৫. মুণ্ডৰাজৱগ্গো

১. আদিযসুত্তং

৪১. একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. অথ খো অনাথপিণ্ডিকো গহপতি যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো অনাথপিণ্ডিকং গহপতিং ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘পঞ্চিমে, গহপতি, ভোগানং আদিযা. কতমে পঞ্চ? ইধ, গহপতি, অৰিযসাৱকো উট্ঠানৱীৰিযাধিগতেহি ভোগেহি বাহাবলপৰিচিতেহি সেদাৱক্খিত্তেহি ধম্মিকেহি ধম্মলদ্ধেহি অত্তানং সুখেতি পীণেতি সম্মা সুখং পৰিহৰতি; মাতাপিতৰো সুখেতি পীণেতি সম্মা সুখং পৰিহৰতি; পুত্তদাৰদাসকম্মকৰপোৰিসে সুখেতি পীণেতি সম্মা সুখং পৰিহৰতি. অযং পঠমো ভোগানং আদিযো.

‘‘পুন চপৰং, গহপতি, অৰিযসাৱকো উট্ঠানৱীৰিযাধিগতেহি ভোগেহি বাহাবলপৰিচিতেহি সেদাৱক্খিত্তেহি ধম্মিকেহি ধম্মলদ্ধেহি মিত্তামচ্চে সুখেতি পীণেতি সম্মা সুখং পৰিহৰতি. অযং দুতিযো ভোগানং আদিযো.

‘‘পুন চপৰং, গহপতি, অৰিযসাৱকো উট্ঠানৱীৰিযাধিগতেহি ভোগেহি বাহাবলপৰিচিতেহি সেদাৱক্খিত্তেহি ধম্মিকেহি ধম্মলদ্ধেহি যা তা হোন্তি আপদা – অগ্গিতো ৱা উদকতো ৱা ৰাজতো ৱা চোৰতো ৱা অপ্পিযতো ৱা দাযাদতো [অপ্পিযতো ৱা দাযাদতো ৱা (বহূসু) অ. নি. ৪.৬১; ৫.১৪৮] – তথাৰূপাসু আপদাসু ভোগেহি পৰিযোধায ৱত্ততি, সোত্থিং অত্তানং কৰোতি. অযং ততিযো ভোগানং আদিযো.

‘‘পুন চপৰং, গহপতি, অৰিযসাৱকো উট্ঠানৱীৰিযাধিগতেহি ভোগেহি বাহাবলপৰিচিতেহি সেদাৱক্খিত্তেহি ধম্মিকেহি ধম্মলদ্ধেহি পঞ্চবলিং কত্তা হোতি. ঞাতিবলিং, অতিথিবলিং, পুব্বপেতবলিং, ৰাজবলিং, দেৱতাবলিং – অযং চতুত্থো ভোগানং আদিযো.

‘‘পুন চপৰং, গহপতি, অৰিযসাৱকো উট্ঠানৱীৰিযাধিগতেহি ভোগেহি বাহাবলপৰিচিতেহি সেদাৱক্খিত্তেহি ধম্মিকেহি ধম্মলদ্ধেহি যে তে সমণব্ৰাহ্মণা মদপ্পমাদা পটিৱিৰতা খন্তিসোৰচ্চে নিৱিট্ঠা একমত্তানং দমেন্তি একমত্তানং সমেন্তি একমত্তানং পৰিনিব্বাপেন্তি, তথাৰূপেসু সমণব্ৰাহ্মণেসু উদ্ধগ্গিকং দক্খিণং পতিট্ঠাপেতি সোৱগ্গিকং সুখৱিপাকং সগ্গসংৱত্তনিকং. অযং পঞ্চমো ভোগানং আদিযো. ইমে খো, গহপতি, পঞ্চ ভোগানং আদিযা.

‘‘তস্স চে, গহপতি, অৰিযসাৱকস্স ইমে পঞ্চ ভোগানং আদিযে আদিযতো ভোগা পৰিক্খযং গচ্ছন্তি, তস্স এৱং হোতি – ‘যে ৱত ভোগানং আদিযা তে চাহং আদিযামি ভোগা চ মে পৰিক্খযং গচ্ছন্তী’তি. ইতিস্স হোতি অৱিপ্পটিসাৰো. তস্স চে, গহপতি, অৰিযসাৱকস্স ইমে পঞ্চ ভোগানং আদিযে আদিযতো ভোগা অভিৱড্ঢন্তি, তস্স এৱং হোতি – ‘যে ৱত ভোগানং আদিযা তে চাহং আদিযামি ভোগা চ মে অভিৱড্ঢন্তী’তি. ইতিস্স হোতি [ইতিস্স হোতি অৱিপ্পটিসাৰো, (সী. স্যা.)] উভযেনেৱ অৱিপ্পটিসাৰো’’তি.

‘‘ভুত্তা ভোগা ভতা ভচ্চা [গতা তচ্ছা (ক.)], ৱিতিণ্ণা আপদাসু মে;

উদ্ধগ্গা দক্খিণা দিন্না, অথো পঞ্চবলীকতা;

উপট্ঠিতা সীলৱন্তো, সঞ্ঞতা ব্ৰহ্মচাৰযো.

‘‘যদত্থং ভোগং ইচ্ছেয্য, পণ্ডিতো ঘৰমাৱসং;

সো মে অত্থো অনুপ্পত্তো, কতং অননুতাপিযং.

‘‘এতং [এৱং (ক.)] অনুস্সৰং মচ্চো, অৰিযধম্মে ঠিতো নৰো;

ইধেৱ নং পসংসন্তি, পেচ্চ সগ্গে পমোদতী’’তি [পেচ্চ সগ্গে চ মোদতীতি (সী. স্যা.)]. পঠমং;

২. সপ্পুৰিসসুত্তং

৪২. ‘‘সপ্পুৰিসো, ভিক্খৱে, কুলে জাযমানো বহুনো জনস্স অত্থায হিতায সুখায হোতি; মাতাপিতূনং [মাতাপিতুন্নং (সী. পী.)] অত্থায হিতায সুখায হোতি; পুত্তদাৰস্স অত্থায হিতায সুখায হোতি; দাসকম্মকৰপোৰিসস্স অত্থায হিতায সুখায হোতি; মিত্তামচ্চানং অত্থায হিতায সুখায হোতি; সমণব্ৰাহ্মণানং অত্থায হিতায সুখায হোতি.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, মহামেঘো সব্বসস্সানি সম্পাদেন্তো বহুনো জনস্স অত্থায হিতায সুখায হোতি; এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, সপ্পুৰিসো কুলে জাযমানো বহুনো জনস্স অত্থায হিতায সুখায হোতি; মাতাপিতূনং অত্থায হিতায সুখায হোতি; পুত্তদাৰস্স অত্থায হিতায সুখায হোতি; দাসকম্মকৰপোৰিসস্স অত্থায হিতায সুখায হোতি; মিত্তামচ্চানং অত্থায হিতায সুখায হোতি; সমণব্ৰাহ্মণানং অত্থায হিতায সুখায হোতী’’তি.

