নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স.

অভিধানপ্পদীপিকাটীকা

গন্থাৰম্ভ

যস্স ঞাণং সদা ঞাণং, নাঞ্ঞেয্যা ঞাণকং ৱিনা;

নিস্সেসগুণযুত্তস্স, তস্স নত্ৱা মহেসিনো.

সত্থন্তৰা সমাদায, সাৰং সব্বধৰা তথা;

কৰিয্যতে’ভিধানপ্প-দীপকস্সত্থৱণ্ণনা.

পণামাদিৱণ্ণনা

[ক] ইধাযং গন্থকাৰো পঠমমত্তনো পৰেসম্পি সম্মা হিতত্থনিপ্ফাদনত্থং পুঞ্ঞসম্পদ’মাচিনোতি ‘‘তথাগতো’’চ্চাদিনা. তত্থ কৰুণাকৰো মহাকৰুণায উপ্পত্তিট্ঠানভূতো যো তথাগতো ভগৱা কৰোপযাতং অত্তনো হত্থগতং সুখপ্পদং সুখস্স পতিট্ঠানভূতং সুখকাৰণং ৱা সুখদাযকং ৱা পদং নিব্বানং ওসজ্জ চজিত্ৱা কলিসম্ভৱে দুক্খকাৰণভূতে ভৱে সংসাৰে কেৱলদুক্কৰং সুকৰেনাসম্মিস্সং অচ্চন্তদুক্কৰং পঞ্চৱিধপৰিচ্চাগাদিকং কৰং কৰোন্তো পৰত্থং পৰেসমত্থংযেৱ অকা কতৱা, তমেদিসং তথাগতং অহং নমামি.

[খ] যঞ্চ ধম্মং জৰাৰুজাদিমুত্তা জৰাৰোগাদীহি ৱিমুত্তা মুনিকুঞ্জৰা মুনিসেট্ঠা ভগৱন্তো অপূজযুং পূজিতৱন্তো, তথা উত্তৰে উত্তমে সত্তানং ৱা সংসাৰমহোঘপক্খন্দানং ততো উত্তৰণসমত্থে যহিং তৰে যস্মিং ধম্মপ্লৱে ঠিতা সম্মাপটিপজ্জনৱসেন আৰূড়্হা নৰানৰা মনুস্সা চ দেৱা চ তিৱট্টম্বুনিধিং কিলেসকম্মৱিপাকৱট্টসঙ্খাতেহি তীহি ৱট্টেহি আকুলিতং সংসাৰমহম্বুৰাসিং তৰিংসু তিণ্ণা, অঘপ্পহং কিলেসপ্পহানকৰং, সংসাৰদুক্খপ্পহানকৰং ৱা তং ধম্মমপি অহং নমামি.

[গ] মুনিন্দোৰসসূনুতং ভগৱতো উৰে সম্ভৱধম্মদেসনায অৰিযভাৱপ্পত্ততায মুনিন্দস্স ওৰসপুত্তভাৱং গতং পত্তং নুতং কিলেসখেপনকং সুপুঞ্ঞখেত্তং পুঞ্ঞত্থিকানং পুঞ্ঞবীজৱিৰুহনট্ঠানং সুখেত্তভূতং ভুৱনে লোকে সুতং ৱিস্সুতং, সুতধৰং ৱা কিলেসসৱনাভাৱেন অস্সুতং অপাণোপি পাণো কৰীযিত্থাতি পাণীকতো, পাতিমোক্খসংৱৰো, সোৱ সংৱৰো এতস্সত্থীতি পাণীকতসংৱৰো, তং পাণীকতসংৱৰং, ৱৰং সীলাদিগুণেহি সদেৱকেহি লোকেহি পত্থনীযং. ‘‘দেৱাপি তস্স পিহযন্তি তাদিনো’’তি [উদা. ২৭] হি ৱুত্তং. সদা সব্বস্মিং কালে গুণোঘেন সীলাদিগুণসমূহেন নিৰন্তৰন্তৰং অৱিচ্ছিন্নমানসং, পৰিপুণ্ণচিত্তং ৱা গণম্পি অট্ঠন্নং অৰিযপুগ্গলানং সমূহং অপি অহং নমামীতি এৱমেত্থ তিণ্ণম্পি সঙ্খেপতো অত্থযোজনা দট্ঠব্বা.

[ঘ-ঙ] এৱং পুঞ্ঞসম্পদমাচিনিত্ৱা কিমভিমতং সাধনীযমিচ্চাহ ‘‘পকাসিস্সমভিধানপ্পদীপিক’’ন্তি. বুদ্ধাদীনমভিধানানং সৰূপৱসেন, লিঙ্গৱসেন চ পৰিদীপনতো পকাসনতো ‘‘অভিধানপ্পদীপিক’’ন্তি লদ্ধনামং সত্থং পকাসিস্সং অন্তোভাৱেন নিপ্ফন্নং বহিভাৱেন পকাসিস্সং. অন্তোভাৱস্স হি বহিভাৱমপেক্খিত্ৱা ভাৱিতমুপপন্নং. ননু সন্তেৱ পুব্বাচৰিযানং নামলিঙ্গপ্পকাসনান্যমৰকোসতিকণ্ডোপ্পলিন্যাদ্যভিধানসত্থানি, পাণিনি ব্যাডিৱৰৰুচিচন্দগোমি ৰুদ্দৱামনাদিৱিহিতানি চ লিঙ্গসত্থানি, ততো কিমিদমুচ্চতে ইচ্চাহ ‘‘নামলিঙ্গানি বুদ্ধভাসিতস্সাৰহানি দস্সযন্তো’’তি. এতেন সন্তেস্ৱপি পুব্বাচৰিযানং সত্থেসু যস্মা ন তেসু নামলিঙ্গানি বুদ্ধৱচনানুৰূপানি হোন্তি, তস্মা তদনুৰূপানি নামলিঙ্গানি দস্সযন্তো অভিধানসত্থং পকাসিস্সামীতি এতমত্থং দীপেতি. নম্যতে অভিধীযতে অত্থো অনেনাতি নামং, সদ্দসত্থে নমুধাতুৱসেন. লিঙ্গযতে ‘‘ইত্থিযমতো আপচ্চযো’’ত্যাদিনা ৱিভজ্জতেতি, ইত্থাদযো ৱানেন লিঙ্গীযন্তে ব্যঞ্জীযন্তেতি লিঙ্গং, ইত্থিপুমনপুংসকং. কিমেতস্স অভিধানসত্থস্স কৰণে পযোজনন্তি পুচ্ছাযং যস্মিং সতি তং সোতাৰো সোতুমুস্সহন্তি, তং দস্সেতুমাহ ‘‘নামলিঙ্গেস্ৱি’’চ্চাদি. যতো বুদ্ধৱচনে পটুনো ভাৱো পাটৱং, তদেৱ অত্থো পযোজনং, তং ইচ্ছন্তীতি পাটৱত্থিনো, তেসং পাটৱত্থীনং সোতূনং নামলিঙ্গেসু কোসল্লং কুসলতা ছেকভাৱো বুদ্ধৱচনে মহব্বলং অত্থস্স নিচ্ছযকাৰণং হোতি, অতো তস্মা কাৰণা বুদ্ধভাসিতস্সাৰহানি নামলিঙ্গানি দস্সযন্তো অভিধানপ্পদীপিকং সত্থং পকাসিস্সন্তি সম্বন্ধো.

[চ] ইদানি সত্থলহুভাৱত্থমাহ ‘‘ভিয্যো’’চ্চাদি. ভিয্যো বাহুল্লেন ৰূপন্তৰা ৰূপভেদেন ইত্থিপচ্চযপুম্ভাৱাদিকাৰিযকতেন থীপুন্নপুংসকং ঞেয্যং, সো চ নামানং নামৱিসেসনস্স, নামপৰামসিসব্বনামসদ্দস্স চ ঞেয্যো পকাৰন্তৰাভাৱা. তত্ৰ নামানং ৰূপভেদো যথা – ছুৰিকা সত্য’সিপুত্তি [অভিধান ৩৯২ গাথা]. অসি খগ্গো চ সাযকো [অভিধান ৩৯১ গাথা]. পানীযং সলিলং দকন্তি [অভিধান ৬৬১ গাথা]. নামৱিসেসনস্স যথা – নিসীথো মজ্ঝিমা ৰত্তীতি [অভিধান ৭০ গাথা]. নামপৰামসিসব্বনামসদ্দস্স যথা – আকঙ্খা ৰুচি ৱুত্তা সা, ত্ৱধিকা লালসা দ্ৱিসূতি [অভিধান ১৬৩ গাথা]. সাহচৰিযেন নিযতলিঙ্গেনাৱিপ্পযোগতো থীপুন্নপুংসকং ঞেয্যং. কত্থচীতি যত্ৰ ৰূপভেদো নত্থি, তং যথা – মৰীচি মিগতণ্হিকা [অভিধান ৬৫ গাথা]. ৰংসিমা ভাকৰো ভানু [অভিধান ৬৩ গাথা]. আপো পযো জলং ৱাৰি [অভিধান ৬৬১ গাথা]. মৰীঝাদযো হ্যভিন্নৰূপত্তা লিঙ্গন্তৰেপি সম্ভাৱিযন্তেহি নিযতলিঙ্গেহি মিগতণ্হিকাভাকৰজলাদিসদ্দেহি সাহচৰিযেন তংলিঙ্গে নিচ্ছীযন্তে. আহচ্চৱিধানেন ইত্থিপুমনপুংসকানং ৱিসেসেত্ৱা কথনেন থীপুন্নপুংসকং ঞেয্যং. ক্ৱচীতি যত্ৰ ন ৰূপভেদো লিঙ্গনিণ্ণযস্স নিমিত্তং, ন চ সাহচৰিযং লিঙ্গভেদোভিমতো, নেকমেৱ ৱা লিঙ্গমিচ্ছতে, তং যথা – ৱল্লৰী মঞ্জৰী নাৰী [অভিধান ৫৫০ গাথা]. ৱিটপো ৱিটভীত্থিযং [অভিধান ৫৪৭ গাথা]. ভীতিত্থী ভযমুত্তাসো [অভিধান ১৬৬ গাথা]. ৱজিৰং পুন্নপুংসকেচ্চাদি [অভিধান ২৪ গাথা].

[ছ] ইদানি ৰূপভেদোতি লিঙ্গনিণ্ণযস্স পটিপত্তিহেতুকো যো ভিন্নলিঙ্গানং দ্ৱন্দো, তক্কৰণপটিসেধেন অভিন্নলিঙ্গানমেৱ দ্ৱন্দো কতোতি পৰিভাসিতুমুপক্কমতে ‘‘অভিন্নলিঙ্গিন’’মিচ্চাদি. অভিন্নলিঙ্গীনংযেৱ নামানং দ্ৱন্দো কতো, ন ভিন্নলিঙ্গীনং, যথা – ৱিমুত্যসঙ্খতধাতু, সুদ্ধিনিব্বুতিযো সিযুন্তি [অভিধান ৯ গাথা]. ন কেৱলং দ্ৱন্দোযেৱ, অথ খো একসেসোপ্যভিন্নলিঙ্গানংযেৱ কতো, যথা – নগ্গো দিগম্বৰাৱত্থা. [অভিধান ৭৩৪ গাথা] সব্বধৰকতে পন ‘‘জীমূতা মেঘপব্বতা’’ ইচ্চুদাহটং. ননু চ ভিন্নলিঙ্গানম্পি একসেসো কতো, যথা – মাতা পিতা তু পিতৰো, পুত্তা তু পুত্তধীতৰো [অভিধান ২৪৯ গাথা]. সসুৰা সস্সু সসুৰা, ভাতুভগিনি ভাতৰোতি [অভিধান ২৫০ গাথা]. এত্থ হি মাতা চ পিতা চ পিতৰো, পুত্তো চ ধীতা চ পুত্তা, সস্সু চ সসুৰো চ সসুৰা, ভাতা চ ভগিনী চ ভাতৰোতি ভিন্নলিঙ্গানম্পি একসেসো দস্সিতোতি. ঠানন্তৰে তেসং ভিন্নলিঙ্গতায দস্সিতত্তা ন দোসো. তাতো তু জনকো পিতা [অভিধান ২৪৩ গাথা]. অম্মা’ম্বা জননী মাতা [অভিধান ২৪৪ গাথা]. অপচ্চং পুত্তোত্ৰজো সুতো [অভিধান ২৪০ গাথা]. নাৰিযং দুহিতা ধীতা [অভিধান ২৪১ গাথা]. জাযাপতীনং জননী, সস্সু ৱুত্তাথ তপ্পিতা. সসুৰোতি ইচ্চাদিকঞ্হি তেসং [অভিধান ২৪৬ গাথা] ঠানন্তৰন্তি. তথা এত্থ কমং ৱিনা ভিন্নলিঙ্গানং গণনপাঠো ৱিয সঙ্কৰোপি ন কতো. তত্ৰ হি সগ্গদিসাদযো অত্থা যথাক্কমং তংসম্বন্ধা চ সক্কৱিদিসাদযো অত্থা সকসকসম্বন্ধসহিতা যথাভিধানং সৰূপপটিপত্যমত্থভিধেয্যা, তথা তপ্পৰিযাযসম্বন্ধানি চ যানি নামানি, তানি সব্বানি তদভিধানাৱসৰে অভিধেয্যানীতি সুখেনেকত্ৰেৱ সকলনামপটিপত্তি সৰূপপটিপত্তি চ যথা সিযাতিচ্চেতদত্থং কমো অভ্যুপগম্যতে, তথা চ সত্যাৱস্সং সগ্গাদিপৰিযাযে দিৱসদ্দাদযো, হৰাদ্যৱসৰে কুমাৰাদযো অভিধেয্যা ইতি কমানুৰোধেন লিঙ্গসঙ্কৰো পৰিহৰিতুমসক্কুণেয্যো, যথাৱুত্তন্তু কমং ৱিনা নেহ সঙ্কৰো কতো, ইতি পৰিযাযেন ইত্থিপ্পকৰণাদিক্কমেন যথাসম্ভৱমভিধানতো, তং যথা – ঈতি ত্ৱিত্থী অজঞ্ঞঞ্চ, উপসগ্গো উপদ্দৱোতি [অভিধান ৪০১ গাথা]. অত্ৰ হি যে তিলিঙ্গা, তে তিলিঙ্গাৱসৰে এৱ নিবদ্ধা, ন গণনপাঠা ৱিয উচ্চাৰণৱসেন, এৱং সব্বত্ৰ যথাসম্ভৱং নীযতে. ৱুত্তঞ্চ –

‘‘ভেদাখ্যানায ন দ্ৱন্দো, নেকসেসো ন সঙ্কৰো;

কতোত্ৰ ভিন্নলিঙ্গান-মৱুত্তানং কমং ৱিনা’’তি [অমৰ ১.৪].

ইদানি লিঙ্গৱাচকানং ঠানৱসেনত্থেসু গমনং দস্সেতুমাহ ‘‘লিঙ্গৱাচকে’’চ্চাদি. গাথাপাদন্তমজ্ঝট্ঠা গাথানং পাদানঞ্চ অন্তমজ্ঝট্ঠা লিঙ্গৱাচকা অনেকত্থলিঙ্গৱাচকানি ঞাণদস্সনাদীনি লিঙ্গানি পুব্বমত্থং ৱাচকৱসেন যন্তি গচ্ছন্তি. অপৰে গাথাপাদানমাদিট্ঠা লিঙ্গৱাচকা পৰমত্থং যন্তি গচ্ছন্তি. তং যথা –

ফলে ৱিপস্সনাদিব্ব-চক্খুসব্বঞ্ঞুতাসু চ;

পচ্চৱেক্খণঞাণম্হি, মগ্গে চ ঞাণদস্সনং [অভিধান ৭৯৪ গাথা].

ণাদো সদ্ধাচীৱৰাদি-হেত্ৱাধাৰেসু পচ্চযো;

কীড়াদিব্বৱিহাৰাদো, ৱিহাৰো সুগতালযে [অভিধান ৮৫৭ গাথা].

