৫. ঝানসুত্তং
৩৬. ‘‘পঠমম্পাহং, ভিক্খৱে, ঝানং নিস্সায আসৱানং খযং ৱদামি; দুতিযম্পাহং, ভিক্খৱে, ঝানং নিস্সায আসৱানং খযং ৱদামি; ততিযম্পাহং, ভিক্খৱে, ঝানং নিস্সায আসৱানং খযং ৱদামি; চতুত্থম্পাহং, ভিক্খৱে, ঝানং নিস্সায আসৱানং খযং ৱদামি; আকাসানঞ্চাযতনম্পাহং, ভিক্খৱে, নিস্সায আসৱানং খযং ৱদামি; ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনম্পাহং, ভিক্খৱে, নিস্সায আসৱানং খযং ৱদামি; আকিঞ্চঞ্ঞাযতনম্পাহং, ভিক্খৱে, নিস্সায আসৱানং খযং ৱদামি; নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনম্পাহং, ভিক্খৱে, নিস্সায আসৱানং খযং ৱদামি; সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধম্পাহং, ভিক্খৱে, নিস্সায আসৱানং খযং ৱদামি.
‘‘‘পঠমম্পাহং, ভিক্খৱে, ঝানং নিস্সায আসৱানং খযং ৱদামী’তি, ইতি খো পনেতং ৱুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো যদেৱ তত্থ হোতি ৰূপগতং ৱেদনাগতং সঞ্ঞাগতং সঙ্খাৰগতং ৱিঞ্ঞাণগতং, তে ধম্মে অনিচ্চতো দুক্খতো ৰোগতো গণ্ডতো সল্লতো অঘতো আবাধতো পৰতো পলোকতো সুঞ্ঞতো অনত্ততো সমনুপস্সতি. সো তেহি ধম্মেহি চিত্তং পটিৱাপেতি [পতিট্ঠাপেতি (স্যা.), পটিপাদেতি (ক.) ম. নি. ২.১৩৩ পস্সিতব্বং]. সো তেহি ধম্মেহি চিত্তং পটিৱাপেত্ৱা [পতিট্ঠাপেত্ৱা (স্যা.), পটিপাদেত্ৱা (ক.)] অমতায ধাতুযা চিত্তং উপসংহৰতি – ‘এতং সন্তং এতং পণীতং যদিদং সব্বসঙ্খাৰসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হাক্খযো ৱিৰাগো নিৰোধো নিব্বান’ন্তি. সো তত্থ ঠিতো আসৱানং খযং পাপুণাতি. নো চে আসৱানং খযং পাপুণাতি, তেনেৱ ধম্মৰাগেন তায ধম্মনন্দিযা পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা ওপপাতিকো হোতি তত্থ পৰিনিব্বাযী অনাৱত্তিধম্মো তস্মা লোকা.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, ইস্সাসো ৱা ইস্সাসন্তেৱাসী ৱা তিণপুৰিসৰূপকে ৱা মত্তিকাপুঞ্জে ৱা যোগ্গং কৰিত্ৱা, সো অপৰেন সমযেন দূৰেপাতী চ হোতি অক্খণৱেধী চ মহতো চ কাযস্স পদালেতা [পদালিতা (ক.) অ. নি. ৩.১৩৪; ৪.১৮১]; এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো যদেৱ তত্থ হোতি ৰূপগতং ৱেদনাগতং সঞ্ঞাগতং সঙ্খাৰগতং ৱিঞ্ঞাণগতং, তে ধম্মে অনিচ্চতো দুক্খতো ৰোগতো গণ্ডতো সল্লতো অঘতো আবাধতো পৰতো পলোকতো সুঞ্ঞতো অনত্ততো সমনুপস্সতি. সো তেহি ধম্মেহি চিত্তং পটিৱাপেতি. সো তেহি ধম্মেহি চিত্তং পটিৱাপেত্ৱা অমতায ধাতুযা চিত্তং উপসংহৰতি – ‘এতং সন্তং এতং পণীতং যদিদং সব্বসঙ্খাৰসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হাক্খযো ৱিৰাগো নিৰোধো নিব্বান’ন্তি. সো তত্থ ঠিতো আসৱানং খযং পাপুণাতি. নো চে আসৱানং খযং পাপুণাতি, তেনেৱ ধম্মৰাগেন তায ধম্মনন্দিযা পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা ওপপাতিকো হোতি তত্থ পৰিনিব্বাযী অনাৱত্তিধম্মো তস্মা লোকা. ‘পঠমম্পাহং, ভিক্খৱে, ঝানং নিস্সায আসৱানং খযং ৱদামী’তি, ইতি যং তং ৱুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.