‘‘হিতো বহুন্নং পটিপজ্জ ভোগে, তং দেৱতা ৰক্খতি ধম্মগুত্তং;

বহুস্সুতং সীলৱতূপপন্নং, ধম্মে ঠিতং ন ৱিজহতি [ৱিজহাতি (সী. স্যা. কং. পী.)] কিত্তি.

‘‘ধম্মট্ঠং সীলসম্পন্নং, সচ্চৱাদিং হিৰীমনং;

নেক্খং জম্বোনদস্সেৱ, কো তং নিন্দিতুমৰহতি;

দেৱাপি নং পসংসন্তি, ব্ৰহ্মুনাপি পসংসিতো’’তি. দুতিযং;

৩. ইট্ঠসুত্তং

৪৩. অথ খো অনাথপিণ্ডিকো গহপতি যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো অনাথপিণ্ডিকং গহপতিং ভগৱা এতদৱোচ –

‘‘পঞ্চিমে, গহপতি, ধম্মা ইট্ঠা কন্তা মনাপা দুল্লভা লোকস্মিং. কতমে পঞ্চ? আযু, গহপতি, ইট্ঠো কন্তো মনাপো দুল্লভো লোকস্মিং; ৱণ্ণো ইট্ঠো কন্তো মনাপো দুল্লভো লোকস্মিং; সুখং ইট্ঠং কন্তং মনাপং দুল্লভং লোকস্মিং; যসো ইট্ঠো কন্তো মনাপো দুল্লভো লোকস্মিং; সগ্গা ইট্ঠা কন্তা মনাপা দুল্লভা লোকস্মিং. ইমে খো, গহপতি, পঞ্চ ধম্মা ইট্ঠা কন্তা মনাপা দুল্লভা লোকস্মিং.

‘‘ইমেসং খো, গহপতি, পঞ্চন্নং ধম্মানং ইট্ঠানং কন্তানং মনাপানং দুল্লভানং লোকস্মিং ন আযাচনহেতু ৱা পত্থনাহেতু ৱা [ন পত্থনাহেতু ৱা (স্যা. কং. পী.)] পটিলাভং ৱদামি. ইমেসং খো, গহপতি, পঞ্চন্নং ধম্মানং ইট্ঠানং কন্তানং মনাপানং দুল্লভানং লোকস্মিং আযাচনহেতু ৱা পত্থনাহেতু ৱা পটিলাভো অভৱিস্স, কো ইধ কেন হাযেথ?

‘‘ন খো, গহপতি, অৰহতি অৰিযসাৱকো আযুকামো আযুং আযাচিতুং ৱা অভিনন্দিতুং ৱা আযুস্স ৱাপি হেতু. আযুকামেন, গহপতি, অৰিযসাৱকেন আযুসংৱত্তনিকা পটিপদা পটিপজ্জিতব্বা. আযুসংৱত্তনিকা হিস্স পটিপদা পটিপন্না আযুপটিলাভায সংৱত্ততি. সো লাভী হোতি আযুস্স দিব্বস্স ৱা মানুসস্স ৱা.

‘‘ন খো, গহপতি, অৰহতি অৰিযসাৱকো ৱণ্ণকামো ৱণ্ণং আযাচিতুং ৱা অভিনন্দিতুং ৱা ৱণ্ণস্স ৱাপি হেতু. ৱণ্ণকামেন, গহপতি, অৰিযসাৱকেন ৱণ্ণসংৱত্তনিকা পটিপদা পটিপজ্জিতব্বা. ৱণ্ণসংৱত্তনিকা হিস্স পটিপদা পটিপন্না ৱণ্ণপটিলাভায সংৱত্ততি. সো লাভী হোতি ৱণ্ণস্স দিব্বস্স ৱা মানুসস্স ৱা.

‘‘ন খো, গহপতি, অৰহতি অৰিযসাৱকো সুখকামো সুখং আযাচিতুং ৱা অভিনন্দিতুং ৱা সুখস্স ৱাপি হেতু. সুখকামেন, গহপতি, অৰিযসাৱকেন সুখসংৱত্তনিকা পটিপদা পটিপজ্জিতব্বা. সুখসংৱত্তনিকা হিস্স পটিপদা পটিপন্না সুখপটিলাভায সংৱত্ততি. সো লাভী হোতি সুখস্স দিব্বস্স ৱা মানুসস্স ৱা.

‘‘ন খো, গহপতি, অৰহতি অৰিযসাৱকো যসকামো যসং আযাচিতুং ৱা অভিনন্দিতুং ৱা যসস্স ৱাপি হেতু. যসকামেন, গহপতি, অৰিযসাৱকেন যসসংৱত্তনিকা পটিপদা পটিপজ্জিতব্বা. যসসংৱত্তনিকা হিস্স পটিপদা পটিপন্না যসপটিলাভায সংৱত্ততি. সো লাভী হোতি যসস্স দিব্বস্স ৱা মানুসস্স ৱা.

‘‘ন খো, গহপতি, অৰহতি অৰিযসাৱকো সগ্গকামো সগ্গং আযাচিতুং ৱা অভিনন্দিতুং ৱা সগ্গানং ৱাপি হেতু. সগ্গকামেন, গহপতি, অৰিযসাৱকেন সগ্গসংৱত্তনিকা পটিপদা পটিপজ্জিতব্বা. সগ্গসংৱত্তনিকা হিস্স পটিপদা পটিপন্না সগ্গপটিলাভায সংৱত্ততি. সো লাভী হোতি সগ্গান’’ন্তি.

‘‘আযুং ৱণ্ণং যসং কিত্তিং, সগ্গং উচ্চাকুলীনতং;

ৰতিযো পত্থযানেন [পত্থযমানেন (ক.)], উড়াৰা অপৰাপৰা.

‘‘অপ্পমাদং পসংসন্তি, পুঞ্ঞকিৰিযাসু পণ্ডিতা;

‘‘অপ্পমত্তো উভো অত্থে, অধিগণ্হাতি পণ্ডিতো.

‘‘দিট্ঠে ধম্মে চ [দিট্ঠেৱ ধম্মে (সী.)] যো অত্থো, যো চত্থো সম্পৰাযিকো;

অত্থাভিসমযা ধীৰো, পণ্ডিতোতি পৱুচ্চতী’’তি. ততিযং;

৪. মনাপদাযীসুত্তং

৪৪. একং সমযং ভগৱা ৱেসালিযং ৱিহৰতি মহাৱনে কূটাগাৰসালাযং. অথ খো ভগৱা পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায যেন উগ্গস্স গহপতিনো ৱেসালিকস্স নিৱেসনং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. অথ খো উগ্গো গহপতি ৱেসালিকো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো উগ্গো গহপতি ৱেসালিকো ভগৱন্তং এতদৱোচ –

‘‘সম্মুখা মেতং, ভন্তে, ভগৱতো সুতং সম্মুখা পটিগ্গহিতং – ‘মনাপদাযী লভতে মনাপ’ন্তি. মনাপং মে, ভন্তে, সালপুপ্ফকং [সালিপুপ্ফকং (ক.)] খাদনীযং; তং মে ভগৱা পটিগ্গণ্হাতু অনুকম্পং উপাদাযা’’তি. পটিগ্গহেসি ভগৱা অনুকম্পং উপাদায.