খগ্গে কুৰূৰে নেত্তিংসো, পৰস্মিঞ্চাত্ৰ তীস্ৱমু [অভিধান ১০৮৯ গাথা];

কুসলে সুকতং সুট্ঠু-কতে চ সুকতো তিসু [অভিধান ৯৩৮ গাথা].

সমযো সমৱাযে চ, সমূহে কাৰণে খণে;

পটিৱেধে সিযা কালে, পহানে লাভদিট্ঠিসু [অভিধান ৭৭৮ গাথা].

কন্তাৰো ৱনদুগ্গেসু [অভিধান ১১০৭ গাথা].

এত্থ চ –

যেভুয্যতাব্যামিস্সেসু, ৱিসংযোগে চ কেৱলং;

দড়্হত্থেনতিৰেকে চা-নৱসেসম্হি তং তিসু [অভিধান ৭৮৬ গাথা].

সমাধিস্মিং পুমেকগ্গো-নাকুলে ৱাচ্চলিঙ্গিকো [অভিধান ১০৩৫ গাথা].

জড়ে থূলো মহত্যপি [অভিধান ১০৬৬ গাথা] চ্চাদীসু

গাথামজ্ঝট্ঠানং, পাদন্তমজ্ঝট্ঠানঞ্চ লিঙ্গৱাচকানং পুব্বপৰত্থেস্ৱপি গমনভাৱতো ‘‘পুব্বং যন্তী’’তি ইদং যেভুয্যৱসেন ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. অথ ৱা গাথানং মজ্ঝন্তট্ঠা পুব্বং যন্তি, গাথামজ্ঝট্ঠা, পাদন্তমজ্ঝট্ঠা চ পুব্বাপৰঞ্চ যন্তীতি যথালাভযোজনা দট্ঠব্বা.

[জ] ইদানি ৱিসেসৱিধিম্হি সত্থলহুভাৱত্থং পৰিভাসতে ‘‘পুমিত্থিয’’মিচ্চাদি. পুমিত্থিযং ‘‘দ্ৱীসূ’’তি পদং ঞেয্যং, যথা – অসনি দ্ৱীসু [অভিধান ২৪ গাথা]. সব্বলিঙ্গে লিঙ্গত্তযে ‘‘তীসূ’’তি পদং ঞেয্যং, যথা – সত্তন্নং পূৰণে সেট্ঠে’তিসন্তে সত্তমো তিসু [অভিধান ৯৪২ গাথা]. এত্থ চ নিসিদ্ধলিঙ্গনামং পাৰিসেসতো ‘‘সেসলিঙ্গ’’ন্তি ঞেয্যং [নিসিদ্ধলিঙ্গ সেসত্থং (অমৰ ১.৫.)], যথা – ৱস্স সংৱচ্ছৰা নিত্থীতি [অভিধান ৮১ গাথা]. অত্ৰ চেকলিঙ্গনিসেধব্যাখ্যানেন লিঙ্গদ্ৱযৱিধানন্তি [একলিঙ্গনিসেধব্যাজেন লিঙ্গদ্ৱযাভিধানমিতি (অমৰকোসচিন্তামণিটীকা)].

গন্থলাহৱং ৱিধাযেদানি পটিপত্তিলাহৱত্থমাহ ‘‘অভিধানন্তৰাৰম্ভে’’ইচ্চাদি. অভিধানন্তৰস্স অঞ্ঞস্স অভিধানস্স আৰম্ভে সতি, তু অন্তো যস্স অভিধানস্স, অথ আদি যস্স অভিধানস্সাতি ইদং অভিধানদ্ৱযঞ্চ ঞেয্যং. ত্ৱন্তমথাদিকং নামাদিপদং পুব্বেন ন সম্বজ্ঝতেতি ভাৱো. তত্ৰ নামপদং যথা – জিনো সক্কো তু সিদ্ধত্থো [অভিধান ৪ গাথা]. কেসৱো চক্কপাণ্যথ [অভিধান ১৬ গাথা]. মহিস্সৰো সিৱো সূলী [অভিধান ১৬ গাথা]. লিঙ্গপদং যথা – পুমে তু পণ্হি পাসণি [অভিধান ২৭৭ গাথা]. পুমে তূতু ৰজো পুপ্ফং [অভিধান ২৩৮ গাথা]. সা তিৰোকৰণীপ্যথ [অভিধান ২৯৮ গাথা]. পুন্নপুংসকমুল্লোচং [অভিধান ২৯৯ গাথা]. অত্থপদং যথা – উদৰে তু তথা পাচা’নলস্মিং গহণীত্থিযং [অভিধান ৯৭৩ গাথা]. পণীতো তীসু মধুৰে, উত্তমে ৱিহিতেপ্যথ. অঞ্জসে ৱিসিখাযঞ্চ, পন্তিযং ৱীথি নাৰিযং [অভিধান ৯৪০ গাথা]. অথসদ্দেন চত্ৰ অনন্তৰিযত্থেন সকপৰিযাযোপলক্খণতো অথো সদ্দাদীসু চ ন পুব্বেন সম্বজ্ঝতে. পাণকো চাপ্যথো উচ্চালিঙ্গো লোমসপাণকোতি [অভিধান ৬২৩ গাথা].

[ঝ] ইদানি বুদ্ধৱচনানমনুৰূপানম্পি পচুৰপ্পযোগানমেৱ কেসঞ্চি গহণং অত্তনো সত্থন্তৰাপসয্হতাৱসেন অহংকাৰপুব্বিকাভাৱঞ্চ দস্সেতুমাহ ‘‘ভিয্যো পযোগ’’মিচ্চাদি. সোগতে সুগতস্স ৱচনভূতে আগমে পিটকত্তযে, তঞ্হি আগচ্ছন্তি তিৱিধসম্পত্তিযো এতেনাতি আগমোতি ৱুচ্চতি. তস্মিং ভিয্যো পযোগং বাহুল্লেন পযুজ্জতেতি পযোগো, তং আগম্ম গহেত্ৱা ক্ৱচি অৰঞ্ঞৱগ্গাদীসু নিঘণ্টুযুত্তিঞ্চ নিঘণ্টুনামকে সত্থে আগতং বুদ্ধৱচনানুৰূপং যুত্তিঞ্চ আনীয আনেত্ৱা নামলিঙ্গং কথীযতি অন্তোভাৱেন নিপ্ফন্নং বহিভাৱেন পকাসীযতে. আৱিভাৱত্তমেৱ হি জঞ্ঞত্তং সন্তকাৰিযকাৰিনো. আসীসাযং ৱা অৱস্সম্ভাৱিনোপি ৱচনস্স ৱত্তমানত্থৱত্তিচ্ছায ৱত্তমানত্তং, তথা হি লোকে অৱস্সম্ভাৱিনো সিদ্ধিমভিসন্ধায ভাৱিনমপ্পত্তং ৱত্তমানত্তেন ৱা অতীতত্তেন ৱা ৱত্তুমিচ্ছতি, তং যথা – ‘‘ইদং মমমপাপযে’’তি কোচি কেনচাভিহিতো সন্তো অৱস্সং তং ভৱিস্সতীতি মঞ্ঞমানো পাপিযমানং পত্তং ৱা ৱত্তুমিচ্ছতি, ততোযেৱ ‘‘আসীসাযং ভূতমিৱ চে’’তি [পাণিনি ৩.৩.১৩২] তদতিদেসৱচনং পচ্চাখ্যাযতে.

পণামাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১. সগ্গকণ্ডৱণ্ণনা

১. ইদানি যস্মা অভিধেয্যত্থো নাম পঞ্ঞত্তিপৰমত্থত্থৱসেন দুৱিধো, তেসু যেভুয্যেন পঞ্ঞত্তত্থতো পৰমত্থত্থোৱ সেট্ঠো, তেসুপি ওধিসো কিলেসানং সমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিকৰত্তা যথাক্কমং অট্ঠ ধম্মা সেট্ঠা, ততোপি নিব্বানমেৱ সেট্ঠং, তেসং সব্বেসম্পি ধম্মানং সম্মাসম্বুদ্ধোৱ সেট্ঠো. ৱুত্তঞ্হি ভগৱতা ‘‘ৱিৰাগো সেট্ঠো ধম্মানং, দ্ৱিপদানঞ্চ চক্খুমা’’তি [ধ. প. ২৭৩; নেত্তি. ১২৫]. এত্থ হি ‘‘যাৱতা, ভিক্খৱে, ধম্মা সঙ্খতা ৱা অসঙ্খতা ৱা, ৱিৰাগো তেসং ধম্মানং অগ্গমক্খাযতী’’তি [অ. নি. ৪.৩৪; ৫.৩২; ইতিৱু. ৯০] ৱচনতো সব্বেসম্পি সঙ্খতাসঙ্খতধম্মানং ৱিৰাগসঙ্খাতো নিব্বানমেৱ সেট্ঠো, চক্খুমা পন সম্মাসম্বুদ্ধো তেসং সব্বেসম্পি ধম্মানং, দেৱমনুস্সাদিভেদানং দ্ৱিপদানঞ্চ পঞ্ঞত্তত্থানং সেট্ঠোতি অযমত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, তস্মা সব্বত্থসেট্ঠত্থাভিধাযকাভিধানভূতং বুদ্ধাতিধানমেৱ পঠমং সগ্গকণ্ডস্স আদিম্হি পত্থিযৱসেন [সত্থিযৱসেন (ক.)] দস্সেতুমাহ ‘‘বুদ্ধো’’চ্চাদি. তত্থ জিনসদ্দন্তং সব্ববুদ্ধস্স নামং. সব্বং বুদ্ধৱাতি বুদ্ধো, সকম্মকা কত্তৰি তপচ্চযো. ৱিসিট্ঠা বুদ্ধি অস্সত্থীতি বুদ্ধো, পসংসাযং যদাদিনা ণপচ্চযো. দানসীলক্খন্ধাদযো ঠানাট্ঠানঞাণাদযো ৱা দস বলানি যস্সেতি দসবলো. সাসতি ৱিনযতি সত্তেতি সত্থা. সব্বধম্মজাননসীলতায সব্বঞ্ঞূ. দ্ৱিপদানং, দ্ৱিপদেসু ৱা উত্তমো দ্ৱিপদুত্তমো, বুদ্ধৱংসৱণ্ণনাযং [বু. ৱং. অট্ঠ. ৩৭ নিদানকথা] নিদ্ধাৰণলক্খণায ছট্ঠিযা সমাসস্স পটিসিদ্ধত্তা নেদিসী নিদ্ধাৰণলক্খণা ছট্ঠী গম্যতে. কস্মা পন সো তত্থ পটিসিদ্ধোতি? সমাসে যেভুয্যেন নিদ্ধাৰণলক্খণত্তযস্স ৱিকলাভাৱতো. কিঞ্চাপি হি তত্থ ছট্ঠিযাযেৱ পটিসিদ্ধো, সত্তমিযা পন নিদ্ধাৰণলক্খণায ৱিজ্জমানত্তা তস্সাপি সো পটিসেধনীযোযেৱ. মুনীনং ইন্দো ৰাজা মুনিন্দো. পুঞ্ঞঞাণভাগ্যাদযো ভগং নাম, তংযোগা ভগৱা. নাথতি সত্তানং হিতং যাচতি, কিলেসে ৱা উপতাপেতি, সত্তেসু ৱা ইস্সৰিযং কৰোতি, তেসং ৱা হিতং আসীসতীতি নাথো. বুদ্ধধম্মসমন্তঞাণদিব্বচক্খুসঙ্খাতেহি পঞ্চহি চক্খূহি সমন্নাগতত্তা চক্খুমা. সব্বদা ব্যামপ্পভায কাযতো নিচ্ছৰণৱসেন অঙ্গীৰসো. সব্বাকাৰেন সব্বধম্মানং মুননতো মুনি, ধম্মৱাদেসু ৱা মোনকৰণতো মুনি.

২. লোকানং, লোকেসু ৱা নাথো লোকনাথো. অত্তনো অধিকস্স কস্সচিপি উত্তমপুগ্গলস্স অভাৱতো অনধিৱৰো, সব্বপৰিযন্তগতত্তভাৱত্তা ৱা নত্থি এতস্স ইতো অঞ্ঞো অধিকো পত্থেতব্বো অত্তভাৱোতি অনধিৱৰো. মহন্তানং সীলক্খন্ধাদীনং এসনতো গৱেসনতো মহেসি, মহন্তো ৱা ঈসো ৱিভূতি এতস্সাতি মহেসি. হিতং ৱিনযতি অনুসাসতীতি ৱিনাযকো, ৱিসিট্ঠং ৱা নিব্বানং সত্তে নেতীতি ৱিনাযকো. সব্বধম্মদস্সনসীলতায ‘‘সমন্তচক্খূ’তি লদ্ধনামেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সমন্নাগতত্তা সমন্তচক্খু. সোভনং গতং ঞাণমস্স, সংসাৰা ৱা সুট্ঠু অপুনৰাৱত্তিযা গতৱাতি সুগতো, সপৰসুখসিদ্ধত্থং ৱা সম্মা গতৱাতি সুগতো. ভূৰি বহুকা পঞ্ঞা যস্স, অনন্তত্তা ৱা ভূৰিসমা পঞ্ঞা এতস্সাতি ভূৰিপঞ্ঞো, অনন্তায মহাপথৱিযা সদিসপঞ্ঞোত্যত্থো. কিলেসাদিপঞ্চৱিধং মাৰং জিতৱাতি মাৰজি.

৩. নৰানং সীহো সেট্ঠো, পৰপ্পৱাদমদ্দনসহনতো ৱা নৰো চ সো সীহো চাতি নৰসীহো, সহতীতি সীহো, নিৰুত্তিনযেন পুব্বৱণ্ণাকাৰস্সীকাৰো, সীহসদিসত্তা ৱা নৰো চ সো সীহো চাতি নৰসীহো. যথা হি সীহো মিগৰাজা চতূহি দাঠাহি সব্বসত্তে হিংসতি অভিভৱতি, তথা ভগৱাপি সীলপঞ্ঞাপুঞ্ঞিদ্ধিসঙ্খাতেহি চতূহি ধম্মেহি সব্বং লোকং হিংসতি অভিভৱতীতি ওপম্মসংসন্দনং. সব্বপুৰিসানং সেট্ঠত্তা নৰৱৰো, নৰানং ৱা দেৱমনুস্সানং সেট্ঠত্তা নৰৱৰো, ‘‘সীলে পতিট্ঠায নৰো সপঞ্ঞো’’তি [সং. নি. ১.২৩] এত্থ ৱিয নৰসদ্দেন সব্বে দেৱমনুস্সা সঙ্গহিতা. ধম্মস্স ৰাজপৱত্তকত্তা ধম্মৰাজা, ধম্মতো ৱা সদেৱকস্স লোকস্স ৰাজা জাতো, নাধম্মতোতি ধম্মৰাজা, ধম্মেন ৰাজতীতি ৱা ধম্মৰাজা, ধম্মপালকো ৱা ৰাজা ধম্মৰাজা. মুনীনং সেট্ঠত্তা মহামুনি. দেৱানং অতিদেৱোতি দেৱদেৱো, দেৱানং অধিকো ৱা দেৱো দেৱদেৱো. লোকানং গৰু আচৰিযো লোকগৰু, লোকানং গৰুভাজনত্তা ৱা লোকগৰু. ধম্মস্স সামি যথাৱুত্তনযেন ধম্মস্সামী. যথা পুৰিমকা সম্মাসম্বুদ্ধা সব্বঞ্ঞুভাৱং গতা, তথা অযম্পি গতোতি তথাগতো, তথা ৱা সম্মা গতং ঞাণমস্সাতি তথাগতোত্যাদিনা তথাগতসদ্দস্স অত্থপপঞ্চো তত্থ তত্থ [দী. নি. অট্ঠ. ১.৭; ম. নি. অট্ঠ. ১.১২; সং. নি. অট্ঠ. ২.৩.৭৮; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.৭০; উদা. অট্ঠ. ১৮; ইতিৱু. অট্ঠ. ৩৮; থেৰগা. অট্ঠ. ১.৩; বু. ৱং. অট্ঠ. ২ নিদান কথা; মহানি. অট্ঠ. ১৪; পটি. স. অট্ঠ. ১.১.৩৭; দী. নি. টী. ১.৭; দী. নি. অভি. টী. ১.৭; ম. নি. টী. ১.১২; অ. নি. টী. ১.১.১৭০] ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো.

