৬. অট্ঠকনাগৰসুত্তং

১৬. একং সমযং আযস্মা আনন্দো ৱেসালিযং ৱিহৰতি বেলুৱগামকে [ৱেড়ুৱগামকে (স্যা. কং. ক.)]. তেন খো পন সমযেন দসমো গহপতি অট্ঠকনাগৰো পাটলিপুত্তং অনুপ্পত্তো হোতি কেনচিদেৱ কৰণীযেন.

অথ খো দসমো গহপতি অট্ঠকনাগৰো যেন কুক্কুটাৰামো যেন অঞ্ঞতৰো ভিক্খু তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা তং ভিক্খুং এতদৱোচ – ‘‘কহং নু খো, ভন্তে, আযস্মা আনন্দো এতৰহি ৱিহৰতি? দস্সনকামা হি মযং, ভন্তে, আযস্মন্তং আনন্দ’’ন্তি. ‘‘এসো, গহপতি, আযস্মা আনন্দো ৱেসালিযং ৱিহৰতি বেলুৱগামকে’’তি.

অথ খো দসমো গহপতি অট্ঠকনাগৰো পাটলিপুত্তে তং কৰণীযং তীৰেত্ৱা যেন ৱেসালী বেলুৱগামকো যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং আনন্দং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো দসমো গহপতি অট্ঠকনাগৰো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচ – ‘‘অত্থি নু খো, ভন্তে আনন্দ, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন একধম্মো সম্মদক্খাতো, যত্থ ভিক্খুনো অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো অৱিমুত্তং ৱা চিত্তং ৱিমুচ্চতি, অপৰিক্খীণা ৱা আসৱা পৰিক্খযং গচ্ছন্তি, অননুপ্পত্তং ৱা অনুত্তৰং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতী’’তি? ‘‘অত্থি খো, গহপতি, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন একধম্মো সম্মদক্খাতো, যত্থ ভিক্খুনো অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো অৱিমুত্তং ৱা চিত্তং ৱিমুচ্চতি, অপৰিক্খীণা ৱা আসৱা পৰিক্খযং গচ্ছন্তি, অননুপ্পত্তং ৱা অনুত্তৰং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতী’’তি.

‘‘কতমো পন, ভন্তে আনন্দ, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন একধম্মো সম্মদক্খাতো, যত্থ ভিক্খুনো অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো অৱিমুত্তং ৱা চিত্তং ৱিমুচ্চতি, অপৰিক্খীণা ৱা আসৱা পৰিক্খযং গচ্ছন্তি, অননুপ্পত্তং ৱা অনুত্তৰং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতী’’তি? ‘‘ইধ, গহপতি, ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘ইদম্পি খো পঠমং ঝানং অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতং’. ‘যং খো পন কিঞ্চি অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতং, তদনিচ্চং নিৰোধধম্ম’ন্তি পজানাতি. সো তত্থ ঠিতো আসৱানং খযং পাপুণাতি; নো চে আসৱানং খযং পাপুণাতি, তেনেৱ ধম্মৰাগেন তায ধম্মনন্দিযা পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা ওপপাতিকো হোতি তত্থ পৰিনিব্বাযী অনাৱত্তিধম্মো তস্মা লোকা. অযম্পি খো, গহপতি, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন একধম্মো সম্মদক্খাতো, যত্থ ভিক্খুনো অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো অৱিমুত্তং ৱা চিত্তং ৱিমুচ্চতি, অপৰিক্খীণা ৱা আসৱা পৰিক্খযং গচ্ছন্তি, অননুপ্পত্তং ৱা অনুত্তৰং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতি.

‘‘পুন চপৰং, গহপতি, ভিক্খু ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৱং অৱিতক্কং অৱিচাৰং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং…পে… ততিযং ঝানং…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘ইদম্পি খো চতুত্থং ঝানং অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতং’. ‘যং খো পন কিঞ্চি অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতং তদনিচ্চং নিৰোধধম্ম’ন্তি পজানাতি. সো তত্থ ঠিতো আসৱানং খযং পাপুণাতি; নো চে আসৱানং খযং পাপুণাতি, তেনেৱ ধম্মৰাগেন তায ধম্মনন্দিযা পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা ওপপাতিকো হোতি তত্থ পৰিনিব্বাযী অনাৱত্তিধম্মো তস্মা লোকা. অযম্পি খো, গহপতি, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন একধম্মো সম্মদক্খাতো, যত্থ ভিক্খুনো অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো অৱিমুত্তং ৱা চিত্তং ৱিমুচ্চতি অপৰিক্খীণা ৱা আসৱা পৰিক্খযং গচ্ছন্তি, অননুপ্পত্তং ৱা অনুত্তৰং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতি.

‘‘পুন চপৰং, গহপতি, ভিক্খু মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি তথা দুতিযং তথা ততিযং তথা চতুত্থং. ইতি উদ্ধমধো তিৰিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোকং মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাপজ্জেন ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অযম্পি খো মেত্তা চেতোৱিমুত্তি অভিসঙ্খতা অভিসঞ্চেতযিতা’. ‘যং খো পন কিঞ্চি অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতং তদনিচ্চং নিৰোধধম্ম’ন্তি পজানাতি. সো তত্থ ঠিতো আসৱানং খযং পাপুণাতি; নো চে আসৱানং খযং পাপুণাতি, তেনেৱ ধম্মৰাগেন তায ধম্মনন্দিযা পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা ওপপাতিকো হোতি তত্থ পৰিনিব্বাযী অনাৱত্তিধম্মো তস্মা লোকা. অযম্পি খো, গহপতি, তেন ভগৱতা জানতা…পে. … অননুপ্পত্তং ৱা অনুত্তৰং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতি.

