২. অনুস্সতিৱগ্গো

১. পঠমমহানামসুত্তং

১১. একং সমযং ভগৱা সক্কেসু ৱিহৰতি কপিলৱত্থুস্মিং নিগ্ৰোধাৰামে. তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা ভিক্খূ ভগৱতো চীৱৰকম্মং কৰোন্তি – ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰো ভগৱা তেমাসচ্চযেন চাৰিকং পক্কমিস্সতী’’তি. অস্সোসি খো মহানামো সক্কো – ‘‘সম্বহুলা কিৰ ভিক্খূ ভগৱতো চীৱৰকম্মং কৰোন্তি – ‘নিট্ঠিতচীৱৰো ভগৱা তেমাসচ্চযেন চাৰিকং পক্কমিস্সতী’’’তি.

অথ খো মহানামো সক্কো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো মহানামো সক্কো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘সুতং মেতং, ভন্তে – ‘সম্বহুলা কিৰ ভিক্খূ ভগৱতো চীৱৰকম্মং কৰোন্তি – নিট্ঠিতচীৱৰো ভগৱা তেমাসচ্চযেন চাৰিকং পক্কমিস্সতী’তি. তেসং নো, ভন্তে, নানাৱিহাৰেহি ৱিহৰতং কেনস্স [কেন (স্যা. কং.)] ৱিহাৰেন ৱিহাতব্ব’’ন্তি?

‘‘সাধু সাধু, মহানাম! এতং খো, মহানাম, তুম্হাকং পতিৰূপং কুলপুত্তানং, যং তুম্হে তথাগতং উপসঙ্কমিত্ৱা পুচ্ছেয্যাথ – ‘তেসং নো, ভন্তে, নানাৱিহাৰেহি ৱিহৰতং কেনস্স ৱিহাৰেন ৱিহাতব্ব’’’ন্তি? সদ্ধো খো, মহানাম, আৰাধকো হোতি, নো অস্সদ্ধো; আৰদ্ধৱীৰিযো আৰাধকো হোতি, নো কুসীতো; উপট্ঠিতস্সতি আৰাধকো হোতি, নো মুট্ঠস্সতি; সমাহিতো আৰাধকো হোতি, নো অসমাহিতো; পঞ্ঞৱা আৰাধকো হোতি, নো দুপ্পঞ্ঞো. ইমেসু খো ত্ৱং, মহানাম, পঞ্চসু ধম্মেসু পতিট্ঠায ছ ধম্মে উত্তৰি [উত্তৰিং (সী. স্যা. কং. পী.)] ভাৱেয্যাসি. [অ. নি. ৬.১০] ‘‘ইধ ত্ৱং, মহানাম, তথাগতং অনুস্সৰেয্যাসি – ‘ইতিপি সো ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো সুগতো লোকৱিদূ অনুত্তৰো পুৰিসদম্মসাৰথি সত্থা দেৱমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৱা’তি. যস্মিং, মহানাম, সমযে অৰিযসাৱকো তথাগতং অনুস্সৰতি, নেৱস্স তস্মিং সমযে ৰাগপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোসপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন মোহপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি; উজুগতমেৱস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতি তথাগতং আৰব্ভ. উজুগতচিত্তো খো পন, মহানাম, অৰিযসাৱকো লভতি অত্থৱেদং, লভতি ধম্মৱেদং, লভতি ধম্মূপসংহিতং পামোজ্জং. পমুদিতস্স পীতি জাযতি, পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি, পস্সদ্ধকাযো সুখং ৱেদিযতি, সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. অযং ৱুচ্চতি, মহানাম, অৰিযসাৱকো ৱিসমগতায পজায সমপ্পত্তো ৱিহৰতি, সব্যাপজ্জায পজায অব্যাপজ্জো ৱিহৰতি, ধম্মসোতসমাপন্নো বুদ্ধানুস্সতিং ভাৱেতি.

‘‘পুন চপৰং ত্ৱং, মহানাম, ধম্মং অনুস্সৰেয্যাসি – ‘স্ৱাক্খাতো ভগৱতা ধম্মো সন্দিট্ঠিকো অকালিকো এহিপস্সিকো ওপনেয্যিকো [ওপনযিকো (সী. স্যা. কং. পী.)] পচ্চত্তং ৱেদিতব্বো ৱিঞ্ঞূহী’তি. যস্মিং, মহানাম, সমযে অৰিযসাৱকো ধম্মং অনুস্সৰতি, নেৱস্স তস্মিং সমযে ৰাগপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোসপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন মোহপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি; উজুগতমেৱস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতি ধম্মং আৰব্ভ. উজুগতচিত্তো খো পন, মহানাম, অৰিযসাৱকো লভতি অত্থৱেদং, লভতি ধম্মৱেদং, লভতি ধম্মূপসংহিতং পামোজ্জং. পমুদিতস্স পীতি জাযতি, পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি, পস্সদ্ধকাযো সুখং ৱেদিযতি, সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. অযং ৱুচ্চতি, মহানাম, অৰিযসাৱকো ৱিসমগতায পজায সমপ্পত্তো ৱিহৰতি, সব্যাপজ্জায পজায অব্যাপজ্জো ৱিহৰতি, ধম্মসোতসমাপন্নো ধম্মানুস্সতিং ভাৱেতি.

‘‘পুন চপৰং ত্ৱং, মহানাম, সঙ্ঘং অনুস্সৰেয্যাসি – ‘সুপ্পটিপন্নো ভগৱতো সাৱকসঙ্ঘো, উজুপ্পটিপন্নো ভগৱতো সাৱকসঙ্ঘো, ঞাযপ্পটিপন্নো ভগৱতো সাৱকসঙ্ঘো, সামীচিপ্পটিপন্নো ভগৱতো সাৱকসঙ্ঘো, যদিদং চত্তাৰি পুৰিসযুগানি অট্ঠ পুৰিসপুগ্গলা, এস ভগৱতো সাৱকসঙ্ঘো আহুনেয্যো পাহুনেয্যো দক্খিণেয্যো অঞ্জলিকৰণীযো অনুত্তৰং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সা’তি. যস্মিং, মহানাম, সমযে অৰিযসাৱকো সঙ্ঘং অনুস্সৰতি, নেৱস্স তস্মিং সমযে ৰাগপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোসপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন মোহপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি; উজুগতমেৱস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতি সঙ্ঘং আৰব্ভ. উজুগতচিত্তো খো পন, মহানাম, অৰিযসাৱকো লভতি অত্থৱেদং, লভতি ধম্মৱেদং, লভতি ধম্মূপসংহিতং পামোজ্জং. পমুদিতস্স পীতি জাযতি, পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি, পস্সদ্ধকাযো সুখং ৱেদিযতি, সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. অযং ৱুচ্চতি, মহানাম, অৰিযসাৱকো ৱিসমগতায পজায সমপ্পত্তো ৱিহৰতি, সব্যাপজ্জায পজায অব্যাপজ্জো ৱিহৰতি, ধম্মসোতসমাপন্নো সঙ্ঘানুস্সতিং ভাৱেতি.

‘‘পুন চপৰং ত্ৱং, মহানাম, অত্তনো সীলানি অনুস্সৰেয্যাসি অখণ্ডানি অচ্ছিদ্দানি অসবলানি অকম্মাসানি ভুজিস্সানি ৱিঞ্ঞুপ্পসত্থানি অপৰামট্ঠানি সমাধিসংৱত্তনিকানি. যস্মিং, মহানাম, সমযে অৰিযসাৱকো সীলং অনুস্সৰতি, নেৱস্স তস্মিং সমযে ৰাগপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোসপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন মোহপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি; উজুগতমেৱস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতি সীলং আৰব্ভ. উজুগতচিত্তো খো পন, মহানাম, অৰিযসাৱকো লভতি অত্থৱেদং, লভতি ধম্মৱেদং, লভতি ধম্মূপসংহিতং পামোজ্জং. পমুদিতস্স পীতি জাযতি, পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি, পস্সদ্ধকাযো সুখং ৱেদিযতি, সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. অযং ৱুচ্চতি, মহানাম, অৰিযসাৱকো ৱিসমগতায পজায সমপ্পত্তো ৱিহৰতি, সব্যাপজ্জায পজায অব্যাপজ্জো ৱিহৰতি, ধম্মসোতসমাপন্নো সীলানুস্সতিং ভাৱেতি.

‘‘পুন চপৰং ত্ৱং, মহানাম, অত্তনো চাগং অনুস্সৰেয্যাসি – ‘লাভা ৱত মে, সুলদ্ধং ৱত মে, যোহং মচ্ছেৰমলপৰিযুট্ঠিতায পজায ৱিগতমলমচ্ছেৰেন চেতসা অগাৰং অজ্ঝাৱসামি মুত্তচাগো পযতপাণি ৱোস্সগ্গৰতো যাচযোগো দানসংৱিভাগৰতো’তি. যস্মিং, মহানাম, সমযে অৰিযসাৱকো চাগং অনুস্সৰতি, নেৱস্স তস্মিং সমযে ৰাগপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোসপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন মোহপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি; উজুগতমেৱস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতি চাগং আৰব্ভ. উজুগতচিত্তো খো পন, মহানাম, অৰিযসাৱকো লভতি অত্থৱেদং, লভতি ধম্মৱেদং, লভতি ধম্মূপসংহিতং পামোজ্জং. পমুদিতস্স পীতি জাযতি, পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি, পস্সদ্ধকাযো সুখং ৱেদিযতি, সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. অযং ৱুচ্চতি, মহানাম, অৰিযসাৱকো ৱিসমগতায পজায সমপ্পত্তো ৱিহৰতি, সব্যাপজ্জায পজায অব্যাপজ্জো ৱিহৰতি, ধম্মসোতসমাপন্নো চাগানুস্সতিং ভাৱেতি.