‘‘সম্মুখা মেতং, ভন্তে, ভগৱতো সুতং সম্মুখা পটিগ্গহিতং – ‘মনাপদাযী লভতে মনাপ’ন্তি. মনাপং মে, ভন্তে, সম্পন্নকোলকং সূকৰমংসং [সম্পন্নসূকৰমংসং (সী.), সম্পন্নৱৰসূকৰমংসং (স্যা.)]; তং মে ভগৱা পটিগ্গণ্হাতু অনুকম্পং উপাদাযা’’তি. পটিগ্গহেসি ভগৱা অনুকম্পং উপাদায.

‘‘সম্মুখা মেতং, ভন্তে, ভগৱতো সুতং সম্মুখা পটিগ্গহিতং – ‘মনাপদাযী লভতে মনাপ’ন্তি. মনাপং মে, ভন্তে, নিব্বত্ততেলকং [নিবদ্ধতেলকং (পী. সী. অট্ঠ.), নিব্বট্টতেলকং (স্যা. অট্ঠ.)] নালিযসাকং; তং মে ভগৱা পটিগ্গণ্হাতু অনুকম্পং উপাদাযা’’তি. পটিগ্গহেসি ভগৱা অনুকম্পং উপাদায.

‘‘সম্মুখা মেতং, ভন্তে, ভগৱতো সুতং সম্মুখা পটিগ্গহিতং – ‘মনাপদাযী লভতে মনাপ’ন্তি. মনাপো মে, ভন্তে, সালীনং ওদনো ৱিচিতকাড়কো [ৱিগতকালকো (স্যা. কং. পী. ক.)] অনেকসূপো অনেকব্যঞ্জনো; তং মে ভগৱা পটিগ্গণ্হাতু অনুকম্পং উপাদাযা’’তি. পটিগ্গহেসি ভগৱা অনুকম্পং উপাদায.

‘‘সম্মুখা মেতং, ভন্তে, ভগৱতো সুতং সম্মুখা পটিগ্গহিতং – ‘মনাপদাযী লভতে মনাপ’ন্তি. মনাপানি মে, ভন্তে, কাসিকানি ৱত্থানি; তানি মে ভগৱা পটিগ্গণ্হাতু অনুকম্পং উপাদাযা’’তি. পটিগ্গহেসি ভগৱা অনুকম্পং উপাদায.

‘‘সম্মুখা মেতং, ভন্তে, ভগৱতো সুতং সম্মুখা পটিগ্গহিতং – ‘মনাপদাযী লভতে মনাপ’ন্তি. মনাপো মে, ভন্তে, পল্লঙ্কো গোনকত্থতো পটলিকত্থতো কদলিমিগপৱৰপচ্চত্থৰণো [কাদলিমিগপৱৰপচ্চত্থৰণো (সী.)] সউত্তৰচ্ছদো উভতোলোহিতকূপধানো. অপি চ, ভন্তে, মযম্পেতং জানাম – ‘নেতং ভগৱতো কপ্পতী’তি. ইদং মে, ভন্তে, চন্দনফলকং অগ্ঘতি অধিকসতসহস্সং; তং মে ভগৱা পটিগ্গণ্হাতু অনুকম্পং উপাদাযা’’তি. পটিগ্গহেসি ভগৱা অনুকম্পং উপাদায. অথ খো ভগৱা উগ্গং গহপতিং ৱেসালিকং ইমিনা অনুমোদনীযেন অনুমোদি –

‘‘মনাপদাযী লভতে মনাপং,

যো উজ্জুভূতেসু [উজুভূতেসু (স্যা. কং. পী.)] দদাতি ছন্দসা;

অচ্ছাদনং সযনমন্নপানং [সযনমথন্নপানং (সী. স্যা. কং. পী.)],

নানাপ্পকাৰানি চ পচ্চযানি.

‘‘চত্তঞ্চ মুত্তঞ্চ অনুগ্গহীতং [অনগ্গহীতং (সী. স্যা. কং. পী.)],

খেত্তূপমে অৰহন্তে ৱিদিত্ৱা;

সো দুচ্চজং সপ্পুৰিসো চজিত্ৱা,

মনাপদাযী লভতে মনাপ’’ন্তি.

অথ খো ভগৱা উগ্গং গহপতিং ৱেসালিকং ইমিনা অনুমোদনীযেন অনুমোদিত্ৱা উট্ঠাযাসনা পক্কামি.

অথ খো উগ্গো গহপতি ৱেসালিকো অপৰেন সমযেন কালমকাসি. কালঙ্কতো [কালকতো (সী. স্যা. কং. পী.)] চ উগ্গো গহপতি ৱেসালিকো অঞ্ঞতৰং মনোমযং কাযং উপপজ্জি. তেন খো পন সমযেন ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. অথ খো উগ্গো দেৱপুত্তো অভিক্কন্তায ৰত্তিযা অভিক্কন্তৱণ্ণো কেৱলকপ্পং জেতৱনং ওভাসেত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতং খো উগ্গং দেৱপুত্তং ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘কচ্চি তে, উগ্গ, যথাধিপ্পাযো’’তি? ‘‘তগ্ঘ মে, ভগৱা, যথাধিপ্পাযো’’তি. অথ খো ভগৱা উগ্গং দেৱপুত্তং গাথাহি অজ্ঝভাসি –

‘‘মনাপদাযী লভতে মনাপং,

অগ্গস্স দাতা লভতে পুনগ্গং;

ৱৰস্স দাতা ৱৰলাভি হোতি,

সেট্ঠং দদো সেট্ঠমুপেতি ঠানং.

‘‘যো অগ্গদাযী ৱৰদাযী, সেট্ঠদাযী চ যো নৰো;

দীঘাযু যসৱা হোতি, যত্থ যত্থূপপজ্জতী’’তি. চতুত্থং;

৫. পুঞ্ঞাভিসন্দসুত্তং

৪৫. ‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৱে, পুঞ্ঞাভিসন্দা কুসলাভিসন্দা সুখস্সাহাৰা সোৱগ্গিকা সুখৱিপাকা সগ্গসংৱত্তনিকা ইট্ঠায কন্তায মনাপায হিতায সুখায সংৱত্তন্তি.

‘‘কতমে পঞ্চ? যস্স, ভিক্খৱে, ভিক্খু চীৱৰং পৰিভুঞ্জমানো অপ্পমাণং চেতোসমাধিং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি, অপ্পমাণো তস্স পুঞ্ঞাভিসন্দো কুসলাভিসন্দো সুখস্সাহাৰো সোৱগ্গিকো সুখৱিপাকো সগ্গসংৱত্তনিকো ইট্ঠায কন্তায মনাপায হিতায সুখায সংৱত্ততি.

