১০. নাৰদসুত্তং

৫০. একং সমযং আযস্মা নাৰদো পাটলিপুত্তে ৱিহৰতি কুক্কুটাৰামে. তেন খো পন সমযেন মুণ্ডস্স ৰঞ্ঞো ভদ্দা দেৱী কালঙ্কতা হোতি পিযা মনাপা. সো ভদ্দায দেৱিযা কালঙ্কতায পিযায মনাপায নেৱ ন্হাযতি [নহাযতি (সী. স্যা. কং. পী.)] ন ৱিলিম্পতি ন ভত্তং ভুঞ্জতি ন কম্মন্তং পযোজেতি – ৰত্তিন্দিৱং [ৰত্তিদিৱং (ক.)] ভদ্দায দেৱিযা সৰীৰে অজ্ঝোমুচ্ছিতো. অথ খো মুণ্ডো ৰাজা পিযকং কোসাৰক্খং [সোকাৰক্খং (স্যা.)] আমন্তেসি – ‘‘তেন হি, সম্ম পিযক, ভদ্দায দেৱিযা সৰীৰং আযসায তেলদোণিযা পক্খিপিত্ৱা অঞ্ঞিস্সা আযসায দোণিযা পটিকুজ্জথ, যথা মযং ভদ্দায দেৱিযা সৰীৰং চিৰতৰং পস্সেয্যামা’’তি. ‘‘এৱং, দেৱা’’তি খো পিযকো কোসাৰক্খো মুণ্ডস্স ৰঞ্ঞো পটিস্সুত্ৱা ভদ্দায দেৱিযা সৰীৰং আযসায তেলদোণিযা পক্খিপিত্ৱা অঞ্ঞিস্সা আযসায দোণিযা পটিকুজ্জি.

অথ খো পিযকস্স কোসাৰক্খস্স এতদহোসি – ‘‘ইমস্স খো মুণ্ডস্স ৰঞ্ঞো ভদ্দা দেৱী কালঙ্কতা পিযা মনাপা. সো ভদ্দায দেৱিযা কালঙ্কতায পিযায মনাপায নেৱ ন্হাযতি ন ৱিলিম্পতি ন ভত্তং ভুঞ্জতি ন কম্মন্তং পযোজেতি – ৰত্তিন্দিৱং ভদ্দায দেৱিযা সৰীৰে অজ্ঝোমুচ্ছিতো. কং [কিং (ক.)] নু খো মুণ্ডো ৰাজা সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা পযিৰুপাসেয্য, যস্স ধম্মং সুত্ৱা সোকসল্লং পজহেয্যা’’তি!

অথ খো পিযকস্স কোসাৰক্খস্স এতদহোসি – ‘‘অযং খো আযস্মা নাৰদো পাটলিপুত্তে ৱিহৰতি কুক্কুটাৰামে. তং খো পনাযস্মন্তং নাৰদং এৱং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো – ‘পণ্ডিতো ৱিযত্তো [ৱ্যত্তো (সী. পী.), ব্যত্তো (স্যা. কং., দী. নি. ২.৪০৭)] মেধাৱী বহুস্সুতো চিত্তকথী কল্যাণপটিভানো ৱুদ্ধো চেৱ [বুদ্ধো চেৱ (ক.)] অৰহা চ’ [অৰহা চা’তি (?)]. যংনূন মুণ্ডো ৰাজা আযস্মন্তং নাৰদং পযিৰুপাসেয্য, অপ্পেৱ নাম মুণ্ডো ৰাজা আযস্মতো নাৰদস্স ধম্মং সুত্ৱা সোকসল্লং পজহেয্যা’’তি.

অথ খো পিযকো কোসাৰক্খো যেন মুণ্ডো ৰাজা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা মুণ্ডং ৰাজানং এতদৱোচ – ‘‘অযং খো, দেৱ, আযস্মা নাৰদো পাটলিপুত্তে ৱিহৰতি কুক্কুটাৰামে. তং খো পনাযস্মন্তং নাৰদং এৱং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো – ‘পণ্ডিতো ৱিযত্তো মেধাৱী বহুস্সুতো চিত্তকথী কল্যাণপটিভানো ৱুদ্ধো চেৱ অৰহা চ’ [অৰহা চা’তি (?)]. যদি পন দেৱো আযস্মন্তং নাৰদং পযিৰুপাসেয্য, অপ্পেৱ নাম দেৱো আযস্মতো নাৰদস্স ধম্মং সুত্ৱা সোকসল্লং পজহেয্যা’’তি. ‘‘তেন হি, সম্ম পিযক, আযস্মন্তং নাৰদং পটিৱেদেহি. কথঞ্হি নাম মাদিসো সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা ৱিজিতে ৱসন্তং পুব্বে অপ্পটিসংৱিদিতো উপসঙ্কমিতব্বং মঞ্ঞেয্যা’’তি! ‘‘এৱং, দেৱা’’তি খো পিযকো কোসাৰক্খো মুণ্ডস্স ৰঞ্ঞো পটিস্সুত্ৱা যেনাযস্মা নাৰদো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং নাৰদং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো পিযকো কোসাৰক্খো আযস্মন্তং নাৰদং এতদৱোচ –