‘‘পুন চপৰং ত্ৱং, মহানাম, দেৱতা অনুস্সৰেয্যাসি – ‘সন্তি দেৱা চাতুমহাৰাজিকা, সন্তি দেৱা তাৱতিংসা, সন্তি দেৱা যামা, সন্তি দেৱা তুসিতা, সন্তি দেৱা নিম্মানৰতিনো, সন্তি দেৱা পৰনিম্মিতৱসৱত্তিনো, সন্তি দেৱা ব্ৰহ্মকাযিকা, সন্তি দেৱা ততুত্তৰি. যথাৰূপায সদ্ধায সমন্নাগতা তা দেৱতা ইতো চুতা তত্থূপপন্না, ময্হম্পি তথাৰূপা সদ্ধা সংৱিজ্জতি. যথাৰূপেন সীলেন সমন্নাগতা তা দেৱতা ইতো চুতা তত্থূপপন্না, ময্হম্পি তথাৰূপং সীলং সংৱিজ্জতি. যথাৰূপেন সুতেন সমন্নাগতা তা দেৱতা ইতো চুতা তত্থূপপন্না, ময্হম্পি তথাৰূপং সুতং সংৱিজ্জতি. যথাৰূপেন চাগেন সমন্নাগতা তা দেৱতা ইতো চুতা তত্থূপপন্না, ময্হম্পি তথাৰূপো চাগো সংৱিজ্জতি. যথাৰূপায পঞ্ঞায সমন্নাগতা তা দেৱতা ইতো চুতা তত্থূপপন্না, ময্হম্পি তথাৰূপা পঞ্ঞা সংৱিজ্জতী’তি. যস্মিং, মহানাম, সমযে অৰিযসাৱকো অত্তনো চ তাসঞ্চ দেৱতানং সদ্ধঞ্চ সীলঞ্চ সুতঞ্চ চাগঞ্চ পঞ্ঞঞ্চ অনুস্সৰতি, নেৱস্স তস্মিং সমযে ৰাগপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোসপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন মোহপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি; উজুগতমেৱস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতি দেৱতা আৰব্ভ. উজুগতচিত্তো খো পন, মহানাম, অৰিযসাৱকো লভতি অত্থৱেদং, লভতি ধম্মৱেদং, লভতি ধম্মূপসংহিতং পামোজ্জং. পমুদিতস্স পীতি জাযতি, পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি, পস্সদ্ধকাযো সুখং ৱেদিযতি, সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. অযং ৱুচ্চতি, মহানাম, অৰিযসাৱকো ৱিসমগতায পজায সমপ্পত্তো ৱিহৰতি, সব্যাপজ্জায পজায অব্যাপজ্জো ৱিহৰতি, ধম্মসোতসমাপন্নো দেৱতানুস্সতিং ভাৱেতী’’তি. পঠমং.

২. দুতিযমহানামসুত্তং

১২. একং সমযং ভগৱা সক্কেসু ৱিহৰতি কপিলৱত্থুস্মিং নিগ্ৰোধাৰামে. তেন খো পন সমযেন মহানামো সক্কো গিলানা ৱুট্ঠিতো হোতি অচিৰৱুট্ঠিতো গেলঞ্ঞা. তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা ভিক্খূ ভগৱতো চীৱৰকম্মং কৰোন্তি – ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰো ভগৱা তেমাসচ্চযেন চাৰিকং পক্কমিস্সতী’’তি.

অস্সোসি খো মহানামো সক্কো – ‘‘সম্বহুলা কিৰ ভিক্খূ ভগৱতো চীৱৰকম্মং কৰোন্তি – ‘নিট্ঠিতচীৱৰো ভগৱা তেমাসচ্চযেন চাৰিকং পক্কমিস্সতী’’’তি. অথ খো মহানামো সক্কো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো মহানামো সক্কো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘সুতং মেতং, ভন্তে – ‘সম্বহুলা কিৰ ভিক্খূ ভগৱতো চীৱৰকম্মং কৰোন্তি – নিট্ঠিতচীৱৰো ভগৱা তেমাসচ্চযেন চাৰিকং পক্কমিস্সতী’তি. তেসং নো, ভন্তে, নানাৱিহাৰেহি ৱিহৰতং কেনস্স ৱিহাৰেন ৱিহাতব্ব’’ন্তি?

‘‘সাধু সাধু, মহানাম! এতং খো, মহানাম, তুম্হাকং পতিৰূপং কুলপুত্তানং যং তুম্হে তথাগতং উপসঙ্কমিত্ৱা পুচ্ছেয্যাথ – ‘তেসং নো, ভন্তে, নানাৱিহাৰেহি ৱিহৰতং কেনস্স ৱিহাৰেন ৱিহাতব্ব’ন্তি? সদ্ধো খো, মহানাম, আৰাধকো হোতি, নো অস্সদ্ধো; আৰদ্ধৱীৰিযো আৰাধকো হোতি, নো কুসীতো; উপট্ঠিতস্সতি আৰাধকো হোতি, নো মুট্ঠস্সতি; সমাহিতো আৰাধকো হোতি, নো অসমাহিতো; পঞ্ঞৱা আৰাধকো হোতি, নো দুপ্পঞ্ঞো. ইমেসু খো ত্ৱং, মহানাম, পঞ্চসু ধম্মেসু পতিট্ঠায ছ ধম্মে উত্তৰি ভাৱেয্যাসি.

[অ. নি. ৬.৯] ‘‘ইধ ত্ৱং, মহানাম, তথাগতং অনুস্সৰেয্যাসি – ‘ইতিপি সো ভগৱা…পে… সত্থা দেৱমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৱা’তি. যস্মিং, মহানাম, সমযে অৰিযসাৱকো তথাগতং অনুস্সৰতি, নেৱস্স তস্মিং সমযে ৰাগপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোসপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন মোহপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি; উজুগতমেৱস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতি তথাগতং আৰব্ভ. উজুগতচিত্তো খো পন, মহানাম, অৰিযসাৱকো লভতি অত্থৱেদং, লভতি ধম্মৱেদং, লভতি ধম্মূপসংহিতং পামোজ্জং. পমুদিতস্স পীতি জাযতি, পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি, পস্সদ্ধকাযো সুখং ৱেদিযতি, সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. ইমং খো ত্ৱং, মহানাম, বুদ্ধানুস্সতিং গচ্ছন্তোপি ভাৱেয্যাসি, ঠিতোপি ভাৱেয্যাসি, নিসিন্নোপি ভাৱেয্যাসি, সযানোপি ভাৱেয্যাসি, কম্মন্তং অধিট্ঠহন্তোপি ভাৱেয্যাসি, পুত্তসম্বাধসযনং অজ্ঝাৱসন্তোপি ভাৱেয্যাসি.

‘‘পুন চপৰং ত্ৱং, মহানাম, ধম্মং অনুস্সৰেয্যাসি…পে… সঙ্ঘং অনুস্সৰেয্যাসি…পে… অত্তনো সীলানি অনুস্সৰেয্যাসি…পে… অত্তনো চাগং অনুস্সৰেয্যাসি…পে… দেৱতা অনুস্সৰেয্যাসি – ‘সন্তি দেৱা চাতুমহাৰাজিকা…পে… সন্তি দেৱা ততুত্তৰি. যথাৰূপায সদ্ধায সমন্নাগতা তা দেৱতা ইতো চুতা তত্থূপপন্না, ময্হম্পি তথাৰূপা সদ্ধা সংৱিজ্জতি. যথাৰূপেন সীলেন… সুতেন… চাগেন… পঞ্ঞায সমন্নাগতা তা দেৱতা ইতো চুতা তত্থূপপন্না, ময্হম্পি তথাৰূপা পঞ্ঞা সংৱিজ্জতী’তি. যস্মিং, মহানাম, সমযে অৰিযসাৱকো অত্তনো চ তাসঞ্চ দেৱতানং সদ্ধঞ্চ সীলঞ্চ সুতঞ্চ চাগঞ্চ পঞ্ঞঞ্চ অনুস্সৰতি, নেৱস্স তস্মিং সমযে ৰাগপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোসপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন মোহপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি; উজুগতমেৱস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতি দেৱতা আৰব্ভ. উজুগতচিত্তো খো পন, মহানাম, অৰিযসাৱকো লভতি অত্থৱেদং, লভতি ধম্মৱেদং, লভতি ধম্মূপসংহিতং পামোজ্জং. পমুদিতস্স পীতি জাযতি, পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি, পস্সদ্ধকাযো সুখং ৱেদিযতি, সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. ইমং খো ত্ৱং, মহানাম, দেৱতানুস্সতিং গচ্ছন্তোপি ভাৱেয্যাসি, ঠিতোপি ভাৱেয্যাসি, নিসিন্নোপি ভাৱেয্যাসি, সযানোপি ভাৱেয্যাসি, কম্মন্তং অধিট্ঠহন্তোপি ভাৱেয্যাসি, পুত্তসম্বাধসযনং অজ্ঝাৱসন্তোপি ভাৱেয্যাসী’’তি. দুতিযং.

৩. নন্দিযসুত্তং

১৩. একং সমযং ভগৱা সক্কেসু ৱিহৰতি কপিলৱত্থুস্মিং নিগ্ৰোধাৰামে. তেন খো পন সমযেন ভগৱা সাৱত্থিযং ৱস্সাৱাসং উপগন্তুকামো হোতি [অহোসি (ক.)].

অস্সোসি খো নন্দিযো সক্কো – ‘‘ভগৱা কিৰ সাৱত্থিযং ৱস্সাৱাসং উপগন্তুকামো’’তি. অথ খো নন্দিযস্স সক্কস্স এতদহোসি – ‘‘যংনূনাহম্পি সাৱত্থিযং ৱস্সাৱাসং উপগচ্ছেয্যং. তত্থ কম্মন্তঞ্চেৱ অধিট্ঠহিস্সামি, ভগৱন্তঞ্চ লচ্ছামি কালেন কালং দস্সনাযা’’তি.

