ্ৱযং কট্ঠাদিৰচিতাযং. নিচ্ছযেন সযন্তি পাকাৰাদিকমেতাযাতি নিস্সেণী, সি সেৱাযং, ণী, নদাদি. উদ্ধমাৰোহতে এতাযাতি অধিৰোহিণী, সাসদ্দো দ্ৱিন্নম্পি ইত্থিলিঙ্গত্তং জোতেতি.

২১৭. পঞ্চকং জালকে. ৱাতং পিৱতীতি ৱাতপানং. গৱং অক্খি গৱক্খো, সমাসন্তত্তা অ, সঞ্ঞাসদ্দতো পুল্লিঙ্গত্তং, অক্খি সদ্দে ৱা, গৱং অক্খি গৱক্খীতি ৱিগ্গহো. জল দিত্তিযং, জালং. সীহৰূপযুত্তং পঞ্জৰং সীহপঞ্জৰং. আলোকানং আতপানং পৱিসনট্ঠানং সন্ধি ছিদ্দন্তি আলোকসন্ধি, আলোকীযন্তি এতেনাতি আলোকো, সো এৱ সন্ধীতি ৱা আলোকসন্ধি.

দ্ৱযং লঙ্গিযং. লগি গত্যত্থো, অ, নদাদি. পৰি পুনপ্পুনং গমনাগমনৱসেন হন্তীতি পলিঘো, ণো. কপিৰূপমত্থকত্তা কপিসীসো. অগ্গড়ং নাম কৱাটকো [কৱাটফলৱিধাৰণো (ক.)], তস্স থম্ভো অগ্গড়ত্থম্ভো, ‘‘অগ্গড়ং তীসু কল্লোলে, দণ্ডে চান্তকৱাটেসূ’’তি ৰভসো, ইত্থিযমতো আপচ্চযো, অগ্গড়া. নিস্সেসতো অব্বতি ৱস্সোদকমনেনাতি নিব্বং, অব্ব গতিহিংসাসু. ছদ্দস্স ছদনস্স কোটি হেট্ঠিমাৱসানং ছদ্দকোটি, তস্সং.

২১৮. তিকং গেহচ্ছদনে. ছাদেতি এতেনাতি ছদনং, ছদ সংৱৰণে, চুৰাদি. পটগমনে, ‘‘পট্যাদীহ্যল’’ন্তি অলো. ছাদেতি এতেনাতি ছদ্দং, দ্ৱিত্তাদি.

তিকং গেহঙ্গণে. অজ গতিম্হি, ইৰো, অজিৰং. চৰ গতিভক্খনেসু, চৰো. অঙ্গ গমনে, কৰণাধিকৰণেসু যু, ৱণ্ণৱিকাৰো, ণত্তং.

পঞ্চকং গেহদ্ৱাৰতো বহিপকোট্ঠকে, ৱীথিযং দ্ৱাৰপিণ্ডকে চ. অলিন্দো ত্ৱঞ্ঞপিণ্ডকেপিচ্ছতে. পঠমং হনন্তি গচ্ছন্তি এত্থাতি পঘাণো, পঘণো চ, হনস্স ঘণাদেসো. অলি সখা ইন্দো এত্থাতি অলিন্দো, ‘‘গেহেকদেসে অলিন্দো, পঘাণো পঘণোভৱে’’তি [চিন্তামণিটীকা ১২.১২] অমৰমালাযং. আলিন্দো, দীঘাদি. পধানং মুখং পমুখং, গেহস্স হি চতূসু মুখেসু তদেৱ পধানং, যত্থ সাধুজনাপি আগন্তুকাপি নিসীদন্তি. দ্ৱাৰং বন্ধতি পিদহতি এত্থাতি দ্ৱাৰবন্ধনং.

২১৯. দ্ৱযং দ্ৱাৰবাহাযং. পীঠানি লোহৱিকতিআদীহি সঙ্ঘটীযন্তি এত্থাতি পীঠসঙ্ঘাটকং, পীঠেহি সঙ্ঘটীযতীতি ৱা পীঠসঙ্ঘাটকং, ঘট ঘটনে. দ্ৱিভাগেন বাহাসদিসত্তা বাহা, দ্ৱাৰস্স বাহা দ্ৱাৰবাহা. ‘‘কপাটং, কৱাট’’ন্তিপি দ্ৱাৰবাহায নামানি, কং ৱাতং পাটযতি, ৱাটযতি চেতি কম্মনি ণো, ইত্থিযং কপাটী.

দ্ৱযং গেহাদীনং কূটে. কুট ছেদনে, কম্মনি ণো. নয গমনত্থো, কে সীসে নযতীতি কণ্ণীকা, ণ্ৱু, ইত্তং, ণত্তঞ্চ.

২২০. দ্ৱযং দ্ৱাৰে. দ্ৱে অৰন্ত্যত্ৰাতি দ্ৱাৰং, দুজ্জনে ৱাৰযন্ত্যস্মা ৰক্খকাতি ৱা দ্ৱাৰং, উলোপো. পটিহৰন্তি অপনেন্তি এতস্মা ৰক্খকা অঞ্ঞাতন্তি পটিহৰো, পটিপক্খে হৰতি এতস্মাতি ৱা পটিহৰো, ৰস্সস্স দীঘত্তে পটিহাৰো.

