১. পঠমপণ্ণাসকং
১. সেখবলৱগ্গো
১. সংখিত্তসুত্তং
১. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৱো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –
‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৱে, সেখবলানি [সেক্খবলানি (ক.)]. কতমানি পঞ্চ? সদ্ধাবলং, হিৰীবলং [হিৰিবলং (সী. পী.)], ওত্তপ্পবলং, ৱীৰিযবলং [ৱিৰিযবলং (সী. স্যা. কং. পী.)], পঞ্ঞাবলং – ইমানি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চ সেখবলানি.
‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘সদ্ধাবলেন সমন্নাগতা ভৱিস্সাম সেখবলেন, হিৰীবলেন সমন্নাগতা ভৱিস্সাম সেখবলেন, ওত্তপ্পবলেন সমন্নাগতা ভৱিস্সাম সেখবলেন, ৱীৰিযবলেন সমন্নাগতা ভৱিস্সাম সেখবলেন, পঞ্ঞাবলেন সমন্নাগতা ভৱিস্সাম সেখবলেনা’তি. এৱঞ্হি ৱো, ভিক্খৱে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি. পঠমং.
২. ৱিত্থতসুত্তং
২. ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৱে, সেখবলানি. কতমানি পঞ্চ? সদ্ধাবলং, হিৰীবলং, ওত্তপ্পবলং, ৱীৰিযবলং, পঞ্ঞাবলং. কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, সদ্ধাবলং? ইধ, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো সদ্ধো হোতি, সদ্দহতি তথাগতস্স বোধিং – ‘ইতিপি সো ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো সুগতো লোকৱিদূ অনুত্তৰো পুৰিসদম্মসাৰথি সত্থা দেৱমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৱা’তি. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, সদ্ধাবলং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, হিৰীবলং? ইধ, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো হিৰিমা হোতি, হিৰীযতি কাযদুচ্চৰিতেন ৱচীদুচ্চৰিতেন মনোদুচ্চৰিতেন, হিৰীযতি পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, হিৰীবলং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, ওত্তপ্পবলং? ইধ, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো ওত্তপ্পী হোতি, ওত্তপ্পতি কাযদুচ্চৰিতেন ৱচীদুচ্চৰিতেন মনোদুচ্চৰিতেন, ওত্তপ্পতি পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ওত্তপ্পবলং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, ৱীৰিযবলং? ইধ, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো আৰদ্ধৱীৰিযো ৱিহৰতি অকুসলানং ধম্মানং পহানায, কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদায, থামৱা দড়্হপৰক্কমো অনিক্খিত্তধুৰো কুসলেসু ধম্মেসু. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ৱীৰিযবলং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, পঞ্ঞাবলং? ইধ, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো পঞ্ঞৱা হোতি উদযত্থগামিনিযা পঞ্ঞায সমন্নাগতো অৰিযায নিব্বেধিকায সম্মা দুক্খক্খযগামিনিযা. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, পঞ্ঞাবলং. ইমানি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চ সেখবলানি.
‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘সদ্ধাবলেন সমন্নাগতা ভৱিস্সাম সেখবলেন, হিৰীবলেন… ওত্তপ্পবলেন … ৱীৰিযবলেন… পঞ্ঞাবলেন সমন্নাগতা ভৱিস্সাম সেখবলেনা’তি. এৱঞ্হি খো, ভিক্খৱে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. দুতিযং.
৩. দুক্খসুত্তং
৩. ‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৱে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খং ৱিহৰতি সৱিঘাতং সউপাযাসং সপৰিড়াহং, কাযস্স চ ভেদা পৰং মৰণা দুগ্গতি পাটিকঙ্খা. কতমেহি পঞ্চহি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অস্সদ্ধো হোতি, অহিৰিকো হোতি, অনোত্তপ্পী হোতি, কুসীতো হোতি, দুপ্পঞ্ঞো হোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খং ৱিহৰতি সৱিঘাতং সউপাযাসং সপৰিড়াহং, কাযস্স চ ভেদা পৰং মৰণা দুগ্গতি পাটিকঙ্খা.
‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৱে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু দিট্ঠেৱ ধম্মে সুখং ৱিহৰতি অৱিঘাতং অনুপাযাসং অপৰিড়াহং, কাযস্স চ ভেদা পৰং মৰণা সুগতি পাটিকঙ্খা. কতমেহি পঞ্চহি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সদ্ধো হোতি, হিৰীমা হোতি, ওত্তপ্পী হোতি, আৰদ্ধৱীৰিযো হোতি, পঞ্ঞৱা হোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু দিট্ঠেৱ ধম্মে সুখং ৱিহৰতি অৱিঘাতং অনুপাযাসং অপৰিড়াহং, কাযস্স চ ভেদা পৰং মৰণা সুগতি পাটিকঙ্খা’’তি. ততিযং.
৪. যথাভতসুত্তং
৪. ‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৱে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু যথাভতং নিক্খিত্তো এৱং নিৰযে. কতমেহি পঞ্চহি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অস্সদ্ধো হোতি, অহিৰিকো হোতি, অনোত্তপ্পী হোতি, কুসীতো হোতি, দুপ্পঞ্ঞো হোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু যথাভতং নিক্খিত্তো এৱং নিৰযে.
‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৱে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু যথাভতং নিক্খিত্তো এৱং সগ্গে. কতমেহি পঞ্চহি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সদ্ধো হোতি, হিৰীমা হোতি, ওত্তপ্পী হোতি, আৰদ্ধৱীৰিযো হোতি, পঞ্ঞৱা হোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু যথাভতং নিক্খিত্তো এৱং সগ্গে’’তি. চতুত্থং.
৫. সিক্খাসুত্তং
৫. ‘‘যো হি কোচি, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱা ভিক্খুনী ৱা সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৱত্ততি, তস্স দিট্ঠেৱ [দিট্ঠে চেৱ (সী.)] ধম্মে পঞ্চ সহধম্মিকা ৱাদানুপাতা [ৱাদানুৱাদা (অ. নি. ৮.১২; অ. নি. ৩.৫৮)] গাৰয্হা ঠানা আগচ্ছন্তি. কতমে পঞ্চ? সদ্ধাপি নাম তে নাহোসি কুসলেসু ধম্মেসু, হিৰীপি নাম তে নাহোসি কুসলেসু ধম্মেসু, ওত্তপ্পম্পি নাম তে নাহোসি কুসলেসু ধম্মেসু, ৱীৰিযম্পি নাম তে নাহোসি কুসলেসু ধম্মেসু, পঞ্ঞাপি নাম তে নাহোসি কুসলেসু ধম্মেসু. যো হি কোচি, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱা ভিক্খুনী ৱা সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৱত্ততি, তস্স দিট্ঠেৱ ধম্মে ইমে পঞ্চ সহধম্মিকা ৱাদানুপাতা গাৰয্হা ঠানা আগচ্ছন্তি.
‘‘যো হি কোচি, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱা ভিক্খুনী ৱা সহাপি দুক্খেন সহাপি দোমনস্সেন অস্সুমুখো [অস্সুমুখোপি (স্যা.)] ৰুদমানো পৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং চৰতি, তস্স দিট্ঠেৱ ধম্মে পঞ্চ সহধম্মিকা পাসংসা ঠানা [পাসংসং ঠানং (স্যা.)] আগচ্ছন্তি. কতমে পঞ্চ? সদ্ধাপি নাম তে অহোসি কুসলেসু ধম্মেসু, হিৰীপি নাম তে অহোসি কুসলেসু ধম্মেসু, ওত্তপ্পম্পি নাম তে অহোসি কুসলেসু ধম্মেসু, ৱীৰিযম্পি নাম তে অহোসি কুসলেসু ধম্মেসু, পঞ্ঞাপি নাম তে অহোসি কুসলেসু ধম্মেসু. যো হি কোচি, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱা ভিক্খুনী ৱা সহাপি দুক্খেন সহাপি দোমনস্সেন অস্সুমুখো ৰুদমানো পৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং চৰতি, তস্স দিট্ঠেৱ ধম্মে ইমে পঞ্চ সহধম্মিকা পাসংসা ঠানা আগচ্ছন্তী’’তি. পঞ্চমং.
৬. সমাপত্তিসুত্তং
৬. ‘‘ন তাৱ, ভিক্খৱে, অকুসলস্স সমাপত্তি হোতি যাৱ সদ্ধা পচ্চুপট্ঠিতা হোতি কুসলেসু ধম্মেসু. যতো চ খো, ভিক্খৱে, সদ্ধা অন্তৰহিতা হোতি, অসদ্ধিযং পৰিযুট্ঠায তিট্ঠতি; অথ অকুসলস্স সমাপত্তি হোতি.
‘‘ন তাৱ, ভিক্খৱে, অকুসলস্স সমাপত্তি হোতি যাৱ হিৰী পচ্চুপট্ঠিতা হোতি কুসলেসু ধম্মেসু. যতো চ খো, ভিক্খৱে, হিৰী অন্তৰহিতা হোতি, অহিৰিকং পৰিযুট্ঠায তিট্ঠতি; অথ অকুসলস্স সমাপত্তি হোতি.
‘‘ন তাৱ, ভিক্খৱে, অকুসলস্স সমাপত্তি হোতি যাৱ ওত্তপ্পং পচ্চুপট্ঠিতং হোতি কুসলেসু ধম্মেসু. যতো চ খো, ভিক্খৱে, ওত্তপ্পং অন্তৰহিতং হোতি, অনোত্তপ্পং পৰিযুট্ঠায তিট্ঠতি; অথ অকুসলস্স সমাপত্তি হোতি.
‘‘ন তাৱ, ভিক্খৱে, অকুসলস্স সমাপত্তি হোতি যাৱ ৱীৰিযং পচ্চুপট্ঠিতং হোতি কুসলেসু ধম্মেসু. যতো চ খো, ভিক্খৱে, ৱীৰিযং অন্তৰহিতং হোতি, কোসজ্জং পৰিযুট্ঠায তিট্ঠতি; অথ অকুসলস্স সমাপত্তি হোতি.
‘‘ন তাৱ, ভিক্খৱে, অকুসলস্স সমাপত্তি হোতি যাৱ পঞ্ঞা পচ্চুপট্ঠিতা হোতি কুসলেসু ধম্মেসু. যতো চ খো, ভিক্খৱে, পঞ্ঞা অন্তৰহিতা হোতি, দুপ্পঞ্ঞা [দুপ্পঞ্ঞং (ক.)] পৰিযুট্ঠায তিট্ঠতি; অথ অকুসলস্স সমাপত্তি হোতী’’তি. ছট্ঠং.