৪. সযমেৱ সম্মাসম্বুদ্ধো ভৱতি, অনঞ্ঞবোধিতোতি সযম্ভূ. সম্মা অৱিপৰীতেন স’মত্তনাযেৱ সব্বধম্মে বুজ্ঝতি অবুজ্ঝি বুজ্ঝিস্সতীতি সম্মাসম্বুদ্ধো. সেট্ঠপঞ্ঞায সমন্নাগতত্তা ৱৰপঞ্ঞো. সত্তে সংসাৰণ্ণৱতো নিব্বানপাৰং নেতীতি নাযকো. জিতপঞ্চমাৰত্তা জিনো. এত্থ চ সমন্তভদ্ৰ, লোকজি, ছড়ভিঞ্ঞ, অদ্ৱযৱাদী, সিৰীঘন, অকনিট্ঠগ [অকনিট্ঠক (ক.)], ধম্মচক্ক, ৰাগাসনি [ৰাগাৰি (ক.)], তিসৰণ, খসম [খণসম (ক.) খেন আকাসেন সমা তুল্যা গুণা যস্স সো (তিকণ্ডসেসটীকা ১.১.৮)], গুণাকৰ, মহাসুখ, ৱজিৰ, মেত্তাবল, অসম, জিতাৰি, মহাবোধি, ধম্মধাতু, সেতকেতু, খজি, তিমুত্তি [খজিৰৱিমুত্তি (ক.) খেন আকাসজ্ঝানেন – সুঞ্ঞভাৱনাযাতি ভাৱো – জযতি সংসাৰভাৱং যো, জি+ ক্ৱিপ সুঞ্ঞৱাদীনং বোদ্ধানং ‘‘সুঞ্ঞং সব্বমেৱ’’ ইত্যাকাৰভাৱনায সংসাৰভাৱজযনতো তথাভাৱো (সদ্দকপ্পদ্দুম)], দসভূমিস্সৰ, পঞ্চঞাণ, বহুক্খম, সম্বুদ্ধ, সব্বদস্সী, মহাবল, সব্ববোধ [সম্বোধধম্ম (ক.)], ধম্মকায, সংগুত্ত, অৰহ, দ্ৱাদসক্খ, ৱীতৰাগাদীনিপি অনেকানি বুদ্ধস্স নামানি [ইমানি পৰিযাযৱচনানি পাযসো অমৰকোসতো, তিকণ্ডসেসাভিধানতো চ গহিতানি]. সমন্ততো পুঞ্ঞসম্ভাৰতো চ ঞাণসম্ভাৰতো চ ভদ্ৰো সেট্ঠোতি সমন্তভদ্ৰোত্যাদীনি চ নিব্বচনানি ৱেদিতব্বানি. ৱুত্তঞ্চ –

‘‘অসঙ্খ্যেয্যানি নামানি, সগুণেন মহেসিনো;

গুণেন নামমুদ্ধেয্যং, অপি নামসহস্সতো’’তি [ধ. স. অট্ঠ. ১৩১৩; উদা. অট্ঠ. ৫৩; পটি. ম. অট্ঠ. ১.১.৭৬; নেত্তি. অট্ঠ. ৩৮].

তত্থ উদ্ধেয্যন্তি উদ্ধৰিতব্বং. অপি নামসহস্সতোতি অনেকেহি নামসহস্সেহীত্যত্থো. সব্ববুদ্ধনামকথা.

সক্কাদিসত্তকং অম্হাকং বুদ্ধস্স নামং. পঞ্চমাৰে জেতুং সক্কোতীতি সক্কো, ভগিনীহি সদ্ধিং সংৱাসকৰণতো ৱা লোকমৰিযাদং ছিন্দিতুং সক্কুণন্তীতি সক্কা, সাকিযৰাজূনং পুব্বৰাজানো, তেসং ৱংসভূতত্তা ভগৱা ‘‘সক্কো’’তি ৱুচ্চতি. অস্স চ জাতিসমনন্তৰং নিধযো ৰতনানি চ উপ্পন্নানীতি সিদ্ধত্থোতি নামং কতং, সব্বেসং ৱা লোকানং সিদ্ধা অত্থা এতেন হেতুভূতেনাতি সিদ্ধত্থো. সুদ্ধং ওদনং অস্সাতি সুদ্ধোদনো, তস্স অপচ্চং সুদ্ধোদনি. গোতমৱংসস্স কপিলস্স মুনিনো সিস্সতায সক্যা গোতমা, ভগৱা পন গোতমৱংসে উপ্পন্নত্তা গোতমস্স মুনিনো অপচ্চং গোতমো.

৫. সক্যৱংসাৱতিণ্ণো [সক্যৱংসা পিত্থিণ্ণো (ক.)] সক্যমুনি যো বুদ্ধো সো সক্যসীহো, সক্যানং ৱা সেট্ঠত্তা সক্যসীহো. সক্যকুলতো জাতো মুনি সক্যমুনি. সূৰিযদেৱপুত্তস্স সোতাপন্নত্তা ভগৱা আদিচ্চবন্ধূতি ৱুচ্চতি, আদিচ্চস্স বন্ধু ঞাতীতি নিব্বচনং কত্ৱা. এত্থপি মাযাদেৱীসুত, মহাসমণ, কলিসাসনাদীনি [কুলিসাসনাদীনি (ক.) কলিম্হি যুগে সাসনং অনুসাসনং যস্স সো, অথৱা কলিম্হি পাপে ৱিৱাদে ৱা সাসনং হিতসাধনং যস্স সো (তিকণ্ডসেসটীকা ১.১.১১)] গোতমপৰিযাযানি ৱেদিতব্বানি.

৬. মোক্খাদীনি নিব্বুতিপৰিযন্তানি ছচত্তালীস নামানি নিব্বানস্স নামানি. মুচ্চন্তি এত্থ, এতেন ৱা ৰাগাদীহীতি মোক্খো. নিৰুজ্ঝন্তি এত্থ ৰাগাদযোতি নিৰোধো, ৰুন্ধতি ৱা নিব্বানন্তি ৰোধো, কিলেসো, সো এত্থ নত্থীতি নিৰোধো. ৱানসঙ্খাতায তণ্হায নিক্খন্তত্তা, নিব্বাতি ৱা এতেন ৰাগগ্গিআদিকোতি নিব্বানং. যথা পকতিদীপো নদীসোতেন ৱুয্হমানানং পতিট্ঠা হোতি, এৱমিদম্পি নিব্বানং সংসাৰমহোঘেন ৱুয্হমানানং পতিট্ঠাতি দীপো ৱিযাতি দীপো, নিক্কিলেসানং ৱা পদীপসদিসভাৱকৰণতো দীপো ৱিযাতি দীপো, ‘‘নিব্বন্তি ধীৰা যথযং পদীপো’’তি হি ৱুত্তং, দিপ্পতি ৱা অৰিযানং ঞাণচক্খুস্সেৱ পকাসতীতি দীপো. তণ্হানং খযহেতুত্তা তণ্হক্খযো. ৰাগাদীনং পটিপক্খত্তা, উত্তমট্ঠেন ৱা পৰং. তাযতি ৰক্খতি অপাযাদিতোতি তাণং. নিলীযন্তি এত্থ সংসাৰভযভীৰুকাতি লেণং. নত্থি দীঘৰস্সাদিকং ৰূপং সণ্ঠানমেতস্সাতি অৰূপং, অপ্পচ্চযত্তা ৱা অৰূপং. ৰাগাদীনং সন্তকৰণত্তা সন্তং. ৰাগক্খযহেতুভাৱেন অৱিপৰীতত্তা, চতুসচ্চপৰিযাপন্নত্তা ৱা সচ্চং. নত্থি আলযো তণ্হা এত্থাতি অনালযং.

৭. পচ্চযেহি ন সঙ্কৰীযতেতি অসঙ্খতং. সিৱং খেমভাৱং কৰোতীতি সিৱং, সংসাৰভীৰুকেহি সেৱিতব্বত্তা ৱা সিৱং, যদাদিনা ৱপচ্চযো. নত্থি এত্থ মতং মৰণং, এতস্মিং ৱা অধিগতে পুগ্গলস্স মতন্তি অমতং. পস্সিতুং সুদুক্কৰতায সুদুদ্দসং. পৰেহি উত্তমেহি অৰিযপুগ্গলেহি অযিতব্বং গন্তব্বন্তি পৰাযণং, পৰতো ৱা অযিতব্বং গন্তব্বন্তি পৰাযণং, সংসাৰসভাৱতো অঞ্ঞসভাৱৱসেন বুজ্ঝিতব্বন্ত্যত্থো, পৰেসং ৱা অৰিযপুগ্গলানং পতিট্ঠানত্তা পৰাযণং. যেন চত্তাৰো মগ্গা ওধিসো কিলেসে সৰন্তি হিংসন্তি তং ধম্মং সৰণং, অৰিযানং ৱসিতগেহত্তা ৱা সৰণং. ঈতি উপদ্দৱো পৱাসো চ তে যত্থ ন সন্তি, তং অনীতিকং, সত্তে সংসাৰং নেতীতি ‘‘নীতী’’তি লদ্ধনামায তণ্হায অভাৱতো ৱা অনীতিকং. আসৱানং অনাৰম্মণতায অনাসৱং. নিচ্চট্ঠেন ধুৱং, ধৱতি ৱা মগ্গানমাৰম্মণভাৱং গচ্ছতীতি ধুৱং, ‘‘ধু গতিথেৰিযেসূ’’তি হি কাতন্তধাতু. দট্ঠব্বসভাৱস্স নত্থিতায অনিদস্সনং. পচ্চযেহি অকতত্তা অকতং. সদা ৱিজ্জমানত্তা অপলুজ্জনসভাৱং গচ্ছতি, তেন ৱা ৱিঞ্ঞাযতীতি অপলোকিতং. ‘‘ইতং গতে চ ৱিঞ্ঞাতে’’তি হি নানত্থসঙ্গহে ৱুত্তং. লোকসভাৱেন ৱা ৱিঞ্ঞাযতীতি লোকিতং, তব্ভাৱাপগমনতো অপলোকিতং. সণ্হট্ঠেন নিপুণং, যেন ৱা চত্তাৰো মগ্গা ওধিসো কিলেসে নিস্সেসতো পুনন্তি সোধেন্তি, তং নিপুণং. ন কদাচিপি যস্স অন্তো ৱিনাসো অত্থি, তং অনন্তং. খৰন্তি ৱিনস্সন্তীতি খৰা, সঙ্খতা, তে যত্থ ন সন্তি, তং অক্খৰং, খৰসঙ্খাতানং ৱা সঙ্খতানং পটিপক্খত্তা অক্খৰং. এত্থ চ অসঙ্খতন্ত্যাদিকা গাথা ৰুচিৰা নাম.

৮. সব্বদুক্খানং খযকাৰণত্তা দুক্খক্খযো. ব্যাবাধতীতি ব্যাবাধো, সো এৱ ব্যাবাদো, দুক্খসচ্চং, তস্স ভাৱো ব্যাবজ্জং, দুক্খস্স পীড়নাদ্যত্থো, তং যত্থ নত্থি, তং অব্যাবজ্জং, অব্যাপজ্ঝন্তিপি পাঠো, তত্থ ব্যাপজ্জন্তি ৱিনস্সন্তীতি ব্যাপাদা, সঙ্খতা, তেসং ভাৱো ব্যাপজ্ঝং, সঙ্খতানং ৱিনস্সনভাৱো, তং যত্থ নত্থি, তং অব্যাপজ্ঝন্তি এৱমত্থো ৱেদিতব্বো, নিৰুত্তিনযেন চ দ্যস্স জ্ঝকাৰো. কিলেসকম্মৱিপাকৱট্টানমভাৱতো ৱিৱট্টং. নিব্ভযট্ঠেন খেমং, খযন্তি ৱা এতেন ৰাগগ্গিআদযোতি খেমং. সঙ্খাৰেহি অসম্মিস্সতায, ৱিসংযোগতায চ কেৱলং. অপৱজ্জন্তি সঙ্খাৰা এতস্মাতি অপৱগ্গো. যস্মা ৰাগো ৱিগতো, সো ৱিৰাগো. পধানভাৱং নীতং পণীতং. নত্থি এতস্মিং অধিগতে অৰিযানং চুতং চৱনন্তি অচ্চুতং. অৰিযেহি পজ্জিতব্বত্তা গন্তব্বত্তা পদং.

৯. চত্তাৰো যোগা খযন্তি এতেনাতি যোগক্খেমো. পাৰেতি সক্কোতি সংসাৰদুক্খসন্তাপং সমেতুন্তি পাৰং, ‘‘সংসাৰদুক্খসন্তাপতত্তস্সা’লং সমেতৱে’’তি হি ৱুত্তং. পগতা সংসাৰচক্কস্স অৰা এতস্মাতি ৱা পাৰং. কিলেসেহি মুচ্চনতো মুত্তি, নিকাযন্তৰিযা পন ‘‘সৰীৰেন্দ্ৰিযেহি অত্তনো মুত্তত্তা মুত্তী’’তি ৱদন্তি. কিলেসসমনতো সন্তি. ৱিসুজ্ঝন্তি সত্তা এতায ৰাগাদিমলেহীতি ৱিসুদ্ধি. সব্বসঙ্খাৰা ৱিমুচ্চনতো ৱিমুত্তি. অসঙ্খতমেৱ নিস্সত্তনিজ্জীৱট্ঠেন, সন্তিলক্খণধাৰণতো ৱা ধাতূতি অসঙ্খতধাতু. সুজ্ঝন্তি সত্তা এতায ৰাগাদিমলেহীতি সুদ্ধি. আৱুণোতি সংসাৰতো নিক্খন্তুমপ্পদানৱসেনাতি ৱুতি, তণ্হা, ততো নিক্খন্তত্তা নিব্বুতি.

১০. খীণাসৱাদিচতুক্কং অৰহন্তে. খীণা আসৱা যস্স সো খীণাসৱো. ততো উত্তৰি কৰণীযাভাৱতো নত্থি সিক্খা এতস্সাতি অসেক্খো. ৱিগতো ৰাগো যস্মাতি ৱীতৰাগো. সংসাৰচক্কস্স অৰে হতৱাতি অৰহা, ‘‘অৰহ’’ন্তিপি পাঠো.

দেৱলোকাদিপঞ্চকং সগ্গস্স নামং. দেৱানং লোকো ভৱনং দেৱলোকো. দিব্বন্ত্যত্ৰ দিৱো. অজ গতিযং, অনেকত্থত্তা ঠিতিযং, চিৰং ঠিযতে অস্মিন্তি অগ্গো, ঠানং, সোভনো অগ্গো সগ্গো, পুঞ্ঞেন ৱা সুট্ঠু অজীযতেতি সগ্গো. তযো দেৱা দিব্বন্ত্যত্ৰেতি তিদিৱো. পধানতো হি তীহি হৰিহৰব্ৰহ্মেহি ব্যপদেসো. তিদসানং দেৱানং আলযো ঠানন্তি তিদসালযো. কেচি পন ‘‘দেৱলোকাদিত্তযং সগ্গসামঞ্ঞস্স নামং, তিদিৱাদিদ্ৱযং তাৱতিংসস্সা’’তি ৱদন্তি, তং অমৰকোসাদীসু সামঞ্ঞস্মিংযেৱ দ্ৱিন্নম্পি গহণতো ন সাৰতো পচ্চেতব্বং. এত্থাপি নাক, সুৰলোক, তিপিট্ঠপ [ৱিসন্তি সুকতিনো অস্মিং ইতি পিট্ঠপং পিসোদৰাদি তিদসানং পিট্ঠপধিতি দসসদ্দলোপো (চিন্তামণিটীকা)], অৱৰোহ, ফলোদয [ফলস্স কম্মফলস্স উদযো দিট্ঠিযোগ্যট্ঠানং (তিকণ্ডটীকা)], মন্দৰ, সেৰিক, সক্কভৱন, খং, নভাদীনি দেৱলোকসামঞ্ঞানি ইধানাগতানিপি গহেতব্বানি.