‘‘দুতিযম্পাহং, ভিক্খৱে, ঝানং নিস্সায…পে… ততিযম্পাহং, ভিক্খৱে, ঝানং নিস্সায… ‘চতুত্থম্পাহং, ভিক্খৱে, ঝানং নিস্সায আসৱানং খযং ৱদামী’তি, ইতি খো পনেতং ৱুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৱ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো যদেৱ তত্থ হোতি ৰূপগতং ৱেদনাগতং সঞ্ঞাগতং সঙ্খাৰগতং ৱিঞ্ঞাণগতং, তে ধম্মে অনিচ্চতো দুক্খতো ৰোগতো গণ্ডতো সল্লতো অঘতো আবাধতো পৰতো পলোকতো সুঞ্ঞতো অনত্ততো সমনুপস্সতি. সো তেহি ধম্মেহি চিত্তং পটিৱাপেতি. সো তেহি ধম্মেহি চিত্তং পটিৱাপেত্ৱা অমতায ধাতুযা চিত্তং উপসংহৰতি – ‘এতং সন্তং এতং পণীতং যদিদং সব্বসঙ্খাৰসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হাক্খযো ৱিৰাগো নিৰোধো নিব্বান’ন্তি. সো তত্থ ঠিতো আসৱানং খযং পাপুণাতি. নো চে আসৱানং খযং পাপুণাতি, তেনেৱ ধম্মৰাগেন তায ধম্মনন্দিযা পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা ওপপাতিকো হোতি তত্থ পৰিনিব্বাযী অনাৱত্তিধম্মো তস্মা লোকা.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, ইস্সাসো ৱা ইস্সাসন্তেৱাসী ৱা তিণপুৰিসৰূপকে ৱা মত্তিকাপুঞ্জে ৱা যোগ্গং কৰিত্ৱা, সো অপৰেন সমযেন দূৰেপাতী চ হোতি অক্খণৱেধী চ মহতো চ কাযস্স পদালেতা; এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সুখস্স চ পহানা, দুক্খস্স চ পহানা, পুব্বেৱ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো যদেৱ তত্থ হোতি ৰূপগতং ৱেদনাগতং…পে… অনাৱত্তিধম্মো তস্মা লোকা. ‘চতুত্থম্পাহং, ভিক্খৱে, ঝানং নিস্সায আসৱানং খযং ৱদামী’তি, ইতি যং তং ৱুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.
‘‘‘আকাসানঞ্চাযতনম্পাহং, ভিক্খৱে, ঝানং নিস্সায আসৱানং খযং ৱদামী’তি, ইতি খো পনেতং ৱুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সব্বসো ৰূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকাৰা ‘অনন্তো আকাসো’তি আকাসানঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো যদেৱ তত্থ হোতি ৱেদনাগতং সঞ্ঞাগতং সঙ্খাৰগতং ৱিঞ্ঞাণগতং, তে ধম্মে অনিচ্চতো দুক্খতো ৰোগতো গণ্ডতো সল্লতো অঘতো আবাধতো পৰতো পলোকতো সুঞ্ঞতো অনত্ততো সমনুপস্সতি. সো তেহি ধম্মেহি চিত্তং পটিৱাপেতি. সো তেহি ধম্মেহি চিত্তং পটিৱাপেত্ৱা অমতায ধাতুযা চিত্তং উপসংহৰতি – ‘এতং সন্তং এতং পণীতং যদিদং সব্বসঙ্খাৰসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হাক্খযো ৱিৰাগো নিৰোধো নিব্বান’ন্তি. সো তত্থ ঠিতো আসৱানং খযং পাপুণাতি. নো চে আসৱানং খযং পাপুণাতি, তেনেৱ ধম্মৰাগেন তায ধম্মনন্দিযা পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা ওপপাতিকো হোতি তত্থ পৰিনিব্বাযী অনাৱত্তিধম্মো তস্মা লোকা.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, ইস্সাসো ৱা ইস্সাসন্তেৱাসী ৱা তিণপুৰিসৰূপকে ৱা মত্তিকাপুঞ্জে ৱা যোগ্গং কৰিত্ৱা, সো অপৰেন সমযেন দূৰেপাতী চ হোতি অক্খণৱেধী চ মহতো চ কাযস্স পদালেতা; এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সব্বসো ৰূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকাৰা ‘অনন্তো আকাসো’তি আকাসানঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো যদেৱ তত্থ হোতি ৱেদনাগতং সঞ্ঞাগতং…পে… অনাৱত্তিধম্মো তস্মা লোকা. ‘আকাসানঞ্চাযতনম্পাহং, ভিক্খৱে, নিস্সায আসৱানং খযং ৱদামী’তি, ইতি যং তং ৱুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.