চতুক্কং উম্মাৰে, যং ‘‘দ্ৱাৰপিণ্ডিকা’’তি ৱুচ্চতি. উৰ গতিম্হি, মাৰো কৰণে. দেহং নেতি পৱেসেনাতি দেহনী, ‘‘দেহলী’’তিপি পাঠো, দেহং লাতি পৱেসেনাতি দেহলী. ইল গতিম্হি, ণ্ৱু. ইন্দো এৱ পাদং খিপতি এত্থাতি ইন্দখীলো, খিপ পেৰণে. পস্স লোপো, অথ ৱা ইং গমনং দদাতীতি ইন্দো, দ্ৱাৰং, তত্থ ঠপিতো খীলো কণ্টকোতি ইন্দখীলো, ৱেগগভিঘাতনতো হি সো খীলো ৱিয হোতি.

থম্ভ পটিবন্ধনে, থম্ভো, ধাৰেতীতি ৱা থম্ভো, ধৰ ধৰণে, ৰম্ভপচ্চযো, ৱণ্ণৱিকাৰো চ. থু অভিত্থৱে, উণো, যু ৱা, ধাৰেতীতি ৱা থূণো, যু, ৰলোপো, অস্সূ.

অড্ঢেন্দুপাসাণে অদ্ধচন্দাকাৰে পাসাণে পটিকাসদ্দো ৱত্ততি. পট গতিযং, ণ্ৱু. ইত্থিকতাকাৰপৰে কে অস্সিত্তং. গজি সদ্দে, ণ্ৱু, অস্সিত্তং, বিন্দাগমো চ. ইস ইচ্ছাযং, ঠকো.

২২১. ৱলভীতি চূড়া, ‘‘সিখাযং ৱলভী চূড়ে’’তি ৰুদ্দো [ৰস্সন্তা চ, সিখাযং ৱড়ভিযং চূড়েতি ৰুদ্দো (চিন্তামণিটীকা ১২.১৫)]. তচ্ছাদনে দাৰুম্হি কট্ঠে গোপানসী মতা. ৱঙ্কেতি দাৰুৱিসেসনং. গং ৱস্সোদকং, সূৰিযাদিকিৰণঞ্চ পিৱন্তি ৱিনাসযন্তি অব্ভন্তৰমপ্পৱেসনৱসেনাতি গোপানা, ইট্ঠকাদযো, তানি সিনোন্তি বন্ধন্তি এত্থাতি গোপানসী.

সোধাদিগেহেসু ছেকপক্খাৱাসত্থং যো বহি কৰিয কট্ঠেকদেসো ঠপীযতে, সো ৱিটঙ্কো. কপোতে পালযতীতি কপোতপালিকা, কম্মনি ণ্ৱু. টকি নিৱাসগতীসু. ৱিনো পক্খিনো টঙ্কন্তি এত্থাতি ৱিটঙ্কো. ণো.

২২২. দ্ৱযং কুঞ্চিকাছিদ্দে. কুঞ্চিকায ৱিৱৰং ছিদ্দং কুঞ্চিকাৱিৱৰং. তাড়স্স পৱেসনট্ঠানভূতো ছিগ্গড়ো ছিদ্দং তাড়চ্ছিগ্গড়ো.

তিকং কুঞ্চিকাযং. কুঞ্চ কোটিল্যে, ণ্ৱু. তাযতি ৰক্খতীতি তালো. অলো, তলতি তিট্ঠতি এতেনাতি ৱা তালো, তল পতিট্ঠাযং. অৱাপুৰতি ৱিৱৰতি যেনাতি অৱাপুৰণং, ৱৰ সংৱৰণে, যু, ৱস্স পো, উত্তং, উপসগ্গস্স দীঘতা চ, ‘‘অপাৰুতা তেসং অমতস্স দ্ৱাৰা’’তি [দী. নি. ২.৭১; ম. নি. ১.২৮৩] ৱচনতো পুৰ, পাৰ সংৱৰণেতিপি ধাত্ৱত্থং পঠন্তি. অৱপুব্বো ৱু সংৱৰণেতিপি ধাত্ৱত্থে পন সতি ৱস্স ৰত্তং, উপসগ্গস্স দীঘতা চ, ‘‘অপাৰুতা, সঙ্ঘাটিং পাৰুপিত্ৱা’’ত্যাদীসু পন পকাৰৱণ্ণাগমেন সিদ্ধো. ৱিদ লাভে, ইম্হি ৱেদিকা, সকত্থে কো. ইতৰত্থ ইযেৱ.

২২৩. সঙ্ঘাটাদযো মন্দিৰঙ্গা গেহঙ্গৱিসেসা. সম্মা ঘটেন্তি এত্থ গোপানস্যাদযোতি সঙ্ঘাটো, পুব্বপচ্ছিমদক্খিণুত্তৰাযামৱসেন থম্ভানমুপৰি ঠিতো কট্ঠৱিসেসো, তে পন পুব্বপচ্ছিমযামা তযো কট্ঠা, দক্খিণুত্তৰযামা পন হেট্ঠিমপৰিচ্ছেদতো তযো কট্ঠা, উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদেন পন পঞ্চসত্তনৱাদযোপি. দ্ৱিন্নং পক্খানং অপতনত্থং বন্ধনতো পাসো ৱিযাতি পক্খপাসো. তুলতি সঙ্ঘাটেসু পতিট্ঠতীতি তুলা, তল পতিট্ঠাযং, অস্সুত্তং, পক্খানং ৱা সমৱাহিতভাৱকৰণতো তুলযতি মিনাতি এতাযাতি তুলা, তুল উম্মানে.