১১-১২. তিদসাদিচতুদ্দসকং দেৱতাসামঞ্ঞস্স নামং. জাতীসু [জাতিজাতীসু (ক.)] ৱুত্তাসু ব্যত্তিপি ৱুচ্চতীতি ব্যত্তীনং বহুত্তা বহুৱচননিদ্দেসো. জাতিসত্তাৱিনাসসঙ্খাতা তিস্সো দসা পৰিমাণা এতেসন্তি তিদসা. এতে হি মনুস্সাদযো ৱিয বুদ্ধিৱিপৰিণামখযেহি ন যুজ্জন্তি, পঞ্চৱীসতিৱস্সুদ্দেসিযা এৱ উপ্পজ্জন্তি সন্তি ৱিনস্সন্তি চ. মৰণং মৰো, সো যেসং নত্থি, তে অমৰা. দিব্বন্তি পঞ্চকামগুণাদীহি কীড়ন্তীতি দেৱা. ৱিবুজ্ঝন্তি ন সুপন্তীতি ৱিবুধা, অতীতানাগতজাতিং ৱিবুজ্ঝন্তীতি ৱা ৱিবুধা. সুধাভোজনভুঞ্জনসীলতায সুধাসিনো. সমুদ্দুট্ঠা [অমতমথনোট্ঠা (চিন্তামণিটীকা)] সুৰা অত্থি যেসং, তে সুৰা, সুৰন্তি ৱা কীড়ন্তীতি সুৰা, সুখেন ৰমন্তীতি ৱা সুৰা. দীঘাযুকাপি সমানা যথাপৰিচ্ছেদং সম্পত্তকালে মৰন্তি সীলেনাতি মৰূ. দিৱো দেৱলোকো ওকো আসযো যেসং তে দিৱোকা. সুধাহাৰস্স পাতব্বস্সপি সম্ভৱতো অমতং পিৱন্তীতি অমতপা, অমতোসধং ৱা পিৱন্তীতি অমতপা. সগ্গে ৱসনসীলত্তা সগ্গৱাসিনো. সদা পঞ্চৱীসতিৱস্সুদ্দেসিযত্তা নিৰাকতা জৰা এতেসন্তি নিজ্জৰা. ন নিমিসন্তীতি অনিমিসা, ভমুকা নিচ্চলং কৰোন্তীত্যত্থো. দিৱে ৱসন্তীতি দিব্বা. দেৱা এৱ দেৱতা, সকত্থে দেৱসদ্দতো তাপচ্চযো, দেৱতা এৱ দেৱতানি, সকত্থে নিপচ্চযো. ‘‘অপুমে’’তি এত্থ পঠমসকত্থিকৱসেন ইত্থিলিঙ্গত্তং, দুতিযসকত্থিকৱসেন নপুংসকলিঙ্গত্তং ৱেদিতব্বং, দুতিযসকত্থিকৱসেনেৱ ৱা দ্ৱিলিঙ্গত্তং, তত্থ ইত্থিলিঙ্গপক্খে যদাদিনা নিকাৰাদেসো. অমৰকোসে পন ‘‘দেৱতানি পুমে ৱা’’তি [অমৰ ১.৯] ৱুত্তং. তস্সত্থো – দেৱতানিসদ্দো ৱিকপ্পেন পুল্লিঙ্গে, নিচ্চং নপুংসকেতি. টীকাযঞ্চ ‘‘সকত্থিকা পকতিতো লিঙ্গৱচনানি অতিৱত্তন্তীতি পুন্নপুংসকত্ত’’ন্তি [দেৱো এৱ দেৱতা, সকত্থে তা, সকত্থিকা অপি পচ্চযা পকতিতো লিঙ্গৱচনাদ্যতিৱত্তন্তে, অপীতি ইত্থিত্তং দেৱতা এৱ দেৱতং পঞ্ঞাদিত্তা অণ (চিন্তামণিটীকা)] ৱুত্তং. তত্থ সকত্থিকাতি দুতিযসকত্থিকং ৱুত্তং, পকতিতোতি পঠমসকত্থিকং. তেন ৱুত্তং ‘‘পুন্নপুংসকত্ত’’ন্তি, ইতৰথা তাপচ্চযন্তস্স নিচ্চং ইত্থিলিঙ্গতায ইত্থিলিঙ্গত্তমেৱ ৱদেয্য. সুপব্বা, সুমনা, তিদিৱেসা, আদিতেয্যা, দিৱিসদা, লেখা, অদিতিনন্দনা, আদিচ্চা, ৰিভৱো [ৱিভৱা (ক.), ৰিকাৰো দেৱমাতা সিযা ইতি তিকণ্ডে, ততো ভৱন্তীতি (চিন্তামণিটীকা)] অসোপ্পা, অমচ্চা [মৰণং মতি ইতি তি, মতিযং ভৱা মচ্চা… ন মচ্চা অমচ্চা (চিন্তামণিটীকা)], অমতাসনা, অগ্গিমুখা, হৱিভোজনা, গিৰব্বাণা, দানৱাৰযো, বিন্দাৰকা, পূজিযা, চিৰাযুকা, সগ্গিনো, নভোসদাইচ্চাদীনিপি দেৱতানং সামঞ্ঞনামানেৱ.

১৩. সিদ্ধাদযো ইমে দেৱযোনিযো দেৱপ্পভৱা দেৱৱংসা এতেসমুপ্পত্তিযং দেৱানমেৱ আদিকাৰণত্তা. অণিমাদিগুণোপেতত্তা সিজ্ঝন্তি এতস্স যথিচ্ছিতা অত্থাতি সিদ্ধো. যস্স ভাসায ব্ৰূহতি কথা, সো ভূতো, পিসাচপ্পভেদো অধোমুখাদি. ৱচনত্থো পন ভৱন্তি ব্ৰূহন্তি কথা এতস্মাতি ভূতোতি. গন্ধং অব্বতি পৰিভুঞ্জতীতি গন্ধব্বো, দেৱগাযনা ‘‘হাহা হূহূ’’ পভুতযো [অমৰ ১.৫৫]. নিধযো গুয্হতীতি গুয্হকো, সঞ্ঞাযং কো, মণিভদ্ৰাদিকো কুৱেৰানুচৰো. যক্খ পূজাযং, যক্খীযতে পূজীযতেতি যক্খো, কুৱেৰাদিকো. ৰক্খন্তি অত্তানং এতস্মাতি ৰক্খসো, ৱিভীসণাদি. কুম্ভপ্পমাণণ্ডতায কুম্ভণ্ডো. পিসিতং মংসং অসতি ভক্খতীতি পিসাচো, সকুনি সকুন্তিআদিকো কুৱেৰানুচৰো, যদাদিনা পিসিতস্স পিভাৱো, অসস্স চ সাচাদেসভাৱো [পাণিনি ৬.৩.১০৯; মোগ্গল্লানপঞ্চিকা ১.৪৭]. আদিসদ্দেন ৱিজ্জাধৰ, অপসৰ, কিন্নৰে চ সঙ্গণ্হাতি. ৱিজ্জং গুড়িকাঞ্জনমন্তাদিকং ধৰতীতি ৱিজ্জাধৰো. অপসাৰযন্তি খলযন্তীতি অপসৰা, উব্বস্যাদিকা সুৰৱেসিযো [অমৰ ১.৫৫], অপসৰসদ্দস্স জাতিযং সযং বহুত্তং, ব্যত্তিযন্তু তদৱযৱং ৱা সযং, তথা চ বহুত্তংৱ. ৱনাদিসদ্দো কদাচি জাতিযং পযুজ্জতে, কদাচি ব্যত্তিযং. তত্ৰ যদা জাতিযং, তদা ব্যত্তিগতং সঙ্খ্যমাদায পৱত্ততি. যদা ব্যত্তিযং পযুজ্জতে, তদা তংব্যত্তাৱযৱানং পাণিপাদাদীনং বহুত্তসঙ্খ্যমাদায পৱত্ততি. ৱনসদ্দো তু জাতিগতেকসঙ্খ্যাৱিসিট্ঠদব্বাভিধানতো ধৱাদিব্যত্তিগতজাত্যাভিধানতো ৱা একৱচনন্তি অপসৰসদ্দো ৱামনাদিমতেন ইত্থিযং বহুৱচনে চ, তদঞ্ঞেসং পন মতেন পুমিত্থিযং ৱচনদ্ৱযে চ দট্ঠব্বো. অস্সমুখনৰসৰীৰত্তা কুচ্ছিতো নৰো, কিঞ্চি ৱা নৰো, নৰসদিসত্তা ৱা কিন্নৰো. এতা দেৱযোনিযো. গণদেৱতা পন –

‘‘আদিচ্চা ৱিসু ৱসৱো, তুসিতা’ভস্সৰা’নিলা;

মহাৰাজিকা সাধ্যা চ, ৰুদ্দা চ গণদেৱতা’’তি [অমৰ ১.১০].

অমৰকোসে কথিতা.

তত্ৰাদিচ্চা দ্ৱাদসকা, ৱিসুদেৱা দস ঠিতা;

ৱসৱো অট্ঠসঙ্খ্যাতা, ছত্তিংস তুসিতা মতা.

আভস্সৰা চতুসট্ঠি, ৱাতা পণ্ণাসেকূনকা;

মহাৰাজিকনামাযো, দ্ৱিসতং ৱীসতাধিকা.

সাধ্যা দ্ৱাদস ৱিখ্যাতা, ৰুদ্দা চেকাদস ঠিতা;

সমযন্তৰতো এতা, ৱিঞ্ঞেয্যা গণদেৱতা.

১৪. পুব্বদেৱাদিচতুক্কং অসুৰে. পুব্বং দেৱা পুব্বদেৱা, দুতিযাসমাসো, পুব্বে ৱা দেৱা পুব্বদেৱা, পুব্বে হ্যেতে দেৱপুৰে ঠিতা, অনন্তৰং সক্কাদীহি ততো চালিতা. সুৰানং ৰিপূ সত্তৱো সুৰৰিপূ. সুৰানং পটিপক্খভাৱতো অসুৰা, দেৱা ৱিয ন সুৰন্তি ন কীড়ন্তীতি ৱা অসুৰা, সমুদ্দুট্ঠা ৱা সুৰা দেৱেহি অভ্যুপগতা, নাসুৰেহীতি নত্থি সুৰা এতেসন্তি অসুৰাতি নিকাযন্তৰিযা. দনুনামায মাতুযা অপচ্চং দানৱা. দনু নাম তেৰসসু ৰক্খসদুহিতীসু একিস্সা দুহিতু নামং. এতে পুব্বদেৱাদযো সদা পুমে পুল্লিঙ্গে ৱত্তন্তি. দেচ্চা, দেতেয্যা, দনুজা, ইন্দাৰী, সুৰদিসা, সুক্কসিস্সা, দিতিসুতা, পুব্বজাইচ্চাদীনিপি অসুৰস্স সামঞ্ঞনামানি.

তব্বিসেসা অসুৰপ্পভেদা. সুৰেহি সদ্ধিং সঙ্গামত্থং অত্তনো বলকাযানং পহাৰং আযুধং দদাতীতি পহাৰদো, সো এৱ পহাৰাদো. সং পসত্থো ৱৰো জামাতা যস্স সো সম্বৰো, তস্স হি সক্কো জামাতা [সং. নি. অট্ঠ. ১.১.২৫৬], পুঞ্ঞাহৰীসু ৱা ইন্দ্ৰিযানি সংৱুণোতীতি সম্বৰো. বলমেতস্সত্থীতি বলী, অতিসযবলকাযত্তা ৱা বলী, সো এৱ বলি, ‘‘বলিআদযো’’তি ইমিনা সমাসেপি সন্ধি নত্থীতি দীপেতি. আদিনা মচ্ছসকুণাদিকেপি কুঞ্চাদিকেপি অসুৰভেদে সঙ্গণ্হাতি.

১৫. পিতামহাদ্যট্ঠকং ব্ৰহ্মনি. পিতূনং পজাপতীনং লোকপিতূনম্পি পিতা পিতামহো, আমহপচ্চযো [মোগ্গল্লান ৪.৩৮]. সব্বলোকানং পিতুট্ঠানিযত্তা পিতা, সব্বলোকং ৱা পাতি ৰক্খতীতি পিতা, ৰিতুপচ্চযো. মহন্তসৰীৰতায ব্ৰহ্মা, ব্ৰহ ৱুড্ঢিযং মপচ্চযো. লোকানং ঈসো ইন্দো লোকেসো. কমলসম্ভৱত্তা কমলং, পদ্মং. তং আসনমুপ্পত্তিট্ঠানমস্স কমলাসনো. হিৰঞ্ঞং সুৱণ্ণমযং অণ্ডং হিৰঞ্ঞং, তস্স গব্ভো ভূণো [গুণো (ক.)] হিৰঞ্ঞগব্ভো. ঝানাদিগুণেহি সুৰানং জেট্ঠত্তা সুৰজেট্ঠো. পজানং সত্তানং পতি সামিভূতো পজাপতি, পজং পালেতীতি ৱা পজাপতি. অত্তভূ, পৰমেট্ঠি, সযম্ভূ, চতুৰাননো, ধাতা, কমলযোনি, দুহিণো, ৱিৰিঞ্চি, সজিতা, ৱেধা, ৱিধাতা, ৱিধি, হংসৰথো, ৱিৰিঞ্চো, পপিতামহো ইচ্চাদযোপি ব্ৰহ্মনামানি.

১৬-১৭. ৱাসুদেৱাদিপঞ্চকং কণ্হে. ৱসুদেৱস্স অপচ্চং ৱাসুদেৱো. মচ্চানং জীৱিতং হৰতি সীলেনাতি হৰি. কণ্হগুণযোগতো কণ্হো. কেসিং নাম অসুৰং হতৱাতি কেসৱো, ঈকাৰস্স অকাৰো, হনস্স চ ৱো. ৱুত্তঞ্চ –

‘‘যস্মা তযা হতো কেসী,

তস্মা মে সাসনং সুণ;

কেসৱো নাম নামেন,

সেয্যো লোকে ভৱিস্সসী’’তি [চিন্তামণিটীকাযম্পি].

চক্কং পাণিম্হি অস্স চক্কপাণি. ৱিসণু [পিণ্হু (ক.)], নাৰাযনো, ৱেকুণ্ঠো, দামোদৰো, মাধৱো, সম্ভূ, দেচ্চাৰি, পুণ্ডৰীকক্খো, গোৱিন্দো, গৰুড়দ্ধজো, পীতম্বৰো, অচ্চুতো, মঙ্গলো, সিঙ্গী, জনাদ্দনো, উপেন্দো, ইন্দাৱৰজো, চতুভুজো, পদ্মনাভো, মধুৰিপু, তিৱিক্কমো, দেৱকীনন্দনো, সোৰী, সিৰীপতি, পুৰিসোত্তমো, ৱনমালী, বলিধংসী, কংসাৰাতি, অধোক্খজো, সব্বম্ভৰো, কেটভজি [কেটভং জিতৱা (চিন্তামণিটীকা)], ৱিধু, সসবিন্দু, সিৰীকৰো, সিৰীৱৰাহো, অজিতো, পৰপুৰিসো, সিৰীগব্ভো, ছবিন্দু, অনন্তো, নৰকজি, কেসৰো, জাতিকীলো, নৰসীহো, পুৰাণপুৰিসো, নলিনেসযো, ৱাসু, নৰাযনো, পুনব্বসু, সব্বৰূপো, ধৰণীধৰো, ৱামনো, একসিঙ্গো, সোমগব্ভো, আদিদেৱো, আদিৱৰাহো, সুৱণ্ণবিন্দু, সদাযোগী, সনাতনো, ৰাহুমুদ্ধভিদো, কাড়নেমি, পণ্ডৱো, ৱড্ঢমানো, সতানন্দো, পজানাথো, সুযামুনোইচ্চাদীনি ৱিসণুনামানি. অস্স পন পিতু নামানি ৱসুদেৱো, আনকদুন্দুভি [অমৰ ১.২৩] ইচ্চাদীনি. ৰথৱাহো পনস্স দাৰুকো নাম [তিকণ্ডসেস ১.১.৩৪]. মন্তী পন পৱনব্যাধি নাম [মন্তী পৱনব্যামি উদ্ধৱো (তিতণ্ডসেস ১.১.৩৫) পৱনব্যাধি… উদ্ধৱো ইতি দ্ৱে পিণ্হুস্স মন্তিনো (কট্টীকা)].