‘‘ইমস্স, ভন্তে, মুণ্ডস্স ৰঞ্ঞো ভদ্দা দেৱী কালঙ্কতা পিযা মনাপা. সো ভদ্দায দেৱিযা কালঙ্কতায পিযায মনাপায নেৱ ন্হাযতি ন ৱিলিম্পতি ন ভত্তং ভুঞ্জতি ন কম্মন্তং পযোজেতি – ৰত্তিন্দিৱং ভদ্দায দেৱিযা সৰীৰে অজ্ঝোমুচ্ছিতো. সাধু, ভন্তে, আযস্মা নাৰদো মুণ্ডস্স ৰঞ্ঞো তথা ধম্মং দেসেতু যথা মুণ্ডো ৰাজা আযস্মতো নাৰদস্স ধম্মং সুত্ৱা সোকসল্লং পজহেয্যা’’তি. ‘‘যস্সদানি, পিযক, মুণ্ডো ৰাজা কালং মঞ্ঞতী’’তি.

অথ খো পিযকো কোসাৰক্খো উট্ঠাযাসনা আযস্মন্তং নাৰদং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা যেন মুণ্ডো ৰাজা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা মুণ্ডং ৰাজানং এতদৱোচ – ‘‘কতাৱকাসো খো, দেৱ, আযস্মতা নাৰদেন. যস্সদানি দেৱো কালং মঞ্ঞতী’’তি. ‘‘তেন হি, সম্ম পিযক, ভদ্ৰানি ভদ্ৰানি যানানি যোজাপেহী’’তি. ‘‘এৱং, দেৱা’’তি খো পিযকো কোসাৰক্খো মুণ্ডস্স ৰঞ্ঞো পটিস্সুত্ৱা ভদ্ৰানি ভদ্ৰানি যানানি যোজাপেত্ৱা মুণ্ডং ৰাজানং এতদৱোচ – ‘‘যুত্তানি খো তে, দেৱ, ভদ্ৰানি ভদ্ৰানি যানানি. যস্সদানি দেৱো কালং মঞ্ঞতী’’তি.

অথ খো মুণ্ডো ৰাজা ভদ্ৰং যানং [ভদ্ৰং ভদ্ৰং যানং (স্যা. কং. ক.), ভদ্দং যানং (পী.)] অভিৰুহিত্ৱা ভদ্ৰেহি ভদ্ৰেহি যানেহি যেন কুক্কুটাৰামো তেন পাযাসি মহচ্চা [মহচ্চ (বহূসু)] ৰাজানুভাৱেন আযস্মন্তং নাৰদং দস্সনায. যাৱতিকা যানস্স ভূমি যানেন গন্ত্ৱা, যানা পচ্চোৰোহিত্ৱা পত্তিকোৱ আৰামং পাৱিসি. অথ খো মুণ্ডো ৰাজা যেন আযস্মা নাৰদো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং নাৰদং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো মুণ্ডং ৰাজানং আযস্মা নাৰদো এতদৱোচ –

‘‘পঞ্চিমানি, মহাৰাজ, অলব্ভনীযানি ঠানানি সমণেন ৱা ব্ৰাহ্মণেন ৱা দেৱেন ৱা মাৰেন ৱা ব্ৰহ্মুনা ৱা কেনচি ৱা লোকস্মিং. কতমানি পঞ্চ? ‘জৰাধম্মং মা জীৰী’তি অলব্ভনীযং ঠানং সমণেন ৱা ব্ৰাহ্মণেন ৱা দেৱেন ৱা মাৰেন ৱা ব্ৰহ্মুনা ৱা কেনচি ৱা লোকস্মিং. ‘ব্যাধিধম্মং মা ব্যাধীযী’তি…পে… ‘মৰণধম্মং মা মীযী’তি… ‘খযধম্মং মা খীযী’তি… ‘নস্সনধম্মং মা নস্সী’তি অলব্ভনীযং ঠানং সমণেন ৱা ব্ৰাহ্মণেন ৱা দেৱেন ৱা মাৰেন ৱা ব্ৰহ্মুনা ৱা কেনচি ৱা লোকস্মিং.