অথ খো ভগৱা সাৱত্থিযং ৱস্সাৱাসং উপগচ্ছি [উপগঞ্ছি (সী. পী.)]. নন্দিযোপি খো সক্কো সাৱত্থিযং ৱস্সাৱাসং উপগচ্ছি. তত্থ কম্মন্তঞ্চেৱ অধিট্ঠাসি [অধিট্ঠায (স্যা.), অধিট্ঠাতি (ক.)], ভগৱন্তঞ্চ লভি [লচ্ছতি (স্যা. ক.)] কালেন কালং দস্সনায. তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা ভিক্খূ ভগৱতো চীৱৰকম্মং কৰোন্তি – ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰো ভগৱা তেমাসচ্চযেন চাৰিকং পক্কমিস্সতী’’তি.

অস্সোসি খো নন্দিযো সক্কো – ‘‘সম্বহুলা কিৰ ভিক্খূ ভগৱতো চীৱৰকম্মং কৰোন্তি – ‘নিট্ঠিতচীৱৰো ভগৱা তেমাসচ্চযেন চাৰিকং পক্কমিস্সতী’’’তি. অথ খো নন্দিযো সক্কো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো নন্দিযো সক্কো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘সুতং মেতং, ভন্তে – ‘সম্বহুলা কিৰ ভিক্খূ ভগৱতো চীৱৰকম্মং কৰোন্তি – নিট্ঠিতচীৱৰো ভগৱা তেমাসচ্চযেন চাৰিকং পক্কমিস্সতী’তি. তেসং নো, ভন্তে, নানাৱিহাৰেহি ৱিহৰতং কেনস্স ৱিহাৰেন ৱিহাতব্ব’’ন্তি?

‘‘সাধু সাধু, নন্দিয! এতং খো, নন্দিয, তুম্হাকং পতিৰূপং কুলপুত্তানং, যং তুম্হে তথাগতং উপসঙ্কমিত্ৱা পুচ্ছেয্যাথ – ‘তেসং নো, ভন্তে, নানাৱিহাৰেহি ৱিহৰতং কেনস্স ৱিহাৰেন ৱিহাতব্ব’ন্তি? সদ্ধো খো, নন্দিয, আৰাধকো হোতি, নো অস্সদ্ধো; সীলৱা আৰাধকো হোতি, নো দুস্সীলো; আৰদ্ধৱীৰিযো আৰাধকো হোতি, নো কুসীতো; উপট্ঠিতস্সতি আৰাধকো হোতি, নো মুট্ঠস্সতি; সমাহিতো আৰাধকো হোতি, নো অসমাহিতো; পঞ্ঞৱা আৰাধকো হোতি, নো দুপ্পঞ্ঞো. ইমেসু খো তে, নন্দিয, ছসু ধম্মেসু পতিট্ঠায পঞ্চসু ধম্মেসু অজ্ঝত্তং সতি উপট্ঠাপেতব্বা.

‘‘ইধ ত্ৱং, নন্দিয, তথাগতং অনুস্সৰেয্যাসি – ‘ইতিপি সো ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো সুগতো লোকৱিদূ অনুত্তৰো পুৰিসদম্মসাৰথি, সত্থা দেৱমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৱা’তি. ইতি খো তে, নন্দিয, তথাগতং আৰব্ভ অজ্ঝত্তং সতি উপট্ঠাপেতব্বা.

‘‘পুন চপৰং ত্ৱং, নন্দিয, ধম্মং অনুস্সৰেয্যাসি – ‘স্ৱাক্খাতো ভগৱতা ধম্মো সন্দিট্ঠিকো অকালিকো এহিপস্সিকো ওপনেয্যিকো পচ্চত্তং ৱেদিতব্বো ৱিঞ্ঞূহী’তি. ইতি খো তে, নন্দিয, ধম্মং আৰব্ভ অজ্ঝত্তং সতি উপট্ঠাপেতব্বা.

‘‘পুন চপৰং ত্ৱং, নন্দিয, কল্যাণমিত্তে অনুস্সৰেয্যাসি – ‘লাভা ৱত মে, সুলদ্ধং ৱত মে, যস্স মে কল্যাণমিত্তা অনুকম্পকা অত্থকামা ওৱাদকা অনুসাসকা’তি. ইতি খো তে, নন্দিয, কল্যাণমিত্তে আৰব্ভ অজ্ঝত্তং সতি উপট্ঠাপেতব্বা.

‘‘পুন চপৰং ত্ৱং, নন্দিয, অত্তনো চাগং অনুস্সৰেয্যাসি – ‘লাভা ৱত মে, সুলদ্ধং ৱত মে, যোহং মচ্ছেৰমলপৰিযুট্ঠিতায পজায ৱিগতমলমচ্ছেৰেন চেতসা অগাৰং অজ্ঝাৱসামি মুত্তচাগো পযতপাণি ৱোস্সগ্গৰতো যাচযোগো দানসংৱিভাগৰতো’তি. ইতি খো তে, নন্দিয, চাগং আৰব্ভ অজ্ঝত্তং সতি উপট্ঠাপেতব্বা.

‘‘পুন চপৰং ত্ৱং, নন্দিয, দেৱতা অনুস্সৰেয্যাসি – ‘যা দেৱতা অতিক্কম্মেৱ কবড়ীকাৰাহাৰভক্খানং [কবড়িংকাৰভক্খানং (সী.), কবড়ীকাৰভক্খানং (স্যা. কং. পী.)] দেৱতানং সহব্যতং অঞ্ঞতৰং মনোমযং কাযং উপপন্না, তা কৰণীযং অত্তনো ন সমনুপস্সন্তি কতস্স ৱা পতিচযং. সেয্যথাপি, নন্দিয, ভিক্খু অসমযৱিমুত্তো কৰণীযং অত্তনো ন সমনুপস্সতি কতস্স ৱা পতিচযং; এৱমেৱং খো, নন্দিয, যা তা দেৱতা অতিক্কম্মেৱ কবড়ীকাৰাহাৰভক্খানং দেৱতানং সহব্যতং অঞ্ঞতৰং মনোমযং কাযং উপপন্না, তা কৰণীযং অত্তনো ন সমনুপস্সন্তি কতস্স ৱা পতিচযং. ইতি খো তে, নন্দিয, দেৱতা আৰব্ভ অজ্ঝত্তং সতি উপট্ঠাপেতব্বা.

‘‘ইমেহি খো, নন্দিয, একাদসহি ধম্মেহি সমন্নাগতো অৰিযসাৱকো পজহতেৱ পাপকে অকুসলে ধম্মে, ন উপাদিযতি. সেয্যথাপি, নন্দিয, কুম্ভো নিক্কুজ্জো [নিকুজ্জো (ক.)] ৱমতেৱ উদকং, নো ৱন্তং পচ্চাৱমতি [পচ্চামসতি (স্যা.)]; সেয্যথাপি ৱা পন, নন্দিয, সুক্খে তিণদাযে অগ্গি মুত্তো ডহঞ্ঞেৱ গচ্ছতি, নো দড্ঢং পচ্চুদাৱত্ততি; এৱমেৱং খো, নন্দিয, ইমেহি একাদসহি ধম্মেহি সমন্নাগতো অৰিযসাৱকো পজহতেৱ পাপকে অকুসলে ধম্মে, ন উপাদিযতী’’তি. ততিযং.

৪. সুভূতিসুত্তং

১৪. অথ খো আযস্মা সুভূতি সদ্ধেন ভিক্খুনা সদ্ধিং যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং সুভূতিং ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘কো নামাযং [কো নামো অযং (সী. ক.), কো নাম অযং (স্যা. কং.)], সুভূতি, ভিক্খূ’’তি? ‘‘সদ্ধো নামাযং, ভন্তে, ভিক্খু, সুদত্তস্স [সদ্ধস্স (সী. স্যা. কং. পী.)] উপাসকস্স পুত্তো, সদ্ধা অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিতো’’তি.

‘‘কচ্চি পনাযং, সুভূতি, সদ্ধো ভিক্খু সুদত্তস্স উপাসকস্স পুত্তো সদ্ধা অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিতো সন্দিস্সতি সদ্ধাপদানেসূ’’তি? ‘‘এতস্স, ভগৱা, কালো; এতস্স, সুগত, কালো, যং ভগৱা সদ্ধস্স সদ্ধাপদানানি ভাসেয্য. ইদানাহং জানিস্সামি যদি ৱা অযং ভিক্খু সন্দিস্সতি সদ্ধাপদানেসু যদি ৱা নো’’তি.

‘‘তেন হি, সুভূতি, সুণাহি, সাধুকং মনসি কৰোহি; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা সুভূতি ভগৱতো পচ্চস্সোসি. ভগৱা এতদৱোচ –

‘‘ইধ, সুভূতি, ভিক্খু সীলৱা হোতি, পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো ৱিহৰতি আচাৰগোচৰসম্পন্নো অণুমত্তেসু ৱজ্জেসু ভযদস্সাৱী, সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসু. যম্পি, সুভূতি, ভিক্খু সীলৱা হোতি…পে… সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসু, ইদম্পি, সুভূতি, সদ্ধস্স সদ্ধাপদানং হোতি.

‘‘পুন চপৰং, সুভূতি, ভিক্খু বহুস্সুতো হোতি সুতধৰো সুতসন্নিচযো; যে তে ধম্মা আদিকল্যাণা মজ্ঝেকল্যাণা পৰিযোসানকল্যাণা সাত্থং সব্যঞ্জনং কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং অভিৱদন্তি, তথাৰূপাস্স ধম্মা বহুস্সুতা হোন্তি ধাতা ৱচসা পৰিচিতা মনসানুপেক্খিতা দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধা. যম্পি, সুভূতি, ভিক্খু বহুস্সুতো হোতি…পে… দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধা, ইদম্পি, সুভূতি, সদ্ধস্স সদ্ধাপদানং হোতি.

