১. চেতনাসুত্তং
১৭১. [কথা. ৫৩৯] ‘‘কাযে ৱা, ভিক্খৱে, সতি কাযসঞ্চেতনাহেতু উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং. ৱাচায ৱা, ভিক্খৱে, সতি ৱচীসঞ্চেতনাহেতু উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং. মনে ৱা, ভিক্খৱে, সতি মনোসঞ্চেতনাহেতু উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং অৱিজ্জাপচ্চযাৱ.
‘‘সামং ৱা তং, ভিক্খৱে, কাযসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতি, যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং. পৰে ৱাস্স [পৰে ৱা তস্স (ক.)] তং, ভিক্খৱে, কাযসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোন্তি, যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং. সম্পজানো ৱা তং, ভিক্খৱে, কাযসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতি, যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং. অসম্পজানো ৱা তং, ভিক্খৱে, কাযসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতি, যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং.
‘‘সামং ৱা তং, ভিক্খৱে, ৱচীসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতি, যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং; পৰে ৱাস্স তং, ভিক্খৱে, ৱচীসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোন্তি; যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং; সম্পজানো ৱা তং, ভিক্খৱে, ৱচীসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতি, যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং; অসম্পজানো ৱা তং, ভিক্খৱে, ৱচীসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতি, যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং.
‘‘সামং ৱা তং, ভিক্খৱে, মনোসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতি, যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং; পৰে ৱাস্স তং, ভিক্খৱে, মনোসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোন্তি, যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং; সম্পজানো ৱা তং, ভিক্খৱে, মনোসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতি, যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং; অসম্পজানো ৱা তং, ভিক্খৱে, মনোসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতি, যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং.
‘‘ইমেসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু অৱিজ্জা অনুপতিতা, অৱিজ্জাযত্ৱেৱ অসেসৱিৰাগনিৰোধা সো কাযো ন হোতি যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং, সা ৱাচা ন হোতি যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং, সো মনো ন হোতি যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং, খেত্তং তং [ৱত্থুং তং (সব্বত্থ)] ন হোতি…পে… ৱত্থুং তং ন হোতি…পে… আযতনং তং ন হোতি…পে… অধিকৰণং তং ন হোতি যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খ’’ন্তি.
‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, অত্তভাৱপটিলাভা. কতমে চত্তাৰো? অত্থি, ভিক্খৱে, অত্তভাৱপটিলাভো, যস্মিং অত্তভাৱপটিলাভে অত্তসঞ্চেতনা কমতি, নো পৰসঞ্চেতনা. অত্থি, ভিক্খৱে, অত্তভাৱপটিলাভো, যস্মিং অত্তভাৱপটিলাভে পৰসঞ্চেতনা কমতি, নো অত্তসঞ্চেতনা. অত্থি, ভিক্খৱে, অত্তভাৱপটিলাভো, যস্মিং অত্তভাৱপটিলাভে অত্তসঞ্চেতনা চ কমতি পৰসঞ্চেতনা চ. অত্থি, ভিক্খৱে, অত্তভাৱপটিলাভো, যস্মিং অত্তভাৱপটিলাভে নেৱত্তসঞ্চেতনা কমতি, নো পৰসঞ্চেতনা. ইমে খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰো অত্তভাৱপটিলাভা’’তি.
এৱং ৱুত্তে আযস্মা সাৰিপুত্তো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘ইমস্স খো অহং, ভন্তে, ভগৱতা সংখিত্তেন ভাসিতস্স এৱং ৱিত্থাৰেন অত্থং আজানামি – ‘তত্ৰ, ভন্তে, যাযং অত্তভাৱপটিলাভো যস্মিং অত্তভাৱপটিলাভে অত্তসঞ্চেতনা কমতি নো পৰসঞ্চেতনা, অত্তসঞ্চেতনাহেতু তেসং সত্তানং তম্হা কাযা চুতি হোতি. তত্ৰ, ভন্তে, যাযং অত্তভাৱপটিলাভো যস্মিং অত্তভাৱপটিলাভে পৰসঞ্চেতনা কমতি নো অত্তসঞ্চেতনা, পৰসঞ্চেতনাহেতু তেসং সত্তানং তম্হা কাযা চুতি হোতি. তত্ৰ, ভন্তে, যাযং অত্তভাৱপটিলাভো যস্মিং অত্তভাৱপটিলাভে অত্তসঞ্চেতনা চ কমতি পৰসঞ্চেতনা চ, অত্তসঞ্চেতনা চ পৰসঞ্চেতনা চ হেতু তেসং সত্তানং তম্হা কাযা চুতি হোতি. তত্ৰ, ভন্তে, যাযং অত্তভাৱপটিলাভো যস্মিং অত্তভাৱপটিলাভে নেৱ অত্তসঞ্চেতনা কমতি নো পৰসঞ্চেতনা, কতমে তেন দেৱা দট্ঠব্বা’’’তি? ‘‘নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনূপগা, সাৰিপুত্ত, দেৱা তেন দট্ঠব্বা’’তি.
‘‘কো নু খো, ভন্তে, হেতু কো পচ্চযো, যেন মিধেকচ্চে সত্তা তম্হা কাযা চুতা আগামিনো হোন্তি আগন্তাৰো ইত্থত্তং? কো পন, ভন্তে, হেতু কো পচ্চযো, যেন মিধেকচ্চে সত্তা তম্হা কাযা চুতা অনাগামিনো হোন্তি অনাগন্তাৰো ইত্থত্ত’’ন্তি? ‘‘ইধ, সাৰিপুত্ত, একচ্চস্স পুগ্গলস্স ওৰম্ভাগিযানি সংযোজনানি অপ্পহীনানি হোন্তি, সো দিট্ঠেৱ ধম্মে নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো তদস্সাদেতি, তং নিকামেতি, তেন চ ৱিত্তিং আপজ্জতি; তত্থ ঠিতো তদধিমুত্তো তব্বহুলৱিহাৰী অপৰিহীনো কালং কুৰুমানো নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনূপগানং দেৱানং সহব্যতং উপপজ্জতি. সো ততো চুতো আগামী হোতি আগন্তা ইত্থত্তং.
‘‘ইধ পন, সাৰিপুত্ত, একচ্চস্স পুগ্গলস্স ওৰম্ভাগিযানি সংযোজনানি পহীনানি হোন্তি, সো দিট্ঠেৱ ধম্মে নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো তদস্সাদেতি, তং নিকামেতি, তেন চ ৱিত্তিং আপজ্জতি; তত্থ ঠিতো তদধিমুত্তো তব্বহুলৱিহাৰী অপৰিহীনো কালং কুৰুমানো নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনূপগানং দেৱানং সহব্যতং উপপজ্জতি. সো ততো চুতো অনাগামী হোতি অনাগন্তা ইত্থত্তং.
‘‘অযং খো, সাৰিপুত্ত, হেতু অযং পচ্চযো, যেন মিধেকচ্চে সত্তা তম্হা কাযা চুতা আগামিনো হোন্তি আগন্তাৰো ইত্থত্তং. অযং পন, সাৰিপুত্ত, হেতু অযং পচ্চযো, যেন মিধেকচ্চে সত্তা তম্হা কাযা চুতা অনাগামিনো হোন্তি অনাগন্তাৰো ইত্থত্ত’’ন্তি. পঠমং.