তিকং সম্মজ্জনিযং. মুজি সোধনে, যু. মজ্জ সংসুদ্ধিযং, যু. সুধ সুদ্ধিযং, সব্বত্ৰ কৰণে যু.

২২৪. তিকং সঙ্কাৰছড্ডনপ্পদেসে. কট ছড্ডনমদ্দনেসু, সঙ্কটন্তি এত্থাতি সঙ্কটীৰং, ঈৰো, ‘‘সঙ্কটো’’তি ৱা সঙ্কাৰো ৱুচ্চতি, তং ঈৰযন্তি খিপন্তি এত্থাতি সঙ্কটীৰং, ঈৰ খেপে. সঙ্কাৰস্স ঠানং সঙ্কাৰট্ঠানং. সঙ্কাৰং কটতি ছড্ডেতি এত্থাতি সঙ্কাৰকূটং, অস্সূ, সকত্থে কো.

চতুক্কং সম্মজ্জনিযা নিৰাকতে [নিৰস্সতে (ক.)] থুসাদিম্হি. নানাৱিধে সঙ্কাৰে ৰাসীকৰণৱসেন কচতি বন্ধতি এতেনাতি কচো, সো এত্থ ইচ্ছিতব্বোতি কচৱৰো, ৱৰ ইচ্ছাযং. উচ্ছিট্ঠো কলাপো সমূহো উক্লাপো, কস্সাকাৰলোপো. নানাৱিধেহি তিণাদীহি সঙ্কৰীযতে মিস্সীকৰীযতেতি সঙ্কাৰো, ণো. অৱকৰোতিপ্যত্ৰ. অৱকৰীযতে নিৰস্সতেতি, অ. ‘‘সম্মজ্জো মজ্জনী চেৱ, সঙ্কাৰো’ৱকৰো মতো’’তি হলাযুধো. কস ৱিলেখনে, অম্বু.

২২৫. ঘৰাদিভূমি ঘৰখেত্তৱিহাৰাদীনং যো ভূমিপ্পদেসো ৱত্থু নাম, তং নপুংসকে, ৱসন্তি এত্থাতি ৱত্থু, ৰত্থু. গস মদনে, গসন্তি এত্থাতি গামো, মো. সংৱসন্ত্যত্ৰাতি সংৱসথো, অথো.

পাকটো খ্যাতো গামো, সো নিগমো নাম, অতিৰেকো গামো নিগমো, ভুসত্থো নি, সঞ্ঞাসদ্দত্তা ৰস্সো.

উপভুঞ্জিতব্বভোগমনুস্সাদীহি ( ) [(ইভ্যো) (?)] ৱড্ঢিতো অধিকো গামো নিগমতোপি অধিকতৰত্তা ‘‘অধিভূ’’তি ঈৰিতো কথিতো, অধিকো ভৱতীতি অধিভূ.

২২৬. দ্ৱযং গামাদিপৰিযন্তভাগে. সি বন্ধনে, মো. পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা আদীযতেতি মৰিযাদা, পস্স মো.

দ্ৱযং আভীৰকুটিযং [ঘোসো আভীৰপল্লী সিযা (অমৰ ১২.২০)]. ঘু সদ্দে, ঘোসন্ত্যত্ৰাতি ঘোসো. গোপালানং গামো গোপালগামকো, সকত্থে কো.

পুৰৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. নৰৱগ্গৱণ্ণনা

২২৭-২২৮. পোৰিসন্তানি মনুস্সজাতিযা নামানি. মনো উস্সন্নমস্সাতি মনুস্সো, সতিসূৰভাৱব্ৰহ্মচৰিযযোগ্যতাদিগুণৱসেন উপচিতমানসা উক্কট্ঠগুণচিত্তা, কে পন তে? জম্বুদীপৱাসিনো সত্তৱিসেসা. তেনাহ ভগৱা – ‘‘তীহি, ভিক্খৱে, ঠানেহি জম্বুদীপকা মনুস্সা উত্তৰকুৰুকে মনুস্সে অধিগ্গণ্হন্তি দেৱে চ তাৱতিংসে. কতমেহি তীহি, সূৰা সতিমন্তো ইধ ব্ৰহ্মচৰিযৱাসো’’তি [অ. নি. ৯.২১]. তথা হি বুদ্ধা ভগৱন্তো পচ্চেকবুদ্ধা অগ্গসাৱকমহাসাৱকচক্কৱত্তিনো চ অঞ্ঞে চ মহানুভাৱা সত্তা তত্থেৱ উপ্পজ্জন্তি. সমানৰূপাদিতায পন সদ্ধিং পৰিত্তদীপৱাসীহি ইতৰমহাদীপৱাসিনোপি মনুস্সাত্ৱেৱ পঞ্ঞাযিংসূতি একে, অপৰে পন ভণন্তি ‘‘লোভাদীহি, অলোভাদীহি চ সহিতস্স মনস্স উস্সদতায মনুস্সা, যে হি সত্তা মনুস্সজাতিকা, তেসু ৱিসেসতো লোভাদযো, অলোভাদযো চ উস্সদা, তে লোভাদীহি উস্সদতায অপাযমগ্গং, অলোভাদীহি উস্সদতায সুগতিমগ্গং, নিব্বানগামিমগ্গঞ্চ পূৰেন্তি, তস্মা লোভাদীহি, অলোভাদীহি চ সহিতস্স মনস্স উস্সদতায পৰিত্তদীপৱাসীহি সদ্ধিং চতুমহাদীপৱাসিনো সত্তৱিসেসা মনুস্সাতি ৱুচ্চন্তী’’তি. লোকিযা পন মনুনো অপচ্চভাৱেন মনুস্সাতি ৱদন্তি, মনু নাম পঠমকপ্পিকো লোকমৰিযাদায আদিভূতো হিতাহিতৱিধাযকো সত্তানং পিতুট্ঠানিযো, যো সাসনে ‘‘মহাসম্মতো’’তি ৱুচ্চতি, পচ্চক্খতো, পৰম্পৰতায চ তস্স ওৱাদানুসাসনিযং ঠিতা তস্স পুত্তসদিসতায মনুস্সাতি ৱুচ্চন্তি, ততো এৱ হি তে ‘‘মানৱা, মনুজা’’তি চ ৱোহৰীযন্তি, উস্সপচ্চযো. মনুনো অপচ্চং মানুসো, উসো. মৰ পাণচাগে, চো, মচ্চো, পব্বজ্জাদিনা ৱা ত্যপচ্চযো, ধাত্ৱন্তস্স লোপো চ. ততো ‘‘যৱত’’মিচ্চাদিনা চো, দ্ৱিত্তং. মনুনো অপচ্চং মানৱো. মাণৱোপ্যত্ৰ, ণৱো. মনুম্হা জাতো মনুজো. নী নযে, নেতীতি নৰো, অৰো. পুস পোসনে, ণো, পুৰেতীতি ৱা পোসো. পুৰ পূৰণে, সো, উস্সোত্তং, ৰলোপো. পুনাতীতি পুমা,পু পৱনে, মো, সিস্সা. পুৰেতীতি পুৰিসো, পোৰিসো চ, ইসো, ৰস্সস্স দীঘতায পূৰিসো চ. এত্থ চ মনুস্সাদিপঞ্চকং ইত্থিযম্পি ৱত্ততে, নৰাদযো তু পুমেযেৱ ৱিসিট্ঠলিঙ্গত্তা. তত্ৰ মনুস্স মানুস মনুজ মাণৱেহি নদাদিত্তা ঈপচ্চযো, একসকাৰলোপো, মনুসী, মানুসী, মনুজী, মাণৱী. মচ্চা, ইত্থিযমতো আপচ্চযো.

ৱিদ্দসুপৰিযন্তং পণ্ডিতে. পণ্ডা বুদ্ধি সঞ্জাতা অস্সাতি পণ্ডিতো, তৰত্যাদি. পডি গতিযং ৱা, তো. বুজ্ঝতীতি বুধো. ৱিদতি জানাতীতি ৱিদ্ৱা, ৱিদ ঞাণে, ৱো, সিস্সা. ভূ সত্তাযং, অত্থে ৱিভাৱেতি পকাসেতি সীলেনাতি ৱিভাৱী, ণী. ৰাগাদযো সমেতীতি সন্তো, তো, সুন্দৰো অন্তো অৱসানমেতস্সাতি ৱা সন্তো. সুন্দৰা পঞ্ঞা যস্স সপ্পঞ্ঞো. কিন্নাম ন ৱিন্দতীতি কোৱিদো, নেৰুত্তো, কুং পাপং ৱিন্দতীতি ৱা কোৱিদো. ধী পঞ্ঞা যস্সত্থীতি সো ধীমা, সোভনং ঝাযতীতি সুধী, ঝে চিন্তাযং. ঝস্স ধো, ঈ, সুন্দৰা ধী যস্সাতি ৱা সুধী. কৱি ৱণ্ণে, ই, ইত্থিযং কৱী চ, কু সদ্দে ৱা, ই, কৱি. ব্যঞ্জযতীতি ব্যত্তো, অঞ্জ গতিযং, তো. ভুজাদীনমন্তো নো দ্ৱি চ. ৱিসিট্ঠো অত্তা যস্সাতি ৱা ব্যত্তো. চক্খ দস্সনে, যু, ৱিচক্খণো, ৱিচাৰেতীতি ৱা ৱিচক্খণো, নেৰুত্তো. ৱিগতো সাৰদো এতস্মাতি ৱিসাৰদো.

২২৯. মেধা ধাৰণা মতি পঞ্ঞা যস্সাতি মেধাৱী, ৱী. অতিসযমতিযুত্ততায মতিমা. পঞ্ঞায যোগতো পঞ্ঞো. ৱিসেসং জানাতি সীলেনাতি ৱিঞ্ঞূ, ৰূ. ৱিদ ঞাণে, উৰো, ৱিদুৰো [ৱিদূৰো (ক.)]. ৰূপচ্চযে ৱিদূ. ধীযোগা ধীৰো, ৰো. ৱিসিট্ঠদস্সনসীলতায ৱিপস্সী, ণী. দোসং জানাতীতি দোসঞ্ঞূ, ৰূ. বুজ্ঝতীতি বুদ্ধো, তো. দু গতিযং, অ, উস্সাৱো [দু গতিযং অব্বো (সূচি)], দব্বো. ৱিদ ঞাণে, দসু.