‘‘যস্স, ভিক্খৱে, ভিক্খু পিণ্ডপাতং পৰিভুঞ্জমানো…পে… যস্স, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱিহাৰং পৰিভুঞ্জমানো…পে… যস্স, ভিক্খৱে, ভিক্খু মঞ্চপীঠং পৰিভুঞ্জমানো…পে….

‘‘যস্স, ভিক্খৱে, ভিক্খু গিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰং পৰিভুঞ্জমানো অপ্পমাণং চেতোসমাধিং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি, অপ্পমাণো তস্স পুঞ্ঞাভিসন্দো কুসলাভিসন্দো সুখস্সাহাৰো সোৱগ্গিকো সুখৱিপাকো সগ্গসংৱত্তনিকো ইট্ঠায কন্তায মনাপায হিতায সুখায সংৱত্ততি. ইমে খো, ভিক্খৱে, পঞ্চ পুঞ্ঞাভিসন্দা কুসলাভিসন্দা সুখস্সাহাৰা সোৱগ্গিকা সুখৱিপাকা সগ্গসংৱত্তনিকা ইট্ঠায কন্তায মনাপায হিতায সুখায সংৱত্তন্তি.

‘‘ইমেহি চ পন, ভিক্খৱে, পঞ্চহি পুঞ্ঞাভিসন্দেহি কুসলাভিসন্দেহি সমন্নাগতস্স অৰিযসাৱকস্স ন সুকৰং পুঞ্ঞস্স পমাণং গহেতুং – ‘এত্তকো পুঞ্ঞাভিসন্দো কুসলাভিসন্দো সুখস্সাহাৰো সোৱগ্গিকো সুখৱিপাকো সগ্গসংৱত্তনিকো ইট্ঠায কন্তায মনাপায হিতায সুখায সংৱত্ততী’তি. অথ খো অসঙ্খেয্যো অপ্পমেয্যো মহাপুঞ্ঞক্খন্ধোত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতি.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, মহাসমুদ্দে ন সুকৰং উদকস্স পমাণং গহেতুং – ‘এত্তকানি উদকাড়্হকানীতি ৱা এত্তকানি উদকাড়্হকসতানীতি ৱা এত্তকানি উদকাড়্হকসহস্সানীতি ৱা এত্তকানি উদকাড়্হকসতসহস্সানীতি ৱা; অথ খো অসঙ্খেয্যো অপ্পমেয্যো মহাউদকক্খন্ধোত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতি’. এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, ইমেহি পঞ্চহি পুঞ্ঞাভিসন্দেহি কুসলাভিসন্দেহি সমন্নাগতস্স অৰিযসাৱকস্স ন সুকৰং পুঞ্ঞস্স পমাণং গহেতুং – ‘এত্তকো পুঞ্ঞাভিসন্দো কুসলাভিসন্দো সুখস্সাহাৰো সোৱগ্গিকো সুখৱিপাকো সগ্গসংৱত্তনিকো ইট্ঠায কন্তায মনাপায হিতায সুখায সংৱত্ততী’তি. অথ খো অসঙ্খেয্যো অপ্পমেয্যো মহাপুঞ্ঞক্খন্ধোত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতী’’তি.

‘‘মহোদধিং অপৰিমিতং মহাসৰং,

বহুভেৰৱং ৰত্নগণানমালযং;

নজ্জো যথা নৰগণসঙ্ঘসেৱিতা [মচ্ছ গণসংঘসেৱিতা (স্যা. কং. ক.) সং. নি. ৫.১০৩৭ পস্সিতব্বং],

পুথূ সৱন্তী উপযন্তি সাগৰং.

‘‘এৱং নৰং অন্নদপানৱত্থদং,

সেয্যানিসজ্জত্থৰণস্স দাযকং;

পুঞ্ঞস্স ধাৰা উপযন্তি পণ্ডিতং,

নজ্জো যথা ৱাৰিৱহাৱ সাগৰ’’ন্তি. পঞ্চমং;

৬. সম্পদাসুত্তং

৪৬. ‘‘পঞ্চিমা, ভিক্খৱে, সম্পদা. কতমা পঞ্চ? সদ্ধাসম্পদা, সীলসম্পদা, সুতসম্পদা, চাগসম্পদা, পঞ্ঞাসম্পদা – ইমা খো, ভিক্খৱে, পঞ্চ সম্পদা’’তি. ছট্ঠং.

৭. ধনসুত্তং

৪৭. ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৱে, ধনানি. কতমানি পঞ্চ? সদ্ধাধনং, সীলধনং, সুতধনং, চাগধনং, পঞ্ঞাধনং.

‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, সদ্ধাধনং? ইধ, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো সদ্ধো হোতি, সদ্দহতি তথাগতস্স বোধিং – ‘ইতিপি সো ভগৱা…পে… সত্থা দেৱমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৱা’তি. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, সদ্ধাধনং.

‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, সীলধনং? ইধ, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো পাণাতিপাতা পটিৱিৰতো হোতি…পে… সুৰামেৰযমজ্জপমাদট্ঠানা পটিৱিৰতো হোতি. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, সীলধনং.

‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, সুতধনং? ইধ, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো বহুস্সুতো হোতি…পে… দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধো. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, সুতধনং.

‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, চাগধনং? ইধ, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো ৱিগতমলমচ্ছেৰেন চেতসা অগাৰং অজ্ঝাৱসতি মুত্তচাগো পযতপাণি ৱোস্সগ্গৰতো যাচযোগো দানসংৱিভাগৰতো. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, চাগধনং.

‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, পঞ্ঞাধনং? ইধ, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো পঞ্ঞৱা হোতি, উদযত্থগামিনিযা পঞ্ঞায সমন্নাগতো অৰিযায নিব্বেধিকায সম্মা দুক্খক্খযগামিনিযা. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, পঞ্ঞাধনং. ইমানি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চ ধনানী’’তি.

[অ. নি. ৪.৫২] ‘‘যস্স সদ্ধা তথাগতে, অচলা সুপ্পতিট্ঠিতা;

সীলঞ্চ যস্স কল্যাণং, অৰিযকন্তং পসংসিতং.

‘‘সঙ্ঘে পসাদো যস্সত্থি, উজুভূতঞ্চ দস্সনং;

অদলিদ্দোতি তং আহু, অমোঘং তস্স জীৱিতং.

‘‘তস্মা সদ্ধঞ্চ সীলঞ্চ, পসাদং ধম্মদস্সনং;

অনুযুঞ্জেথ মেধাৱী, সৰং বুদ্ধান সাসন’’ন্তি. সত্তমং;

৮. অলব্ভনীযঠানসুত্তং

৪৮. ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৱে, অলব্ভনীযানি ঠানানি সমণেন ৱা ব্ৰাহ্মণেন ৱা দেৱেন ৱা মাৰেন ৱা ব্ৰহ্মুনা ৱা কেনচি ৱা লোকস্মিং. কতমানি পঞ্চ? ‘জৰাধম্মং মা জীৰী’তি অলব্ভনীযং ঠানং সমণেন ৱা ব্ৰাহ্মণেন ৱা দেৱেন ৱা মাৰেন ৱা ব্ৰহ্মুনা ৱা কেনচি ৱা লোকস্মিং. ‘ব্যাধিধম্মং মা ব্যাধীযী’তি [ৱ্যাধিধম্মং ‘‘মা ৱ্যাধীযী’’তি (সী. পী.)] …পে… ‘মৰণধম্মং মা মীযী’তি… ‘খযধম্মং মা খীযী’তি… ‘নস্সনধম্মং মা নস্সী’তি অলব্ভনীযং ঠানং সমণেন ৱা ব্ৰাহ্মণেন ৱা দেৱেন ৱা মাৰেন ৱা ব্ৰহ্মুনা ৱা কেনচি ৱা লোকস্মিং.