মহিস্সৰাদিছক্কং হৰে. মহন্তো ইস্সৰো ৱিভূতি এতস্সাতি মহিস্সৰো. গুণাৱত্থাৰহিতো সম্পতি পৰমানন্দৰূপত্তা নিব্বিকাৰো সমতি ভৱতীতি সিৱো, নিৰুত্তিনযেন অকাৰস্স ইত্তং, মস্স ৱো চ. এৱং সব্বত্থ যদাদিনা ৱা নিৰুত্তিনযেন ৱা সদ্দসিদ্ধি ৱেদিতব্বাতি. সূলপাণিত্তা সূলী. ইট্ঠে পভৱতীতি ইস্সৰো, ইস্সতি অভিভৱতীতি ৱা ইস্সৰো. পসূনং পমথানং পতি পসুপতি. ‘‘পসু মিগাদো ছগলে, পমথেপি পসু পুমে’’তি ৰুদ্দো [ৰভসো (ক.)]. ( ) [(গুণে) (ক.)] ৱিসিট্ঠতমোগুণত্তা সব্বং হৰতীতি হৰো. ৱুত্তোতি ক্ৰিযাপদং. সম্ভু, ঈসো, সব্বো, ঈসানো, সঙ্কৰো, চন্দসেখৰো, ভূতেসো, খণ্ডপৰসু, গিৰীসো, মচ্চুঞ্জযো, পিনাকী, পমথাধিপো, উগ্গো, কপদ্দি, সিৰীকণ্ঠো, কাড়কণ্ঠো, কপালভৰো, ৱামদেৱো, মহাদেৱো, ৱিৰূপক্খো, তিলোচনো, সব্বঞ্ঞূ, নীললোহিতো, মাৰহৰো, ভগ্গো, ত্যম্বকো, তিপুৰন্তকো, গঙ্গাধৰো, অন্ধকৰিপু, ব্যোমকেসো, ভৱো, ভীমো, ৰুদ্দো, উমাপতি, ভগালী, কপিসঞ্জনো, হীৰো, পঞ্চাননো, খকুন্তলো, গোপালকো, পিঙ্গক্খো [ৱিভঙ্গো (ক.)], কূটকৰো, চন্দাপীড়ো, মহানটো, সমীৰো, হো, নন্দিৱড্ঢনো, গুড়াকেসো [মিগূহো (ক.)], মিহিৰাণো, মেঘৱাহনো, সুপ্পতাপো [সুপ্পসাদো (ক.)], উ, থাণু [উপাণ্ডো (ক.)], সিপিৱিট্ঠো, কীলো, ধম্মৱাহনোইচ্চাদীনিপি হৰনামানি.

কুমাৰাদিত্তযং হৰস্স পুত্তে. কুমাৰ কীড়াযং, কুমাৰেতি কীড়তীতি কুমাৰো, সোড়সৱস্সিকো, অযঞ্চ সোড়সৱস্সিকো. ‘‘বালো চ সোড়স ভৱে’’তি হি ৱুত্তং. খণ্ডতি দানৱবলন্তি খন্দো, ণ্ডস্স ন্দো. সত্তিংপহৰণৱিসেসং ধৰতীতি সত্তিধৰো, পভাৱুস্সাহমন্তসঙ্খাতং ৱা সত্তিত্তযং ধৰতীতি সত্তিধৰো. অমৰকোসে পন –

‘‘কত্তিকেয্যো মহাসেনো,

সৰজাতো ছড়াননো;

পব্বতীনন্দনো খন্দো,

সেনানী অগ্গিভূ গুহো.

বাহুলেয্যো তাৰকজি,

ৱিসাখো সিখিৱাহনো;

ছমাতুৰো সত্তিধৰো,

কুমাৰো কোঞ্চদাৰণো’’তি [অমৰ ১.৪১-২] ৱুত্তং.

১৮-২১. সক্কাদীনি ৱীসতি সক্কস্স নামানি. অসুৰে জেতুং সক্কুণাতীতি সক্কো. পুৰে, পুৰং ৱা দদাতীতি পুৰিন্দদো. দেৱানং ৰাজা দেৱৰাজা. ৱজিৰং পাণিম্হি অস্স ৱজিৰপাণি. সুজায অসুৰকঞ্ঞায পতি সুজম্পতি. বহূনং দেৱমনুস্সানং চিন্তিতত্থস্স দস্সনসমত্থতায সহস্সক্খো. মহতং দেৱানং ইন্দো ৰাজা মহিন্দো, দেৱেহি মহিতব্বো ৱা ইন্দো ৰাজা মহিন্দো, মহন্তো চ সো ইন্দো চাতি ৱা মহিন্দো. ৱজিৰং আৱুধং যস্স ৱজিৰাৱুধো, ‘‘ৱজিৰাযুধো’’তিপি পাঠো. ৱসূনি ৰতনানি সন্ত্যস্সেতি ৱাসৱো. দসসতানি নযনানি যস্স সো দসসতনযনো. দ্ৱিন্নং দেৱলোকানং অধিপতিভূতত্তা তিদিৱাধিভূ. সুৰানং নাথো সুৰনাথো. ৱজিৰং হত্থে যস্স সো ৱজিৰহত্থো. ভূতানং সত্তানং পতি ভূতপতি. মহিতব্বত্তা মঘৱা. মহ পূজাযং, হস্স ঘৱো. কোসসঙ্খাতানি ধনানি সন্তি যস্স, সো কোসিযো, ‘‘কোসিযগোত্ততায কোসিযো’’তি চ ৱদন্তি. ইন্দতি পৰমিস্সৰিযেন যুজ্জতেতি ইন্দো. ৱত্ৰং নাম অসুৰং অভিভৱতীতি ৱত্ৰভূ. পাকো নামৱত্ৰাসুৰস্স ভাতা, তস্স সাসনতো নিগ্গহতো পাকসাসনো. ৱিডং ব্যাপকং ওজো এতস্স ৱিডোজো. সুনাসীৰো, পুৰন্দৰো, লেখাসভো [লেখনং দেৱানং উসতো উত্তমো (চিন্তামণিটীকা)], দিৱপতি, সুৰপতি, বলাৰাতি, সচীপতি, জম্ভভেদী, হৰিহযো, নমুচিসূদনো, সংকন্দনো, মেঘৱাহনো, আখণ্ডলো [আখণ্ডযতি পৰবলং উসাদিত্তা কলচ (চিন্তামণিটীকা)], কোসিকো, সুৰগামণী, নাকনাথো, হৰী ইচ্চাদীনিপি সক্কস্স নামানি.

অস্স সক্কস্স ভৰিযা সুজাতা নাম. সুখেন জাতা, সুন্দৰা ৱা জাতি যস্সা সা সুজাতা. পুলোমজা, সচী, ইন্দানী ইচ্চাদীনিপি সক্কভৰিযায নামানি.

অস্স সক্কস্স পুৰং মসক্কসাৰাদযো তযো ভৱে. মো চ সক্কো চ মসক্কা, তে সৰন্তি গচ্ছন্তি এত্থ কীড়াৱসেনাতি মসক্কসাৰা, মহিস্সৰাদীনং পৰিসানং, সক্কস্স চ কীড়ানুভৱনট্ঠানন্ত্যত্থোতি চিন্তামণিথুতিটীকাযং ৱুত্তং. সঙ্গহটীকাযং পন ‘‘মসক্কন্তি ৱা ৱসোকন্তি ৱা অসুৰপুৰস্স নামং, ইদং পন তেসং উত্তমত্তা মসক্কসাৰো, ৱসোকসাৰোতি চ ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. অমৰা এতিস্সং সন্তি অমৰৱতী, সা এৱ অমৰাৱতী, ৰস্সস্স দীঘতা [পাণিনী ৬.৩.১১৯].

অস্স সক্কস্স পাসাদো ৱেজযন্তো নাম. ৱেজযন্তী পটাকা পসত্থা, ভূতা ৱা অস্স অত্থীতি ৱেজযন্তো.

অস্স সক্কস্স সভা সুধম্মা মতা. সোভনো ধম্মো অস্সাতি সুধম্মা, দেৱমণ্ডপো.

২২. তস্স সক্কস্স ৰথো ৱেজযন্তো নাম. ৱেজযন্তীনামায পটাকায যোগতো ৱেজযন্তো. তস্স সক্কস্স সাৰথি সূতো মাতলিনাম. মতলস্স [মাতলায (ক.)] অপচ্চং মাতলি, তস্স সক্কস্স গজো এৰাৱণো নাম, ইৰাৱণো সমুদ্দো, তত্ৰজাতো এৰাৱণো [ইৰাৱতি সমুদ্দে জাতো (এৰাৱতো), সেসে অণ… পিসোদৰাদিত্তা ণত্তে এৰাৱণো (চিন্তামণিটীকা)]. তস্স সক্কস্স সিলাসনং পণ্ডুকম্বলো নাম. পণ্ডুৱণ্ণকম্বলসদিসত্তা পণ্ডুকম্বলো. সিলা পাসাণো এৱ আসনং সিলাসনং.

২৩. তস্স সক্কস্স পুত্তা সুৱীৰ, জযন্তইচ্চাদযো. অতিসযেন সূৰত্তা সুৱীৰো. অসুৰে জযতীতি জযন্তো. তস্স সক্কস্স পোক্খৰণী নন্দা নাম ভৱে. নন্দীযতীতি নন্দা. পোক্খৰং ৱুচ্চতি পদুমং, সলিলঞ্চ, তেহি সত্তানং মনং অত্তানং নযতীতি পোক্খৰণী, পোক্খৰেন ৱা সুন্দৰেন অণ্ণেন জলেন সহিতত্তা পোক্খৰণ্ণী, সা এৱ পোক্খৰণী. তস্স সক্কস্স ৱনানি উয্যানানি নন্দনাদীনি চত্তাৰি. নন্দযতীতি নন্দনং. নানাদিব্বৰুক্খেহি মিস্সকত্তা মিস্সকং. নানালতাহি ৱল্লীহি চিত্তত্তা চিত্তলতা, নানাৱিৰাগৱণ্ণৱিচিত্তায ৱা লতায সমন্নাগতত্তা চিত্তলতা, দেৱতানং ৱা চিত্তাসা এত্থ অত্থীতি চিত্তা, আসাৱতী নাম লতা, সা যস্স অত্থি, তং চিত্তলতা. দেৱতানং ৱা চিত্তং লন্তি গণ্হন্তীতি চিত্তলা, দিব্বৰুক্খা, তেসং সমূহো চিত্তলতা, ইত্থিলিঙ্গেন তস্স ৱনস্স নামং, যথা ‘‘খুদ্দসিক্খা’’তি. ফাৰুসকানি যত্থ সন্তি, তং ফাৰুসকং.

২৪. অসন্যাদিত্তযং তস্স সক্কস্স আযুধং. অস্সতে ভুজ্জতে লোকধাতুকমনেনাযুধেনাতি অসনি, অযং অসনিসদ্দো দ্ৱীসু পুমিত্থিলিঙ্গেসু ৱত্ততি. কুলিম্হি সক্কস্স হত্থে সেতি তিট্ঠতীতি কুলিসং, কুলি হত্থো ভুজাদলোতি হি তিকণ্ডসেসো [তিকণ্ডসেস ২.৬.২৬]. কুযং ৱা পথৱিযং লিসতি তনু ভৱতীতি কুলিসং. ৱজ গতিযং, ৱজতেৱ ন পটিহঞ্ঞতে যস্স গমনং কেনচীতি ৱজিৰং, ইৰপচ্চযো. ৱজিৰসহচৰণতো কুলিসসদ্দোপি পুন্নপুংসকে. ভিদুৰং, পৱি, সতকোটি, সুৰু, সম্বো, দম্ভোলিইচ্চাদীনিপি ৱজিৰস্স নামানি. তত্ৰ ভিদুৰং পুন্নপুংসকে, পৱিআদযো পুমে.

ৰম্ভা চ অলম্বুসা চ ইচ্চাদিকা দেৱিত্থিযো অচ্ছৰাযো নামাতি ৱুত্তা. অচ্ছৰাৱিসেসা হি এতা. অচ্ছো নিম্মলৱণ্ণো এতাসমত্থীতি অচ্ছৰাযো. ‘‘অপসৰা’’তিপি এতাসমেৱ সামঞ্ঞসঞ্ঞা. দেৱপুত্তানং ৰতিং ভাৱেন্তি ৱড্ঢেন্তীতি ৰম্ভা, ৰং কামগ্গিং ভন্তি দীপযন্তি জালেন্তীতি ৱা ৰম্ভা, নিগ্গহীতাগমো. কামৰতিৱসেন দেৱপুত্তে অত্তনি ৱসাপেতুং অলং সমত্থাতি অলম্বুসা, অস্সুকাৰো. দেৱানং দেৱপুত্তানং, দেৱীভূতা ৱা ইত্থিযো দেৱিত্থিযো.

‘‘পঞ্চসিখো, হাহা, হূহূ’’ইচ্চাদযো গন্ধব্বা নাম. পঞ্চ সিখা চূড়া যস্স সো পঞ্চসিখো. ‘‘হা’’তি অনন্দিতং ধনিং [নিন্দিভদ্ধনিং (চিন্তামণিটীকা)] জহতীতি হাহা. ‘‘হূ’’তি গীতৱিসেসসদ্দং হূযতেতি হূহূ. গন্ধং অব্বন্তি ভুঞ্জন্তীতি গন্ধব্বা, গাযনং ৱা ধম্মো এতেসং গন্ধব্বা, ম্মস্স ব্বো.

২৫. ৱিমানাদিদ্ৱযং ৱিমানে. দেৱানমাকাসে গমনং যেন তং ৱিমানং, ৱিগতং [ৱিনা (ক.)] মানং উপমানমস্স ৱিমানং. ৱিহে আকাসে গচ্ছতীতি ব্যম্হং, হকাৰতো পুব্বে অমপচ্চযো. এত্থ চ ৱিমানব্যম্হসদ্দা দ্ৱেপি অনিত্থিযং পুন্নপুংসকে ৱত্তন্তি.

পীযুসাদিত্তযং অমতে. পীযতেতি পীযুসং, ‘‘অমতপা’’তি হি ৱুত্তং, উসপচ্চযো [উণাদি ৪.৭৬ ণ্ৱাদি ২১৫ সুত্তেসু পন ‘‘পীযূস’’মিতি দিস্সতি]. ‘‘পেযুসো’’তিপি নামমস্স. ন মতং মৰণমনেন অমতং. সুখেন ধযন্তি পিৱন্তি তং ইতি সুধা. এত্থ চ অমতসদ্দো যঞ্ঞসেসপীযুসসলিলঘতাদীসু নপুংসকে, ধন্ৱন্তৰিদেৱাদীসু পুল্লিঙ্গে, গড়োঝাভযামলক্যাদীসু ইত্থিলিঙ্গেতি তীসু ৱত্ততি [অমতং যঞ্ঞসেসে চ, পীযূসে সলিলে ঘতে অযাচিতে চ মোক্খে চ, না ধন্ৱন্তৰিদেৱসু অমতা মাগধীপথ্যা গুড়ুচ্যামলকীসু চ (মেদিনীকোস ১৬ ৭৭-৮)], তংসহচৰণতো পীযুসসদ্দোপি তীসু লিঙ্গেসু. সুধাসদ্দো পন অমতনুহীলেপাদীসুপি নিচ্চমিত্থিলিঙ্গোৱ [সুধা লেপো’মতং নুহী (অমৰ ২৩.১০১)].