২৩০-২৩১. মহিলান্তং ইত্থিসামঞ্ঞে. ইসু ইচ্ছাযং, তো, নদাদি. সীমস্স অন্তো সীমন্তো, কেসৱেসো, তংযোগা সীমন্তিনী, ইনী. নৰস্সাযং নাৰী, ইদমত্থে ণো. তিট্ঠতি গব্ভো যস্সং, সা থী. ধা ধাৰণে ৱা, ৱণ্ণৱিকাৰো, ঈ. বন্ধ বন্ধনে, ঊ, বন্ধস্স ৱধাদেসো চ [ণ্ৱাদি ৩], ৱধূসদ্দো সুণিসাভৰিযানম্পি ৱাচকো. ৱন সম্ভত্তিযং, তো, ইকাৰাগমো চ. অঙ্গ গমনত্থো, যু, অঙ্গনা, ৱিসিট্ঠনাৰিযম্পি অঙ্গনা, তদা কল্যাণঙ্গনাৰীলক্খণোপেতং পসত্থং হত্থপাদাদিকমঙ্গমস্সত্থীতি অস্সত্থ্যত্থে অঙ্গা কল্যাণে নপচ্চযো [মোগ্গল্লান ৪.৯২]. ৱিৰূপেসুপি মদো ৰাগমদো যস্সা সা পমদা, ৱিসিট্ঠনাৰিযংপ্যত্ৰ পমদা, তদা পকট্ঠো মদো ৰূপসোভগ্গজনিতো চেতোৱিকাৰো যস্সা সা পমদা. ৰূপলাৱণ্যসম্পন্নতায সুন্দৰী, ৱিসিট্ঠাযম্পি. কমনীযৱুত্তিতায কন্তা, কমু কন্তিযং, তো. কন্তিযোগা ৱা কন্তা, ৱিসিট্ঠাযম্পি. ৰমযতি ৱিনোদযতি নাযকং, সা ৰমণী, নন্দাদীহি যু, নদাদি, ৱিসিট্ঠাযম্পি. দয ৰক্খণে, কম্মনি তো. অপ্পং বলং যস্সা সা অবলা, অপ্পত্থোযং অকাৰো. মাতুযা গামো ৱিয গামো যস্সা সা মাতুগামো, মাতা ৱিয গচ্ছতীতি ৱা মাতুগামো, গমু গমনে, ণো, মাতা ৱিয গসতীতি ৱা মাতুগামো, গস অদনে, মো, মাতা ৱিয গাযতীতি ৱা মাতুগামো, গা সদ্দে, মো. মহী ৱিয সুচিং অসুচিম্পি লাতীতি মহিলা, মহন্তেসু বহূসুপি ৰত্তচিত্তেসু ইলতি গচ্ছতীতি ৱা মহিলা, ইল গমনে, মহ পূজাযং ৱা, ইৰো, লত্তং, আ, মহিলা. মহেলাপ্যত্ৰ.

তিকং ৱিসিট্ঠনাৰিযমেৱ. লল ৱিলাসে, নন্দাদীহি যু. লল ইচ্ছাযন্তি চুৰাদিগণতো ৱা যু. ভযপকতি ভীৰু, ভী ভযে, ৰু, ‘‘ভীৰু অত্তে জনে’ত্থিয’’ন্তি ৰভসো. অতিসযিতকামা কামিনী, কামো সিঙ্গাৰৰূপো মদো যস্সাত্থীতি ইনী, সব্বত্ৰেৱং. ৱামলোচনা, ভাৱিনী, নিতম্বিনী, ৰামাইচ্চাদীনিপি ৱিসিট্ঠনাৰীনামানি.

দ্ৱযং পঠমৱযসি ৱত্তমানাযং.

অট্ঠৱস্সা ভৱে গোৰী, দসৱস্সা তু কঞ্ঞকা;

সম্পত্তে দ্ৱাদসে ৱস্সে, কুমাৰীত্য’ভিধীযতে [চিন্তামণিটীকা ১৬.৮].

ইহ ত্ৱভেদোপচাৰেনেকত্তং. অঞ্ঞে পনাহু ‘‘কঞ্ঞাসদ্দোযং পুমুনাভিসম্বন্ধপুব্বকে সম্পযোগে নিৱত্তেতী’’তি. কুমাৰ কীড়াযং, চুৰাদি, কুমাৰযতীতি কুমাৰী, অ, নদাদি, সকত্থে কো, ণ্ৱুনা ৱা সিদ্ধো. কমনীযতেতি কঞ্ঞা, কন দিত্তিকন্তিগতীসু, যো, ন্যস্স ঞত্তং, অ, আ.

যুৱসদ্দতো পাটিপদিকতোতি, যুৱতি. ৱৰিত্থিপৰিযাযসামঞ্ঞেপি যুৱতিসদ্দো পকত্যন্তৰমত্থীতি. তৰ তৰণে, যু, উত্তং, ঈ চ.

২৩২. সাভিসেকা লদ্ধাভিসেকা ৰাজিত্থী মহেসী নাম, মহ পূজাযং, কম্মনি ইসো, ইস্সে, ততো ঈ, মহতিযো ৰাজিত্থিযো ঈসতি অভিভৱতীতি ৱা মহেসী, ঈস ইস্সৰিযে, ঈ. মহেসিতো অঞ্ঞা ৰাজনাৰিযো ভোগিনিযো ভোগযোগা, ঈ, ইনী চ. যানাৰী পুৰিসস্স সঙ্কেতং যাতি, সা ‘‘ধৱত্থিনী, অভিসাৰিকা’’তি চোচ্চতে. ধৱং পতিং অত্থযতি ইচ্ছতীতি ধৱত্থিনী, অত্থ যাচনিচ্ছাসু, ইনী, অসতীৱিসেসো. সৰ গতিযং, অভিসৰতি সঙ্কেতন্তি, ণ্ৱু.