‘‘অস্সুতৱতো, ভিক্খৱে, পুথুজ্জনস্স জৰাধম্মং জীৰতি. সো জৰাধম্মে জিণ্ণে ন ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘ন খো ময্হেৱেকস্স [ময্হমেৱেকস্স (সী.)] জৰাধম্মং জীৰতি, অথ খো যাৱতা সত্তানং আগতি গতি চুতি উপপত্তি সব্বেসং সত্তানং জৰাধম্মং জীৰতি. অহঞ্চেৱ [অহঞ্চে (?)] খো পন জৰাধম্মে জিণ্ণে সোচেয্যং কিলমেয্যং পৰিদেৱেয্যং, উৰত্তাড়িং কন্দেয্যং, সম্মোহং আপজ্জেয্যং, ভত্তম্পি মে নচ্ছাদেয্য, কাযেপি দুব্বণ্ণিযং ওক্কমেয্য, কম্মন্তাপি নপ্পৱত্তেয্যুং [কম্মন্তোপি নপ্পৱত্তেয্য (ক.)], অমিত্তাপি অত্তমনা অস্সু, মিত্তাপি দুম্মনা অস্সূ’তি. সো জৰাধম্মে জিণ্ণে সোচতি কিলমতি পৰিদেৱতি, উৰত্তাড়িং কন্দতি, সম্মোহং আপজ্জতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে – ‘অস্সুতৱা পুথুজ্জনো ৱিদ্ধো সৱিসেন সোকসল্লেন অত্তানংযেৱ পৰিতাপেতি’’’.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, অস্সুতৱতো পুথুজ্জনস্স ব্যাধিধম্মং ব্যাধীযতি…পে… মৰণধম্মং মীযতি… খযধম্মং খীযতি… নস্সনধম্মং নস্সতি. সো নস্সনধম্মে নট্ঠে ন ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘ন খো ময্হেৱেকস্স নস্সনধম্মং নস্সতি, অথ খো যাৱতা সত্তানং আগতি গতি চুতি উপপত্তি সব্বেসং সত্তানং নস্সনধম্মং নস্সতি. অহঞ্চেৱ খো পন নস্সনধম্মে নট্ঠে সোচেয্যং কিলমেয্যং পৰিদেৱেয্যং, উৰত্তাড়িং কন্দেয্যং, সম্মোহং আপজ্জেয্যং, ভত্তম্পি মে নচ্ছাদেয্য, কাযেপি দুব্বণ্ণিযং ওক্কমেয্য, কম্মন্তাপি নপ্পৱত্তেয্যুং, অমিত্তাপি অত্তমনা অস্সু, মিত্তাপি দুম্মনা অস্সূ’তি. সো নস্সনধম্মে নট্ঠে সোচতি কিলমতি পৰিদেৱতি, উৰত্তাড়িং কন্দতি, সম্মোহং আপজ্জতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে – ‘অস্সুতৱা পুথুজ্জনো ৱিদ্ধো সৱিসেন সোকসল্লেন অত্তানংযেৱ পৰিতাপেতি’’’.

‘‘সুতৱতো চ খো, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকস্স জৰাধম্মং জীৰতি. সো জৰাধম্মে জিণ্ণে ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘ন খো ময্হেৱেকস্স জৰাধম্মং জীৰতি, অথ খো যাৱতা সত্তানং আগতি গতি চুতি উপপত্তি সব্বেসং সত্তানং জৰাধম্মং জীৰতি. অহঞ্চেৱ খো পন জৰাধম্মে জিণ্ণে সোচেয্যং কিলমেয্যং পৰিদেৱেয্যং, উৰত্তাড়িং কন্দেয্যং, সম্মোহং আপজ্জেয্যং, ভত্তম্পি মে নচ্ছাদেয্য, কাযেপি দুব্বণ্ণিযং ওক্কমেয্য, কম্মন্তাপি নপ্পৱত্তেয্যুং, অমিত্তাপি অত্তমনা অস্সু, মিত্তাপি দুম্মনা অস্সূ’তি. সো জৰাধম্মে জিণ্ণে ন সোচতি ন কিলমতি ন পৰিদেৱতি, ন উৰত্তাড়িং কন্দতি, ন সম্মোহং আপজ্জতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে – ‘সুতৱা অৰিযসাৱকো অব্বুহি [অব্বহি (সী.)] সৱিসং সোকসল্লং, যেন ৱিদ্ধো অস্সুতৱা পুথুজ্জনো অত্তানংযেৱ পৰিতাপেতি. অসোকো ৱিসল্লো অৰিযসাৱকো অত্তানংযেৱ পৰিনিব্বাপেতি’’’.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, সুতৱতো অৰিযসাৱকস্স ব্যাধিধম্মং ব্যাধীযতি…পে… মৰণধম্মং মীযতি… খযধম্মং খীযতি… নস্সনধম্মং নস্সতি. সো নস্সনধম্মে নট্ঠে ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘ন খো ময্হেৱেকস্স নস্সনধম্মং নস্সতি, অথ খো যাৱতা সত্তানং আগতি গতি চুতি উপপত্তি সব্বেসং সত্তানং নস্সনধম্মং নস্সতি. অহঞ্চেৱ খো পন নস্সনধম্মে নট্ঠে সোচেয্যং কিলমেয্যং পৰিদেৱেয্যং, উৰত্তাড়িং কন্দেয্যং, সম্মোহং আপজ্জেয্যং, ভত্তম্পি মে নচ্ছাদেয্য, কাযেপি দুব্বণ্ণিযং ওক্কমেয্য, কম্মন্তাপি নপ্পৱত্তেয্যুং, অমিত্তাপি অত্তমনা অস্সু, মিত্তাপি দুম্মনা অস্সূ’তি. সো নস্সনধম্মে নট্ঠে ন সোচতি ন কিলমতি ন পৰিদেৱতি, ন উৰত্তাড়িং কন্দতি, ন সম্মোহং আপজ্জতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে – ‘সুতৱা অৰিযসাৱকো অব্বুহি সৱিসং সোকসল্লং, যেন ৱিদ্ধো অস্সুতৱা পুথুজ্জনো অত্তানংযেৱ পৰিতাপেতি. অসোকো ৱিসল্লো অৰিযসাৱকো অত্তানংযেৱ পৰিনিব্বাপেতী’’’তি.