‘‘অস্সুতৱতো, মহাৰাজ, পুথুজ্জনস্স জৰাধম্মং জীৰতি. সো জৰাধম্মে জিণ্ণে ন ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘ন খো ময্হেৱেকস্স জৰাধম্মং জীৰতি, অথ খো যাৱতা সত্তানং আগতি গতি চুতি উপপত্তি সব্বেসং সত্তানং জৰাধম্মং জীৰতি. অহঞ্চেৱ খো পন জৰাধম্মে জিণ্ণে সোচেয্যং কিলমেয্যং পৰিদেৱেয্যং, উৰত্তাড়িং কন্দেয্যং, সম্মোহং আপজ্জেয্যং, ভত্তম্পি মে নচ্ছাদেয্য, কাযেপি দুব্বণ্ণিযং ওক্কমেয্য, কম্মন্তাপি নপ্পৱত্তেয্যুং, অমিত্তাপি অত্তমনা অস্সু, মিত্তাপি দুম্মনা অস্সূ’তি. সো জৰাধম্মে জিণ্ণে সোচতি কিলমতি পৰিদেৱতি, উৰত্তাড়িং কন্দতি, সম্মোহং আপজ্জতি. অযং ৱুচ্চতি, মহাৰাজ – ‘অস্সুতৱা পুথুজ্জনো ৱিদ্ধো সৱিসেন সোকসল্লেন অত্তানংযেৱ পৰিতাপেতি’’’.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, অস্সুতৱতো পুথুজ্জনস্স ব্যাধিধম্মং ব্যাধীযতি…পে… মৰণধম্মং মীযতি… খযধম্মং খীযতি… নস্সনধম্মং নস্সতি. সো নস্সনধম্মে নট্ঠে ন ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘ন খো ময্হেৱেকস্স নস্সনধম্মং নস্সতি, অথ খো যাৱতা সত্তানং আগতি গতি চুতি উপপত্তি সব্বেসং সত্তানং নস্সনধম্মং নস্সতি. অহঞ্চেৱ খো পন নস্সনধম্মে নট্ঠে সোচেয্যং কিলমেয্যং পৰিদেৱেয্যং, উৰত্তাড়িং কন্দেয্যং, সম্মোহং আপজ্জেয্যং, ভত্তম্পি মে নচ্ছাদেয্য, কাযেপি দুব্বণ্ণিযং ওক্কমেয্য, কম্মন্তাপি নপ্পৱত্তেয্যুং, অমিত্তাপি অত্তমনা অস্সু, মিত্তাপি দুম্মনা অস্সূ’তি. সো নস্সনধম্মে নট্ঠে সোচতি কিলমতি পৰিদেৱতি, উৰত্তাড়িং কন্দতি, সম্মোহং আপজ্জতি. অযং ৱুচ্চতি, মহাৰাজ – ‘অস্সুতৱা পুথুজ্জনো ৱিদ্ধো সৱিসেন সোকসল্লেন অত্তানংযেৱ পৰিতাপেতি’’’.