২৩৩. ছক্কং ৱেসিযং. চতুসট্ঠিকলাকুসলতায, সীলৰূপাদিমত্তায চ গণ্যতে আদীযতে গণিকা, গণ সঙ্খ্যানে, ণ্ৱু. ৱেসো আকপ্পো, তেনাতিসোভতে, কম্মৱেসেহি ৱা ইচ্ছীযতেতি. অতিসোভনে, ইচ্ছত্থে ৱা যপচ্চযো. ৱণ্ণসম্পন্না দাসী ৱণ্ণদাসী, দাসিম্পি হি ৱণ্ণসম্পন্নং কেচি সামিকা ধনলোভেন গণিকং কৰোন্তি. নগৰং সোভেতীতি নগৰসোভিনী. ৰূপেন উপজীৱতীতি ৰূপূপজীৱিনী. অতিসযৱেসযুত্ততায ৱেসী.

দ্ৱযং অসতীসামঞ্ঞে. কুলানি অটতি নাসযতীতি কুলটা. বন্ধমনুবন্ধং কাযতীতি বন্ধকী, নদাদি.

২৩৪. চতুক্কং উত্তমনাৰিযং. ৱৰো আৰোহো সোণি যস্সা সা ৱৰাৰোহা. উত্তমগুণযোগা উত্তমা. সোণিগাৰৱেন মত্তগজো ৱিয বন্ধনগামিনী মত্তকাসিনী, কস গতিযং. ৱৰৱণ্ণযোগা ৱৰৱণ্ণিনী, ইনী.

‘‘সীতে সুখোণ্হসব্বঙ্গী, গিম্হে যা সুখসীতলা;

ভত্তু ভত্তা চ যা নাৰী, সা ভৱে ৱৰৱণ্ণিনী’’তি. ৰুদ্দো;

দ্ৱযং অখণ্ডিতচৰিত্ৰাযং. পতি সামিকোৱ কমনীযো যস্সা পতিব্বতা, পতিম্হি ৱতমস্সাতি ৱা পতিব্বতা. অস ভুৱি, অন্তো, ঈ, আদিলোপো. সমেতীতি ৱা সতী, সমু উপসমে, অন্তো, ঈ.

দ্ৱযং কামৰত্তৰাজপুত্তাদিনো কুলস্স নিযতপতিযং. কুলানুৰূপা ইত্থী কুলিত্থী, কুলং পালেতি ৰক্খতীতি কুলপালিকা, ণ্ৱু.

২৩৫. দ্ৱযং মতভত্তিকাযং. ৱিগতো ধৱো ভত্তা যস্সা ৱিধৱা. পতি সুঞ্ঞো নট্ঠো যস্সাতি পতিসুঞ্ঞা.

দ্ৱযং অত্তিচ্ছায পত্যন্ৱেসিনিযং কঞ্ঞাযং. পতিং ৱৰতি গৱেসতীতি পতিম্বৰা, দুতিযাযালোপো. সযমেৱ পতিং ৱৰতীতি সযম্বৰা, পঠমাযালোপো, ৱৰ পত্থনাযং.

চতুক্কং ৱিজাতাযং. ৱিজনী গব্ভৱিমোক্খনে, তো, ৱিজাযিত্থাতি ৱিজাতা. সূ অভিসৱে, তো. জাতং অপচ্চং পুত্তো এতিস্সাতি জাতাপচ্চা. পসূতাৱ পসূতিকা, কপচ্চযো, ইত্তঞ্চ.

২৩৬. দ্ৱযং দূতিযং. যা পেসীযতে, সা দূতী, দু গমনে,তি, ঈম্হি দূতী. সঞ্চাৰযতি যথাভিমতন্তি, ণ্ৱু.

তিকং দাসিযং. দু কুচ্ছিতং অসতি ভক্খতীতি দাসী, ঈ, দীযন্তে তাযাতি ৱা দাসী, দা দানে, সো, ঈ চ. চিট পেসনে, কম্মনি ণো, ঈ. কুটং উদককুম্ভং ধাৰেতীতি কুটধাৰিকা, ণ্ৱু.

দ্ৱযং সুভাসুভনিৰূপিনিযং সংৱৰিকাদিম্হি. ৱৰ গতিযং, কত্তৰি ইনী. সুভাসুভস্স ইক্খণং নিৰূপনং যস্সাত্থীতি, ই, সকত্থে কো. ইমে দ্ৱে সদ্দা তুল্যত্থা.

যা সযং খত্তিযজাতি যস্স কস্সচি ভৰিযা, সা খত্তিযানী, খত্তিযা চ. খত্তিযস্সাপচ্চং খত্তিযানী, আনো, ঈ. ণম্হি খত্তিযা.

২৩৭. পজ্জং অগ্গিসক্খিপুব্বকতপাণিগহিতাযং ভৰিযাযং, অঞ্ঞত্ৰ তূপচাৰা. দাৰযন্তে যেনাতি দাৰো, দৰ ৱিদাৰণে, অকত্তৰি চ কাৰকে সঞ্ঞাযং ণো. জাযতি পুত্তো যাযাতি জাযা, জন জননে, যো, জনিস্স জা চ, আ, জযতীতি ৱা জাযা, জি জযে, যো, জিস্স জা, আ, জাযা. কল সঙ্খ্যানে, অত্তো. ঘৰং নেতীতি ঘৰণী, ণত্তং. ভৰিতব্বতো ভৰিযা, ভৰ ভৰণে, যো. পিযাযিতব্বতো পিযা,পী তপ্পনকন্তীসু, যো. পজং পুত্তং পালেতীতি পজাপতি, পা পালনে,তি, আত্তং, ৰস্সত্তঞ্চ. দ্ৱিন্নং পূৰণী দুতিযা. পঠমো ভত্তা, ভৰিযা দুতিযা. সামিকস্স পাদে পৰিচৰতীতি পাদপৰিচাৰিকা, ণ্ৱু. পতিনী, পাণিগহিতা, সহধম্মিনীতিপি তস্সাযেৱ নামানি.