সিনেৰুআদিপঞ্চকং পব্বতৰাজে. সিনা সোচেয্যে, সিনাতি সোচেতি দেৱেতি সিনেৰু, এৰুপচ্চযো. মী হিংসাযং, মিনাতি হিংসতি সব্বে পব্বতে অত্তনো উচ্চতৰট্ঠেনাতি মেৰু, ৰুপচ্চযো. তিদিৱানং দ্ৱিন্নং দেৱলোকানং আধাৰো পতিট্ঠাতি তিদিৱাধাৰো. দেৱে নযতীতি নেৰু. সুমেৰূতি উপসগ্গেন নামং ৱড্ঢিতং. হেমদ্দি, ৰতনসানু, সুৰালযাদীনিপি পব্বতৰাজস্স নামানি.

২৬. যুগন্ধৰাদীনি সিনেৰুস্স পৰিৱাৰভূতানং সত্তন্নং পৰিভণ্ডপব্বতানং নামানি. চন্দসূৰিযসঙ্খাতং যুগং ধাৰেতি তদুব্বেধমগ্গচাৰিত্তাতি যুগন্ধৰো. ঈসং মহিস্সৰং ধাৰেতি তস্স নিৱাসট্ঠানত্তাতি ঈসধৰো. কৰৱীৰা অস্সমাৰকা বহৱো এত্থ সন্তীতি কৰৱীৰো, কে ৱা মযূৰা ৰৱন্তি এত্থাতি কৰৱীৰো, ‘‘কৰৱীকো’’তিপি পাঠো, ইধাপি পচ্ছিমোযেৱত্থো, কৰৱীকসকুণা ৱা বহৱো এত্থ সন্তীতি কৰৱীকো. সুদস্সনা ওসধিৱিসেসা বহুকা এত্থ সন্তীতি সুদস্সনো, সুখেন পস্সিতব্বত্তা ৱা সুদস্সনো, সুন্দৰং ৱা দস্সনং এত্থাতি সুদস্সনো. পঞ্চন্নং পব্বতচক্কানং নেমিসদিসং কত্ৱা অত্তানং ধাৰেতীতি নেমিন্ধৰো, নেমিভাৱেন ৱা ধাৰেতব্বো উপলক্খেতব্বোতি নেমিন্ধৰো, নেমিংৱা ৰথদ্দুমং ধাৰেতি যেভুয্যেনাতি নেমিন্ধৰো. ৱিনতা নাম সুপণ্ণমাতা, তস্সা নিৱাসট্ঠানত্তা ৱিনতকোতি চিন্তামণিটীকা. ৱিত্থিণ্ণা ৱা নতা নদিযো এত্থাতি ৱিনতকো. অস্সকণ্ণা সজ্জদুমা বহৱো এত্থ সন্তীতি অস্সকণ্ণো, অস্সকণ্ণসদিসকূটত্তা ৱা অস্সকণ্ণো. কুলাচলাতি এতে সিনেৰুআদযো অট্ঠ পব্বতা অচলসঙ্খাতানং পব্বতানং কুলানি যোনিযো পভৱা, এতে চ সিনেৰুআদযো অনুপুব্বসমুগ্গতা, সব্ববাহিৰো চেত্থ অস্সকণ্ণো. নিমিজাতকে পন –

‘‘সুদস্সনো কৰৱীকো, ঈসধৰো যুগন্ধৰো;

নেমিন্ধৰো ৱিনতকো, অস্সকণ্ণো গিৰি ব্ৰহা’’তি [জা. ২.২২.৫৬৮].

ৱত্ৱা সিনেৰুং পৰিক্খিপিত্ৱা অস্সকণ্ণো নাম পব্বতো পতিট্ঠিতো, তং পৰিক্খিপিত্ৱা ৱিনতকো নাম পব্বতোতি এৱমঞ্ঞোযেৱানুক্কমো কথিতো. কিঞ্চাপি কথিতো, নামভেদমত্তকতোযেৱ পনেত্থ ভেদো, নাত্থভেদকতোতি দট্ঠব্বং.

২৭. আকাসৱাহীগঙ্গাযং মেৰুসিঙ্গোব্ভৱাযং মন্দাকিন্যাদিনামত্তযং. মন্দং অকিতুং সীলমস্সাতি মন্দাকিনী. আকাসে সন্দমানা গঙ্গা আকাসগঙ্গা. সুৰানং দেৱানং নদী সুৰনদী. সুৰদীঘিকাতিপি এতিস্সা নামং.

২৮. কোৱিড়াৰাদিত্তযং ‘‘ফলহৰো’’তিখ্যাতে পাৰিচ্ছত্তকে. কুং পথৱিং ৱিদাৰযতি মূলেনাতি কোৱিড়াৰো,দস্স ড়ো. পৰি সমন্ততো ছত্তং ৱিয তিট্ঠতীতি পাৰিচ্ছত্তকো. পাৰিনো সমুদ্দস্স জাতো অপচ্চং পাৰিজাতকো, সকত্থে কো. পাৰিভদ্দো, নিম্বতৰু, মন্দাৰোইচ্চাদীনিপি পাৰিচ্ছত্তকস্স নামানি.

কপ্পৰুক্খো চ সন্তানো চ আদিনা মন্দাৰো পাৰিজাতকো চ হৰিচন্দনঞ্চ এতে পঞ্চ দেৱদ্দুমা [অমৰ ১.৫৩] দেৱতৰৱো দেৱভূমীস্ৱেৱ সম্ভৱতো. কপ্পো সঙ্কপ্পিতো অত্থো, তস্স ৰুক্খো জঞ্ঞজনকভাৱেন সম্বন্ধো, কপ্পং ৱা ঠিতো ৰুক্খো কপ্পৰুক্খো. তননং তানো, ভাৱে ণো. গন্ধস্স সম্মা তানো অস্সেতি সন্তানো, সিৰীসৰুক্খো. মন্দন্তে মোদন্তে দেৱা অনেনাতি মন্দাৰো, আৰপচ্চযো. হৰিমিন্দং চদযতি সুখযতীতি হৰিচন্দনং. এতে পঞ্চ দেৱতৰৱো অমৰকোসনযেন ৱুত্তা, সোগতনযেন পন সত্ত দেৱতৰৱো. ৱুত্তঞ্চ –

‘‘পাটলী সিম্বলী জম্বূ, দেৱানং পাৰিছত্তকো;

কদম্বো কপ্পৰুক্খো চ, সিৰীসেন ভৱতি সত্তম’’ন্তি [ধ. স. অট্ঠ. ৫৮৪; সাৰত্থ. টী. ১.১ৱেৰঞ্জকণ্ডৱণ্ণনা].

তত্থ পাটলীতি চিত্ৰপাটলী, সা অসুৰলোকে তিট্ঠতি. তথা সিম্বলী গৰুড়েসু, জম্বূ জম্বুদীপে, পাৰিচ্ছত্তকো তাৱতিংসে, কদম্বো অপৰগোযানে. কপ্পৰুক্খো উত্তৰকুৰূসু, সিৰীসো পুব্বৱিদেহেতি. এতে সত্ত দেৱানমেৱ পতিট্ঠানভূমীসু সম্ভৱতো দেৱতৰৱোত্ৱেৱ ৱুচ্চন্তি.

সগ্গৱণ্ণনা সমত্তা.

২৯. পুব্বপচ্ছিমউত্তৰা দিসা যথাক্কমং পাচী পতীচী উদীচী নাম ভৱন্তি. পঠমং পাতো অন্চতি ৰৱি যস্সং সা পাচী, নকাৰলোপো. পচ্ছা দিৱাৱসানে অন্চতি ৰৱি যস্সং সা পতীচী. উদ্ধং অন্চতি ৰৱি যস্সং সা উদীচী, যস্সং ৱা সীতৱিযোগং দত্ৱা অন্চতি সা উদীচী, ৱিযোগত্থৱাচকো হেত্থ উকাৰো, দসদ্দো দানত্থো. অথ ৱা পন্চতি পুব্বভাৱমাপজ্জতেতি পাচী. পতিন্চতি পচ্ছাভাৱমাপজ্জতেতি পতীচী. উদঞ্চতি সীতৱিযোগদানত্তমাপজ্জতেতি উদীচী. এত্থ চ উদীচীসহচৰণতো পতীচী ইত্থিযং, পতীচীসহচৰণতো পাচী ইত্থিযং ৱত্ততীতি দট্ঠব্বং. এৱং তংতংসহচৰণভাৱেন তস্স তস্স তংতংলিঙ্গত্তমুপনেয্যুং. পুব্বপচ্ছিমউত্তৰাতি সব্বনামস্স ৱুত্তমত্তে পুম্ভাৱো.

দক্খিণাদিদ্ৱযং দক্খিণদিসাযং. মজ্ঝে অপাযং অঞ্চতি যস্সং ৰৱি, সা অপাচী. মজ্ঝত্থোযং অপসদ্দো, যথা ‘‘অপদিস’’ন্তি, ‘‘অৱাচী’’তিপি পাঠো, অৱপুব্বো অঞ্চ অধোমুখীভাৱে. অৱঞ্চতি অধোমুখী ভৱতি যস্সং ৰৱি, সা অৱাচী. উণ্হাদিকে ৱা তব্বিযোগে কৰোন্তো যস্সং ৰৱি অঞ্চতি, সা অৱাচী. ৱিদিসাদিদ্ৱযং দিসামজ্ঝে. দিসাহি ৱিনিগ্গতা ৱিদিসা. দিসানমনুৰূপা, অনুৱত্তকা ৱা দিসা অনুদিসা. অপদিসন্তিপি ৱিদিসায নামং [নপুংসকাব্যযং ত্ৱ’পদিসং (অমৰ ৩.৬)].

৩০. এৰাৱতাদযো অট্ঠ গজা পুব্বাদীনং দিসানং ৰক্খণতো দিসাগজা নাম, পুণ্ডৰীকং নাম সিতম্বোজং, তংসদিসৱণ্ণতায পুণ্ডৰীকো. ৰস্সসৰীৰতায ৱামনো. কুযং পথৱিযং মোদতে কুমুদো. অঞ্জনৱণ্ণতায অঞ্জনো. পুপ্ফা পকাসমানা দন্তা অস্স পুপ্ফদন্তো. সব্বভূমিযং চৰতীতি সব্বভুম্মো, সব্বভুম্মো ৱা চক্কৱত্তী তস্সানুৰূপত্তা সব্বভুম্মো. সোভনদন্তাৱযৱত্তা সুপ্পতীকো [সোভনা পতীকা অৱযৱা’স্স সুপ্পতীকো (ক.)]. ‘‘সুপ্পতীকো সোভনঙ্গে, ভৱে ঈসানদিসাগজে’’তি হি নানত্থসঙ্গহে ৱুত্তং. এৰাৱতাদীনং দিসানং সম্বন্ধকথনং পাচীৱাৰণাদিনামসূচনত্থং, এসং কৰেণুযো পন –

অব্ভমু কপিলা চেৱ, পিঙ্গলা নুপমা মতা;

তম্বকণ্ণী সুভদন্তী, অঙ্গনা অঞ্জনাৱতী [অমৰ ৩.৫].

৩১. ধতৰট্ঠাদিদ্ৱযং পুব্বদিসাধিপতিদেৱে. ধাৰিতং ৰট্ঠমনেনাতি ধতৰট্ঠো, ৰস্স তো. পঞ্চসিখাদীনং গন্ধব্বানং অধিপো নাযকো গন্ধব্বাধিপো. কুম্ভণ্ডসাম্যাদিদ্ৱযং দক্খিণদিসাধিপতিদেৱে. কুম্ভণ্ডানং সামি নাযকো কুম্ভণ্ডসামি. ৱিৰুহন্তি ৱুড্ঢিং ৱিৰূড়্হিমাপজ্জন্তি এতস্মিং কুম্ভণ্ডাতি ৱিৰূড়্হকো. ৱিৰূড়্হং ৱুড্ঢিপ্পত্তং ৱা কং সুখমেতস্সাতি ৱিৰূড়্হকো. ৱিৰূপক্খাদিদ্ৱযং পচ্ছিমদিসাধিপতিদেৱে. ৱিৰূপানি অক্খীনি যস্স ৱিৰূপক্খো, ৱিৱিধসণ্ঠানানি অক্খীনি যস্স ৱা ৱিৰূপক্খো. নাগানং অধিপতি নাগাধিপতি.

৩২. যক্খাধিপাদিচতুক্কং কুৱেৰে. আড়ৱকাদিযক্খানং অধিপো যক্খাধিপো. ৱিস্সৱণস্স অপচ্চং ৱেস্সৱণো. তিচৰণাট্ঠদাঠাভযানকমত্থিতায কুচ্ছিতং ৱেৰো সৰীৰমস্স কুৱেৰো. খুদ্দেনাস্স নৰযুত্তা সিৱিকাৰথেতি নৰো ৱাহনমস্স নৰৱাহনো. ত্যম্বকসখো, যক্খৰাজো, গুয্হকেসৰো, মনুস্সধম্মা, ধনদো, ৰাজৰাজো, ধনাধিপো, কিন্নৰেসো, যক্খো, একপিঙ্গলো, সিৰিদো, পুঞ্ঞজনেস্সৰোইচ্চাদীনিপি কুৱেৰস্স নামানি.

অস্স কুৱেৰস্স পুৰী ‘‘অড়কা, অড়কমন্দা’’তি চ ৱুচ্চতি. অলং ৱিভূসনে, অলং ৱিভূসনং কৰোতীতি অলকা, সা এৱ অড়কা. অড়কা এৱ মোদকৰণতো অড়কমন্দা, উকাৰস্স অকাৰো, নাগমো চ. কেলাসোতিপি তস্স নামং, কেলি পযোজনং অস্স কেলো, আসতে অস্মিন্তি আসো, কেলো চ সো আসো চেতি কেলাসো, কণ্হসপ্পাদি ৱিয নিচ্চং কম্মধাৰযো. অস্স কুৱেৰস্স পহৰণং আযুধং গদা, গং ৱুচ্চতি ৱজিৰং, তং ৱিয দুক্খং দদাতীতি গদা. ইমে চত্তাৰো যথাৱুত্তা ধতৰট্ঠাদযো দেৱা কমতো পুব্বাদীনং চতুদ্দিসানং অধিপা অধিপতযো নাম. অমৰকোসে পন –

‘‘ইন্দো অগ্গি পিতুপতি, নেৰিতো ৱৰুণো’নিলো;

কুৱেৰো ঈসো পতযো, পুব্বাদীনং ইমে কমা.

ৰৱি সুক্কো মহীসূনু, তমো চ ভানুজো ৱিধু;

বুধো সুৰগুৰু চেতি, দিসাধিপা তথা গহা’’তি [অমৰ ৩.৩-৪].

অঞ্ঞেযেৱ দিসাধিপতযো কথিতা, ইন্দৰৱিমাদীনঞ্চ দিসাধিপচ্চকথনং পাঝাদীনং ইন্দদিসাৰৱিদিসাদিনামসূচনফলং.

৩৩-৩৪. জাতৱেদাদ্যট্ঠাৰসকং অগ্গিম্হি. জাতে উপ্পন্নে ৱিন্দতি ঘাতযতীতি জাতৱেদো. অন্ধকাৰে জাতং ৱিজ্জমানং ৱিন্দতি লভতি, ৱিদতি জানাতি এতেনাতি ৱা জাতৱেদো, জননং জাতং ৱেদো পাকটো যস্স ৱা সো জাতৱেদো. সিখা ৱুচ্চতি জালা, তায যোগতো সিখী. জোততি দিপ্পতীতি জোতি. পুনাতীতি পাৱকো, ণ্ৱু. দহতীতি দহনো. অনন্তি পালেন্ত্যনেনেতি অনলো, অলপচ্চযো. ৱেদে হুতং ৱহতি পাপযতি, সযং ৱা লভতেতি হুতাৱহো. অচ্চি ৱুচ্চতি জালা, তায যোগতো অচ্চিমা. ধূমো কেতু ধজো যস্সাতি ধূমকেতু. অজতি জলমানো কুটিলং গচ্ছতীতি অগ্গি, ই. গো ৰংসি এতস্সত্থীতি গিনি, অস্সত্থ্যত্থে ইনি, অগ্গিনীতিপি পাঠো, সো অগ্গিসদিসো. ভানু পভা যস্সত্থি, সো ভানুমা. তেজেতি সেসভূতোপাদাৰূপানীতি তেজো. ধূমো সিখা চূড়া যস্স ধূমসিখো. ৱাযু সখা অস্স ৱাযুসখো. দহিত্ৱা [দহতো (ক.)] গচ্ছতো কণ্হা ৱত্তনী মগ্গো যস্স কণ্হৱত্তনী. ৱিস্সানৰস্স ইসিনো অপচ্চং ৱেস্সানৰো. হুতং হৱিং অসতি ভুঞ্জতীতি হুতাসো. ধনঞ্জযো, জলনো, আসযাসো, ৰোহিতস্সো, সত্তাচ্চি, সুক্কো, চিত্ৰভানু, ৱিভাৱসু, সুচিইচ্চাদীনিপি অগ্গিস্স নামানি.