‘‘পুন চপৰং, গহপতি, ভিক্খু কৰুণাসহগতেন চেতসা…পে… মুদিতাসহগতেন চেতসা…পে… উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি তথা দুতিযং তথা ততিযং তথা চতুত্থং. ইতি উদ্ধমধো তিৰিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোকং উপেক্খাসহগতেন চেতসা ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাপজ্জেন ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অযম্পি খো উপেক্খাচেতোৱিমুত্তি অভিসঙ্খতা অভিসঞ্চেতযিতা’. ‘যং খো পন কিঞ্চি অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতং তদনিচ্চং নিৰোধধম্ম’ন্তি পজানাতি. সো তত্থ ঠিতো আসৱানং খযং পাপুণাতি; নো চে আসৱানং খযং পাপুণাতি, তেনেৱ ধম্মৰাগেন তায ধম্মনন্দিযা পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা ওপপাতিকো হোতি তত্থ পৰিনিব্বাযী অনাৱত্তিধম্মো তস্মা লোকা. অযম্পি খো, গহপতি, তেন ভগৱতা জানতা…পে… অননুপ্পত্তং ৱা অনুত্তৰং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতি.

‘‘পুন চপৰং, গহপতি, ভিক্খু সব্বসো ৰূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকাৰা ‘অনন্তো আকাসো’তি আকাসানঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অযম্পি খো আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তি অভিসঙ্খতা অভিসঞ্চেতযিতা’. ‘যং খো পন কিঞ্চি অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতং তদনিচ্চং নিৰোধধম্ম’ন্তি পজানাতি. সো তত্থ ঠিতো আসৱানং খযং পাপুণাতি; নো চে আসৱানং খযং পাপুণাতি, তেনেৱ ধম্মৰাগেন তায ধম্মনন্দিযা পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা ওপপাতিকো হোতি তত্থ পৰিনিব্বাযী অনাৱত্তিধম্মো তস্মা লোকা. অযম্পি খো, গহপতি, তেন ভগৱতা জানতা…পে… অননুপ্পত্তং ৱা অনুত্তৰং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতি.

‘‘পুন চপৰং, গহপতি, ভিক্খু সব্বসো আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘অনন্তং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি…পে… সব্বসো ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অযম্পি খো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসমাপত্তি অভিসঙ্খতা অভিসঞ্চেতযিতা’. ‘যং খো পন কিঞ্চি অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতং তদনিচ্চং নিৰোধধম্ম’ন্তি পজানাতি. সো তত্থ ঠিতো আসৱানং খযং পাপুণাতি; নো চে আসৱানং খযং পাপুণাতি, তেনেৱ ধম্মৰাগেন তায ধম্মনন্দিযা পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা ওপপাতিকো হোতি তত্থ পৰিনিব্বাযী অনাৱত্তিধম্মো তস্মা লোকা. অযম্পি খো, গহপতি, তেন ভগৱতা জানতা…পে… অননুপ্পত্তং ৱা অনুত্তৰং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতী’’তি.

এৱং ৱুত্তে দসমো গহপতি অট্ঠকনাগৰো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচ – ‘‘সেয্যথাপি, ভন্তে আনন্দ, পুৰিসো একং নিধিমুখং গৱেসন্তো সকিদেৱ [সব্বত্থপি এৱমেৱ দিস্সতি] একাদস নিধিমুখানি অধিগচ্ছেয্য; এৱমেৱং খো অহং, ভন্তে, একং অমতদ্ৱাৰং গৱেসন্তো সকিদেৱ একাদস অমতদ্ৱাৰানি [একাদসন্নং অমতদ্ৱাৰানং (সব্বত্থ) ম. নি. ২.২১ পস্সিতব্বং] অলত্থং সেৱনায [সৱনায (স্যা.) সী. পী. মজ্ঝিমপণ্ণাসকদুতিযসুত্তেপি, ভাৱনায (ম. নি. ২.২১)]. সেয্যথাপি, ভন্তে, পুৰিসস্স অগাৰং একাদস দ্ৱাৰং. সো তস্মিং অগাৰে আদিত্তে একমেকেনপি দ্ৱাৰেন সক্কুণেয্য অত্তানং সোত্থিং কাতুং; এৱমেৱং খো অহং, ভন্তে, ইমেসং একাদসন্নং অমতদ্ৱাৰানং একমেকেনপি অমতদ্ৱাৰেন সক্কুণিস্সামি অত্তানং সোত্থিং কাতুং. ইমে হি নাম, ভন্তে, অঞ্ঞতিত্থিযা আচৰিযস্স আচৰিযধনং পৰিযেসিস্সন্তি. কিং [কিমঙ্গং (ম. নি. ২.২১)] পনাহং আযস্মতো আনন্দস্স পূজং ন কৰিস্সামী’’তি!

অথ খো দসমো গহপতি অট্ঠকনাগৰো ৱেসালিকঞ্চ পাটলিপুত্তকঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতাপেত্ৱা পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন সহত্থা সন্তপ্পেসি সম্পৱাৰেসি. একমেকঞ্চ ভিক্খুং পচ্চেকং দুস্সযুগেন অচ্ছাদেসি, আযস্মন্তঞ্চ আনন্দং তিচীৱৰেন. আযস্মতো আনন্দস্স পঞ্চসতং ৱিহাৰং কাৰাপেসীতি. ছট্ঠং.