৭. কামসুত্তং
৭. ‘‘যেভুয্যেন, ভিক্খৱে, সত্তা কামেসু লড়িতা [পলাড়িতা (সী.)]. অসিতব্যাভঙ্গিং [অসিতব্যাভঙ্গি চেপি (?)], ভিক্খৱে, কুলপুত্তো ওহায অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিতো হোতি, ‘সদ্ধাপব্বজিতো কুলপুত্তো’তি অলং ৱচনায. তং কিস্স হেতু? লব্ভা [লব্ভা হি (স্যা.)], ভিক্খৱে, যোব্বনেন কামা তে চ খো যাদিসা ৱা তাদিসা ৱা. যে চ, ভিক্খৱে, হীনা কামা যে চ মজ্ঝিমা কামা যে চ পণীতা কামা, সব্বে কামা ‘কামা’ত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছন্তি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, দহৰো কুমাৰো মন্দো উত্তানসেয্যকো ধাতিযা পমাদমন্ৱায কট্ঠং ৱা কঠলং [কথলং (ক.)] ৱা মুখে আহৰেয্য. তমেনং ধাতি সীঘং সীঘং [সীঘসীঘং (সী.)] মনসি কৰেয্য; সীঘং সীঘং মনসি কৰিত্ৱা সীঘং সীঘং আহৰেয্য. নো চে সক্কুণেয্য সীঘং সীঘং আহৰিতুং, ৱামেন হত্থেন সীসং পৰিগ্গহেত্ৱা দক্খিণেন হত্থেন ৱঙ্কঙ্গুলিং কৰিত্ৱা সলোহিতম্পি আহৰেয্য. তং কিস্স হেতু? ‘অত্থেসা, ভিক্খৱে, কুমাৰস্স ৱিহেসা; নেসা নত্থী’তি ৱদামি. কৰণীযঞ্চ খো এতং [এৱং (ক.)], ভিক্খৱে, ধাতিযা অত্থকামায হিতেসিনিযা অনুকম্পিকায, অনুকম্পং উপাদায. যতো চ খো, ভিক্খৱে, সো কুমাৰো ৱুদ্ধো হোতি অলংপঞ্ঞো, অনপেক্খা দানি [অনপেক্খা পন (সী. স্যা. কং.)], ভিক্খৱে, ধাতি তস্মিং কুমাৰে হোতি – ‘অত্তগুত্তো দানি কুমাৰো নালং পমাদাযা’তি.
‘‘এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, যাৱকীৱঞ্চ ভিক্খুনো সদ্ধায অকতং হোতি কুসলেসু ধম্মেসু, হিৰিযা অকতং হোতি কুসলেসু ধম্মেসু, ওত্তপ্পেন অকতং হোতি কুসলেসু ধম্মেসু, ৱীৰিযেন অকতং হোতি কুসলেসু ধম্মেসু, পঞ্ঞায অকতং হোতি কুসলেসু ধম্মেসু, অনুৰক্খিতব্বো তাৱ মে সো, ভিক্খৱে, ভিক্খু হোতি. যতো চ খো, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো সদ্ধায কতং হোতি কুসলেসু ধম্মেসু, হিৰিযা কতং হোতি কুসলেসু ধম্মেসু, ওত্তপ্পেন কতং হোতি কুসলেসু ধম্মেসু, ৱীৰিযেন কতং হোতি কুসলেসু ধম্মেসু, পঞ্ঞায কতং হোতি কুসলেসু ধম্মেসু, অনপেক্খো দানাহং, ভিক্খৱে [পনাহং (সী. স্যা. কং.)], তস্মিং ভিক্খুস্মিং হোমি – ‘অত্তগুত্তো দানি ভিক্খু নালং পমাদাযা’’’তি. সত্তমং.
৮. চৱনসুত্তং
৮. ‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৱে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু চৱতি, নপ্পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. কতমেহি পঞ্চহি? অসদ্ধো, ভিক্খৱে, ভিক্খু চৱতি, নপ্পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. অহিৰিকো, ভিক্খৱে, ভিক্খু চৱতি, নপ্পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. অনোত্তপ্পী, ভিক্খৱে, ভিক্খু চৱতি, নপ্পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. কুসীতো, ভিক্খৱে, ভিক্খু চৱতি, নপ্পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. দুপ্পঞ্ঞো, ভিক্খৱে, ভিক্খু চৱতি, নপ্পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. ইমেহি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু চৱতি, নপ্পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে.
‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৱে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু ন চৱতি, পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. কতমেহি পঞ্চহি? সদ্ধো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন চৱতি, পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. হিৰীমা, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন চৱতি, পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. ওত্তপ্পী, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন চৱতি, পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. আৰদ্ধৱীৰিযো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন চৱতি, পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. পঞ্ঞৱা, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন চৱতি, পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. ইমেহি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু ন চৱতি, পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে’’তি. অট্ঠমং.
৯. পঠমঅগাৰৱসুত্তং
৯. ‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৱে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অগাৰৱো অপ্পতিস্সো চৱতি, নপ্পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. কতমেহি পঞ্চহি? অস্সদ্ধো, ভিক্খৱে, ভিক্খু অগাৰৱো অপ্পতিস্সো চৱতি, নপ্পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. অহিৰিকো, ভিক্খৱে, ভিক্খু অগাৰৱো অপ্পতিস্সো চৱতি, নপ্পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. অনোত্তপ্পী, ভিক্খৱে, ভিক্খু অগাৰৱো অপ্পতিস্সো চৱতি, নপ্পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. কুসীতো, ভিক্খৱে, ভিক্খু অগাৰৱো অপ্পতিস্সো চৱতি, নপ্পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. দুপ্পঞ্ঞো, ভিক্খৱে, ভিক্খু অগাৰৱো অপ্পতিস্সো চৱতি, নপ্পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. ইমেহি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অগাৰৱো অপ্পতিস্সো চৱতি, নপ্পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে.
‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৱে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু সগাৰৱো সপ্পতিস্সো ন চৱতি, পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. কতমেহি পঞ্চহি? সদ্ধো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সগাৰৱো সপ্পতিস্সো ন চৱতি, পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. হিৰিমা, ভিক্খৱে, ভিক্খু সগাৰৱো সপ্পতিস্সো ন চৱতি, পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. ওত্তপ্পী, ভিক্খৱে, ভিক্খু সগাৰৱো সপ্পতিস্সো ন চৱতি, পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. আৰদ্ধৱীৰিযো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সগাৰৱো সপ্পতিস্সো ন চৱতি, পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. পঞ্ঞৱা, ভিক্খৱে, ভিক্খু সগাৰৱো সপ্পতিস্সো ন চৱতি, পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. ইমেহি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু সগাৰৱো সপ্পতিস্সো ন চৱতি, পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে’’তি. নৱমং.
১০. দুতিযঅগাৰৱসুত্তং
১০. ‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৱে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অগাৰৱো অপ্পতিস্সো অভব্বো ইমস্মিং ধম্মৱিনযে ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জিতুং. কতমেহি পঞ্চহি? অস্সদ্ধো, ভিক্খৱে, ভিক্খু অগাৰৱো অপ্পতিস্সো অভব্বো ইমস্মিং ধম্মৱিনযে ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জিতুং. অহিৰিকো, ভিক্খৱে, ভিক্খু অগাৰৱো অপ্পতিস্সো অভব্বো ইমস্মিং ধম্মৱিনযে ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জিতুং. অনোত্তপ্পী, ভিক্খৱে, ভিক্খু অগাৰৱো অপ্পতিস্সো অভব্বো ইমস্মিং ধম্মৱিনযে ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জিতুং. কুসীতো, ভিক্খৱে, ভিক্খু অগাৰৱো অপ্পতিস্সো অভব্বো ইমস্মিং ধম্মৱিনযে ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জিতুং. দুপ্পঞ্ঞো, ভিক্খৱে, ভিক্খু অগাৰৱো অপ্পতিস্সো অভব্বো ইমস্মিং ধম্মৱিনযে ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জিতুং. ইমেহি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অগাৰৱো অপ্পতিস্সো অভব্বো ইমস্মিং ধম্মৱিনযে ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জিতুং.
‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৱে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু সগাৰৱো সপ্পতিস্সো ভব্বো ইমস্মিং ধম্মৱিনযে ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জিতুং. কতমেহি পঞ্চহি? সদ্ধো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সগাৰৱো সপ্পতিস্সো ভব্বো ইমস্মিং ধম্মৱিনযে ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জিতুং. হিৰীমা, ভিক্খৱে, ভিক্খু…পে… ওত্তপ্পী, ভিক্খৱে, ভিক্খু…পে… আৰদ্ধৱীৰিযো, ভিক্খৱে, ভিক্খু…পে… পঞ্ঞৱা, ভিক্খৱে, ভিক্খু সগাৰৱো সপ্পতিস্সো ভব্বো ইমস্মিং ধম্মৱিনযে ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জিতুং. ইমেহি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু সগাৰৱো সপ্পতিস্সো ভব্বো ইমস্মিং ধম্মৱিনযে ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জিতু’’ন্তি. দসমং.
সেখবলৱগ্গো পঠমো.
তস্সুদ্দানং –
সংখিত্তং ৱিত্থতং দুক্খা, ভতং সিক্খায পঞ্চমং;
সমাপত্তি চ কামেসু, চৱনা দ্ৱে অগাৰৱাতি.
২. বলৱগ্গো
১. অননুস্সুতসুত্তং
১১. ‘‘পুব্বাহং, ভিক্খৱে, অননুস্সুতেসু ধম্মেসু অভিঞ্ঞাৱোসানপাৰমিপ্পত্তো পটিজানামি. পঞ্চিমানি, ভিক্খৱে, তথাগতস্স তথাগতবলানি, যেহি বলেহি সমন্নাগতো তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পৰিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতি. কতমানি পঞ্চ? সদ্ধাবলং, হিৰীবলং, ওত্তপ্পবলং, ৱীৰিযবলং, পঞ্ঞাবলং – ইমানি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চ তথাগতস্স তথাগতবলানি যেহি বলেহি সমন্নাগতো তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পৰিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতী’’তি. পঠমং.
২. কূটসুত্তং
১২. ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৱে, সেখবলানি. কতমানি পঞ্চ? সদ্ধাবলং, হিৰীবলং, ওত্তপ্পবলং, ৱীৰিযবলং, পঞ্ঞাবলং – ইমানি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চ সেখবলানি. ইমেসং খো, ভিক্খৱে, পঞ্চন্নং সেখবলানং এতং অগ্গং এতং সঙ্গাহিকং এতং সঙ্ঘাতনিযং, যদিদং পঞ্ঞাবলং.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, কূটাগাৰস্স এতং অগ্গং এতং সঙ্গাহিকং এতং সঙ্ঘাতনিযং, যদিদং কূটং. এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, ইমেসং পঞ্চন্নং সেখবলানং এতং অগ্গং এতং সঙ্গাহিকং এতং সঙ্ঘাতনিযং, যদিদং পঞ্ঞাবলং.
‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘সদ্ধাবলেন সমন্নাগতা ভৱিস্সাম সেখবলেন, হিৰীবলেন… ওত্তপ্পবলেন… ৱীৰিযবলেন… পঞ্ঞাবলেন সমন্নাগতা ভৱিস্সাম সেখবলেনা’তি. এৱঞ্হি ৱো, ভিক্খৱে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. দুতিযং.
৩. সংখিত্তসুত্তং
১৩. ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৱে, বলানি. কতমানি পঞ্চ? সদ্ধাবলং, ৱীৰিযবলং, সতিবলং, সমাধিবলং, পঞ্ঞাবলং – ইমানি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চ বলানী’’তি. ততিযং.
৪. ৱিত্থতসুত্তং
১৪. ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৱে, বলানি. কতমানি পঞ্চ? সদ্ধাবলং, ৱীৰিযবলং, সতিবলং, সমাধিবলং, পঞ্ঞাবলং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, সদ্ধাবলং? ইধ, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো সদ্ধো হোতি, সদ্দহতি তথাগতস্স বোধিং – ‘ইতিপি সো ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো সুগতো লোকৱিদূ অনুত্তৰো পুৰিসদম্মসাৰথি সত্থা দেৱমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৱা’তি. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, সদ্ধাবলং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, ৱীৰিযবলং? ইধ, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো আৰদ্ধৱীৰিযো ৱিহৰতি অকুসলানং ধম্মানং পহানায, কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদায থামৱা দড়্হপৰক্কমো অনিক্খিত্তধুৰো কুসলেসু ধম্মেসু. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ৱীৰিযবলং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, সতিবলং? ইধ, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো সতিমা হোতি পৰমেন সতিনেপক্কেন সমন্নাগতো, চিৰকতম্পি চিৰভাসিতম্পি সৰিতা অনুস্সৰিতা. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, সতিবলং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, সমাধিবলং? ইধ, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি; ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৱং অৱিতক্কং অৱিচাৰং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি; পীতিযা চ ৱিৰাগা উপেক্খকো চ ৱিহৰতি সতো চ সম্পজানো সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৱেদেতি যং তং অৰিযা আচিক্খন্তি – ‘উপেক্খকো সতিমা সুখৱিহাৰী’তি ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি; সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৱ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, সমাধিবলং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, পঞ্ঞাবলং? ইধ, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো পঞ্ঞৱা হোতি উদযত্থগামিনিযা পঞ্ঞায সমন্নাগতো অৰিযায নিব্বেধিকায সম্মা দুক্খক্খযগামিনিযা. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, পঞ্ঞাবলং. ইমানি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চ বলানী’’তি. চতুত্থং.
৫. দট্ঠব্বসুত্তং
১৫. ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৱে, বলানি. কতমানি পঞ্চ? সদ্ধাবলং, ৱীৰিযবলং, সতিবলং, সমাধিবলং, পঞ্ঞাবলং. কত্থ চ, ভিক্খৱে, সদ্ধাবলং দট্ঠব্বং? চতূসু সোতাপত্তিযঙ্গেসু. এত্থ সদ্ধাবলং দট্ঠব্বং. কত্থ চ, ভিক্খৱে, ৱীৰিযবলং দট্ঠব্বং? চতূসু সম্মপ্পধানেসু. এত্থ ৱীৰিযবলং দট্ঠব্বং. কত্থ চ, ভিক্খৱে, সতিবলং দট্ঠব্বং? চতূসু সতিপট্ঠানেসু. এত্থ সতিবলং দট্ঠব্বং. কত্থ চ, ভিক্খৱে, সমাধিবলং দট্ঠব্বং? চতূসু ঝানেসু. এত্থ সমাধিবলং দট্ঠব্বং. কত্থ চ, ভিক্খৱে, পঞ্ঞাবলং দট্ঠব্বং? চতূসু অৰিযসচ্চেসু. এত্থ পঞ্ঞাবলং দট্ঠব্বং. ইমানি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চ বলানী’’তি. পঞ্চমং.
৬. পুনকূটসুত্তং
১৬. ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৱে, বলানি. কতমানি পঞ্চ? সদ্ধাবলং, ৱীৰিযবলং, সতিবলং, সমাধিবলং, পঞ্ঞাবলং – ইমানি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চ বলানি. ইমেসং খো, ভিক্খৱে, পঞ্চন্নং বলানং এতং অগ্গং এতং সঙ্গাহিকং এতং সঙ্ঘাতনিযং, যদিদং পঞ্ঞাবলং. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, কূটাগাৰস্স এতং অগ্গং এতং সঙ্গাহিকং এতং সঙ্ঘাতনিযং, যদিদং কূটং. এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, ইমেসং পঞ্চন্নং বলানং এতং অগ্গং এতং সঙ্গাহিকং এতং সঙ্ঘাতনিযং, যদিদং পঞ্ঞাবল’’ন্তি. ছট্ঠং.
৭. পঠমহিতসুত্তং
১৭. ‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৱে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অত্তহিতায পটিপন্নো হোতি, নো পৰহিতায. কতমেহি পঞ্চহি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অত্তনা সীলসম্পন্নো হোতি, নো পৰং সীলসম্পদায সমাদপেতি; অত্তনা সমাধিসম্পন্নো হোতি, নো পৰং সমাধিসম্পদায সমাদপেতি; অত্তনা পঞ্ঞাসম্পন্নো হোতি, নো পৰং পঞ্ঞাসম্পদায সমাদপেতি; অত্তনা ৱিমুত্তিসম্পন্নো হোতি, নো পৰং ৱিমুত্তিসম্পদায সমাদপেতি; অত্তনা ৱিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পন্নো হোতি, নো পৰং ৱিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পদায সমাদপেতি. ইমেহি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চহি অঙ্গেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অত্তহিতায পটিপন্নো হোতি, নো পৰহিতাযা’’তি. সত্তমং.
৮. দুতিযহিতসুত্তং
১৮. ‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৱে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু পৰহিতায পটিপন্নো হোতি, নো অত্তহিতায. কতমেহি পঞ্চহি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অত্তনা ন সীলসম্পন্নো হোতি, পৰং সীলসম্পদায সমাদপেতি; অত্তনা ন সমাধিসম্পন্নো হোতি, পৰং সমাধিসম্পদায সমাদপেতি; অত্তনা ন পঞ্ঞাসম্পন্নো হোতি, পৰং পঞ্ঞাসম্পদায সমাদপেতি; অত্তনা ন ৱিমুত্তিসম্পন্নো হোতি, পৰং ৱিমুত্তিসম্পদায সমাদপেতি; অত্তনা ন ৱিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পন্নো হোতি, পৰং ৱিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পদায সমাদপেতি. ইমেহি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু পৰহিতায পটিপন্নো হোতি, নো অত্তহিতাযা’’তি. অট্ঠমং.
৯. ততিযহিতসুত্তং
১৯. ‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৱে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু নেৱ অত্তহিতায পটিপন্নো হোতি, নো পৰহিতায. কতমেহি পঞ্চহি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অত্তনা ন সীলসম্পন্নো হোতি, নো পৰং সীলসম্পদায সমাদপেতি; অত্তনা ন সমাধিসম্পন্নো হোতি, নো পৰং সমাধিসম্পদায সমাদপেতি; অত্তনা ন পঞ্ঞাসম্পন্নো হোতি, নো পৰং পঞ্ঞাসম্পদায সমাদপেতি; অত্তনা ন ৱিমুত্তিসম্পন্নো হোতি, নো পৰং ৱিমুত্তিসম্পদায সমাদপেতি; অত্তনা ন ৱিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পন্নো হোতি, নো পৰং ৱিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পদায সমাদপেতি. ইমেহি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু নেৱ অত্তহিতায পটিপন্নো হোতি, নো পৰহিতাযা’’তি. নৱমং.
১০. চতুত্থহিতসুত্তং
২০. ‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৱে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অত্তহিতায চ পটিপন্নো হোতি পৰহিতায চ. কতমেহি পঞ্চহি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অত্তনা চ সীলসম্পন্নো হোতি, পৰঞ্চ সীলসম্পদায সমাদপেতি; অত্তনা চ সমাধিসম্পন্নো হোতি, পৰঞ্চ সমাধিসম্পদায সমাদপেতি, অত্তনা চ পঞ্ঞাসম্পন্নো হোতি, পৰঞ্চ পঞ্ঞাসম্পদায সমাদপেতি; অত্তনা চ ৱিমুত্তিসম্পন্নো হোতি, পৰঞ্চ ৱিমুত্তিসম্পদায সমাদপেতি; অত্তনা চ ৱিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পন্নো হোতি, পৰঞ্চ ৱিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পদায সমাদপেতি. ইমেহি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অত্তহিতায চ পটিপন্নো হোতি পৰহিতায চা’’তি. দসমং.
বলৱগ্গো দুতিযো.
তস্সুদ্দানং –
অননুস্সুতকূটঞ্চ, সংখিত্তং ৱিত্থতেন চ;
দট্ঠব্বঞ্চ পুন কূটং, চত্তাৰোপি হিতেন চাতি.
৩. পঞ্চঙ্গিকৱগ্গো
১. পঠমঅগাৰৱসুত্তং
২১. ‘‘সো ৱত, ভিক্খৱে, ভিক্খু অগাৰৱো অপ্পতিস্সো অসভাগৱুত্তিকো ‘সব্ৰহ্মচাৰীসু আভিসমাচাৰিকং ধম্মং পৰিপূৰেস্সতী’তি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. ‘আভিসমাচাৰিকং ধম্মং অপৰিপূৰেত্ৱা সেখং [সেক্খং (ক.)] ধম্মং পৰিপূৰেস্সতী’তি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. ‘সেখং ধম্মং অপৰিপূৰেত্ৱা সীলানি পৰিপূৰেস্সতী’তি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. ‘সীলানি অপৰিপূৰেত্ৱা সম্মাদিট্ঠিং পৰিপূৰেস্সতী’তি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. ‘সম্মাদিট্ঠিং অপৰিপূৰেত্ৱা সম্মাসমাধিং পৰিপূৰেস্সতী’তি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি.