‘‘ইমানি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চ অলব্ভনীযানি ঠানানি সমণেন ৱা ব্ৰাহ্মণেন ৱা দেৱেন ৱা মাৰেন ৱা ব্ৰহ্মুনা ৱা কেনচি ৱা লোকস্মি’’ন্তি.

[জা. ১.৫.৯৬ জাতকেপি] ‘‘ন সোচনায পৰিদেৱনায,

অত্থোধ লব্ভা [অত্থো ইধ লব্ভতি (স্যা.), অত্থো ইধ লব্ভা (পী.)] অপি অপ্পকোপি;

সোচন্তমেনং দুখিতং ৱিদিত্ৱা,

পচ্চত্থিকা অত্তমনা ভৱন্তি.

‘‘যতো চ খো পণ্ডিতো আপদাসু,

ন ৱেধতী অত্থৱিনিচ্ছযঞ্ঞূ;

পচ্চত্থিকাস্স দুখিতা ভৱন্তি,

দিস্ৱা মুখং অৱিকাৰং পুৰাণং.

‘‘জপ্পেন মন্তেন সুভাসিতেন,

অনুপ্পদানেন পৱেণিযা ৱা;

যথা যথা যত্থ [যথা যথা যত্থ যত্থ (ক.)] লভেথ অত্থং,

তথা তথা তত্থ পৰক্কমেয্য.

‘‘সচে পজানেয্য অলব্ভনেয্যো,

মযাৱ [মযা ৱা (স্যা. কং. পী.)] অঞ্ঞেন ৱা এস অত্থো;

অসোচমানো অধিৱাসযেয্য,

কম্মং দড়্হং কিন্তি কৰোমি দানী’’তি. অট্ঠমং;

৯. কোসলসুত্তং

৪৯. একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. অথ খো ৰাজা পসেনদি কোসলো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি.

(তেন খো পন সমযেন মল্লিকা দেৱী কালঙ্কতা হোতি.) [( ) নত্থি (সী.)] অথ খো অঞ্ঞতৰো পুৰিসো যেন ৰাজা পসেনদি কোসলো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ৰঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স উপকণ্ণকে আৰোচেতি – ‘‘মল্লিকা দেৱী, দেৱ [দেৱ দেৱী (স্যা. কং. পী.)], কালঙ্কতা’’তি. এৱং ৱুত্তে ৰাজা পসেনদি কোসলো দুক্খী দুম্মনো পত্তক্খন্ধো অধোমুখো পজ্ঝাযন্তো অপ্পটিভানো নিসীদি.

অথ খো ভগৱা ৰাজানং পসেনদিং কোসলং দুক্খিং দুম্মনং পত্তক্খন্ধং অধোমুখং পজ্ঝাযন্তং অপ্পটিভানং ৱিদিত্ৱা ৰাজানং পসেনদিং কোসলং এতদৱোচ – ‘‘পঞ্চিমানি, মহাৰাজ, অলব্ভনীযানি ঠানানি সমণেন ৱা ব্ৰাহ্মণেন ৱা দেৱেন ৱা মাৰেন ৱা ব্ৰহ্মুনা ৱা কেনচি ৱা লোকস্মিং. কতমানি পঞ্চ? ‘জৰাধম্মং মা জীৰী’তি অলব্ভনীযং ঠানং…পে… ন সোচনায পৰিদেৱনায…পে… কম্মং দড়্হং কিন্তি কৰোমি দানী’’তি. নৱমং.

১০. নাৰদসুত্তং

৫০. একং সমযং আযস্মা নাৰদো পাটলিপুত্তে ৱিহৰতি কুক্কুটাৰামে. তেন খো পন সমযেন মুণ্ডস্স ৰঞ্ঞো ভদ্দা দেৱী কালঙ্কতা হোতি পিযা মনাপা. সো ভদ্দায দেৱিযা কালঙ্কতায পিযায মনাপায নেৱ ন্হাযতি [নহাযতি (সী. স্যা. কং. পী.)] ন ৱিলিম্পতি ন ভত্তং ভুঞ্জতি ন কম্মন্তং পযোজেতি – ৰত্তিন্দিৱং [ৰত্তিদিৱং (ক.)] ভদ্দায দেৱিযা সৰীৰে অজ্ঝোমুচ্ছিতো. অথ খো মুণ্ডো ৰাজা পিযকং কোসাৰক্খং [সোকাৰক্খং (স্যা.)] আমন্তেসি – ‘‘তেন হি, সম্ম পিযক, ভদ্দায দেৱিযা সৰীৰং আযসায তেলদোণিযা পক্খিপিত্ৱা অঞ্ঞিস্সা আযসায দোণিযা পটিকুজ্জথ, যথা মযং ভদ্দায দেৱিযা সৰীৰং চিৰতৰং পস্সেয্যামা’’তি. ‘‘এৱং, দেৱা’’তি খো পিযকো কোসাৰক্খো মুণ্ডস্স ৰঞ্ঞো পটিস্সুত্ৱা ভদ্দায দেৱিযা সৰীৰং আযসায তেলদোণিযা পক্খিপিত্ৱা অঞ্ঞিস্সা আযসায দোণিযা পটিকুজ্জি.

অথ খো পিযকস্স কোসাৰক্খস্স এতদহোসি – ‘‘ইমস্স খো মুণ্ডস্স ৰঞ্ঞো ভদ্দা দেৱী কালঙ্কতা পিযা মনাপা. সো ভদ্দায দেৱিযা কালঙ্কতায পিযায মনাপায নেৱ ন্হাযতি ন ৱিলিম্পতি ন ভত্তং ভুঞ্জতি ন কম্মন্তং পযোজেতি – ৰত্তিন্দিৱং ভদ্দায দেৱিযা সৰীৰে অজ্ঝোমুচ্ছিতো. কং [কিং (ক.)] নু খো মুণ্ডো ৰাজা সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা পযিৰুপাসেয্য, যস্স ধম্মং সুত্ৱা সোকসল্লং পজহেয্যা’’তি!

অথ খো পিযকস্স কোসাৰক্খস্স এতদহোসি – ‘‘অযং খো আযস্মা নাৰদো পাটলিপুত্তে ৱিহৰতি কুক্কুটাৰামে. তং খো পনাযস্মন্তং নাৰদং এৱং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো – ‘পণ্ডিতো ৱিযত্তো [ৱ্যত্তো (সী. পী.), ব্যত্তো (স্যা. কং., দী. নি. ২.৪০৭)] মেধাৱী বহুস্সুতো চিত্তকথী কল্যাণপটিভানো ৱুদ্ধো চেৱ [বুদ্ধো চেৱ (ক.)] অৰহা চ’ [অৰহা চা’তি (?)]. যংনূন মুণ্ডো ৰাজা আযস্মন্তং নাৰদং পযিৰুপাসেয্য, অপ্পেৱ নাম মুণ্ডো ৰাজা আযস্মতো নাৰদস্স ধম্মং সুত্ৱা সোকসল্লং পজহেয্যা’’তি.