‘‘‘ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনম্পাহং, ভিক্খৱে, নিস্সায…পে… আকিঞ্চঞ্ঞাযতনম্পাহং, ভিক্খৱে, নিস্সায আসৱানং খযং ৱদামী’তি, ইতি খো পনেতং ৱুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সব্বসো ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো যদেৱ তত্থ হোতি ৱেদনাগতং সঞ্ঞাগতং সঙ্খাৰগতং ৱিঞ্ঞাণগতং, তে ধম্মে অনিচ্চতো দুক্খতো ৰোগতো গণ্ডতো সল্লতো অঘতো আবাধতো পৰতো পলোকতো সুঞ্ঞতো অনত্ততো সমনুপস্সতি. সো তেহি ধম্মেহি চিত্তং পটিৱাপেতি. সো তেহি ধম্মেহি চিত্তং পটিৱাপেত্ৱা অমতায ধাতুযা চিত্তং উপসংহৰতি – ‘এতং সন্তং এতং পণীতং যদিদং সব্বসঙ্খাৰসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হাক্খযো ৱিৰাগো নিৰোধো নিব্বান’ন্তি. সো তত্থ ঠিতো আসৱানং খযং পাপুণাতি. নো চে আসৱানং খযং পাপুণাতি, তেনেৱ ধম্মৰাগেন তায ধম্মনন্দিযা পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা ওপপাতিকো হোতি তত্থ পৰিনিব্বাযী অনাৱত্তিধম্মো তস্মা লোকা.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, ইস্সাসো ৱা ইস্সাসন্তেৱাসী ৱা তিণপুৰিসৰূপকে ৱা মত্তিকাপুঞ্জে ৱা যোগ্গং কৰিত্ৱা, সো অপৰেন সমযেন দূৰেপাতী চ হোতি অক্খণৱেধী চ মহতো চ কাযস্স পদালেতা; এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সব্বসো ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো যদেৱ তত্থ হোতি ৱেদনাগতং সঞ্ঞাগতং সঙ্খাৰগতং ৱিঞ্ঞাণগতং, তে ধম্মে অনিচ্চতো দুক্খতো ৰোগতো গণ্ডতো সল্লতো অঘতো আবাধতো পৰতো পলোকতো সুঞ্ঞতো অনত্ততো সমনুপস্সতি. সো তেহি ধম্মেহি চিত্তং পটিৱাপেতি. সো তেহি ধম্মেহি চিত্তং পটিৱাপেত্ৱা অমতায ধাতুযা চিত্তং উপসংহৰতি – ‘এতং সন্তং এতং পণীতং যদিদং সব্বসঙ্খাৰসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হাক্খযো ৱিৰাগো নিৰোধো নিব্বান’ন্তি. সো তত্থ ঠিতো আসৱানং খযং পাপুণাতি. নো চে আসৱানং খযং পাপুণাতি, তেনেৱ ধম্মৰাগেন তায ধম্মনন্দিযা পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা ওপপাতিকো হোতি তত্থ পৰিনিব্বাযী অনাৱত্তিধম্মো তস্মা লোকা. ‘আকিঞ্চঞ্ঞাযতনম্পাহং, নিস্সায আসৱানং খযং ৱদামী’তি, ইতি যং তং ৱুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং.
‘‘ইতি খো, ভিক্খৱে, যাৱতা সঞ্ঞাসমাপত্তি তাৱতা অঞ্ঞাপটিৱেধো. যানি চ খো ইমানি, ভিক্খৱে, নিস্সায দ্ৱে আযতনানি – নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তি চ সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধো চ, ঝাযীহেতে, ভিক্খৱে, সমাপত্তিকুসলেহি সমাপত্তিৱুট্ঠানকুসলেহি সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠহিত্ৱা সম্মা অক্খাতব্বানীতি ৱদামী’’তি. পঞ্চমং.