২৩৮. তিকং সখিযং. তেসু তেসু কিচ্চেসু সহ খাযতি পকাসতীতি সখী, সহপুব্বো খা পকাসনকথনেসু, ঈ. অল ভূসনে আপুব্বো, ই. ৱযসা তুল্যা ৱযসা, তুল্যে সঞ্ঞাযং সো [পাণিনি ৪.৪.৯১ সুত্তে যপচ্চযো দিস্সতি].

জৰোৱুচ্চতি চোৰস্সামিকো, তস্সাযং জাৰী, ণো, ঈ. সামিকং অতিক্কম্ম অঞ্ঞত্ৰ চৰতীতি, ইনী.

২৩৯. পুমে তূতি লিঙ্গন্তো তুসদ্দো ন পুব্বং ভজতে. অৰ গমনে, তু, অৰস্সুত্তং. ৰতিযা জাযতীতি ৰজো, তিলোপো. পুপ্ফ ৱিকসনে, পুপ্ফং.

তিকং ৰজস্সলাযং. উতুযোগাউতুনী, ইনী. ৰজযোগা ৰজস্সলা, সলো. পুপ্ফৱন্ততায পুপ্ফৱতী. থীধম্মিনী, অৱী, অত্তেযী, মলিনী, উতুমতী, উদকীইচ্চাদীনিপি তস্সা নামানি.

তিকং গব্ভিনিযং. গৰু অলহুকো গব্ভো কুচ্ছি এতিস্সাতি গৰুগব্ভা. আপন্নো পত্তো গব্ভট্ঠো সত্তো এতাযাতি আপন্নসত্তা. গব্ভযোগা গব্ভিনী.

তিকং যেন ৱেঠিতো গব্ভো কুচ্ছিযং তিট্ঠতি, তত্ৰাসযেতি খ্যাতে. গব্ভো আসযতে তিট্ঠত্যত্ৰাতি, ণো. জৰং এতীতি জলাবু. উ, ৰস্স লো, যস্স বো, জৰাপুব্বো ই গতিযং. কলং জৰতং লাতীতি কললো, কল সঙ্খ্যানে ৱা, অলো.

২৪০-২৪১. সত্তকং ভত্তৰি. ধূ কম্পনে, সন্তাসং ধুনোতীতি ধৱো, অ. সং এতস্সত্থীতি সামিকো, আমিপচ্চযো, সকত্থে কো, ইপচ্চযো ৱা, নিগ্গহীতস্স মো, অস্স চ দীঘো, সামিকো. ভৰ ভৰণে, ভৰতীতি ভত্তা, ৰিতু. কমু ইচ্ছাযং, তো, ‘‘পক্কমাদীহি ন্তো চা’’তি ন্তত্তং. পা ৰক্খণে, অতি, পতি. ৱৰ ইচ্ছাযং, অ, ৱৰো. পী তপ্পনকন্তীসু, যো.

ৰতিকাৰণত্তা পতিনো উপ উপপতি, সমাসে কতে অভিধানতো পুব্বনিপাতো, অপ্পধানভূতো ৱা পতি উপপতি. জৰ ৱযোহানিম্হি, জীযন্তে অনেনাতি জাৰো, দাৰো চ.

সত্তকং পুত্তে. নৰকে ন পতন্ত্যনেন জাতেনাতি অপচ্চং, পত গতিযং, যো, ত্যস্স চো, ন পততি ন ৱিচ্ছিন্দতি ৱংসো এতেনাতি ৱা অপচ্চং, পুত্তে, ধীতৰি চ নিচ্চনপুংসকোযং. পূ পৱনে. পুনাতি পিতৰো তেনাতি পুত্তো. ‘‘ছদাদীহি তত্ৰণ’’তি তো. পূৰেতীতি ৱা পুত্তো. অত্ততো জাতো অত্ৰজো, ‘‘অত্তজো’’তিপি পাঠো. সুযতেতি সুতো. সু অভিসৱে, সুণাতীতি ৱা সুতো, তো, সু সৱনে. তনুম্হা জাতো তনুজো, তনযো চ, যো, তনোতি মুদন্তি ৱা তনযো, অযো. সূযতেতি সূনু, কম্মনি নু, সূ পসৱে.

পুত্তাদযো সূনুপৰিযন্তা ধীতৰি ৱত্তমানা ইত্থিযং ৱত্তন্তি. দুহিতা, ধীতা চ সদা নাৰিযমেৱ. দুহ পপূৰণে, ৰাতু, ওত্তাভাৱো, ইকাৰাগমো চ. ধা ধাৰণে, ৰাতু, আস্সী. পুত্তাদযো চ তে সামঞ্ঞেনেৱ কুণ্ডগোলকাদীনং ৱাচকা. সৱণ্ণাযং তু ঊঢাযং সজাতো সযং জনিতো সুতো ওৰসো নাম. সজাতসদ্দেন কুণ্ডকগোলকখত্তাদিব্যৱচ্ছেদো. জীৱতি ভত্তৰি জাৰজো সুতো কুণ্ডাখ্যো. মতে ভত্তৰি জাৰজো গোলকাখ্যো. অৰিযাসুদ্দজো সুতো খত্তা নাম [খত্তা অৰিযাসুদ্দানং (অমৰ ২০.৩)]. আদিনা মাগধাদীনং গহণং. ৱুত্তঞ্হি –

‘‘অমতে জাৰজো কুণ্ডো,

মতে ভত্তৰি গোলকো’’তি [অমৰ ১৬.৩৬].