সিখাদিত্তযং অগ্গিজালাযং. সিনোতি নিসানী ভৱতীতি সিখা, ‘‘সি নিসানে’’তি কাতন্ত ধাতু, খপচ্চযো. জলতীতি জালা. অচ্চতে পুজ্জতে অনেনেতি অচ্চি. সিখা জালা ভিয্যো ৰূপন্তৰা ইত্থিযং, অচ্চি পন অপুমে.

৩৫. দ্ৱযং অগ্গিকণে [তীসু ফুলিঙ্গো’গ্গিকণো (অমৰ ১.৬০) ফুলিঙ্গানীতি অগ্গিকণানি (ম. নি. টী. ৩.৬৫)]. ৱিৱিধাসু দিসাসু ফুল্লং গচ্ছতীতি ৱিপ্ফুলিঙ্গং. তথা ফুলিঙ্গং. সব্বধৰকতে পন ‘‘ফুলিং গচ্ছতীতি ফুলিঙ্গো’’তি ৱুত্তং. তিকং ছাৰিকাযং. মলীনকংসৱত্থাদীনং তং দিত্তিং সেতি পৱত্তেতীতি ভস্মং, মপচ্চযো, ভসতি ৱা অধো পততি ৱত্থাদীনং মলমেতেনাতি ভস্মং. কংসাদীনং সুক্কভাৱত্থং ইচ্ছিতব্বত্তা ইট্ঠি অভিলাসো সোভনং এতস্সা অত্থীতি সেট্ঠি, ‘‘সপক্খকো সলোমকো’’ত্যাদীসু ৱিয সসদ্দস্স ৱিজ্জমানত্থত্তা. মলস্স সৰণং কৰোতীতি সাৰিকা, সা এৱ ছাৰিকা, যথা ‘‘সড়াযতন’’ন্ত্যাদীসু.

৩৬. দ্ৱযং উণ্হছাৰিকাযং. উণ্হত্তা কুক্কুং কুচ্ছিতং লাতীতি কুক্কুলো, ‘‘কুক্কু ৱিদত্থিযং হত্থে, পকোট্ঠে কুচ্ছিতেপি চে’’তি হি নানত্থসঙ্গহে ৱুত্তং. কুক্কুং ৱা হত্থং লুনাতি ছিন্দতি দহতীতি কুক্কুলো, সো এৱ কুক্কুড়ো. উণ্হমেৱ ভস্মং উণ্হভস্মং, তস্মিং. তিকং দিত্তকট্ঠাদিন্ধনে. অঙ্গতি হানিং গচ্ছতীতি অঙ্গাৰো, আৰপচ্চযো, পুন্নপুংসকোযং. ‘‘অলাতে’নিত্থি কুজে’ঙ্গাৰো’’তি হি তিকণ্ডসেসে [তিকণ্ডসেস ৩.৩২৯] ৱুত্তং. হানিমেৱ লাতি, ন ঠিতিং ৱিসেসঞ্চাতি অলাতং. উদ্ধং ধূমং মুঞ্চতীতি উম্মুতং, তদেৱ উম্মুকং. পঞ্চকং কট্ঠাদিন্ধনে. সন্তমগ্গিং এধযতি ৱড্ঢযতীতি সমিধা. এধযতীতি ইধুমং, উমো. এধযতীতি ইধো. উপাদিযতে অগ্গিনেতি উপাদানং. এধযতীতি ইন্ধনং.

৩৭. পঞ্চকং আলোকে. ওভাসতি দিপ্পতীতি ওভাসো. পকাসতি দিপ্পতীতি পকাসো. আলোচযতি পস্সতি এতেনাতি আলোকো, আলোকেতি ৱা এতেনাতি আলোকো, ‘‘লোক, লোচ দস্সনে’’তি ধাতুদ্ৱযপাঠতো. উজ্জোততীতি উজ্জোতো, অন্ধকাৰং ৱিদ্ধংসেন্তো জোততীতি ৱা উজ্জোতো. আ সমন্ততো তপতি দিপ্পতীতি আতপো. সমাতি এতে পঞ্চ তুল্যত্থাতি ভাৱো.

দসকং ৱাতে. আহাৰো ৱিয পাণভূতোপি কদাচি সত্তে মাৰেতীতি মাৰুতো, সোৱ মালুতো. পুনাতি সঙ্কাৰাদিকন্তি পৱনো. ৱাযতি গচ্ছতীতি ৱাযু, ৱাযতি ৱা পুপ্ফাদীনং গন্ধো যেন সো ৱাযু. তথা ৱাতো. অনন্তি পাণন্ত্যনেনেতি অনিলো, ইলো. সন্তং নিচ্চলং ঈৰযতি কম্পেতীতি সমীৰণো, সমীৰিতুং কম্পিতুং সীলমস্সাতি ৱা সমীৰণো. গন্ধং ৱহতীতি গন্ধৱাহো, ণো. ৱাযো ৱাযুসদিসো, উভযত্ৰাপি যাগমো. সমন্ততো ঈৰতি খিপতি ৰুক্খাদযোতি সমীৰো. সদা সব্বদা গতি যস্স সদাগতি. সসনো, গন্ধৱহো, আসুগো, মৰুতো, জগতিপাণো, পৱমানো, পভঞ্জনো ইচ্চাদীনিপি ৱাতনামানি.

৩৮. ইমে ছ ৱক্খমানা ৱাযুভেদা ৱাযুৱিসেসা, উদ্ধং গচ্ছতীতি উদ্ধঙ্গমো, উচ্চাৰপস্সাৱাদীনং নীহৰণৱসেন অধোভাগং গচ্ছতীতি অধোগমো. কুচ্ছিম্হি উদৰে তিট্ঠতীতি কুচ্ছিট্ঠো. কোট্ঠে অন্তে সেতি তিট্ঠতীতি কোট্ঠাসযো. পুনপ্পুনং সসন্তি যেন অস্সাসো, বহিনিক্খন্তৱাতো. পস্সাসোতি অন্তোপৱিসনকৱাতোপি ‘‘অস্সাসো’’তি এতেন সঙ্গয্হতে সহচাৰিতত্তা. সব্বঙ্গেসু অনুসৰতি সীলেন সেদলোহিতাদিসম্পাদনতোতি অঙ্গানুসাৰী. অমৰকোসে পনাযং ৱাতো ঠানব্যাপাৰভেদেন পঞ্চধা কথিতো [পাণো’পানো সমানোচোদানব্যানা চ ৱাযৱো সৰীৰট্ঠা ইমে (অমৰ ১.৬৭)], টীকাযঞ্চস্স –

‘‘হদযে পাণো গুদে’পানো, সমানো নাভিমজ্ঝট্ঠো;

উদানো কণ্ঠদেসে তু, ব্যানো সব্বঙ্গসন্ধিসু [হদযে পাণো গুদে’পানো, সমানো নাভিসণ্ঠিতো; উদানো কণ্ঠদেসট্ঠো, ব্যানো সব্বসৰীৰগো ইতি ঠাননিণ্ণযো (চিন্তামণিটীকা)].

তত্ৰপাণোঅন্নপ্পৱেসাদিকৰো. অপানো মুত্তকৰীসসুক্কৱিসট্ঠিকৰো. সমানো মজ্ঝে অন্নপচনাদিকৰো. উদানো ভাসিতগীতাদিকৰো. ব্যানো সেদৰত্তসৱনুম্মেসনিমেসগত্যাদিকৰো [খেদচেট্ঠাউম্মেসনিম্মেসগত্যাদিকৰো (ক.)]. পকট্ঠেন অনন্ত্যনেন ভত্তাদিপ্পৱেসনতোতি পাণো. মুত্তাদিকং অপনেত্ৱা অনন্ত্যনেনাতি অপানো. সম্মা অনন্তি অনেন ভুত্তপৰিপাচনতোতি সমানো. উদ্ধমনন্ত্যনেন ভাসিতাদো সামত্থিযজননতোতি উদানো. ৱিসেসেন অনন্ত্যনেন সেদৰত্তসেম্হাদি [খেদচেট্ঠাদি (চিন্তামণিটীকা)] সম্পাদনতোতি ব্যানো’’তি [তংব্যাপাৰা চ যথা – অন্নপ্পৱেসনং মুত্তা-দ্যুস্সগ্গো’ন্নৱিপাচনং ভাসণাদি নিমেসাদি, তংব্যাপাৰা কমা ইমে (চিন্তামণিটীকা)] ৱুত্তং.

৩৯. দ্ৱযং অন্তোপৱিসনকৱাতে. আনং ৱুচ্চতি বহিনিক্খমনৱাতো, ততো অপগতং অপানং. অস্সাসতো অপগতো পস্সাসো. দ্ৱযং বহিনিক্খমনৱাতে. আদিম্হি পৱত্তো সাসো অস্সাসো. অনন্তি পাণন্ত্যনেনেতি আনং, আদিম্হি পৱত্তং আনং আনং, একস্সাকাৰস্স লোপো.

৪০. ৱেগখিপ্পাদযো ৱাতধম্মত্তেন নিচ্চপ্পৱত্তিকা ইতি তপ্পক্কমে [তপ্পক্কমেন তক্কমেন (ক.)] উচ্চন্তে. তত্ৰ ৰযন্তং ৱেগে. সব্বত্ৰ কৰণসাধনং. ইচ্ছিতট্ঠানং ৱজন্তি পাপুণন্তি এতেনাতি ৱেগো.

‘‘ক্ৰিযাৱাচিত্তমাখ্যাতুং, একেকত্থো নিদস্সিতো;

পযোগতোনুগন্তব্বা, অনেকত্থা হি ধাতৱো’’তি [চন্দ্ৰধাতুপাঠে].

ৱুত্তত্তা ৱজধাতু পাপুণনেপি পৱত্ততি, এৱং সব্বত্ৰ, অকাৰস্স এ. জৱন্তি এতেনাতি জৱো, ৰযন্তি গচ্ছন্তি এতেনাতি ৰযো.

খিপ্পাদিনৱকং সীঘে. অথ জৱসীঘানং কো ভেদো? সৱেগগতিৱচনা জৱাদযো, সীঘাদযো তু ধম্মৱচনা, তথা চ ‘‘সীঘং পচতি [পস্সতি (ক.)], সীঘং গচ্ছতী’’তি পযোগো, ন তু ‘‘জৱং পচতি, জৱংগচ্ছতী’’তি পন পযোগো. ‘‘ৱেগেন গচ্ছতি, জৱেন গচ্ছতী’’ত্যাদীসু কথং? তত্ৰ ভেদস্স ৱত্তুমিচ্ছিতত্তা ন দোসো. খিপ্পতি পেৰতীতি খিপ্পং, খিপ পেৰণে. সযতীতি সীঘং, সী সযে, ঘপচ্চযো. ব্যুপ্পত্তি হি যথা কথঞ্চিপি ভৱতি, সঞ্ঞা তু লোকতোৱাৱগন্তব্বা, সব্বত্ৰেৱং. তৰতীতি তুৰিতং. লঙ্ঘতীতি লহু, লঙ্ঘ গতিসোসনেসু, ঘস্স হো, নিগ্গহীতলোপো, উপচ্চযো চ, লহুপৰিযাযো লঘুসদ্দোপ্যত্থি. অসতি খেপতীতি আসু, উ. তৰতীতি তুণ্ণং, ৰস্স ণো. অৰতি গচ্ছতীতি অৰং. ন ৱিলম্বীযতি ন ওহীযতীতি অৱিলম্বিতং, লবি অৱসংসনে. তুৱট্টতি সযতীতি তুৱট্টং, তুৰিতভাৱেন ৱত্ততীতি ৱা তুৱট্টং, ৰিতলোপো.

৪১. অৰিযাসামঞ্ঞস্স পুব্বড্ঢং সন্ততে. এত্থ চ অট্ঠসু গণেসু ছট্ঠো সব্বলহুকো, ততোপৰে ছগ্গণা স, ভ, স, ভ, ভ, ভা, অট্ঠমো গো. সমন্ততো তনোতীতি সততং. নাসভাৱেন ন ইচ্চং ন গন্তব্বং নিচ্চং, নাসং ৱা ন গচ্ছতীতি নিচ্চং. ‘‘নাগো’’ত্যাদীসু ৱিযাতি এত্থাপি ন দোসো, তস্স চো. ন ৱিৰমতীতি অৱিৰতং. ন আৰমতীতি অনাৰতং. সমন্ততো, পুনপ্পুনং ৱা তনোতীতি সন্ততং. ন অৱৰমতীতি অনৱৰতং. সদা ধৱতি গচ্ছতীতি ধুৱং. ‘‘ধু গতিথেৰিযেসূ’’তি কাতন্তধাতু.

ৱিপুলাড্ঢং অতিসযে. এত্থ হি অযুগপাদে দ্ৱাদসমত্তা, যুগে অট্ঠাৰসমত্তা, সব্বাসু অৰিযাসু পঠমে পাদে দ্ৱাদসমত্তা, দুতিযে অট্ঠাৰস, ততিযে দ্ৱাদস, চতুত্থে পঞ্চদস. যদা পন পঠমততিযেসু পৰিহাযন্তি, তদা যুগে অধিকা হোন্তি, ইদং ৱিপুলালক্খণং. অথ সততাতিসযানং কো ভেদো? সততং সন্ততি অৱিচ্ছেদোক্ৰিযন্তৰেহি অব্যৱধানং, অতিসযো তু পোনোপুঞ্ঞং, পকট্ঠো চ. তেসু পোনোপুঞ্ঞং ক্ৰিযাব্যাৱুত্তি, পকট্ঠো তু ক্ৰিযাৱযৱানং উক্কংসতা. ভাসতি সব্বেসন্তি ভুসং, আস্স উ. ভস্সতি অধো পততীতি ৱা ভুসং. ভস অধোপতনে, অস্স উ. অতিসযনং অতিসযো, অতিক্কমিত্ৱা ৱাসযনং পৱত্তনং অতিসযো. দহতি সব্বন্তি দড়্হং, হতো পুব্বে ড়ো, দলতি ৱিদাৰযতীতি ৱা দড়্হং, হপচ্চযো, দহন্তো লাতীতি ৱা দড়্হং, ৱণ্ণৱিপৰিযযো, অভিসযো চ দড়্হঞ্চ অতিসযদড়্হা. তৰতি অতিক্কমতীতি তিব্বং, ৰস্স ৱো, অস্স ই. এতি গচ্ছতীতি একো, সো এৱ একন্তং, একং তৰতি অতিক্কমতীতি ৱা একন্তং. মত্ততো অতিক্কন্তং অতিমত্তং. বহুং লাতীতি বাড়্হং, উলোপো, ৱণ্ণৱিপৰিযযো চ হসদ্দো. অতিৱেলং, অচ্চত্থং, নিব্ভৰং, নিতন্তং, গাড়্হংইচ্চাদীনিপি অতিসযে.