‘‘পুন চপৰং, সুভূতি, ভিক্খু কল্যাণমিত্তো হোতি কল্যাণসহাযো কল্যাণসম্পৱঙ্কো. যম্পি, সুভূতি, ভিক্খু কল্যাণমিত্তো হোতি কল্যাণসহাযো কল্যাণসম্পৱঙ্কো, ইদম্পি, সুভূতি, সদ্ধস্স সদ্ধাপদানং হোতি.

‘‘পুন চপৰং, সুভূতি, ভিক্খু সুৱচো হোতি সোৱচস্সকৰণেহি ধম্মেহি সমন্নাগতো খমো পদক্খিণগ্গাহী অনুসাসনিং. যম্পি, সুভূতি, ভিক্খু সুৱচো হোতি সোৱচস্সকৰণেহি ধম্মেহি সমন্নাগতো খমো পদক্খিণগ্গাহী অনুসাসনিং, ইদম্পি, সুভূতি, সদ্ধস্স সদ্ধাপদানং হোতি.

‘‘পুন চপৰং, সুভূতি, ভিক্খু যানি তানি সব্ৰহ্মচাৰীনং উচ্চাৱচানি কিংকৰণীযানি তত্ৰ দক্খো হোতি অনলসো তত্ৰুপাযায ৱীমংসায সমন্নাগতো অলং কাতুং অলং সংৱিধাতুং. যম্পি, সুভূতি, ভিক্খু যানি তানি সব্ৰহ্মচাৰীনং উচ্চাৱচানি কিংকৰণীযানি তত্ৰ দক্খো হোতি অনলসো তত্ৰুপাযায ৱীমংসায সমন্নাগতো অলং কাতুং অলং সংৱিধাতুং, ইদম্পি, সুভূতি, সদ্ধস্স সদ্ধাপদানং হোতি.

‘‘পুন চপৰং, সুভূতি, ভিক্খু ধম্মকামো হোতি পিযসমুদাহাৰো অভিধম্মে অভিৱিনযে উড়াৰপামোজ্জো. যম্পি, সুভূতি, ভিক্খু ধম্মকামো হোতি পিযসমুদাহাৰো অভিধম্মে অভিৱিনযে উড়াৰপামোজ্জো, ইদম্পি, সুভূতি, সদ্ধস্স সদ্ধাপদানং হোতি.

‘‘পুন চপৰং, সুভূতি, ভিক্খু আৰদ্ধৱীৰিযো ৱিহৰতি অকুসলানং ধম্মানং পহানায, কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদায, থামৱা দড়্হপৰক্কমো অনিক্খিত্তধুৰো কুসলেসু ধম্মেসু. যম্পি, সুভূতি, ভিক্খু আৰদ্ধৱীৰিযো ৱিহৰতি অকুসলানং ধম্মানং পহানায কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদায থামৱা দড়্হপৰক্কমো অনিক্খিত্তধুৰো কুসলেসু ধম্মেসু, ইদম্পি, সুভূতি, সদ্ধস্স সদ্ধাপদানং হোতি.

‘‘পুন চপৰং, সুভূতি, ভিক্খু চতুন্নং ঝানানং আভিচেতসিকানং দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰানং নিকামলাভী হোতি অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী. যম্পি, সুভূতি, ভিক্খু চতুন্নং ঝানানং আভিচেতসিকানং দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰানং নিকামলাভী হোতি অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী, ইদম্পি, সুভূতি, সদ্ধস্স সদ্ধাপদানং হোতি.

‘‘পুন চপৰং, সুভূতি, ভিক্খু অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং দ্ৱেপি জাতিযো তিস্সোপি জাতিযো চতস্সোপি জাতিযো পঞ্চপি জাতিযো দসপি জাতিযো ৱীসম্পি জাতিযো তিংসম্পি জাতিযো চত্তাৰীসম্পি জাতিযো পঞ্ঞাসম্পি জাতিযো জাতিসতম্পি জাতিসহস্সম্পি জাতিসতসহস্সম্পি অনেকেপি সংৱট্টকপ্পে অনেকেপি ৱিৱট্টকপ্পে অনেকেপি সংৱট্টৱিৱট্টকপ্পে – ‘অমুত্ৰাসিং এৱংনামো এৱংগোত্তো এৱংৱণ্ণো এৱমাহাৰো এৱংসুখদুক্খপ্পটিসংৱেদী এৱমাযুপৰিযন্তো, সো ততো চুতো অমুত্ৰ উদপাদিং; তত্ৰাপাসিং এৱংনামো এৱংগোত্তো এৱংৱণ্ণো এৱমাহাৰো এৱংসুখদুক্খপ্পটিসংৱেদী এৱমাযুপৰিযন্তো, সো ততো চুতো ইধূপপন্নো’তি. ইতি সাকাৰং সউদ্দেসং অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি. যম্পি, সুভূতি, ভিক্খু অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি, সেয্যথিদং, একম্পি জাতিং দ্ৱেপি জাতিযো…পে… ইতি সাকাৰং সউদ্দেসং অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি. ইদম্পি, সুভূতি, সদ্ধস্স সদ্ধাপদানং হোতি.

‘‘পুন চপৰং, সুভূতি, ভিক্খু দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৱমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৱণ্ণে দুব্বণ্ণে, সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি – ‘ইমে ৱত ভোন্তো সত্তা কাযদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা ৱচীদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা মনোদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা অৰিযানং উপৱাদকা মিচ্ছাদিট্ঠিকা মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপন্না. ইমে ৱা পন ভোন্তো সত্তা কাযসুচৰিতেন সমন্নাগতা ৱচীসুচৰিতেন সমন্নাগতা মনোসুচৰিতেন সমন্নাগতা অৰিযানং অনুপৱাদকা সম্মাদিট্ঠিকা সম্মাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপন্না’তি. ইতি দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৱমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৱণ্ণে দুব্বণ্ণে, সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি. যম্পি, সুভূতি, ভিক্খু দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন…পে… যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি, ইদম্পি, সুভূতি, সদ্ধস্স সদ্ধাপদানং হোতি.

‘‘পুন চপৰং, সুভূতি, ভিক্খু আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. যম্পি, সুভূতি, ভিক্খু আসৱানং খযা…পে… সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি, ইদম্পি, সুভূতি, সদ্ধস্স সদ্ধাপদানং হোতী’’তি.

এৱং ৱুত্তে আযস্মা সুভূতি ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘যানিমানি, ভন্তে, ভগৱতা সদ্ধস্স সদ্ধাপদানানি ভাসিতানি, সংৱিজ্জন্তি তানি ইমস্স ভিক্খুনো, অযঞ্চ ভিক্খু এতেসু সন্দিস্সতি.

‘‘অযং, ভন্তে, ভিক্খু সীলৱা হোতি, পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো ৱিহৰতি আচাৰগোচৰসম্পন্নো অণুমত্তেসু ৱজ্জেসু ভযদস্সাৱী, সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসু.

‘‘অযং, ভন্তে, ভিক্খু বহুস্সুতো হোতি সুতধৰো সুতসন্নিচযো; যে তে ধম্মা আদিকল্যাণা মজ্ঝেকল্যাণা পৰিযোসানকল্যাণা সাত্থং সব্যঞ্জনং কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং অভিৱদন্তি, তথাৰূপাস্স ধম্মা বহুস্সুতা হোন্তি ধাতা ৱচসা পৰিচিতা মনসানুপেক্খিতা দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধা.

‘‘অযং, ভন্তে, ভিক্খু কল্যাণমিত্তো হোতি কল্যাণসহাযো কল্যাণসম্পৱঙ্কো.

‘‘অযং, ভন্তে, ভিক্খু সুৱচো হোতি…পে… অনুসাসনিং.

‘‘অযং, ভন্তে, ভিক্খু যানি তানি সব্ৰহ্মচাৰীনং উচ্চাৱচানি কিংকৰণীযানি তত্থ দক্খো হোতি অনলসো তত্ৰুপাযায ৱীমংসায সমন্নাগতো অলং কাতুং অলং সংৱিধাতুং.

‘‘অযং, ভন্তে, ভিক্খু ধম্মকামো হোতি পিযসমুদাহাৰো অভিধম্মে অভিৱিনযে উড়াৰপামোজ্জো.

‘‘অযং, ভন্তে, ভিক্খু আৰদ্ধৱীৰিযো ৱিহৰতি…পে… থামৱা দড়্হপৰক্কমো অনিক্খিত্তধুৰো কুসলেসু ধম্মেসু.

‘‘অযং, ভন্তে, ভিক্খু চতুন্নং ঝানানং আভিচেতসিকানং দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰানং নিকামলাভী হোতি অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী.

‘‘অযং, ভন্তে, ভিক্খু অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং দ্ৱেপি জাতিযো…পে… ইতি সাকাৰং সউদ্দেসং অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি.

‘‘অযং, ভন্তে, ভিক্খু দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন…পে… যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি.

‘‘অযং, ভন্তে, ভিক্খু আসৱানং খযা…পে… সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. যানিমানি, ভন্তে, ভগৱতা সদ্ধস্স সদ্ধাপদানানি ভাসিতানি, সংৱিজ্জন্তি তানি ইমস্স ভিক্খুনো, অযঞ্চ ভিক্খু এতেসু সন্দিস্সতী’’তি.

‘‘সাধু সাধু, সুভূতি! তেন হি ত্ৱং, সুভূতি, ইমিনা চ সদ্ধেন ভিক্খুনা সদ্ধিং ৱিহৰেয্যাসি. যদা চ ত্ৱং, সুভূতি, আকঙ্খেয্যাসি তথাগতং দস্সনায, ইমিনা সদ্ধেন ভিক্খুনা সদ্ধিং উপসঙ্কমেয্যাসি তথাগতং দস্সনাযা’’তি. চতুত্থং.