‘‘সো ৱত, ভিক্খৱে, ভিক্খু সগাৰৱো সপ্পতিস্সো সভাগৱুত্তিকো ‘সব্ৰহ্মচাৰীসু আভিসমাচাৰিকং ধম্মং পৰিপূৰেস্সতী’তি ঠানমেতং ৱিজ্জতি. ‘আভিসমাচাৰিকং ধম্মং পৰিপূৰেত্ৱা সেখং ধম্মং পৰিপূৰেস্সতী’তি ঠানমেতং ৱিজ্জতি. ‘সেখং ধম্মং পৰিপূৰেত্ৱা সীলানি পৰিপূৰেস্সতী’তি ঠানমেতং ৱিজ্জতি. ‘সীলানি পৰিপূৰেত্ৱা সম্মাদিট্ঠিং পৰিপূৰেস্সতী’তি ঠানমেতং ৱিজ্জতি. ‘সম্মাদিট্ঠিং পৰিপূৰেত্ৱা সম্মাসমাধিং পৰিপূৰেস্সতী’তি ঠানমেতং ৱিজ্জতী’’তি. পঠমং.
২. দুতিযঅগাৰৱসুত্তং
২২. ‘‘সো ৱত, ভিক্খৱে, ভিক্খু অগাৰৱো অপ্পতিস্সো অসভাগৱুত্তিকো ‘সব্ৰহ্মচাৰীসু আভিসমাচাৰিকং ধম্মং পৰিপূৰেস্সতী’তি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. ‘আভিসমাচাৰিকং ধম্মং অপৰিপূৰেত্ৱা সেখং ধম্মং পৰিপূৰেস্সতী’তি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. ‘সেখং ধম্মং অপৰিপূৰেত্ৱা সীলক্খন্ধং পৰিপূৰেস্সতী’তি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. ‘সীলক্খন্ধং অপৰিপূৰেত্ৱা সমাধিক্খন্ধং পৰিপূৰেস্সতী’তি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. ‘সমাধিক্খন্ধং অপৰিপূৰেত্ৱা পঞ্ঞাক্খন্ধং পৰিপূৰেস্সতী’তি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি.
‘‘সো ৱত, ভিক্খৱে, ভিক্খু সগাৰৱো সপ্পতিস্সো সভাগৱুত্তিকো ‘সব্ৰহ্মচাৰীসু আভিসমাচাৰিকং ধম্মং পৰিপূৰেস্সতী’তি ঠানমেতং ৱিজ্জতি. ‘আভিসমাচাৰিকং ধম্মং পৰিপূৰেত্ৱা সেখং ধম্মং পৰিপূৰেস্সতী’তি ঠানমেতং ৱিজ্জতি. সেখং ধম্মং পৰিপূৰেত্ৱা সীলক্খন্ধং পৰিপূৰেস্সতী’তি ঠানমেতং ৱিজ্জতি. ‘সীলক্খন্ধং পৰিপূৰেত্ৱা সমাধিক্খন্ধং পৰিপূৰেস্সতী’তি ঠানমেতং ৱিজ্জতি. ‘সমাধিক্খন্ধং পৰিপূৰেত্ৱা পঞ্ঞাক্খন্ধং পৰিপূৰেস্সতী’তি ঠানমেতং ৱিজ্জতী’’তি. দুতিযং.
৩. উপক্কিলেসসুত্তং
২৩. ‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৱে, জাতৰূপস্স উপক্কিলেসা, যেহি উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠং জাতৰূপং ন চেৱ মুদু হোতি ন চ কম্মনিযং ন চ পভস্সৰং পভঙ্গু চ ন চ সম্মা উপেতি কম্মায. কতমে পঞ্চ? অযো, লোহং, তিপু, সীসং, সজ্ঝং [সজ্ঝু (সী.)] – ইমে খো, ভিক্খৱে, পঞ্চ জাতৰূপস্স উপক্কিলেসা, যেহি উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠং জাতৰূপং ন চেৱ মুদু হোতি ন চ কম্মনিযং ন চ পভস্সৰং পভঙ্গু চ ন চ সম্মা উপেতি কম্মায. যতো চ খো, ভিক্খৱে, জাতৰূপং ইমেহি পঞ্চহি উপক্কিলেসেহি ৱিমুত্তং [ৱিপ্পমুত্তং (সী.)] হোতি, তং হোতি জাতৰূপং মুদু চ কম্মনিযঞ্চ পভস্সৰঞ্চ ন চ পভঙ্গু সম্মা উপেতি কম্মায. যস্সা যস্সা চ [যস্স কস্সচি (স্যা. পী.)] পিড়ন্ধনৱিকতিযা আকঙ্খতি – যদি মুদ্দিকায যদি কুণ্ডলায যদি গীৱেয্যকায [গীৱেয্যকেন (স্যা. কং. ক., অ. নি. ৩.১০২)] যদি সুৱণ্ণমালায – তঞ্চস্স অত্থং অনুভোতি.
‘‘এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, পঞ্চিমে চিত্তস্স উপক্কিলেসা, যেহি উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠং চিত্তং ন চেৱ মুদু হোতি ন চ কম্মনিযং ন চ পভস্সৰং পভঙ্গু চ ন চ সম্মা সমাধিযতি আসৱানং খযায. কতমে পঞ্চ? কামচ্ছন্দো, ব্যাপাদো, থিনমিদ্ধং [থীনমিদ্ধং (সী. স্যা. কং. পী.)], উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং, ৱিচিকিচ্ছা – ইমে খো, ভিক্খৱে, পঞ্চ চিত্তস্স উপক্কিলেসা যেহি উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠং চিত্তং ন চেৱ মুদু হোতি ন চ কম্মনিযং ন চ পভস্সৰং পভঙ্গু চ ন চ সম্মা সমাধিযতি আসৱানং খযায. যতো চ খো, ভিক্খৱে, চিত্তং ইমেহি পঞ্চহি উপক্কিলেসেহি ৱিমুত্তং হোতি, তং হোতি চিত্তং মুদু চ কম্মনিযঞ্চ পভস্সৰঞ্চ ন চ পভঙ্গু সম্মা সমাধিযতি আসৱানং খযায. যস্স যস্স চ অভিঞ্ঞাসচ্ছিকৰণীযস্স ধম্মস্স চিত্তং অভিনিন্নামেতি অভিঞ্ঞাসচ্ছিকিৰিযায তত্ৰ তত্ৰেৱ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতি আযতনে.
‘‘সো সচে আকঙ্খতি – ‘অনেকৱিহিতং ইদ্ধিৱিধং পচ্চনুভৱেয্যং – একোপি হুত্ৱা বহুধা অস্সং, বহুধাপি হুত্ৱা একো অস্সং; আৱিভাৱং, তিৰোভাৱং; তিৰোকুট্টং তিৰোপাকাৰং তিৰোপব্বতং অসজ্জমানো গচ্ছেয্যং, সেয্যথাপি আকাসে; পথৱিযাপি উম্মুজ্জনিমুজ্জং কৰেয্যং, সেয্যথাপি উদকে; উদকেপি অভিজ্জমানো গচ্ছেয্যং, সেয্যথাপি পথৱিযং; আকাসেপি পল্লঙ্কেন কমেয্যং, সেয্যথাপি পক্খী সকুণো; ইমেপি চন্দিমসূৰিযে [চন্দিমসুৰিযে (সী. স্যা. কং. পী.)] এৱংমহিদ্ধিকে এৱংমহানুভাৱে পাণিনা পৰিমসেয্যং [পৰামসেয্যং (ক.)] পৰিমজ্জেয্যং যাৱ ব্ৰহ্মলোকাপি কাযেন ৱসং ৱত্তেয্য’ন্তি, তত্ৰ তত্ৰেৱ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতি আযতনে.
‘‘সো সচে আকঙ্খতি – ‘দিব্বায সোতধাতুযা ৱিসুদ্ধায অতিক্কন্তমানুসিকায উভো সদ্দে সুণেয্যং – দিব্বে চ মানুসে চ যে দূৰে সন্তিকে চা’তি, তত্ৰ তত্ৰেৱ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতি আযতনে.
‘‘সো সচে আকঙ্খতি – ‘পৰসত্তানং পৰপুগ্গলানং চেতসা চেতো পৰিচ্চ পজানেয্যং – সৰাগং ৱা চিত্তং সৰাগং চিত্তন্তি পজানেয্যং, ৱীতৰাগং ৱা চিত্তং ৱীতৰাগং চিত্তন্তি পজানেয্যং, সদোসং ৱা চিত্তং সদোসং চিত্তন্তি পজানেয্যং, ৱীতদোসং ৱা চিত্তং ৱীতদোসং চিত্তন্তি পজানেয্যং, সমোহং ৱা চিত্তং সমোহং চিত্তন্তি পজানেয্যং, ৱীতমোহং ৱা চিত্তং ৱীতমোহং চিত্তন্তি পজানেয্যং, সংখিত্তং ৱা চিত্তং সংখিত্তং চিত্তন্তি পজানেয্যং, ৱিক্খিত্তং ৱা চিত্তং ৱিক্খিত্তং চিত্তন্তি পজানেয্যং, মহগ্গতং ৱা চিত্তং মহগ্গতং চিত্তন্তি পজানেয্যং, অমহগ্গতং ৱা চিত্তং অমহগ্গতং চিত্তন্তি পজানেয্যং, সউত্তৰং ৱা চিত্তং সউত্তৰং চিত্তন্তি পজানেয্যং, অনুত্তৰং ৱা চিত্তং অনুত্তৰং চিত্তন্তি পজানেয্যং, সমাহিতং ৱা চিত্তং সমাহিতং চিত্তন্তি পজানেয্যং, অসমাহিতং ৱা চিত্তং অসমাহিতং চিত্তন্তি পজানেয্যং, ৱিমুত্তং ৱা চিত্তং ৱিমুত্তং চিত্তন্তি পজানেয্যং, অৱিমুত্তং ৱা চিত্তং অৱিমুত্তং চিত্তন্তি পজানেয্য’ন্তি, তত্ৰ তত্ৰেৱ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতি আযতনে.
‘‘সো সচে আকঙ্খতি – ‘অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰেয্যং, সেয্যথিদং [সেয্যথীদং (সী. স্যা. কং. পী.)] – একম্পি জাতিং দ্ৱেপি জাতিযো তিস্সোপি জাতিযো চতস্সোপি জাতিযো পঞ্চপি জাতিযো দসপি জাতিযো ৱীসম্পি জাতিযো তিংসম্পি জাতিযো চত্তাৰীসম্পি জাতিযো পঞ্ঞাসম্পি জাতিযো জাতিসতম্পি জাতিসহস্সম্পি জাতিসতসহস্সম্পি অনেকেপি সংৱট্টকপ্পে অনেকেপি ৱিৱট্টকপ্পে অনেকেপি সংৱট্টৱিৱট্টকপ্পে – অমুত্ৰাসিং এৱংনামো এৱংগোত্তো এৱংৱণ্ণো এৱমাহাৰো এৱংসুখদুক্খপ্পটিসংৱেদী এৱমাযুপৰিযন্তো, সো ততো চুতো অমুত্ৰ উদপাদিং; তত্ৰাপাসিং এৱংনামো এৱংগোত্তো এৱংৱণ্ণো এৱমাহাৰো এৱংসুখদুক্খপ্পটিসংৱেদী এৱমাযুপৰিযন্তো, সো ততো চুতো ইধূপপন্নোতি, ইতি সাকাৰং সউদ্দেসং অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰেয্য’ন্তি, তত্ৰ তত্ৰেৱ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতি আযতনে.