‘‘সুতৱতো চ খো, মহাৰাজ, অৰিযসাৱকস্স জৰাধম্মং জীৰতি. সো জৰাধম্মে জিণ্ণে ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘ন খো ময্হেৱেকস্স জৰাধম্মং জীৰতি, অথ খো যাৱতা সত্তানং আগতি গতি চুতি উপপত্তি সব্বেসং সত্তানং জৰাধম্মং জীৰতি. অহঞ্চেৱ খো পন জৰাধম্মে জিণ্ণে সোচেয্যং কিলমেয্যং পৰিদেৱেয্যং, উৰত্তাড়িং কন্দেয্যং, সম্মোহং আপজ্জেয্যং, ভত্তম্পি মে নচ্ছাদেয্য, কাযেপি দুব্বণ্ণিযং ওক্কমেয্য, কম্মন্তাপি নপ্পৱত্তেয্যুং, অমিত্তাপি অত্তমনা অস্সু, মিত্তাপি দুম্মনা অস্সূ’তি. সো জৰাধম্মে জিণ্ণে ন সোচতি ন কিলমতি ন পৰিদেৱতি, ন উৰত্তাড়িং কন্দতি, ন সম্মোহং আপজ্জতি. অযং ৱুচ্চতি, মহাৰাজ – ‘সুতৱা অৰিযসাৱকো অব্বুহি সৱিসং সোকসল্লং, যেন ৱিদ্ধো অস্সুতৱা পুথুজ্জনো অত্তানংযেৱ পৰিতাপেতি. অসোকো ৱিসল্লো অৰিযসাৱকো অত্তানংযেৱ পৰিনিব্বাপেতি’’’.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, সুতৱতো অৰিযসাৱকস্স ব্যাধিধম্মং ব্যাধীযতি…পে… মৰণধম্মং মীযতি… খযধম্মং খীযতি… নস্সনধম্মং নস্সতি. সো নস্সনধম্মে নট্ঠে ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘ন খো ময্হেৱেকস্স নস্সনধম্মং নস্সতি, অথ খো যাৱতা সত্তানং আগতি গতি চুতি উপপত্তি সব্বেসং সত্তানং নস্সনধম্মং নস্সতি. অহঞ্চেৱ খো পন নস্সনধম্মে নট্ঠে সোচেয্যং কিলমেয্যং পৰিদেৱেয্যং, উৰত্তাড়িং কন্দেয্যং, সম্মোহং আপজ্জেয্যং, ভত্তম্পি মে নচ্ছাদেয্য, কাযেপি দুব্বণ্ণিযং ওক্কমেয্য, কম্মন্তাপি নপ্পৱত্তেয্যুং, অমিত্তাপি অত্তমনা অস্সু, মিত্তাপি দুম্মনা অস্সূ’তি. সো নস্সনধম্মে নট্ঠে ন সোচতি ন কিলমতি ন পৰিদেৱতি, ন উৰত্তাড়িং কন্দতি, ন সম্মোহং আপজ্জতি. অযং ৱুচ্চতি, মহাৰাজ – ‘সুতৱা অৰিযসাৱকো অব্বুহি সৱিসং সোকসল্লং, যেন ৱিদ্ধো অস্সুতৱা পুথুজ্জনো অত্তানংযেৱ পৰিতাপেতি. অসোকো ৱিসল্লো অৰিযসাৱকো অত্তানংযেৱ পৰিনিব্বাপেতি ’’’.

‘‘ইমানি খো, মহাৰাজ, পঞ্চ অলব্ভনীযানি ঠানানি সমণেন ৱা ব্ৰাহ্মণেন ৱা দেৱেন ৱা মাৰেন ৱা ব্ৰহ্মুনা ৱা কেনচি ৱা লোকস্মি’’ন্তি.

‘‘ন সোচনায পৰিদেৱনায,

অত্থোধ লব্ভা অপি অপ্পকোপি;

সোচন্তমেনং দুখিতং ৱিদিত্ৱা,

পচ্চত্থিকা অত্তমনা ভৱন্তি.

‘‘যতো চ খো পণ্ডিতো আপদাসু,

ন ৱেধতী অত্থৱিনিচ্ছযঞ্ঞূ;

পচ্চত্থিকাস্স দুখিতা ভৱন্তি,

দিস্ৱা মুখং অৱিকাৰং পুৰাণং.

‘‘জপ্পেন মন্তেন সুভাসিতেন,

অনুপ্পদানেন পৱেণিযা ৱা;

যথা যথা যত্থ লভেথ অত্থং,

তথা তথা তত্থ পৰক্কমেয্য.

‘‘সচে পজানেয্য অলব্ভনেয্যো,

মযাৱ অঞ্ঞেন ৱা এস অত্থো;

অসোচমানো অধিৱাসযেয্য,

কম্মং দড়্হং কিন্তি কৰোমি দানী’’তি [জা. ১ জাতকেপি].

এৱং ৱুত্তে মুণ্ডো ৰাজা আযস্মন্তং নাৰদং এতদৱোচ – ‘‘কো নামো [কো নু খো (সী. পী.)] অযং, ভন্তে, ধম্মপৰিযাযো’’তি? ‘‘সোকসল্লহৰণো নাম অযং, মহাৰাজ, ধম্মপৰিযাযো’’তি. ‘‘তগ্ঘ, ভন্তে, সোকসল্লহৰণো [তগ্ঘ ভন্তে সোকসল্লহৰণো, তগ্ঘ ভন্তে সোকসল্লহৰণো (সী. স্যা. কং. পী.)]! ইমঞ্হি মে, ভন্তে, ধম্মপৰিযাযং সুত্ৱা সোকসল্লং পহীন’’ন্তি.

অথ খো মুণ্ডো ৰাজা পিযকং কোসাৰক্খং আমন্তেসি – ‘‘তেন হি, সম্ম পিযক, ভদ্দায দেৱিযা সৰীৰং ঝাপেথ; থূপঞ্চস্সা কৰোথ. অজ্জতগ্গে দানি মযং ন্হাযিস্সাম চেৱ ৱিলিম্পিস্সাম ভত্তঞ্চ ভুঞ্জিস্সাম কম্মন্তে চ পযোজেস্সামা’’তি. দসমং.

মুণ্ডৰাজৱগ্গো পঞ্চমো.