৫. মেত্তাসুত্তং

১৫. [পটি. ম. ২.২২; মি. প. ৪.৪.৬] ‘‘মেত্তায, ভিক্খৱে, চেতোৱিমুত্তিযা আসেৱিতায ভাৱিতায বহুলীকতায যানীকতায ৱত্থুকতায অনুট্ঠিতায পৰিচিতায সুসমাৰদ্ধায একাদসানিসংসা পাটিকঙ্খা.

কতমে একাদস? সুখং সুপতি, সুখং পটিবুজ্ঝতি, ন পাপকং সুপিনং পস্সতি, মনুস্সানং পিযো হোতি, অমনুস্সানং পিযো হোতি, দেৱতা ৰক্খন্তি, নাস্স অগ্গি ৱা ৱিসং ৱা সত্থং ৱা কমতি, তুৱটং চিত্তং সমাধিযতি, মুখৱণ্ণো ৱিপ্পসীদতি, অসম্মূড়্হো কালং কৰোতি, উত্তৰি অপ্পটিৱিজ্ঝন্তো ব্ৰহ্মলোকূপগো হোতি. মেত্তায, ভিক্খৱে, চেতোৱিমুত্তিযা আসেৱিতায ভাৱিতায বহুলীকতায যানীকতায ৱত্থুকতায অনুট্ঠিতায পৰিচিতায সুসমাৰদ্ধায ইমে একাদসানিসংসা পাটিকঙ্খা’’তি. পঞ্চমং.

৬. অট্ঠকনাগৰসুত্তং

১৬. একং সমযং আযস্মা আনন্দো ৱেসালিযং ৱিহৰতি বেলুৱগামকে [ৱেড়ুৱগামকে (স্যা. কং. ক.)]. তেন খো পন সমযেন দসমো গহপতি অট্ঠকনাগৰো পাটলিপুত্তং অনুপ্পত্তো হোতি কেনচিদেৱ কৰণীযেন.

অথ খো দসমো গহপতি অট্ঠকনাগৰো যেন কুক্কুটাৰামো যেন অঞ্ঞতৰো ভিক্খু তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা তং ভিক্খুং এতদৱোচ – ‘‘কহং নু খো, ভন্তে, আযস্মা আনন্দো এতৰহি ৱিহৰতি? দস্সনকামা হি মযং, ভন্তে, আযস্মন্তং আনন্দ’’ন্তি. ‘‘এসো, গহপতি, আযস্মা আনন্দো ৱেসালিযং ৱিহৰতি বেলুৱগামকে’’তি.

অথ খো দসমো গহপতি অট্ঠকনাগৰো পাটলিপুত্তে তং কৰণীযং তীৰেত্ৱা যেন ৱেসালী বেলুৱগামকো যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং আনন্দং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো দসমো গহপতি অট্ঠকনাগৰো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচ – ‘‘অত্থি নু খো, ভন্তে আনন্দ, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন একধম্মো সম্মদক্খাতো, যত্থ ভিক্খুনো অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো অৱিমুত্তং ৱা চিত্তং ৱিমুচ্চতি, অপৰিক্খীণা ৱা আসৱা পৰিক্খযং গচ্ছন্তি, অননুপ্পত্তং ৱা অনুত্তৰং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতী’’তি? ‘‘অত্থি খো, গহপতি, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন একধম্মো সম্মদক্খাতো, যত্থ ভিক্খুনো অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো অৱিমুত্তং ৱা চিত্তং ৱিমুচ্চতি, অপৰিক্খীণা ৱা আসৱা পৰিক্খযং গচ্ছন্তি, অননুপ্পত্তং ৱা অনুত্তৰং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতী’’তি.

‘‘কতমো পন, ভন্তে আনন্দ, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন একধম্মো সম্মদক্খাতো, যত্থ ভিক্খুনো অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো অৱিমুত্তং ৱা চিত্তং ৱিমুচ্চতি, অপৰিক্খীণা ৱা আসৱা পৰিক্খযং গচ্ছন্তি, অননুপ্পত্তং ৱা অনুত্তৰং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতী’’তি? ‘‘ইধ, গহপতি, ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘ইদম্পি খো পঠমং ঝানং অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতং’. ‘যং খো পন কিঞ্চি অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতং, তদনিচ্চং নিৰোধধম্ম’ন্তি পজানাতি. সো তত্থ ঠিতো আসৱানং খযং পাপুণাতি; নো চে আসৱানং খযং পাপুণাতি, তেনেৱ ধম্মৰাগেন তায ধম্মনন্দিযা পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা ওপপাতিকো হোতি তত্থ পৰিনিব্বাযী অনাৱত্তিধম্মো তস্মা লোকা. অযম্পি খো, গহপতি, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন একধম্মো সম্মদক্খাতো, যত্থ ভিক্খুনো অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো অৱিমুত্তং ৱা চিত্তং ৱিমুচ্চতি, অপৰিক্খীণা ৱা আসৱা পৰিক্খযং গচ্ছন্তি, অননুপ্পত্তং ৱা অনুত্তৰং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতি.

‘‘পুন চপৰং, গহপতি, ভিক্খু ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৱং অৱিতক্কং অৱিচাৰং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং…পে… ততিযং ঝানং…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘ইদম্পি খো চতুত্থং ঝানং অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতং’. ‘যং খো পন কিঞ্চি অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতং তদনিচ্চং নিৰোধধম্ম’ন্তি পজানাতি. সো তত্থ ঠিতো আসৱানং খযং পাপুণাতি; নো চে আসৱানং খযং পাপুণাতি, তেনেৱ ধম্মৰাগেন তায ধম্মনন্দিযা পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা ওপপাতিকো হোতি তত্থ পৰিনিব্বাযী অনাৱত্তিধম্মো তস্মা লোকা. অযম্পি খো, গহপতি, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন একধম্মো সম্মদক্খাতো, যত্থ ভিক্খুনো অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো অৱিমুত্তং ৱা চিত্তং ৱিমুচ্চতি অপৰিক্খীণা ৱা আসৱা পৰিক্খযং গচ্ছন্তি, অননুপ্পত্তং ৱা অনুত্তৰং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতি.

‘‘পুন চপৰং, গহপতি, ভিক্খু মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি তথা দুতিযং তথা ততিযং তথা চতুত্থং. ইতি উদ্ধমধো তিৰিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোকং মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাপজ্জেন ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অযম্পি খো মেত্তা চেতোৱিমুত্তি অভিসঙ্খতা অভিসঞ্চেতযিতা’. ‘যং খো পন কিঞ্চি অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতং তদনিচ্চং নিৰোধধম্ম’ন্তি পজানাতি. সো তত্থ ঠিতো আসৱানং খযং পাপুণাতি; নো চে আসৱানং খযং পাপুণাতি, তেনেৱ ধম্মৰাগেন তায ধম্মনন্দিযা পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা ওপপাতিকো হোতি তত্থ পৰিনিব্বাযী অনাৱত্তিধম্মো তস্মা লোকা. অযম্পি খো, গহপতি, তেন ভগৱতা জানতা…পে. … অননুপ্পত্তং ৱা অনুত্তৰং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতি.

‘‘পুন চপৰং, গহপতি, ভিক্খু কৰুণাসহগতেন চেতসা…পে… মুদিতাসহগতেন চেতসা…পে… উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি তথা দুতিযং তথা ততিযং তথা চতুত্থং. ইতি উদ্ধমধো তিৰিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোকং উপেক্খাসহগতেন চেতসা ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাপজ্জেন ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অযম্পি খো উপেক্খাচেতোৱিমুত্তি অভিসঙ্খতা অভিসঞ্চেতযিতা’. ‘যং খো পন কিঞ্চি অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতং তদনিচ্চং নিৰোধধম্ম’ন্তি পজানাতি. সো তত্থ ঠিতো আসৱানং খযং পাপুণাতি; নো চে আসৱানং খযং পাপুণাতি, তেনেৱ ধম্মৰাগেন তায ধম্মনন্দিযা পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা ওপপাতিকো হোতি তত্থ পৰিনিব্বাযী অনাৱত্তিধম্মো তস্মা লোকা. অযম্পি খো, গহপতি, তেন ভগৱতা জানতা…পে… অননুপ্পত্তং ৱা অনুত্তৰং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতি.

‘‘পুন চপৰং, গহপতি, ভিক্খু সব্বসো ৰূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকাৰা ‘অনন্তো আকাসো’তি আকাসানঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অযম্পি খো আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তি অভিসঙ্খতা অভিসঞ্চেতযিতা’. ‘যং খো পন কিঞ্চি অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতং তদনিচ্চং নিৰোধধম্ম’ন্তি পজানাতি. সো তত্থ ঠিতো আসৱানং খযং পাপুণাতি; নো চে আসৱানং খযং পাপুণাতি, তেনেৱ ধম্মৰাগেন তায ধম্মনন্দিযা পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা ওপপাতিকো হোতি তত্থ পৰিনিব্বাযী অনাৱত্তিধম্মো তস্মা লোকা. অযম্পি খো, গহপতি, তেন ভগৱতা জানতা…পে… অননুপ্পত্তং ৱা অনুত্তৰং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতি.

‘‘পুন চপৰং, গহপতি, ভিক্খু সব্বসো আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘অনন্তং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি…পে… সব্বসো ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অযম্পি খো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসমাপত্তি অভিসঙ্খতা অভিসঞ্চেতযিতা’. ‘যং খো পন কিঞ্চি অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতং তদনিচ্চং নিৰোধধম্ম’ন্তি পজানাতি. সো তত্থ ঠিতো আসৱানং খযং পাপুণাতি; নো চে আসৱানং খযং পাপুণাতি, তেনেৱ ধম্মৰাগেন তায ধম্মনন্দিযা পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা ওপপাতিকো হোতি তত্থ পৰিনিব্বাযী অনাৱত্তিধম্মো তস্মা লোকা. অযম্পি খো, গহপতি, তেন ভগৱতা জানতা…পে… অননুপ্পত্তং ৱা অনুত্তৰং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতী’’তি.