‘‘সো সচে আকঙ্খতি – ‘দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সেয্যং চৱমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৱণ্ণে দুব্বণ্ণে, সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানেয্যং – ইমে ৱত ভোন্তো সত্তা কাযদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা ৱচীদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা মনোদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা অৰিযানং উপৱাদকা মিচ্ছাদিট্ঠিকা মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপন্না; ইমে ৱা পন ভোন্তো সত্তা কাযসুচৰিতেন সমন্নাগতা ৱচীসুচৰিতেন সমন্নাগতা মনোসুচৰিতেন সমন্নাগতা অৰিযানং অনুপৱাদকা সম্মাদিট্ঠিকা সম্মাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপন্নাতি, ইতি দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সেয্যং চৱমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৱণ্ণে দুব্বণ্ণে, সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানেয্য’ন্তি, তত্ৰ তত্ৰেৱ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতি আযতনে.
‘‘সো সচে আকঙ্খতি – ‘আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰেয্য’ন্তি, তত্ৰ তত্ৰেৱ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতি আযতনে’’তি. ততিযং.
৪. দুস্সীলসুত্তং
২৪. [অ. নি. ৫.১৬৮; ৬.৫০; ৭.৬৫] ‘‘দুস্সীলস্স, ভিক্খৱে, সীলৱিপন্নস্স হতূপনিসো হোতি সম্মাসমাধি; সম্মাসমাধিম্হি অসতি সম্মাসমাধিৱিপন্নস্স হতূপনিসং হোতি যথাভূতঞাণদস্সনং; যথাভূতঞাণদস্সনে অসতি যথাভূতঞাণদস্সনৱিপন্নস্স হতূপনিসো হোতি নিব্বিদাৱিৰাগো; নিব্বিদাৱিৰাগে অসতি নিব্বিদাৱিৰাগৱিপন্নস্স হতূপনিসং হোতি ৱিমুত্তিঞাণদস্সনং. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, ৰুক্খো সাখাপলাসৱিপন্নো. তস্স পপটিকাপি ন পাৰিপূৰিং গচ্ছতি, তচোপি ন পাৰিপূৰিং গচ্ছতি, ফেগ্গুপি ন পাৰিপূৰিং গচ্ছতি, সাৰোপি ন পাৰিপূৰিং গচ্ছতি; এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, দুস্সীলস্স সীলৱিপন্নস্স হতূপনিসো হোতি সম্মাসমাধি; সম্মাসমাধিম্হি অসতি সম্মাসমাধিৱিপন্নস্স হতূপনিসং হোতি যথাভূতঞাণদস্সনং; যথাভূতঞাণদস্সনে অসতি যথাভূতঞাণদস্সনৱিপন্নস্স হতূপনিসো হোতি নিব্বিদাৱিৰাগো; নিব্বিদাৱিৰাগে অসতি নিব্বিদাৱিৰাগৱিপন্নস্স হতূপনিসং হোতি ৱিমুত্তিঞাণদস্সনং.
‘‘সীলৱতো, ভিক্খৱে, সীলসম্পন্নস্স উপনিসসম্পন্নো হোতি সম্মাসমাধি; সম্মাসমাধিম্হি সতি সম্মাসমাধিসম্পন্নস্স উপনিসসম্পন্নং হোতি যথাভূতঞাণদস্সনং; যথাভূতঞাণদস্সনে সতি যথাভূতঞাণদস্সনসম্পন্নস্স উপনিসসম্পন্নো হোতি নিব্বিদাৱিৰাগো; নিব্বিদাৱিৰাগে সতি নিব্বিদাৱিৰাগসম্পন্নস্স উপনিসসম্পন্নং হোতি ৱিমুত্তিঞাণদস্সনং. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, ৰুক্খো সাখাপলাসসম্পন্নো. তস্স পপটিকাপি পাৰিপূৰিং গচ্ছতি, তচোপি পাৰিপূৰিং গচ্ছতি, ফেগ্গুপি পাৰিপূৰিং গচ্ছতি, সাৰোপি পাৰিপূৰিং গচ্ছতি; এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, সীলৱতো সীলসম্পন্নস্স উপনিসসম্পন্নো হোতি সম্মাসমাধি; সম্মাসমাধিম্হি সতি সম্মাসমাধিসম্পন্নস্স উপনিসসম্পন্নং হোতি যথাভূতঞাণদস্সনং; যথাভূতঞাণদস্সনে সতি যথাভূতঞাণদস্সনসম্পন্নস্স উপনিসসম্পন্নো হোতি নিব্বিদাৱিৰাগো; নিব্বিদাৱিৰাগে সতি নিব্বিদাৱিৰাগসম্পন্নস্স উপনিসসম্পন্নং হোতি ৱিমুত্তিঞাণদস্সন’’ন্তি. চতুত্থং.
৫. অনুগ্গহিতসুত্তং
২৫. ‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৱে, অঙ্গেহি অনুগ্গহিতা সম্মাদিট্ঠি চেতোৱিমুত্তিফলা চ হোতি চেতোৱিমুত্তিফলানিসংসা চ, পঞ্ঞাৱিমুত্তিফলা চ হোতি পঞ্ঞাৱিমুত্তিফলানিসংসা চ.
‘‘কতমেহি পঞ্চহি? ইধ, ভিক্খৱে, সম্মাদিট্ঠি সীলানুগ্গহিতা চ হোতি, সুতানুগ্গহিতা চ হোতি, সাকচ্ছানুগ্গহিতা চ হোতি, সমথানুগ্গহিতা চ হোতি, ৱিপস্সনানুগ্গহিতা চ হোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চহি অঙ্গেহি অনুগ্গহিতা সম্মাদিট্ঠি চেতোৱিমুত্তিফলা চ হোতি চেতোৱিমুত্তিফলানিসংসা চ, পঞ্ঞাৱিমুত্তিফলা চ হোতি পঞ্ঞাৱিমুত্তিফলানিসংসা চা’’তি. পঞ্চমং.
৬. ৱিমুত্তাযতনসুত্তং
২৬. ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৱে, ৱিমুত্তাযতনানি যত্থ ভিক্খুনো অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো অৱিমুত্তং ৱা চিত্তং ৱিমুচ্চতি, অপৰিক্খীণা ৱা আসৱা পৰিক্খযং গচ্ছন্তি, অননুপ্পত্তং ৱা অনুত্তৰং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতি.
‘‘কতমানি পঞ্চ? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো সত্থা ধম্মং দেসেতি অঞ্ঞতৰো ৱা গৰুট্ঠানিযো সব্ৰহ্মচাৰী. যথা যথা, ভিক্খৱে, তস্স ভিক্খুনো সত্থা ধম্মং দেসেতি, অঞ্ঞতৰো ৱা গৰুট্ঠানিযো সব্ৰহ্মচাৰী, তথা তথা সো তস্মিং ধম্মে অত্থপটিসংৱেদী চ হোতি ধম্মপটিসংৱেদী চ. তস্স অত্থপটিসংৱেদিনো ধম্মপটিসংৱেদিনো পামোজ্জং [পামুজ্জং (সী. স্যা. কং.) দী. নি. ৩.৩২২] জাযতি. পমুদিতস্স পীতি জাযতি. পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি. পস্সদ্ধকাযো সুখং ৱেদেতি [ৱেদিযতি (সী.)]. সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. ইদং, ভিক্খৱে, পঠমং ৱিমুত্তাযতনং যত্থ ভিক্খুনো অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো অৱিমুত্তং ৱা চিত্তং ৱিমুচ্চতি, অপৰিক্খীণা ৱা আসৱা পৰিক্খযং গচ্ছন্তি, অননুপ্পত্তং ৱা অনুত্তৰং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতি.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো ন হেৱ খো সত্থা ধম্মং দেসেতি, অঞ্ঞতৰো ৱা গৰুট্ঠানিযো সব্ৰহ্মচাৰী, অপি চ খো যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং ৱিত্থাৰেন পৰেসং দেসেতি. যথা যথা, ভিক্খৱে, ভিক্খু যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং ৱিত্থাৰেন পৰেসং দেসেতি তথা তথা সো তস্মিং ধম্মে অত্থপটিসংৱেদী চ হোতি ধম্মপটিসংৱেদী চ. তস্স অত্থপটিসংৱেদিনো ধম্মপটিসংৱেদিনো পামোজ্জং জাযতি. পমুদিতস্স পীতি জাযতি. পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি. পস্সদ্ধকাযো সুখং ৱেদেতি. সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. ইদং, ভিক্খৱে, দুতিযং ৱিমুত্তাযতনং যত্থ ভিক্খুনো অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো অৱিমুত্তং ৱা চিত্তং ৱিমুচ্চতি, অপৰিক্খীণা ৱা আসৱা পৰিক্খযং গচ্ছন্তি, অননুপ্পত্তং ৱা অনুত্তৰং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতি.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো ন হেৱ খো সত্থা ধম্মং দেসেতি, অঞ্ঞতৰো ৱা গৰুট্ঠানিযো সব্ৰহ্মচাৰী, নাপি যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং ৱিত্থাৰেন পৰেসং দেসেতি, অপি চ খো যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং ৱিত্থাৰেন সজ্ঝাযং কৰোতি. যথা যথা, ভিক্খৱে, ভিক্খু যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং ৱিত্থাৰেন সজ্ঝাযং কৰোতি তথা তথা সো তস্মিং ধম্মে অত্থপটিসংৱেদী চ হোতি ধম্মপটিসংৱেদী চ. তস্স অত্থপটিসংৱেদিনো ধম্মপটিসংৱেদিনো পামোজ্জং জাযতি. পমুদিতস্স পীতি জাযতি. পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি. পস্সদ্ধকাযো সুখং ৱেদেতি. সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. ইদং, ভিক্খৱে, ততিযং ৱিমুত্তাযতনং যত্থ ভিক্খুনো অপ্পমত্তস্স আতাপিনো…পে… যোগক্খেমং অনুপাপুণাতি.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো ন হেৱ খো সত্থা ধম্মং দেসেতি, অঞ্ঞতৰো ৱা গৰুট্ঠানিযো সব্ৰহ্মচাৰী, নাপি যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং ৱিত্থাৰেন পৰেসং দেসেতি, নাপি যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং ৱিত্থাৰেন সজ্ঝাযং কৰোতি; অপি চ খো যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং চেতসা অনুৱিতক্কেতি অনুৱিচাৰেতি মনসানুপেক্খতি. যথা যথা, ভিক্খৱে, ভিক্খু যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং চেতসা অনুৱিতক্কেতি অনুৱিচাৰেতি মনসানুপেক্খতি তথা তথা সো তস্মিং ধম্মে অত্থপটিসংৱেদী চ হোতি ধম্মপটিসংৱেদী চ. তস্স অত্থপটিসংৱেদিনো ধম্মপটিসংৱেদিনো পামোজ্জং জাযতি. পমুদিতস্স পীতি জাযতি. পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি. পস্সদ্ধকাযো সুখং ৱেদেতি. সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. ইদং, ভিক্খৱে, চতুত্থং ৱিমুত্তাযতনং যত্থ ভিক্খুনো অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো অৱিমুত্তং ৱা চিত্তং ৱিমুচ্চতি, অপৰিক্খীণা ৱা আসৱা পৰিক্খযং গচ্ছন্তি, অননুপ্পত্তং ৱা অনুত্তৰং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতি.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো ন হেৱ খো সত্থা ধম্মং দেসেতি অঞ্ঞতৰো ৱা গৰুট্ঠানিযো সব্ৰহ্মচাৰী, নাপি যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং ৱিত্থাৰেন পৰেসং দেসেতি, নাপি যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং ৱিত্থাৰেন সজ্ঝাযং কৰোতি, নাপি যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং চেতসা অনুৱিতক্কেতি অনুৱিচাৰেতি মনসানুপেক্খতি; অপি চ খ্ৱস্স অঞ্ঞতৰং সমাধিনিমিত্তং সুগ্গহিতং হোতি সুমনসিকতং সূপধাৰিতং সুপ্পটিৱিদ্ধং পঞ্ঞায. যথা যথা, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো অঞ্ঞতৰং সমাধিনিমিত্তং সুগ্গহিতং হোতি সুমনসিকতং সূপধাৰিতং সুপ্পটিৱিদ্ধং পঞ্ঞায তথা তথা সো তস্মিং ধম্মে অত্থপটিসংৱেদী চ হোতি ধম্মপটিসংৱেদী চ. তস্স অত্থপটিসংৱেদিনো ধম্মপটিসংৱেদিনো পামোজ্জং জাযতি. পমুদিতস্স পীতি জাযতি. পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি. পস্সদ্ধকাযো সুখং ৱেদেতি. সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. ইদং, ভিক্খৱে, পঞ্চমং ৱিমুত্তাযতনং যত্থ ভিক্খুনো অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো অৱিমুত্তং ৱা চিত্তং ৱিমুচ্চতি, অপৰিক্খীণা ৱা আসৱা পৰিক্খযং গচ্ছন্তি, অননুপ্পত্তং ৱা অনুত্তৰং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতি.