‘‘মাগধো সুদ্দখত্তাজো’’তি [অভিধানু ৫০৩ গাথা] চ.

উৰসা মনসা নিম্মিতো, উৰসদ্দা ততিযন্তা নিম্মিতত্থে ণো, নিৱিট্ঠত্তা তেন নিম্মিতোতি ৱুচ্চতি. উৰসি ভৱোতি ৱা ওৰসো.

২৪২. চতুক্কংপতিপতিনীনং যুগে, ‘‘দাৰা পুমে বহুত্তে চ, দং কলত্ৰে নপুংসকে’’তি [চিন্তামণিটীকা ১৬.৩৮] অমৰমালা, জংসদ্দো ত্ৱব্যযো দাৰৱচনো. তস্মা ‘‘জম্পতি, দম্পতী’’তিপি ভৱিতব্বং, ইধ পন কচ্চাযনমতেনোদাহটা. জাযা চ পতি চ জাযাপতি. ইতৰীতৰযোগদ্ৱন্দো. জাযা চ পতি চ জানিপতি, তথা জাযম্পতিআদযো, জাযাসদ্দস্স পতিম্হি পৰে জানি, তুদঞ্চ, জাযঞ্চ যদাদিনা.

তিকং নপুংসকে. ৱিগতো ৰাগস্সৱো যস্মা ৱস্সৱৰো. সু সৱনে, অৰো. পণ ব্যৱহাৰে, ডো, পডি লিঙ্গৱেকল্যে ৱা, ভূৱাদি. ন ইত্থী ন পুমা নপুংসকং, নিৰুত্তিনযেন ইত্থিপুমানং পুংসকভাৱো, নস্স চ পকতি. ততিযাপকতি, সণ্ডো, কলীবন্তিপি তস্স নামানি. ততিযা পকতি ততিযপ্পকাৰো, সমজাতিকে ইত্থিপুৰিসে অপেক্খিত্ৱা ততিযত্তং পকাৰস্স. পঠমা হি পকতি ইত্থী, দুতিযা পকতি পুৰিসো, ইতৰপকতি ততিযা পকতি.

২৪৩. ছক্কং ঞাতিমত্তে, বন্ধুযেৱ বন্ধৱো, অ, উস্সাৱো. বন্ধতীতি বন্ধু, উ. সস্স অত্তনো জনো সজনো. সমানং গোত্তং কুলং অস্সাতি সগোত্তো, সমানস্স সভাৱো. ঞা অৱবোধনে, কম্মেতি, ঞাতিযেৱ ঞাতকো, অত্তং, সকত্থে কো চ. সুসদ্দোপ্যত্ৰ [স্ৱ (অমৰ ১৬.৩৬)].

দ্ৱযং সত্তপুৰিসাৱধিকেসু নিকটঞাতীসু. লোহিতেন সম্বন্ধো সালোহিতো, সম্বন্ধস্স সাদেসো, পুব্বনিপাতো চ, সমানং পিণ্ডদানং যস্স সপিণ্ডো, সনাভযোপ্যত্ৰ [নাভি সত্তপুৰিসাৱধিককুলে (চিন্তামণিটীকা ১৬.৩৩)]. তিকং পিতৰি. তা পালনে, তো কত্তৰি. জনযতীতি জনকো, ণ্ৱু. পা ৰক্খণে, ৰিতু, অস্সিত্তং.

২৪৪. ছক্কং মাতৰি. অম পূজাযং, কম্মনি মো, বো চ, অম্মা, অম্বা. জনযতীতি জননী, যু, নদাদি. মান পূজাযং, পুত্তং মানেতীতি মাতা, ৰাতু, পাতীতি ৱা মাতা, পাতিস্স মো. জনেতীতি জনেত্তি,তি. জনেতীতি জনিকা, ণ্ৱু, ইত্তং.

অপ্পধানভূতা মাতা উপমাতা, কুমাৰে ধাৰেতীতি ধাতি. ধা ধাৰণে,তি. জাযায ভৰিযায ভাতিকো কনিট্ঠো চ জেট্ঠো চ সালো নাম, সস্স অত্তনো এসা সা, ভৰিযা, তস্সা ভাতা সালো, জাযায ভাতৰি অলো. সৰ গতিচিন্তাহিংসাসু ৱা, ণো, লত্তং, সাল ৱিতক্কে ৱা, চুৰাদি.

২৪৫. সামিনো ভত্তু ভগিনী ননন্দা নাম, ন নন্দতীতি ননন্দা, অত্তাভাৱো নস্স ৱিভাসাধিকাৰা. নন্দ সমিদ্ধিযং, ভূৱাদি.

দ্ৱযং অয্যিকাযং. মাতুযা মাতা মাতামহী. পিতূনং পিতৰি চ মাতৰি চ আমহং যদাদিনা, নদাদি. অৰহ পূজাযং, ণ্ৱু, ৰহস্স যো, অয গতিম্হি ৱা, ণ্ৱু, অয্যিকা.