এৱং ৱুত্তে দসমো গহপতি অট্ঠকনাগৰো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচ – ‘‘সেয্যথাপি, ভন্তে আনন্দ, পুৰিসো একং নিধিমুখং গৱেসন্তো সকিদেৱ [সব্বত্থপি এৱমেৱ দিস্সতি] একাদস নিধিমুখানি অধিগচ্ছেয্য; এৱমেৱং খো অহং, ভন্তে, একং অমতদ্ৱাৰং গৱেসন্তো সকিদেৱ একাদস অমতদ্ৱাৰানি [একাদসন্নং অমতদ্ৱাৰানং (সব্বত্থ) ম. নি. ২.২১ পস্সিতব্বং] অলত্থং সেৱনায [সৱনায (স্যা.) সী. পী. মজ্ঝিমপণ্ণাসকদুতিযসুত্তেপি, ভাৱনায (ম. নি. ২.২১)]. সেয্যথাপি, ভন্তে, পুৰিসস্স অগাৰং একাদস দ্ৱাৰং. সো তস্মিং অগাৰে আদিত্তে একমেকেনপি দ্ৱাৰেন সক্কুণেয্য অত্তানং সোত্থিং কাতুং; এৱমেৱং খো অহং, ভন্তে, ইমেসং একাদসন্নং অমতদ্ৱাৰানং একমেকেনপি অমতদ্ৱাৰেন সক্কুণিস্সামি অত্তানং সোত্থিং কাতুং. ইমে হি নাম, ভন্তে, অঞ্ঞতিত্থিযা আচৰিযস্স আচৰিযধনং পৰিযেসিস্সন্তি. কিং [কিমঙ্গং (ম. নি. ২.২১)] পনাহং আযস্মতো আনন্দস্স পূজং ন কৰিস্সামী’’তি!

অথ খো দসমো গহপতি অট্ঠকনাগৰো ৱেসালিকঞ্চ পাটলিপুত্তকঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতাপেত্ৱা পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন সহত্থা সন্তপ্পেসি সম্পৱাৰেসি. একমেকঞ্চ ভিক্খুং পচ্চেকং দুস্সযুগেন অচ্ছাদেসি, আযস্মন্তঞ্চ আনন্দং তিচীৱৰেন. আযস্মতো আনন্দস্স পঞ্চসতং ৱিহাৰং কাৰাপেসীতি. ছট্ঠং.

৭. গোপালসুত্তং

১৭. ‘‘একাদসহি, ভিক্খৱে, অঙ্গেহি সমন্নাগতো গোপালকো অভব্বো গোগণং পৰিহৰিতুং ফাতিং কাতুং [ফাতিকত্তুং (সী.), ফাতিকাতুং (স্যা. পী.)]. কতমেহি একাদসহি? ইধ, ভিক্খৱে, গোপালকো ন ৰূপঞ্ঞূ হোতি, ন লক্খণকুসলো হোতি, ন আসাটিকং হাৰেতা [সাটেতা (সী. স্যা. পী.)] হোতি, ন ৱণং পটিচ্ছাদেতা হোতি, ন ধূমং কত্তা হোতি, ন তিত্থং জানাতি, ন পীতং জানাতি, ন ৱীথিং জানাতি, ন গোচৰকুসলো হোতি, অনৱসেসদোহী চ হোতি, যে তে উসভা গোপিতৰো গোপৰিণাযকা তে ন অতিৰেকপূজায পূজেতা হোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৱে, একাদসহি অঙ্গেহি সমন্নাগতো গোপালকো অভব্বো গোগণং পৰিহৰিতুং ফাতিং কাতুং.

‘‘এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, একাদসহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অভব্বো ইমস্মিং ধম্মৱিনযে ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জিতুং. কতমেহি একাদসহি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন ৰূপঞ্ঞূ হোতি, ন লক্খণকুসলো হোতি, ন আসাটিকং হাৰেতা হোতি, ন ৱণং পটিচ্ছাদেতা হোতি, ন ধূমং কত্তা হোতি, ন তিত্থং জানাতি, ন পীতং জানাতি, ন ৱীথিং জানাতি, ন গোচৰকুসলো হোতি, অনৱসেসদোহী চ হোতি, যে তে ভিক্খূ থেৰা ৰত্তঞ্ঞূ চিৰপব্বজিতা সঙ্ঘপিতৰো সঙ্ঘপৰিণাযকা তে ন অতিৰেকপূজায পূজেতা হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন ৰূপঞ্ঞূ হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু যং কিঞ্চি ৰূপং ( ) [(সব্বং ৰূপং) ম. নি. ১.৩৪৭ ( ) কত্থচি দিস্সতি] ‘চত্তাৰি মহাভূতানি, চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদাযৰূপ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন ৰূপঞ্ঞূ হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন লক্খণকুসলো হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ‘কম্মলক্খণো বালো, কম্মলক্খণো পণ্ডিতো’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন লক্খণকুসলো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন আসাটিকং হাৰেতা হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু উপ্পন্নং কামৱিতক্কং অধিৱাসেতি নপ্পজহতি ন ৱিনোদেতি ন ব্যন্তীকৰোতি ন অনভাৱং গমেতি, উপ্পন্নং ব্যাপাদৱিতক্কং… উপ্পন্নং ৱিহিংসাৱিতক্কং… উপ্পন্নুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে অধিৱাসেতি নপ্পজহতি ন ৱিনোদেতি ন ব্যন্তীকৰোতি ন অনভাৱং গমেতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন আসাটিকং হাৰেতা হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন ৱণং পটিচ্ছাদেতা হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা নিমিত্তগ্গাহী হোতি অনুব্যঞ্জনগ্গাহী; যত্ৱাধিকৰণমেনং চক্খুন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তস্স সংৱৰায ন পটিপজ্জতি; ন ৰক্খতি চক্খুন্দ্ৰিযং, চক্খুন্দ্ৰিযে সংৱৰং নাপজ্জতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৱা… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৱা… জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায নিমিত্তগ্গাহী হোতি অনুব্যঞ্জনগ্গাহী; যত্ৱাধিকৰণমেনং মনিন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তস্স সংৱৰায ন পটিপজ্জতি; ন ৰক্খতি মনিন্দ্ৰিযং, মনিন্দ্ৰিযে সংৱৰং নাপজ্জতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন ৱণং পটিচ্ছাদেতা হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন ধূমং কত্তা হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন [ম. নি. ১.৩৪৬-৩৪৭ পন অযং নকাৰো ধম্মন্তিপদস্স অনন্তৰং দিস্সতি] যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং ৱিত্থাৰেন পৰেসং দেসেতা হোতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন ধূমং কত্তা হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন তিত্থং জানাতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু যে তে ভিক্খূ বহুস্সুতা আগতাগমা ধম্মধৰা ৱিনযধৰা মাতিকাধৰা, তে কালেন কালং উপসঙ্কমিত্ৱা ন পৰিপুচ্ছতি ন পৰিপঞ্হতি – ‘ইদং, ভন্তে, কথং, ইমস্স কো অত্থো’তি? তস্স তে আযস্মন্তো অৱিৱটঞ্চেৱ ন ৱিৱৰন্তি, অনুত্তানীকতঞ্চ ন উত্তানীকৰোন্তি, অনেকৱিহিতেসু চ কঙ্খাঠানিযেসু ধম্মেসু কঙ্খং ন পটিৱিনোদেন্তি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন তিত্থং জানাতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন পীতং জানাতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু তথাগতপ্পৱেদিতে ধম্মৱিনযে দেসিযমানে ন লভতি অত্থৱেদং, ন লভতি ধম্মৱেদং, ন লভতি ধম্মূপসংহিতং পামোজ্জং. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন পীতং জানাতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন ৱীথিং জানাতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অৰিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং যথাভূতং নপ্পজানাতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন ৱীথিং জানাতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন গোচৰকুসলো হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু চত্তাৰো সতিপট্ঠানে যথাভূতং নপ্পজানাতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন গোচৰকুসলো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অনৱসেসদোহী হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খুং সদ্ধা গহপতিকা অভিহট্ঠুং পৱাৰেন্তি চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰেহি. তত্ৰ ভিক্খু মত্তং ন জানাতি পটিগ্গহণায. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু অনৱসেসদোহী হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু যে তে ভিক্খূ থেৰা ৰত্তঞ্ঞূ চিৰপব্বজিতা সঙ্ঘপিতৰো সঙ্ঘপৰিণাযকা, তে ন অতিৰেকপূজায পূজেতা হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু যে তে ভিক্খূ থেৰা ৰত্তঞ্ঞূ চিৰপব্বজিতা সঙ্ঘপিতৰো সঙ্ঘপৰিণাযকা, তেসু ন মেত্তং কাযকম্মং পচ্চুপট্ঠাপেতি আৱি চেৱ ৰহো চ, ন মেত্তং ৱচীকম্মং… ন মেত্তং মনোকম্মং পচ্চুপট্ঠাপেতি আৱি চেৱ ৰহো চ. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু যে তে ভিক্খূ থেৰা ৰত্তঞ্ঞূ চিৰপব্বজিতা সঙ্ঘপিতৰো সঙ্ঘপৰিণাযকা, ন তে অতিৰেকপূজায পূজেতা হোতি.

‘‘ইমেহি খো, ভিক্খৱে, একাদসহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অভব্বো ইমস্মিং ধম্মৱিনযে ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জিতুং.