‘‘ইমানি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চ ৱিমুত্তাযতনানি যত্থ ভিক্খুনো অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো অৱিমুত্তং ৱা চিত্তং ৱিমুচ্চতি, অপৰিক্খীণা ৱা আসৱা পৰিক্খযং গচ্ছন্তি, অননুপ্পত্তং ৱা অনুত্তৰং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতী’’তি. ছট্ঠং.
৭. সমাধিসুত্তং
২৭. ‘‘সমাধিং, ভিক্খৱে, ভাৱেথ অপ্পমাণং নিপকা পতিস্সতা. সমাধিং, ভিক্খৱে, ভাৱযতং অপ্পমাণং নিপকানং পতিস্সতানং পঞ্চ ঞাণানি পচ্চত্তঞ্ঞেৱ উপ্পজ্জন্তি. কতমানি পঞ্চ? ‘অযং সমাধি পচ্চুপ্পন্নসুখো চেৱ আযতিঞ্চ সুখৱিপাকো’তি পচ্চত্তঞ্ঞেৱ ঞাণং উপ্পজ্জতি, ‘অযং সমাধি অৰিযো নিৰামিসো’তি পচ্চত্তঞ্ঞেৱ ঞাণং উপ্পজ্জতি, ‘অযং সমাধি অকাপুৰিসসেৱিতো’তি [মহাপুৰিসসেৱিতোতি (ক.)] পচ্চত্তঞ্ঞেৱ ঞাণং উপ্পজ্জতি, ‘অযং সমাধি সন্তো পণীতো পটিপ্পস্সদ্ধলদ্ধো একোদিভাৱাধিগতো, ন সঙ্খাৰনিগ্গয্হৱাৰিতগতো’তি [ন চ সসঙ্খাৰনিগ্গয্হৱাৰিতপ্পতিতোতি (সী.), ন চ সসঙ্খাৰনিগ্গয্হৱাৰিতপত্তোতি (স্যা.), ন চ সসঙ্খাৰনিগ্গয্হৱাৰিৱাৱটোতি (ক.), ন সসঙ্খাৰনিগ্গয্হৱাৰিযাধিগতোতি (?) দী. নি. ৩.৩৫৫; অ. নি. ৩.১০২; ৯.২৭] পচ্চত্তঞ্ঞেৱ ঞাণং উপ্পজ্জতি, ‘সতো খো পনাহং ইমং সমাপজ্জামি সতো ৱুট্ঠহামী’তি [সো খো পনাহং ইমং সমাধিং সতোৱ সমাপজ্জামি, সতো উট্ঠহামীতি (সী. স্যা. কং.)] পচ্চত্তঞ্ঞেৱ ঞাণং উপ্পজ্জতি.
‘‘সমাধিং, ভিক্খৱে, ভাৱেথ অপ্পমাণং নিপকা পতিস্সতা. সমাধিং, ভিক্খৱে, ভাৱযতং অপ্পমাণং নিপকানং পতিস্সতানং ইমানি পঞ্চ ঞাণানি পচ্চত্তঞ্ঞেৱ উপ্পজ্জন্তী’’তি. সত্তমং.
৮. পঞ্চঙ্গিকসুত্তং
২৮. ‘‘অৰিযস্স, ভিক্খৱে, পঞ্চঙ্গিকস্স সম্মাসমাধিস্স ভাৱনং দেসেস্সামি. তং সুণাথ, সাধুকং মনসি কৰোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –
‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, অৰিযস্স পঞ্চঙ্গিকস্স সম্মাসমাধিস্স ভাৱনা? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো ইমমেৱ কাযং ৱিৱেকজেন পীতিসুখেন অভিসন্দেতি পৰিসন্দেতি পৰিপূৰেতি পৰিপ্ফৰতি; নাস্স কিঞ্চি সব্বাৱতো কাযস্স ৱিৱেকজেন পীতিসুখেন অপ্ফুটং হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, দক্খো ন্হাপকো [নহাপকো (সী. পী.)] ৱা ন্হাপকন্তেৱাসী ৱা কংসথালে ন্হানীযচুণ্ণানি [নহানীযচুণ্ণানি (সী. পী.)] আকিৰিত্ৱা উদকেন পৰিপ্ফোসকং পৰিপ্ফোসকং সন্নেয্য. সাযং ন্হানীযপিণ্ডি [সাস্স নহানীযপিণ্ডী (সী. স্যা. কং.)] স্নেহানুগতা স্নেহপৰেতা সন্তৰবাহিৰা ফুটা স্নেহেন, ন চ পগ্ঘৰিনী. এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ইমমেৱ কাযং ৱিৱেকজেন পীতিসুখেন অভিসন্দেতি পৰিসন্দেতি পৰিপূৰেতি পৰিপ্ফৰতি; নাস্স কিঞ্চি সব্বাৱতো কাযস্স ৱিৱেকজেন পীতিসুখেন অপ্ফুটং হোতি. অৰিযস্স, ভিক্খৱে, পঞ্চঙ্গিকস্স সম্মাসমাধিস্স অযং পঠমা ভাৱনা.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা…পে… দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো ইমমেৱ কাযং সমাধিজেন পীতিসুখেন অভিসন্দেতি পৰিসন্দেতি পৰিপূৰেতি পৰিপ্ফৰতি; নাস্স কিঞ্চি সব্বাৱতো কাযস্স সমাধিজেন পীতিসুখেন অপ্ফুটং হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, উদকৰহদো গম্ভীৰো উব্ভিদোদকো [উব্ভিতোদকো (স্যা. কং. ক.)]. তস্স নেৱস্স পুৰত্থিমায দিসায উদকস্স আযমুখং, ন পচ্ছিমায দিসায উদকস্স আযমুখং, ন উত্তৰায দিসায উদকস্স আযমুখং, ন দক্খিণায দিসায উদকস্স আযমুখং, দেৱো চ কালেন কালং সম্মা ধাৰং নানুপ্পৱেচ্ছেয্য [দেৱো চ ন কালেন… অনুপৱেচ্ছেয্য (দী. নি. ১.২২৭ আদযো; ম. নি. ২.২৫১ আদযো]. অথ খো তম্হাৱ উদকৰহদা সীতা ৱাৰিধাৰা উব্ভিজ্জিত্ৱা তমেৱ উদকৰহদং সীতেন ৱাৰিনা অভিসন্দেয্য পৰিসন্দেয্য পৰিপূৰেয্য পৰিপ্ফৰেয্য; নাস্স কিঞ্চি সব্বাৱতো উদকৰহদস্স সীতেন ৱাৰিনা অপ্ফুটং অস্স. এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ইমমেৱ কাযং সমাধিজেন পীতিসুখেন অভিসন্দেতি পৰিসন্দেতি পৰিপূৰেতি পৰিপ্ফৰতি; নাস্স কিঞ্চি সব্বাৱতো কাযস্স সমাধিজেন পীতিসুখেন অপ্ফুটং হোতি. অৰিযস্স, ভিক্খৱে, পঞ্চঙ্গিকস্স সম্মাসমাধিস্স অযং দুতিযা ভাৱনা.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ভিক্খু পীতিযা চ ৱিৰাগা…পে… ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো ইমমেৱ কাযং নিপ্পীতিকেন সুখেন অভিসন্দেতি পৰিসন্দেতি পৰিপূৰেতি পৰিপ্ফৰতি; নাস্স কিঞ্চি সব্বাৱতো কাযস্স নিপ্পীতিকেন সুখেন অপ্ফুটং হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, উপ্পলিনিযং ৱা পদুমিনিযং ৱা পুণ্ডৰীকিনিযং ৱা অপ্পেকচ্চানি উপ্পলানি ৱা পদুমানি ৱা পুণ্ডৰীকানি ৱা উদকে জাতানি উদকে সংৱড্ঢানি উদকানুগ্গতানি অন্তো নিমুগ্গপোসীনি. তানি যাৱ চগ্গা যাৱ চ মূলা সীতেন ৱাৰিনা অভিসন্নানি পৰিসন্নানি পৰিপূৰানি পৰিপ্ফুটানি; নাস্স কিঞ্চি সব্বাৱতং উপ্পলানং ৱা পদুমানং ৱা পুণ্ডৰীকানং ৱা সীতেন ৱাৰিনা অপ্ফুটং অস্স. এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ইমমেৱ কাযং নিপ্পীতিকেন সুখেন অভিসন্দেতি পৰিসন্দেতি পৰিপূৰেতি পৰিপ্ফৰতি; নাস্স কিঞ্চি সব্বাৱতো কাযস্স নিপ্পীতিকেন সুখেন অপ্ফুটং হোতি. অৰিযস্স, ভিক্খৱে, পঞ্চঙ্গিকস্স সম্মাসমাধিস্স অযং ততিযা ভাৱনা.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ভিক্খু সুখস্স চ পহানা …পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো ইমমেৱ কাযং পৰিসুদ্ধেন চেতসা পৰিযোদাতেন ফৰিত্ৱা নিসিন্নো হোতি; নাস্স কিঞ্চি সব্বাৱতো কাযস্স পৰিসুদ্ধেন চেতসা পৰিযোদাতেন অপ্ফুটং হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, পুৰিসো ওদাতেন ৱত্থেন সসীসং পাৰুপিত্ৱা নিসিন্নো অস্স; নাস্স কিঞ্চি সব্বাৱতো কাযস্স ওদাতেন ৱত্থেন অপ্ফুটং অস্স. এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ইমমেৱ কাযং পৰিসুদ্ধেন চেতসা পৰিযোদাতেন ফৰিত্ৱা নিসিন্নো হোতি; নাস্স কিঞ্চি সব্বাৱতো কাযস্স পৰিসুদ্ধেন চেতসা পৰিযোদাতেন অপ্ফুটং হোতি. অৰিযস্স, ভিক্খৱে, পঞ্চঙ্গিকস্স সম্মাসমাধিস্স অযং চতুত্থা ভাৱনা.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো পচ্চৱেক্খণানিমিত্তং সুগ্গহিতং হোতি সুমনসিকতং সূপধাৰিতং সুপ্পটিৱিদ্ধং পঞ্ঞায. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, অঞ্ঞোৱ অঞ্ঞং [অঞ্ঞো ৱা অঞ্ঞং ৱা (সী.), অঞ্ঞো ৱা অঞ্ঞং (স্যা. কং.), অঞ্ঞো অঞ্ঞং (?)] পচ্চৱেক্খেয্য, ঠিতো ৱা নিসিন্নং পচ্চৱেক্খেয্য, নিসিন্নো ৱা নিপন্নং পচ্চৱেক্খেয্য. এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো পচ্চৱেক্খণানিমিত্তং সুগ্গহিতং হোতি সুমনসিকতং সূপধাৰিতং সুপ্পটিৱিদ্ধং পঞ্ঞায. অৰিযস্স, ভিক্খৱে, পঞ্চঙ্গিকস্স সম্মাসমাধিস্স অযং পঞ্চমা [পঞ্চমী (সী.)] ভাৱনা. এৱং ভাৱিতে খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু [এৱং ভাৱিতে খো ভিক্খৱে (সী.)] অৰিযে পঞ্চঙ্গিকে সম্মাসমাধিম্হি এৱং বহুলীকতে যস্স যস্স অভিঞ্ঞাসচ্ছিকৰণীযস্স ধম্মস্স চিত্তং অভিনিন্নামেতি অভিঞ্ঞাসচ্ছিকিৰিযায, তত্ৰ তত্ৰেৱ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতি আযতনে.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, উদকমণিকো আধাৰে ঠপিতো পূৰো উদকস্স সমতিত্তিকো কাকপেয্যো. তমেনং বলৱা পুৰিসো যতো যতো আৱজ্জেয্য [আৱট্টেয্য (স্যা. কং.)], আগচ্ছেয্য উদক’’ন্তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’. ‘‘এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং ভাৱিতে অৰিযে পঞ্চঙ্গিকে সম্মাসমাধিম্হি এৱং বহুলীকতে যস্স যস্স অভিঞ্ঞাসচ্ছিকৰণীযস্স ধম্মস্স চিত্তং অভিনিন্নামেতি অভিঞ্ঞাসচ্ছিকিৰিযায, তত্ৰ তত্ৰেৱ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতি আযতনে.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, সমে ভূমিভাগে পোক্খৰণী চতুৰংসা আলিবদ্ধা পূৰা উদকস্স সমতিত্তিকা কাকপেয্যা. তমেনং বলৱা পুৰিসো যতো যতো আলিং মুঞ্চেয্য, আগচ্ছেয্য উদক’’ন্তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’. ‘‘এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং ভাৱিতে অৰিযে পঞ্চঙ্গিকে সম্মাসমাধিম্হি এৱং বহুলীকতে যস্স যস্স অভিঞ্ঞাসচ্ছিকৰণীযস্স ধম্মস্স…পে… সতি সতি আযতনে.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, সুভূমিযং চতুমহাপথে [চাতুম্মহাপথে (সী. পী.), চতুম্মহাপথে (স্যা. কং.)] আজঞ্ঞৰথো যুত্তো অস্স ঠিতো ওধস্তপতোদো. তমেনং দক্খো যোগ্গাচৰিযো অস্সদম্মসাৰথি অভিৰুহিত্ৱা ৱামেন হত্থেন ৰস্মিযো গহেত্ৱা দক্খিণেন হত্থেন পতোদং গহেত্ৱা যেনিচ্ছকং যদিচ্ছকং সাৰেয্যপি পচ্চাসাৰেয্যপি. এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং ভাৱিতে অৰিযে পঞ্চঙ্গিকে সম্মাসমাধিম্হি এৱং বহুলীকতে যস্স যস্স অভিঞ্ঞাসচ্ছিকৰণীযস্স ধম্মস্স চিত্তং অভিনিন্নামেতি অভিঞ্ঞাসচ্ছিকিৰিযায, তত্ৰ তত্ৰেৱ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতি আযতনে.
‘‘সো সচে আকঙ্খতি – ‘অনেকৱিহিতং ইদ্ধিৱিধং পচ্চনুভৱেয্যং – একোপি হুত্ৱা বহুধা অস্সং…পে… যাৱ ব্ৰহ্মলোকাপি কাযেন ৱসং ৱত্তেয্য’ন্তি, তত্ৰ তত্ৰেৱ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতি আযতনে.
‘‘সো সচে আকঙ্খতি – ‘দিব্বায সোতধাতুযা ৱিসুদ্ধায অতিক্কন্তমানুসিকায উভো সদ্দে সুণেয্যং – দিব্বে চ মানুসে চ যে দূৰে সন্তিকে চা’তি, তত্ৰ তত্ৰেৱ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতি আযতনে.
‘‘সো সচে অকঙ্খতি – ‘পৰসত্তানং পৰপুগ্গলানং চেতসা চেতো পৰিচ্চ পজানেয্যং – সৰাগং ৱা চিত্তং সৰাগং চিত্তন্তি পজানেয্যং, ৱীতৰাগং ৱা চিত্তং ৱীতৰাগং চিত্তন্তি পজানেয্যং, সদোসং ৱা চিত্তং… ৱীতদোসং ৱা চিত্তং… সমোহং ৱা চিত্তং… ৱীতমোহং ৱা চিত্তং… সংখিত্তং ৱা চিত্তং… ৱিক্খিত্তং ৱা চিত্তং… মহগ্গতং ৱা চিত্তং… অমহগ্গতং ৱা চিত্তং… সউত্তৰং ৱা চিত্তং… অনুত্তৰং ৱা চিত্তং… সমাহিতং ৱা চিত্তং… অসমাহিতং ৱা চিত্তং… ৱিমুত্তং ৱা চিত্তং… অৱিমুত্তং ৱা চিত্তং অৱিমুত্তং চিত্তন্তি পজানেয্য’ন্তি, তত্ৰ তত্ৰেৱ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতি আযতনে.
‘‘সো সচে আকঙ্খতি – ‘অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰেয্যং, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং, দ্ৱেপি জাতিযো…পে… ইতি সাকাৰং সউদ্দেসং অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰেয্য’ন্তি, তত্ৰ তত্ৰেৱ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতি আযতনে.
‘‘সো সচে আকঙ্খতি – ‘দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন…পে… যথাকম্মূপগে সত্তে পজানেয্য’ন্তি, তত্ৰ তত্ৰেৱ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতি আযতনে.
‘‘সো সচে আকঙ্খতি – ‘আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰেয্য’ন্তি, তত্ৰ তত্ৰেৱ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতি আযতনে’’তি. অট্ঠমং.
৯. চঙ্কমসুত্তং
২৯. ‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৱে, চঙ্কমে আনিসংসা. কতমে পঞ্চ? অদ্ধানক্খমো হোতি, পধানক্খমো হোতি, অপ্পাবাধো হোতি, অসিতং পীতং খাযিতং সাযিতং সম্মা পৰিণামং গচ্ছতি, চঙ্কমাধিগতো সমাধি চিৰট্ঠিতিকো হোতি. ইমে খো, ভিক্খৱে, পঞ্চ চঙ্কমে আনিসংসা’’তি. নৱমং.
১০. নাগিতসুত্তং
৩০. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা কোসলেসু চাৰিকং চৰমানো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং যেন ইচ্ছানঙ্গলং নাম কোসলানং ব্ৰাহ্মণগামো তদৱসৰি. তত্ৰ সুদং ভগৱা ইচ্ছানঙ্গলে ৱিহৰতি ইচ্ছানঙ্গলৱনসণ্ডে. অস্সোসুং খো ইচ্ছানঙ্গলকা [ইচ্ছানঙ্গলিকা (সী.) অ. নি. ৬.৪২; অ. নি. ৮.৮৬] ব্ৰাহ্মণগহপতিকা – ‘‘সমণো খলু ভো গোতমো সক্যপুত্তো সক্যকুলা পব্বজিতো ইচ্ছানঙ্গলং অনুপ্পত্তো; ইচ্ছানঙ্গলে ৱিহৰতি ইচ্ছানঙ্গলৱনসণ্ডে. তং খো পন ভৱন্তং গোতমং এৱং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো – ইতিপি সো ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো সুগতো লোকৱিদূ অনুত্তৰো পুৰিসদম্মসাৰথি, সত্থা দেৱমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৱাতি. সো ইমং লোকং সদেৱকং সমাৰকং সব্ৰহ্মকং সস্সমণব্ৰাহ্মণিং পজং সদেৱমনুস্সং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা পৱেদেতি. সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পৰিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং, কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেতি. সাধু খো পন তথাৰূপানং অৰহতং দস্সনং হোতী’’তি. অথ খো ইচ্ছানঙ্গলকা ব্ৰাহ্মণগহপতিকা তস্সা ৰত্তিযা অচ্চযেন পহূতং খাদনীযং ভোজনীযং আদায যেন ইচ্ছানঙ্গলৱনসণ্ডো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা বহিদ্ৱাৰকোট্ঠকে অট্ঠংসু উচ্চাসদ্দমহাসদ্দা.