অথ খো পিযকো কোসাৰক্খো যেন মুণ্ডো ৰাজা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা মুণ্ডং ৰাজানং এতদৱোচ – ‘‘অযং খো, দেৱ, আযস্মা নাৰদো পাটলিপুত্তে ৱিহৰতি কুক্কুটাৰামে. তং খো পনাযস্মন্তং নাৰদং এৱং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো – ‘পণ্ডিতো ৱিযত্তো মেধাৱী বহুস্সুতো চিত্তকথী কল্যাণপটিভানো ৱুদ্ধো চেৱ অৰহা চ’ [অৰহা চা’তি (?)]. যদি পন দেৱো আযস্মন্তং নাৰদং পযিৰুপাসেয্য, অপ্পেৱ নাম দেৱো আযস্মতো নাৰদস্স ধম্মং সুত্ৱা সোকসল্লং পজহেয্যা’’তি. ‘‘তেন হি, সম্ম পিযক, আযস্মন্তং নাৰদং পটিৱেদেহি. কথঞ্হি নাম মাদিসো সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা ৱিজিতে ৱসন্তং পুব্বে অপ্পটিসংৱিদিতো উপসঙ্কমিতব্বং মঞ্ঞেয্যা’’তি! ‘‘এৱং, দেৱা’’তি খো পিযকো কোসাৰক্খো মুণ্ডস্স ৰঞ্ঞো পটিস্সুত্ৱা যেনাযস্মা নাৰদো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং নাৰদং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো পিযকো কোসাৰক্খো আযস্মন্তং নাৰদং এতদৱোচ –

‘‘ইমস্স, ভন্তে, মুণ্ডস্স ৰঞ্ঞো ভদ্দা দেৱী কালঙ্কতা পিযা মনাপা. সো ভদ্দায দেৱিযা কালঙ্কতায পিযায মনাপায নেৱ ন্হাযতি ন ৱিলিম্পতি ন ভত্তং ভুঞ্জতি ন কম্মন্তং পযোজেতি – ৰত্তিন্দিৱং ভদ্দায দেৱিযা সৰীৰে অজ্ঝোমুচ্ছিতো. সাধু, ভন্তে, আযস্মা নাৰদো মুণ্ডস্স ৰঞ্ঞো তথা ধম্মং দেসেতু যথা মুণ্ডো ৰাজা আযস্মতো নাৰদস্স ধম্মং সুত্ৱা সোকসল্লং পজহেয্যা’’তি. ‘‘যস্সদানি, পিযক, মুণ্ডো ৰাজা কালং মঞ্ঞতী’’তি.

অথ খো পিযকো কোসাৰক্খো উট্ঠাযাসনা আযস্মন্তং নাৰদং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা যেন মুণ্ডো ৰাজা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা মুণ্ডং ৰাজানং এতদৱোচ – ‘‘কতাৱকাসো খো, দেৱ, আযস্মতা নাৰদেন. যস্সদানি দেৱো কালং মঞ্ঞতী’’তি. ‘‘তেন হি, সম্ম পিযক, ভদ্ৰানি ভদ্ৰানি যানানি যোজাপেহী’’তি. ‘‘এৱং, দেৱা’’তি খো পিযকো কোসাৰক্খো মুণ্ডস্স ৰঞ্ঞো পটিস্সুত্ৱা ভদ্ৰানি ভদ্ৰানি যানানি যোজাপেত্ৱা মুণ্ডং ৰাজানং এতদৱোচ – ‘‘যুত্তানি খো তে, দেৱ, ভদ্ৰানি ভদ্ৰানি যানানি. যস্সদানি দেৱো কালং মঞ্ঞতী’’তি.

অথ খো মুণ্ডো ৰাজা ভদ্ৰং যানং [ভদ্ৰং ভদ্ৰং যানং (স্যা. কং. ক.), ভদ্দং যানং (পী.)] অভিৰুহিত্ৱা ভদ্ৰেহি ভদ্ৰেহি যানেহি যেন কুক্কুটাৰামো তেন পাযাসি মহচ্চা [মহচ্চ (বহূসু)] ৰাজানুভাৱেন আযস্মন্তং নাৰদং দস্সনায. যাৱতিকা যানস্স ভূমি যানেন গন্ত্ৱা, যানা পচ্চোৰোহিত্ৱা পত্তিকোৱ আৰামং পাৱিসি. অথ খো মুণ্ডো ৰাজা যেন আযস্মা নাৰদো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং নাৰদং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো মুণ্ডং ৰাজানং আযস্মা নাৰদো এতদৱোচ –

‘‘পঞ্চিমানি, মহাৰাজ, অলব্ভনীযানি ঠানানি সমণেন ৱা ব্ৰাহ্মণেন ৱা দেৱেন ৱা মাৰেন ৱা ব্ৰহ্মুনা ৱা কেনচি ৱা লোকস্মিং. কতমানি পঞ্চ? ‘জৰাধম্মং মা জীৰী’তি অলব্ভনীযং ঠানং সমণেন ৱা ব্ৰাহ্মণেন ৱা দেৱেন ৱা মাৰেন ৱা ব্ৰহ্মুনা ৱা কেনচি ৱা লোকস্মিং. ‘ব্যাধিধম্মং মা ব্যাধীযী’তি…পে… ‘মৰণধম্মং মা মীযী’তি… ‘খযধম্মং মা খীযী’তি… ‘নস্সনধম্মং মা নস্সী’তি অলব্ভনীযং ঠানং সমণেন ৱা ব্ৰাহ্মণেন ৱা দেৱেন ৱা মাৰেন ৱা ব্ৰহ্মুনা ৱা কেনচি ৱা লোকস্মিং.

‘‘অস্সুতৱতো, মহাৰাজ, পুথুজ্জনস্স জৰাধম্মং জীৰতি. সো জৰাধম্মে জিণ্ণে ন ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘ন খো ময্হেৱেকস্স জৰাধম্মং জীৰতি, অথ খো যাৱতা সত্তানং আগতি গতি চুতি উপপত্তি সব্বেসং সত্তানং জৰাধম্মং জীৰতি. অহঞ্চেৱ খো পন জৰাধম্মে জিণ্ণে সোচেয্যং কিলমেয্যং পৰিদেৱেয্যং, উৰত্তাড়িং কন্দেয্যং, সম্মোহং আপজ্জেয্যং, ভত্তম্পি মে নচ্ছাদেয্য, কাযেপি দুব্বণ্ণিযং ওক্কমেয্য, কম্মন্তাপি নপ্পৱত্তেয্যুং, অমিত্তাপি অত্তমনা অস্সু, মিত্তাপি দুম্মনা অস্সূ’তি. সো জৰাধম্মে জিণ্ণে সোচতি কিলমতি পৰিদেৱতি, উৰত্তাড়িং কন্দতি, সম্মোহং আপজ্জতি. অযং ৱুচ্চতি, মহাৰাজ – ‘অস্সুতৱা পুথুজ্জনো ৱিদ্ধো সৱিসেন সোকসল্লেন অত্তানংযেৱ পৰিতাপেতি’’’.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, অস্সুতৱতো পুথুজ্জনস্স ব্যাধিধম্মং ব্যাধীযতি…পে… মৰণধম্মং মীযতি… খযধম্মং খীযতি… নস্সনধম্মং নস্সতি. সো নস্সনধম্মে নট্ঠে ন ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘ন খো ময্হেৱেকস্স নস্সনধম্মং নস্সতি, অথ খো যাৱতা সত্তানং আগতি গতি চুতি উপপত্তি সব্বেসং সত্তানং নস্সনধম্মং নস্সতি. অহঞ্চেৱ খো পন নস্সনধম্মে নট্ঠে সোচেয্যং কিলমেয্যং পৰিদেৱেয্যং, উৰত্তাড়িং কন্দেয্যং, সম্মোহং আপজ্জেয্যং, ভত্তম্পি মে নচ্ছাদেয্য, কাযেপি দুব্বণ্ণিযং ওক্কমেয্য, কম্মন্তাপি নপ্পৱত্তেয্যুং, অমিত্তাপি অত্তমনা অস্সু, মিত্তাপি দুম্মনা অস্সূ’তি. সো নস্সনধম্মে নট্ঠে সোচতি কিলমতি পৰিদেৱতি, উৰত্তাড়িং কন্দতি, সম্মোহং আপজ্জতি. অযং ৱুচ্চতি, মহাৰাজ – ‘অস্সুতৱা পুথুজ্জনো ৱিদ্ধো সৱিসেন সোকসল্লেন অত্তানংযেৱ পৰিতাপেতি’’’.