‘‘একাদসহি, ভিক্খৱে, অঙ্গেহি সমন্নাগতো গোপালকো ভব্বো গোগণং পৰিহৰিতুং ফাতিং কাতুং. কতমেহি একাদসহি? ইধ, ভিক্খৱে, গোপালকো ৰূপঞ্ঞূ হোতি, লক্খণকুসলো হোতি, আসাটিকং হাৰেতা হোতি, ৱণং পটিচ্ছাদেতা হোতি, ধূমং কত্তা হোতি, তিত্থং জানাতি, পীতং জানাতি, ৱীথিং জানাতি, গোচৰকুসলো হোতি, সাৱসেসদোহী চ হোতি, যে তে উসভা গোপিতৰো গোপৰিণাযকা তে অতিৰেকপূজায পূজেতা হোতি – ইমেহি খো, ভিক্খৱে, একাদসহি অঙ্গেহি সমন্নাগতো গোপালকো ভব্বো গোগণং পৰিহৰিতুং ফাতিং কাতুং.

‘‘এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, একাদসহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু ভব্বো ইমস্মিং ধম্মৱিনযে ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জিতুং. কতমেহি একাদসহি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৰূপঞ্ঞূ হোতি, লক্খণকুসলো হোতি, আসাটিকং হাৰেতা হোতি, ৱণং পটিচ্ছাদেতা হোতি, ধূমং কত্তা হোতি, তিত্থং জানাতি, পীতং জানাতি, ৱীথিং জানাতি, গোচৰকুসলো হোতি, সাৱসেসদোহী চ হোতি, যে তে ভিক্খূ থেৰা ৰত্তঞ্ঞূ চিৰপব্বজিতা সঙ্ঘপিতৰো সঙ্ঘপৰিণাযকা তে অতিৰেকপূজায পূজেতা হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৰূপঞ্ঞূ হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু যং কিঞ্চি ৰূপং ‘চত্তাৰি মহাভূতানি, চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদাযৰূপ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৰূপঞ্ঞূ হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু লক্খণকুসলো হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ‘কম্মলক্খণো বালো, কম্মলক্খণো পণ্ডিতো’তি যথাভূতং পজানাতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু লক্খণকুসলো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু আসাটিকং হাৰেতা হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু উপ্পন্নং কামৱিতক্কং নাধিৱাসেতি পজহতি ৱিনোদেতি ব্যন্তীকৰোতি অনভাৱং গমেতি, উপ্পন্নং ব্যাপাদৱিতক্কং… উপ্পন্নং ৱিহিংসাৱিতক্কং… উপ্পন্নুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে নাধিৱাসেতি পজহতি ৱিনোদেতি ব্যন্তীকৰোতি অনভাৱং গমেতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু আসাটিকং হাৰেতা হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱণং পটিচ্ছাদেতা হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী; যত্ৱাধিকৰণমেনং চক্খুন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তস্স সংৱৰায পটিপজ্জতি; ৰক্খতি চক্খুন্দ্ৰিযং, চক্খুন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৱা… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৱা… জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী; যত্ৱাধিকৰণমেনং মনিন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তস্স সংৱৰায পটিপজ্জতি; ৰক্খতি মনিন্দ্ৰিযং, মনিন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱণং পটিচ্ছাদেতা হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ধূমং কত্তা হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং ৱিত্থাৰেন পৰেসং দেসেতা হোতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ধূমং কত্তা হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু তিত্থং জানাতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু যে তে ভিক্খূ বহুস্সুতা আগতাগমা ধম্মধৰা ৱিনযধৰা মাতিকাধৰা, তে কালেন কালং উপসঙ্কমিত্ৱা পৰিপুচ্ছতি পৰিপঞ্হতি – ‘ইদং, ভন্তে, কথং, ইমস্স কো অত্থো’তি? তস্স তে আযস্মন্তো অৱিৱটঞ্চেৱ ৱিৱৰন্তি, অনুত্তানীকতঞ্চ উত্তানীকৰোন্তি, অনেকৱিহিতেসু চ কঙ্খাঠানিযেসু ধম্মেসু কঙ্খং পটিৱিনোদেন্তি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু তিত্থং জানাতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু পীতং জানাতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু তথাগতপ্পৱেদিতে ধম্মৱিনযে দেসিযমানে লভতি অত্থৱেদং, লভতি ধম্মৱেদং, লভতি ধম্মূপসংহিতং পামোজ্জং. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু পীতং জানাতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱীথিং জানাতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অৰিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং যথাভূতং পজানাতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱীথিং জানাতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু গোচৰকুসলো হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু চত্তাৰো সতিপট্ঠানে যথাভূতং পজানাতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু গোচৰকুসলো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সাৱসেসদোহী হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খুং সদ্ধা গহপতিকা অভিহট্ঠুং পৱাৰেন্তি চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰেহি. তত্ৰ ভিক্খু মত্তং জানাতি পটিগ্গহণায. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সাৱসেসদোহী হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু যে তে ভিক্খূ থেৰা ৰত্তঞ্ঞূ চিৰপব্বজিতা সঙ্ঘপিতৰো সঙ্ঘপৰিণাযকা, তে অতিৰেকপূজায পূজেতা হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু যে তে থেৰা ৰত্তঞ্ঞূ চিৰপব্বজিতা সঙ্ঘপিতৰো সঙ্ঘপৰিণাযকা, তেসু মেত্তং কাযকম্মং পচ্চুপট্ঠাপেতি আৱি চেৱ ৰহো চ, মেত্তং ৱচীকম্মং… মেত্তং মনোকম্মং পচ্চুপট্ঠাপেতি আৱি চেৱ ৰহো চ. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু যে তে ভিক্খূ থেৰা ৰত্তঞ্ঞূ চিৰপব্বজিতা সঙ্ঘপিতৰো সঙ্ঘপৰিণাযকা, তে অতিৰেকপূজায পূজেতা হোতি.

‘‘ইমেহি খো, ভিক্খৱে, একাদসহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু ভব্বো ইমস্মিং ধম্মৱিনযে ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জিতু’’ন্তি. সত্তমং.

৮. পঠমসমাধিসুত্তং

১৮. [অ. নি. ১০.৬] অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৱন্তং এতদৱোচুং –

‘‘সিযা নু খো, ভন্তে, ভিক্খুনো তথাৰূপো সমাধিপটিলাভো যথা নেৱ পথৱিযং পথৱিসঞ্ঞী অস্স, ন আপস্মিং আপোসঞ্ঞী অস্স, ন তেজস্মিং তেজোসঞ্ঞী অস্স, ন ৱাযস্মিং ৱাযোসঞ্ঞী অস্স, ন আকাসানঞ্চাযতনে আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞী অস্স, ন ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনে ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসঞ্ঞী অস্স, ন আকিঞ্চঞ্ঞাযতনে আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞী অস্স, ন নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনে নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসঞ্ঞী অস্স, ন ইধলোকে ইধলোকসঞ্ঞী অস্স, ন পৰলোকে পৰলোকসঞ্ঞী অস্স, যম্পিদং দিট্ঠং সুতং মুতং ৱিঞ্ঞাতং পত্তং পৰিযেসিতং অনুৱিচৰিতং মনসা তত্ৰাপি ন সঞ্ঞী অস্স; সঞ্ঞী চ পন অস্সা’’তি?

‘‘সিযা, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো তথাৰূপো সমাধিপটিলাভো যথা নেৱ পথৱিযং পথৱিসঞ্ঞী অস্স…পে. … যম্পিদং দিট্ঠং সুতং মুতং ৱিঞ্ঞাতং পত্তং পৰিযেসিতং অনুৱিচৰিতং মনসা তত্ৰাপি ন সঞ্ঞী অস্স; সঞ্ঞী চ পন অস্সা’’তি.

‘‘যথা কথং পন, ভন্তে, সিযা ভিক্খুনো তথাৰূপো সমাধিপটিলাভো যথা নেৱ পথৱিযং পথৱিসঞ্ঞী অস্স…পে… যম্পিদং দিট্ঠং সুতং মুতং ৱিঞ্ঞাতং পত্তং পৰিযেসিতং অনুৱিচৰিতং মনসা তত্ৰাপি ন সঞ্ঞী অস্স; সঞ্ঞী চ পন অস্সা’’তি?

‘‘ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱংসঞ্ঞী হোতি – ‘এতং সন্তং এতং পণীতং, যদিদং সব্বসঙ্খাৰসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হাক্খযো ৱিৰাগো নিৰোধো নিব্বান’ন্তি. এৱং খো, ভিক্খৱে, সিযা ভিক্খুনো তথাৰূপো সমাধিপটিলাভো যথা নেৱ পথৱিযং পথৱিসঞ্ঞী অস্স, ন আপস্মিং আপোসঞ্ঞী অস্স, ন তেজস্মিং তেজোসঞ্ঞী অস্স, ন ৱাযস্মিং ৱাযোসঞ্ঞী অস্স, ন আকাসানঞ্চাযতনে আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞী অস্স, ন ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনে ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসঞ্ঞী অস্স, ন আকিঞ্চঞ্ঞাযতনে আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞী অস্স, ন নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনে নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসঞ্ঞী অস্স, ন ইধলোকে ইধলোকসঞ্ঞী অস্স, ন পৰলোকে পৰলোকসঞ্ঞী অস্স, যম্পিদং দিট্ঠং সুতং মুতং ৱিঞ্ঞাতং পত্তং পৰিযেসিতং অনুৱিচৰিতং মনসা তত্ৰাপি ন সঞ্ঞী অস্স; সঞ্ঞী চ পন অস্সা’’তি. অট্ঠমং.