তেন খো পন সমযেন আযস্মা নাগিতো ভগৱতো উপট্ঠাকো হোতি. অথ খো ভগৱা আযস্মন্তং নাগিতং আমন্তেসি – ‘‘কে পন খো, নাগিত, উচ্চাসদ্দমহাসদ্দা, কেৱট্টা মঞ্ঞে মচ্ছৱিলোপে’’তি? ‘‘এতে, ভন্তে, ইচ্ছানঙ্গলকা ব্ৰাহ্মণগহপতিকা পহূতং খাদনীযং ভোজনীযং আদায বহিদ্ৱাৰকোট্ঠকে ঠিতা ভগৱন্তঞ্ঞেৱ উদ্দিস্স ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চা’’তি. ‘‘মাহং, নাগিত, যসেন সমাগমং, মা চ মযা যসো. যো খো, নাগিত, নযিমস্স নেক্খম্মসুখস্স পৱিৱেকসুখস্স উপসমসুখস্স সম্বোধসুখস্স নিকামলাভী অস্স অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী, যস্সাহং নেক্খম্মসুখস্স পৱিৱেকসুখস্স উপসমসুখস্স সম্বোধসুখস্স নিকামলাভী অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী. সো তং [সোহং (ক.), সো (স্যা. কং.)] মীড়্হসুখং মিদ্ধসুখং লাভসক্কাৰসিলোকসুখং সাদিযেয্যা’’তি.
‘‘অধিৱাসেতু দানি, ভন্তে, ভগৱা, অধিৱাসেতু সুগতো; অধিৱাসনকালো দানি, ভন্তে, ভগৱতো. যেন যেনেৱ দানি ভগৱা গমিস্সতি তংনিন্নাৱ গমিস্সন্তি ব্ৰাহ্মণগহপতিকা নেগমা চেৱ জানপদা চ. সেয্যথাপি, ভন্তে, থুল্লফুসিতকে দেৱে ৱস্সন্তে যথানিন্নং উদকানি পৱত্তন্তি; এৱমেৱং খো, ভন্তে, যেন যেনেৱ দানি ভগৱা গমিস্সতি, তংনিন্নাৱ গমিস্সন্তি ব্ৰাহ্মণগহপতিকা নেগমা চেৱ জানপদা চ. তং কিস্স হেতু? তথা হি, ভন্তে, ভগৱতো সীলপঞ্ঞাণ’’ন্তি.
‘‘মাহং, নাগিত, যসেন সমাগমং, মা চ মযা যসো. যো খো, নাগিত, নযিমস্স নেক্খম্মসুখস্স পৱিৱেকসুখস্স উপসমসুখস্স সম্বোধসুখস্স নিকামলাভী অস্স অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী, যস্সাহং নেক্খম্মসুখস্স পৱিৱেকসুখস্স উপসমসুখস্স সম্বোধসুখস্স নিকামলাভী অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী. সো তং মীড়্হসুখং মিদ্ধসুখং লাভসক্কাৰসিলোকসুখং সাদিযেয্য. অসিতপীতখাযিতসাযিতস্স খো, নাগিত, উচ্চাৰপস্সাৱো – এসো তস্স নিস্সন্দো. পিযানং খো, নাগিত, ৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা উপ্পজ্জন্তি সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা – এসো তস্স নিস্সন্দো. অসুভনিমিত্তানুযোগং অনুযুত্তস্স খো, নাগিত, সুভনিমিত্তে পাটিকুল্যতা [পটিক্কূলতা (সী.), পটিক্কূল্যতা (স্যা. কং.)] সণ্ঠাতি – এসো তস্স নিস্সন্দো. ছসু খো, নাগিত, ফস্সাযতনেসু অনিচ্চানুপস্সিনো ৱিহৰতো ফস্সে পাটিকুল্যতা সণ্ঠাতি – এসো তস্স নিস্সন্দো. পঞ্চসু খো, নাগিত, উপাদানক্খন্ধেসু উদযব্বযানুপস্সিনো ৱিহৰতো উপাদানে পাটিকুল্যতা সণ্ঠাতি – এসো তস্স নিস্সন্দো’’তি. দসমং.
পঞ্চঙ্গিকৱগ্গো ততিযো.
তস্সুদ্দানং –
দ্ৱে অগাৰৱুপক্কিলেসা, দুস্সীলানুগ্গহিতেন চ;
ৱিমুত্তিসমাধিপঞ্চঙ্গিকা, চঙ্কমং নাগিতেন চাতি.
৪. সুমনৱগ্গো
১. সুমনসুত্তং
৩১. একং সমযং…পে… অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. অথ খো সুমনা ৰাজকুমাৰী পঞ্চহি ৰথসতেহি পঞ্চহি ৰাজকুমাৰিসতেহি পৰিৱুতা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্না খো সুমনা ৰাজকুমাৰী ভগৱন্তং এতদৱোচ –
‘‘ইধস্সু, ভন্তে, ভগৱতো দ্ৱে সাৱকা সমসদ্ধা সমসীলা সমপঞ্ঞা – একো দাযকো, একো অদাযকো. তে কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জেয্যুং. দেৱভূতানং পন নেসং [তেসং (সী.)], ভন্তে, সিযা ৱিসেসো, সিযা নানাকৰণ’’ন্তি?
‘‘সিযা, সুমনে’’তি ভগৱা অৱোচ – ‘‘যো সো, সুমনে, দাযকো সো অমুং অদাযকং দেৱভূতো সমানো পঞ্চহি ঠানেহি অধিগণ্হাতি – দিব্বেন আযুনা, দিব্বেন ৱণ্ণেন, দিব্বেন সুখেন, দিব্বেন যসেন, দিব্বেন আধিপতেয্যেন. যো সো, সুমনে, দাযকো সো অমুং অদাযকং দেৱভূতো সমানো ইমেহি পঞ্চহি ঠানেহি অধিগণ্হাতি’’.
‘‘সচে পন তে, ভন্তে, ততো চুতা ইত্থত্তং আগচ্ছন্তি, মনুস্সভূতানং পন নেসং, ভন্তে, সিযা ৱিসেসো, সিযা নানাকৰণ’’ন্তি? ‘‘সিযা, সুমনে’’তি ভগৱা অৱোচ – ‘‘যো সো, সুমনে, দাযকো সো অমুং অদাযকং মনুস্সভূতো সমানো পঞ্চহি ঠানেহি অধিগণ্হাতি – মানুসকেন আযুনা, মানুসকেন ৱণ্ণেন, মানুসকেন সুখেন, মানুসকেন যসেন, মানুসকেন আধিপতেয্যেন. যো সো, সুমনে, দাযকো সো অমুং অদাযকং মনুস্সভূতো সমানো ইমেহি পঞ্চহি ঠানেহি অধিগণ্হাতি’’.
‘‘সচে পন তে, ভন্তে, উভো অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজন্তি, পব্বজিতানং পন নেসং, ভন্তে, সিযা ৱিসেসো, সিযা নানাকৰণ’’ন্তি? ‘‘সিযা, সুমনে’’তি ভগৱা অৱোচ – ‘‘যো সো, সুমনে, দাযকো সো অমুং অদাযকং পব্বজিতো সমানো পঞ্চহি ঠানেহি অধিগণ্হাতি – যাচিতোৱ বহুলং চীৱৰং পৰিভুঞ্জতি অপ্পং অযাচিতো, যাচিতোৱ বহুলং পিণ্ডপাতং পৰিভুঞ্জতি অপ্পং অযাচিতো, যাচিতোৱ বহুলং সেনাসনং পৰিভুঞ্জতি অপ্পং অযাচিতো, যাচিতোৱ বহুলং গিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰং পৰিভুঞ্জতি অপ্পং অযাচিতো. যেহি খো পন সব্ৰহ্মচাৰীহি সদ্ধিং ৱিহৰতি ত্যস্স মনাপেনেৱ বহুলং কাযকম্মেন সমুদাচৰন্তি অপ্পং অমনাপেন, মনাপেনেৱ বহুলং ৱচীকম্মেন সমুদাচৰন্তি অপ্পং অমনাপেন, মনাপেনেৱ বহুলং মনোকম্মেন সমুদাচৰন্তি অপ্পং অমনাপেন, মনাপংযেৱ বহুলং উপহাৰং উপহৰন্তি অপ্পং অমনাপং. যো সো, সুমনে, দাযকো সো অমুং অদাযকং পব্বজিতো সমানো ইমেহি পঞ্চহি ঠানেহি অধিগণ্হাতী’’তি.
‘‘সচে পন তে, ভন্তে, উভো অৰহত্তং পাপুণন্তি, অৰহত্তপ্পত্তানং পন নেসং, ভন্তে, সিযা ৱিসেসো, সিযা নানাকৰণ’’ন্তি? ‘‘এত্থ খো পনেসাহং, সুমনে, ন কিঞ্চি নানাকৰণং ৱদামি, যদিদং ৱিমুত্তিযা ৱিমুত্তি’’ন্তি [ৱিমুত্তন্তি (স্যা. কং.)].
‘‘অচ্ছৰিযং, ভন্তে, অব্ভুতং, ভন্তে! যাৱঞ্চিদং, ভন্তে, অলমেৱ দানানি দাতুং অলং পুঞ্ঞানি কাতুং; যত্ৰ হি নাম দেৱভূতস্সাপি উপকাৰানি পুঞ্ঞানি, মনুস্সভূতস্সাপি উপকাৰানি পুঞ্ঞানি, পব্বজিতস্সাপি উপকাৰানি পুঞ্ঞানী’’তি. ‘‘এৱমেতং, সুমনে! অলঞ্হি, সুমনে, দানানি দাতুং অলং পুঞ্ঞানি কাতুং! দেৱভূতস্সাপি উপকাৰানি পুঞ্ঞানি, মনুস্সভূতস্সাপি উপকাৰানি পুঞ্ঞানি, পব্বজিতস্সাপি উপকাৰানি পুঞ্ঞানী’’তি.
ইদমৱোচ ভগৱা. ইদং ৱত্ৱান [ইদং ৱত্ৱা (সী. পী.) এৱমুপৰিপি] সুগতো অথাপৰং এতদৱোচ সত্থা –
‘‘যথাপি চন্দো ৱিমলো, গচ্ছং আকাসধাতুযা;
সব্বে তাৰাগণে লোকে, আভায অতিৰোচতি.
‘‘তথেৱ সীলসম্পন্নো, সদ্ধো পুৰিসপুগ্গলো;
সব্বে মচ্ছৰিনো লোকে, চাগেন অতিৰোচতি.