‘‘সুতৱতো চ খো, মহাৰাজ, অৰিযসাৱকস্স জৰাধম্মং জীৰতি. সো জৰাধম্মে জিণ্ণে ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘ন খো ময্হেৱেকস্স জৰাধম্মং জীৰতি, অথ খো যাৱতা সত্তানং আগতি গতি চুতি উপপত্তি সব্বেসং সত্তানং জৰাধম্মং জীৰতি. অহঞ্চেৱ খো পন জৰাধম্মে জিণ্ণে সোচেয্যং কিলমেয্যং পৰিদেৱেয্যং, উৰত্তাড়িং কন্দেয্যং, সম্মোহং আপজ্জেয্যং, ভত্তম্পি মে নচ্ছাদেয্য, কাযেপি দুব্বণ্ণিযং ওক্কমেয্য, কম্মন্তাপি নপ্পৱত্তেয্যুং, অমিত্তাপি অত্তমনা অস্সু, মিত্তাপি দুম্মনা অস্সূ’তি. সো জৰাধম্মে জিণ্ণে ন সোচতি ন কিলমতি ন পৰিদেৱতি, ন উৰত্তাড়িং কন্দতি, ন সম্মোহং আপজ্জতি. অযং ৱুচ্চতি, মহাৰাজ – ‘সুতৱা অৰিযসাৱকো অব্বুহি সৱিসং সোকসল্লং, যেন ৱিদ্ধো অস্সুতৱা পুথুজ্জনো অত্তানংযেৱ পৰিতাপেতি. অসোকো ৱিসল্লো অৰিযসাৱকো অত্তানংযেৱ পৰিনিব্বাপেতি’’’.

‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, সুতৱতো অৰিযসাৱকস্স ব্যাধিধম্মং ব্যাধীযতি…পে… মৰণধম্মং মীযতি… খযধম্মং খীযতি… নস্সনধম্মং নস্সতি. সো নস্সনধম্মে নট্ঠে ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘ন খো ময্হেৱেকস্স নস্সনধম্মং নস্সতি, অথ খো যাৱতা সত্তানং আগতি গতি চুতি উপপত্তি সব্বেসং সত্তানং নস্সনধম্মং নস্সতি. অহঞ্চেৱ খো পন নস্সনধম্মে নট্ঠে সোচেয্যং কিলমেয্যং পৰিদেৱেয্যং, উৰত্তাড়িং কন্দেয্যং, সম্মোহং আপজ্জেয্যং, ভত্তম্পি মে নচ্ছাদেয্য, কাযেপি দুব্বণ্ণিযং ওক্কমেয্য, কম্মন্তাপি নপ্পৱত্তেয্যুং, অমিত্তাপি অত্তমনা অস্সু, মিত্তাপি দুম্মনা অস্সূ’তি. সো নস্সনধম্মে নট্ঠে ন সোচতি ন কিলমতি ন পৰিদেৱতি, ন উৰত্তাড়িং কন্দতি, ন সম্মোহং আপজ্জতি. অযং ৱুচ্চতি, মহাৰাজ – ‘সুতৱা অৰিযসাৱকো অব্বুহি সৱিসং সোকসল্লং, যেন ৱিদ্ধো অস্সুতৱা পুথুজ্জনো অত্তানংযেৱ পৰিতাপেতি. অসোকো ৱিসল্লো অৰিযসাৱকো অত্তানংযেৱ পৰিনিব্বাপেতি ’’’.

‘‘ইমানি খো, মহাৰাজ, পঞ্চ অলব্ভনীযানি ঠানানি সমণেন ৱা ব্ৰাহ্মণেন ৱা দেৱেন ৱা মাৰেন ৱা ব্ৰহ্মুনা ৱা কেনচি ৱা লোকস্মি’’ন্তি.

‘‘ন সোচনায পৰিদেৱনায,

অত্থোধ লব্ভা অপি অপ্পকোপি;

সোচন্তমেনং দুখিতং ৱিদিত্ৱা,

পচ্চত্থিকা অত্তমনা ভৱন্তি.

‘‘যতো চ খো পণ্ডিতো আপদাসু,

ন ৱেধতী অত্থৱিনিচ্ছযঞ্ঞূ;

পচ্চত্থিকাস্স দুখিতা ভৱন্তি,

দিস্ৱা মুখং অৱিকাৰং পুৰাণং.

‘‘জপ্পেন মন্তেন সুভাসিতেন,

অনুপ্পদানেন পৱেণিযা ৱা;

যথা যথা যত্থ লভেথ অত্থং,

তথা তথা তত্থ পৰক্কমেয্য.

‘‘সচে পজানেয্য অলব্ভনেয্যো,

মযাৱ অঞ্ঞেন ৱা এস অত্থো;

অসোচমানো অধিৱাসযেয্য,

কম্মং দড়্হং কিন্তি কৰোমি দানী’’তি [জা. ১ জাতকেপি].

এৱং ৱুত্তে মুণ্ডো ৰাজা আযস্মন্তং নাৰদং এতদৱোচ – ‘‘কো নামো [কো নু খো (সী. পী.)] অযং, ভন্তে, ধম্মপৰিযাযো’’তি? ‘‘সোকসল্লহৰণো নাম অযং, মহাৰাজ, ধম্মপৰিযাযো’’তি. ‘‘তগ্ঘ, ভন্তে, সোকসল্লহৰণো [তগ্ঘ ভন্তে সোকসল্লহৰণো, তগ্ঘ ভন্তে সোকসল্লহৰণো (সী. স্যা. কং. পী.)]! ইমঞ্হি মে, ভন্তে, ধম্মপৰিযাযং সুত্ৱা সোকসল্লং পহীন’’ন্তি.