৯. দুতিযসমাধিসুত্তং

১৯. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৱো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –

‘‘সিযা নু খো ভিক্খৱে, ভিক্খুনো তথাৰূপো সমাধিপটিলাভো যথা নেৱ পথৱিযং পথৱিসঞ্ঞী অস্স, ন আপস্মিং আপোসঞ্ঞী অস্স…পে… ন আকিঞ্চঞ্ঞাযতনে আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞী অস্স, ন নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনে নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসঞ্ঞী অস্স, ন ইধলোকে ইধলোকসঞ্ঞী অস্স, ন পৰলোকে পৰলোকসঞ্ঞী অস্স, যম্পিদং দিট্ঠং সুতং মুতং ৱিঞ্ঞাতং পত্তং পৰিযেসিতং অনুৱিচৰিতং মনসা তত্ৰাপি ন সঞ্ঞী অস্স; সঞ্ঞী চ পন অস্সা’’তি? ‘‘ভগৱংমূলকা নো, ভন্তে, ধম্মা ভগৱংনেত্তিকা ভগৱংপটিসৰণা. সাধু ৱত, ভন্তে, ভগৱন্তংযেৱ পটিভাতু এতস্স ভাসিতস্স অত্থো. ভগৱতো সুত্ৱা ভিক্খূ ধাৰেস্সন্তী’’তি.

‘‘তেন হি, ভিক্খৱে, সুণাথ, সাধুকং মনসি কৰোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –

‘‘সিযা, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো তথাৰূপো সমাধিপটিলাভো যথা নেৱ পথৱিযং পথৱিসঞ্ঞী অস্স…পে… যম্পিদং দিট্ঠং সুতং মুতং ৱিঞ্ঞাতং পত্তং পৰিযেসিতং অনুৱিচৰিতং মনসা তত্ৰাপি ন সঞ্ঞী অস্স; সঞ্ঞী চ পন অস্সা’’তি.

‘‘যথা কথং পন, ভন্তে, সিযা ভিক্খুনো তথাৰূপো সমাধিপটিলাভো যথা নেৱ পথৱিযং পথৱিসঞ্ঞী অস্স…পে… যম্পিদং দিট্ঠং সুতং মুতং ৱিঞ্ঞাতং পত্তং পৰিযেসিতং অনুৱিচৰিতং মনসা তত্ৰাপি ন সঞ্ঞী অস্স; সঞ্ঞী চ পন অস্সা’’তি?

‘‘ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱংসঞ্ঞী হোতি – ‘এতং সন্তং এতং পণীতং, যদিদং সব্বসঙ্খাৰসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হাক্খযো ৱিৰাগো নিৰোধো নিব্বান’ন্তি. এৱং খো, ভিক্খৱে, সিযা ভিক্খুনো তথাৰূপো সমাধিপটিলাভো যথা নেৱ পথৱিযং পথৱিসঞ্ঞী অস্স…পে. … যম্পিদং দিট্ঠং সুতং মুতং ৱিঞ্ঞাতং পত্তং পৰিযেসিতং অনুৱিচৰিতং মনসা তত্ৰাপি ন সঞ্ঞী অস্স; সঞ্ঞী চ পন অস্সা’’তি. নৱমং.

১০. ততিযসমাধিসুত্তং

২০. [অ. নি. ১০.৭] অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ যেনাযস্মা সাৰিপুত্তো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা সাৰিপুত্তেন সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ আযস্মন্তং সাৰিপুত্তং এতদৱোচুং –

‘‘সিযা নু খো, আৱুসো সাৰিপুত্ত, ভিক্খুনো তথাৰূপো সমাধিপটিলাভো যথা নেৱ পথৱিযং পথৱিসঞ্ঞী অস্স…পে… যম্পিদং দিট্ঠং সুতং মুতং ৱিঞ্ঞাতং পত্তং পৰিযেসিতং অনুৱিচৰিতং মনসা তত্ৰাপি ন সঞ্ঞী অস্স; সঞ্ঞী চ পন অস্সা’’তি? ‘‘সিযা, আৱুসো, ভিক্খুনো তথাৰূপো সমাধিপটিলাভো যথা নেৱ পথৱিযং পথৱিসঞ্ঞী অস্স…পে… যম্পিদং দিট্ঠং সুতং মুতং ৱিঞ্ঞাতং পত্তং পৰিযেসিতং অনুৱিচৰিতং মনসা তত্ৰাপি ন সঞ্ঞী অস্স; সঞ্ঞী চ পন অস্সা’’তি.

‘‘যথা কথং পন, আৱুসো সাৰিপুত্ত, সিযা ভিক্খুনো তথাৰূপো সমাধিপটিলাভো যথা নেৱ পথৱিযং পথৱিসঞ্ঞী অস্স…পে… যম্পিদং দিট্ঠং সুতং মুতং ৱিঞ্ঞাতং পত্তং পৰিযেসিতং অনুৱিচৰিতং মনসা তত্ৰাপি ন সঞ্ঞী অস্স; সঞ্ঞী চ পন অস্সা’’তি?

‘‘ইধ, আৱুসো, ভিক্খু এৱংসঞ্ঞী হোতি – ‘এতং সন্তং এতং পণীতং, যদিদং সব্বসঙ্খাৰসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হাক্খযো ৱিৰাগো নিৰোধো নিব্বান’ন্তি. এৱং খো, আৱুসো, সিযা ভিক্খুনো তথাৰূপো সমাধিপটিলাভো যথা নেৱ পথৱিযং পথৱিসঞ্ঞী অস্স…পে… যম্পিদং দিট্ঠং সুতং মুতং ৱিঞ্ঞাতং পত্তং পৰিযেসিতং অনুৱিচৰিতং মনসা তত্ৰাপি ন সঞ্ঞী অস্স; সঞ্ঞী চ পন অস্সা’’তি. দসমং.

১১. চতুত্থসমাধিসুত্তং

২১. তত্ৰ খো আযস্মা সাৰিপুত্তো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘সিযা নু খো, আৱুসো, ভিক্খুনো তথাৰূপো সমাধিপটিলাভো যথা নেৱ পথৱিযং পথৱিসঞ্ঞী অস্স, ন আপস্মিং আপোসঞ্ঞী অস্স, ন তেজস্মিং তেজোসঞ্ঞী অস্স, ন ৱাযস্মিং ৱাযোসঞ্ঞী অস্স, ন আকাসানঞ্চাযতনে আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞী অস্স, ন ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনে ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসঞ্ঞী অস্স, ন আকিঞ্চঞ্ঞাযতনে আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞী অস্স, ন নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনে নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসঞ্ঞী অস্স, ন ইধলোকে ইধলোকসঞ্ঞী অস্স, ন পৰলোকে পৰলোকসঞ্ঞী অস্স, যম্পিদং দিট্ঠং সুতং মুতং ৱিঞ্ঞাতং পত্তং পৰিযেসিতং অনুৱিচৰিতং মনসা তত্ৰাপি ন সঞ্ঞী অস্স; সঞ্ঞী চ পন অস্সা’’তি?

‘‘দূৰতোপি খো মযং, আৱুসো, আগচ্ছেয্যাম আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স সন্তিকে এতস্স ভাসিতস্স অত্থমঞ্ঞাতুং. সাধু ৱতাযস্মন্তংযেৱ সাৰিপুত্তং পটিভাতু এতস্স ভাসিতস্স অত্থো. আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স সুত্ৱা ভিক্খূ ধাৰেস্সন্তী’’তি.

‘‘তেনহাৱুসো, সুণাথ, সাধুকং মনসি কৰোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱমাৱুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স পচ্চস্সোসুং. আযস্মা সাৰিপুত্তো এতদৱোচ –

‘‘সিযা, আৱুসো ভিক্খুনো তথাৰূপো সমাধিপটিলাভো যথা নেৱ পথৱিযং পথৱিসঞ্ঞী অস্স…পে… যম্পিদং দিট্ঠং সুতং মুতং ৱিঞ্ঞাতং পত্তং পৰিযেসিতং অনুৱিচৰিতং মনসা তত্ৰাপি ন সঞ্ঞী অস্স; সঞ্ঞী চ পন অস্সা’’তি.

‘‘যথা কথং পনাৱুসো, সিযা ভিক্খুনো তথাৰূপো সমাধিপটিলাভো যথা নেৱ পথৱিযং পথৱিসঞ্ঞী অস্স…পে… যম্পিদং দিট্ঠং সুতং মুতং ৱিঞ্ঞাতং পত্তং পৰিযেসিতং অনুৱিচৰিতং মনসা তত্ৰাপি ন সঞ্ঞী অস্স; সঞ্ঞী চ পন অস্সা’’তি?

‘‘ইধ, আৱুসো, ভিক্খু এৱংসঞ্ঞী হোতি – ‘এতং সন্তং এতং পণীতং, যদিদং সব্বসঙ্খাৰসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হাক্খযো ৱিৰাগো নিৰোধো নিব্বান’ন্তি. এৱং খো, আৱুসো, সিযা ভিক্খুনো তথাৰূপো সমাধিপটিলাভো যথা নেৱ পথৱিযং পথৱিসঞ্ঞী অস্স, ন আপস্মিং আপোসঞ্ঞী অস্স, ন তেজস্মিং তেজোসঞ্ঞী অস্স, ন ৱাযস্মিং ৱাযোসঞ্ঞী অস্স, ন আকাসানঞ্চাযতনে আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞী অস্স, ন ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনে ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসঞ্ঞী অস্স, ন আকিঞ্চঞ্ঞাযতনে আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞী অস্স, ন নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনে নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসঞ্ঞী অস্স, ন ইধলোকে ইধলোকসঞ্ঞী অস্স, ন পৰলোকে পৰলোকসঞ্ঞী অস্স, যম্পিদং দিট্ঠং সুতং মুতং ৱিঞ্ঞাতং পত্তং পৰিযেসিতং অনুৱিচৰিতং মনসা তত্ৰাপি ন সঞ্ঞী অস্স; সঞ্ঞী চ পন অস্সা’’তি. একাদসমং.

অনুস্সতিৱগ্গো দুতিযো.