দব্বং সত্ৱং, তংৱিপৰীতে ধম্মমত্তে ৱত্তমানা বাড়্হপৰিযন্তা খিপ্পাদযো অতিসযং ৱিনা পণ্ডকে নপুংসকে ৱত্তন্তি. খিপ্পং ভৱতি [‘‘খিপ্প ভৱভী’’তি পদদ্ৱযং অধিকং ৱিয দিস্সতি], অতিসযো পুল্লিঙ্গো, অস্স গুণস্সাতিসযো, অস্স দব্বস্সাতিসযো ইতি. ‘‘খিপ্পং ভুঞ্জতি, সততং জুহোতি, সততং ৰমণীযো’’ইচ্চত্ৰ তু ক্ৰিযাৱিসেসনত্তাযেৱ পণ্ডকত্তং. তেসু খিপ্পাদীসু যে দব্বগা দব্বাভিধাযিনো, তে তীসু লিঙ্গেসু. ‘‘দব্বধম্মো লিঙ্গ’’ন্তি দস্সনন্তৰং. যথা খিপ্পা জৰা, খিপ্পো মচ্চু, খিপ্পং গমনং. সন্ততা তণ্হা, সন্ততং দুক্খং, সন্ততো আকাসো. অতিমত্তা ক্ৰিযা, অতিমত্তো নৰো, অতিমত্তং পদং ইচ্চাদি.

৪২-৪৩. দ্ৱাদসকং মাৰে. হৰনযনগ্গিদড্ঢত্তা [তিনযনগ্গিদড্ঢত্তা (ক.)] নত্থি ৱিগ্গহো সৰীৰমেতস্স অৱিগ্গহো. কামযতি ৰতিচ্ছং উপ্পাদযতীতি কামো, কাৰিতন্তা অপচ্চযো. সিঙ্গাৰৰূপেন পাণীনং মনসি ভৱতীতি মনোভূ. পঞ্চকামগুণেসু মদযতীতি মদনো. লোকানং অন্তং ৱিনাসং কৰোতীতি অন্তকো. ৱসে ৱত্তেতি সীলেনাতি ৱসৱত্তী. পাপং ইচ্ছতি কৰোতি, তেন যুত্তোতি ৱা পাপিমা. পৰতো জাযতীতি পজা, অচ্ছন্দিকা, তাসং পতি পজাপতি. যে কুসলধম্মেসু পমত্তা, তেসমেৱ বন্ধু পমত্তবন্ধু. কণ্হধম্মযুত্ততায কণ্হো. কুসলধম্মে মাৰেতীতি মাৰো. অকুসলধম্মে ন মুঞ্চতীতি নমুচি. মীনকেতনো, কন্দপ্পো, দপ্পকো, অনঙ্গো, পঞ্চসৰো, সম্বৰাৰি, মনসিজো, কুসুমেসু, অনঞ্ঞজো, পুপ্ফধন্ৱা, ৰতিপতি, মকৰদ্ধজোইচ্চাদীনিপি ৱিণ্হুসুতস্স কামস্স নামানি.

তণ্হা অৰতী ৰগা চেতি এতা তিস্সো তস্স মাৰস্স ধীতৰো. যো তং পস্সতি, তং তসিতং কৰোতীতি তণ্হা, সলোপো, ণ্হা চ. পৰেসং কুসলধম্মেসু অৰতিং কৰোতীতি অৰতী. ৰজ্জন্তি এত্থাতি ৰগা. তস্স মাৰস্স হত্থী গিৰিমেখলো নাম. সৰীৰমহন্তভাৱেন গিৰিসদিসত্তা গিৰি ৱিযাতি গিৰি. মাৰেন মমাযনৱসেন ‘‘অযং মে হত্থী মেখলো নাম হোতূ’’তি কতনামত্তা মেখলা ৱিযাতি মেখলোতি সমুদিতনামদ্ৱযেন একমেৱ হত্থিং ৱদতি, যথা ‘‘ৱজিৰাসনি, সীতুণ্হ’’ন্তি.

৪৪. তিকং যমে. পজাসংযমনতো যমা, মচ্চুপ্পভুতযো অস্স কিঙ্কাৰা, তেসু ৰাজতেতি যমৰাজা. তেধাতুকেসুপি আণাপৱত্তকত্তা মহন্তো ৱিসযো এতস্স ৱিসযী, ণী, সো এৱ ৱেসাযী. যত্থ লক্খণেন ন সিজ্ঝতি, তত্থ সব্বত্ৰ ‘‘যদাদিনা ৱা নিৰুত্তিনযেন ৱা সদ্দসিদ্ধি ৱেদিতব্বা’’তি হি পুব্বে ৱুত্তং, দুক্খজনকত্তা ৱা ৱিসদিসট্ঠানং গচ্ছন্তীতি ৱেসা, নেৰযিকা, তেসং অধিপতিভাৱেন অযতি পৱত্ততীতি ৱেসাযী, ঈ. যমানং ৰাজা যমো. ধম্মৰাজো, কতন্তো, সমৱত্তী, কালো, দণ্ডধৰো, অন্তকোইচ্চাদীনিপি যমস্স নামানি. অস্স যমস্স আৱুধং নযনমেৱ. তেন কিৰ কোধচিত্তেন ওলোকিতমত্তেন সত্তানং সৰীৰানি আতপে খিত্তঘতপিণ্ডানি ৱিয ৱিলীযন্তীতি.

দ্ৱযং অসুৰভেদে. এতেসঞ্হি সতিপি দেৱভাৱে হেট্ঠা নিৱাসিতভাৱসামঞ্ঞতো এত্থ ৱচনং, মাৰস্স পন সত্তানমনত্থকাৰকতাসামঞ্ঞেন যমেন সদ্ধিং ৱচনং তক্কৰত্তা. যুদ্ধাদীসু ৱেপিতং কম্পিতং চিত্তমেতস্স ৱেপচিত্তি [সং. নি. অট্ঠ. ১.১.২৫৬]. পুণ্ণং লোমং যস্স সো পুলোমো, পুলামহতী উমা কিত্তি, কন্তি ৱা যস্সাতি পুলোমো. ‘‘উমাতসীহেমৱতি-হলিদ্দাকিত্তিকন্তিসূ’’তি হি নানত্থসঙ্গহে ৱুত্তং. অযং পন সক্কস্স ভৰিযায সুজাতায পিতা. দ্ৱযং কিন্নৰে. অস্সমুখনৰসৰীৰতায কুচ্ছিতো পুৰিসো, কিঞ্চি ৱা পুৰিসো, পুৰিসসদিসোতি ৱা কিম্পুৰিসো. এৱং কিন্নৰো. তুৰঙ্গৱদন, অস্সমুখাদীনিপি কিন্নৰস্স নামানি.

৪৫-৪৬. অদ্ধপজ্জেন আকাসস্স নামানি. তেসং তেসং ৱত্থূনং অন্তৰং নানত্তং ইক্খতে লোকো এত্থ, অনেনাতি ৱা অন্তলিক্খং, ৰস্স লো. ইক্খনং ৱা দস্সনং ইক্খা, তস্স অন্তৰং কাৰণং অন্তলিক্খং. খনতি ব্যৱধানন্তি খং, ক্ৱি. সব্বগহগামণিনো আদিচ্চস্স পথো মগ্গো আদিচ্চপথো. ন ভৱতীতি অব্ভং. গচ্ছন্ত্যনেন দেৱাতি গগনং, যু, মস্স গো. অম্বতে সদ্দাযতে অত্ৰাতি অম্বৰং, ৰো. হয গতিম্হি, ৱিসেসেন হযতি গচ্ছতি সব্বত্ৰাতি ৱেহাসো, যস্স সো, ৱিগতো ৱা হাসো চিত্তস্স এত্থাৰম্মণালাভতোতি ৱেহাসো. অনিলস্স ৱাতস্স পথো অনিলপথো. ভুসং কাসন্তে দিপ্পন্তে পদত্থা এতেনাতি আকাসো, ন কস্সতি ন ৱিলেখীযতীতি ৱা আকাসো. ন ভৱতি এত্থ কিঞ্চিপি ৱত্থূতি নভং, নত্থি ভূমি এত্থাতি ৱা নভং, ন ভাযন্তি পক্খিনো অনেন, এত্থাতি ৱা নভং. ৱিনো পক্খিনো হযন্তি গচ্ছন্তি এত্থাতি ৱেহাযসং, অসো. তাৰা ৱুচ্চন্তি নক্খত্তাদযো, তেসং পথো তাৰাপথো. সুৰানং দেৱানং পথো সুৰপথো. ন হঞ্ঞতেতি অঘং, হনস্স ঘো. অনন্তং, ৱিসণুপদংইচ্চাদীনিপি আকাসস্স নামানি.

৪৭-৪৮. মেঘাদ্যেকাদসকং মেঘে. মেহতি ঘৰতি সেচতীতি মেঘো. ৱাৰিং ৱহতীতি ৱলাহকো, ৱাৰিসদ্দস্স ৱো, ৱস্স লো [পাণিনি ৬.৩.১০৯; মোগ্গল্লানপঞ্চিকা ১.৪৭; নীতি-সুত্ত ১৩৪০, ১৩৪৩]. দিব্বন্তি ৱুড্ঢিং ৱিৰূড়্হিং গচ্ছন্তি লোকা অনেনাতি দেৱো. পজানং লোকানং অন্নং ভোজনং ভৱতি এতেনাতি পজ্জুন্নো, অকাৰস্সুকাৰো. অম্বুং উদকং ধাৰেতীতি অম্বুধৰো. লোকানং সন্তাপং হন্তীতি ঘনো, হস্স ঘো. জলধাৰং ধাৰেতীতি ধাৰাধৰো. জীৱনং জলং মূতং বন্ধমনেনেতি জীমূতো, ৱনসদ্দলোপো, লোকানং ৱা জীৱিতং মুনাতি বন্ধতীতি জীমূতো, ৱিতলোপো, জীৱিতস্স জী আদেসো ৱা [পাণিনি ৬.৩.১০৯; মোগ্গল্লানপঞ্চিকা ১.৪৭; নীতি-সুত্ত ১৩৪০, ১৩৪৩]. এৱং অঞ্ঞত্ৰ. ৱাৰিং ৱহতীতি ৱাৰিৱাহো. অম্বুং দদাতীতি অম্বুদো. আপং ভৰতীতি অব্ভং, ক্ৱি, পস্স বো.

তিকং ৱুট্ঠিযং. ৱস্সতি সিঞ্চতীতি ৱস্সং, ৱস্স সেচনে. এৱং ৱস্সনৱুট্ঠিযো.

পঞ্চকং ৱিজ্জুযং. সততং ঈৰতি কম্পতীতি সতেৰো, তলোপো, সো এৱ সতেৰিতা. খণমত্তম্পি ন তিট্ঠতীতি অক্খণা. কুটিলং অচিৰট্ঠাযিতত্তা ৱিৰূপং হুত্ৱা জৱতীতি ৱিজ্জু. ৱিজ্জোততীতি ৱিজ্জুতা. অচিৰং পভা যস্স অচিৰপ্পভা.

৪৯. চতুক্কং মেঘনাদে. মেঘানং নাদো মেঘনাদো. ধনীযতে ধনিতং[থনিতং (সী.)], ধন সদ্দে. গজ্জনং গজ্জিতং, গজ্জ সদ্দে. ৰসীযতে ৰসিতং. আদিনা হৰাদাদি [সব্বত্ৰ নপুংসকেভাৱে তো, আদিনা স্ৱনিতধনিতাদযো (চিন্তামণিটীকা), আদিনা ধনিতহৰাদৰাসাদযো (ব্যাখ্যাসুধাটীকা)]. দ্ৱযং সক্কধনুম্হি. ইন্দস্স আৱুধং ধনু চ ইন্দাৱুধং, ইন্দধনু চ. ৱাতেন খিত্তমম্বু ৱাতক্খিত্তম্বু, বিন্দু. সীতং কৰোতীতি সীকৰো, সিঞ্চতীতি ৱা সীকৰো, চস্স কো, অৰো চ, ৱাতৱসেন ৱা ততো ততো সৰতীতি সীকৰো, অস্স ঈ, মজ্ঝে কাগমো চ.

৫০. তিকং জলধাৰাযং. ৱেগতো জলধাৰানং সং ভুসং পতনং আসাৰো, পুনপ্পুনং সৰতীতি আসাৰো. ৱেগং ধাৰেতীতি ধাৰা. অধো পততীতি সম্পাতো, সংসদ্দো অধোভাগে [ৱেগতো জলধাৰানং সম্ভূয পতনং ধাৰাসম্পাতো, সৰ গতিযং ঘউ ইতি আসাৰো (চিন্তামণিটীকা)]. দ্ৱযং ৱস্সোপলে. কৰেন হত্থেন গয্হুপগত্তা কৰকা, জলং পিণ্ডং কৰোতীতি ৱা কৰকা, ‘‘ৱস্সোপলে তু কৰকা, কৰকোপি চ দিস্সতে’’তি ৰুদ্দো, কৰসদ্দোত্ৰ. ‘‘কৰো ৱস্সোপলে পাণি-সোণ্ডাপচ্চাযৰংসিসূ’’তি নানত্থসঙ্গহে ৱুত্তং. ঘনতো, ঘনকালে ৱা সঞ্জাতং উপলং সিলা ঘনোপলং. দুট্ঠু দিনং দুদ্দিনং, অযং দুদ্দিনসদ্দো মেঘচ্ছন্নাহে ৱত্ততি, অসোভনত্থোপ্যত্থি দুদ্দিনসদ্দো, অগুণৱচনতাযং ৱাচ্চলিঙ্গো.

৫১-৫২. ছক্কং তিৰোধানে. ধৰ আৱৰণে, অপাদিপুব্বো. অপিধৰতি আৱুণোতীতি পিধানং, অলোপো. অপধৰতীতি অপধাৰণং. তিৰো ধৰতি পিদহতীতি তিৰোধানং. অন্তৰং ধৰতীতি অন্তৰধানং, নিগ্গহীতলোপো. অপিধৰতীতি অপিধানং. এত্থ চ অপাদিউপসগ্গা ধাতুনো আৱৰণত্থজোতকা. ছাদযতীতি ছাদনং. ব্যৱধা, অন্তৰধিইচ্চাদযোপি তিৰোধানে.

সাদ্ধপজ্জেন চন্দস্স নামানি. ইন্দতি নক্খত্তানং পৰমিস্সৰিযং কৰোতীতি ইন্দু. চন্দতি হিলাদযতি সুখযতি পজন্তি চন্দো. নক্খত্তানং ৰাজা নক্খত্তৰাজা. উমা কন্তি, তায সহ ৱিজ্জতীতি সোমো, সুখং অভিস্সৱতীতি ৱা সোমো, মপচ্চযো. নিসং ৰত্তিং কৰোতি, তত্থ ৱা কৰো ৰংসি এতস্স নিসাকৰো. অন্ধকাৰং উসেন্তি দহন্তি ৱিনাসেন্তীতি ওসা, ৰংসযো, তে এত্থ ধিযন্তি পতিট্ঠহন্তীতি ওসধি, তাৰাৱিসেসো, তস্স ঈসো পতি ওসধীসো. হিমো সীতলো ৰংসি যস্স হিমৰংসি. সসো অঙ্কো লক্খণং যস্স সসঙ্কো. চন্দং কপ্পূৰং মাতি সদিসং নযতীতি চন্দিমা. ইকাৰাদেসো. সসলক্খণমেত্থ অত্থি সসী. সসতি ৱা হিংসতি উণ্হগুণন্তি সসী, ঈপচ্চযো তদুপলক্খিতে তদুপচাৰং. সীতা ৰংসযো যস্সত্থীতি সীতৰংসি. নিসায ৰত্তিযা নাথো তদালঙ্কাৰভাৱতোতি নিসানাথো. উড়ূনং তাৰানং ৰাজা উড়ুৰাজা. মাতি অত্তানং কপ্পূৰেন সদিসং কৰোতীতি মা, মাসদ্দোযং পুমে, তংসহচৰণতো উড়ুৰাজাদযোপি. হিমংসু, কুমুদবন্ধু, ৱিধু, সুধংসু, সুব্ভংসু, নিসাপতি, মিগঙ্কো, কলানিধি, দ্ৱিজৰাজো, সসধৰো, নক্খত্তেসোইচ্চাদীনিপি চন্দস্স নামানি.