සච්චවිභඞ්ගමාතිකත්ථවණ්ණනා

සච්චවිභඞ්ගමාතිකාය පන අත්ථතො තාව – චත්තාරි අරියසච්චානීති එත්ථායං සච්ච-සද්දො අනෙකෙසු අත්ථෙසු දිස්සති. සෙය්‍යථිදං – ‘‘සච්චං භණෙ න කුජ්ඣෙය්‍යා’’තිආදීසු (ධ. ප. 224) වාචාසච්චෙ. ‘‘සච්චෙ ඨිතා සමණබ්‍රාහ්මණා’’තිආදීසු (ජා. 2.21.433) විරතිසච්චෙ. ‘‘කස්මා නු සච්චානි වදන්ති නානා, පවාදියාසෙ කුසලාවදානා’’තිආදීසු (සු. නි. 891) දිට්ඨිසච්චෙ. ‘‘එකං හි සච්චං, න දුතියමත්ථී’’තිආදීසු (සු. නි. 890) පරමත්ථසච්චෙ, නිබ්බානෙ චෙව මග්ගෙ ච. ‘‘චතුන්නං අරියසච්චානං කති කුසලා’’තිආදීසු (විභ. 216) අරියසච්චෙ. ස්වායමිධාපි අරියසච්චෙ වත්තති. කෙනට්ඨෙන සච්චානි? තථට්ඨෙන. කොයං තථට්ඨො නාම? යො පඤ්ඤාචක්ඛුනා උපපරික්ඛමානානං මායාව විපරීතො, මරීචීව විසංවාදකො, තිත්ථියානං අත්ථා විය අනුපලබ්භමානසභාවො ච න හොති, අථ ඛො බාධනප්පභවසන්තිනිය්‍යානභූතෙන තච්ඡාවිපරීතභූතභාවෙන අරියඤාණස්ස ගොචරො හොති. අයං තථට්ඨො සච්චට්ඨොති වෙදිතබ්බො. වුත්තඤ්ච –

‘‘ඉති තච්ඡාවිපල්ලාසභූතභාවං චතූසුපි;

දුක්ඛාදීස්වවිසෙසෙන, සච්චට්ඨං ආහු පණ්ඩිතා’’ති (විභ. අට්ඨ. 189; සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.14).

අරියානි ච තානි සච්චානි චාති අරියසච්චානි. අරියානීති උත්තමානි, අවිසංවාදකානීති අත්ථො. අරියෙහි බුද්ධාදීහි පටිවිජ්ඣිතබ්බානි සච්චානි, අරියස්ස වා සම්මාසම්බුද්ධස්ස සන්තකානි සච්චානි තෙන උප්පාදිතත්තා, පකාසිතත්තා ච, අරියභාවකරානි වා සච්චානි තෙසං අභිසම්බුද්ධත්තා අරියභාවසිද්ධිතොති අරියසච්චානි. ‘‘දුක්ඛං අරියසච්ච’’න්තිආදීසු පන දු-ඉති අයං සද්දො කුච්ඡිතෙ දිස්සති. කුච්ඡිතං හි පුත්තං ‘‘දුපුත්තො’’ති වදන්ති. ඛං-සද්දො පන තුච්ඡෙ. තුච්ඡං හි ආකාසං ‘‘ඛ’’න්ති වුච්චති. ඉදඤ්ච පඨමසච්චං කුච්ඡිතං අනෙකොපද්දවාධිට්ඨානතො, තුච්ඡං බාලජනපරිකප්පිතධුවසුභසුඛත්තභාවවිරහිතතො, තස්මා කුච්ඡිතත්තා, තුච්ඡත්තා ච ‘‘දුක්ඛ’’න්ති වුච්චති. සං-ඉති ච අයං සද්දො ‘‘සමාගමො, සමෙත’’න්තිආදීසු සංයොගං දීපෙති. උ-ඉති අයං සද්දො ‘‘උප්පන්නං උදිත’’න්තිආදීසු උප්පත්තිං. අය-සද්දො පන කාරණං දීපෙති. ඉදඤ්ච දුතියසච්චං අවසෙසපච්චයසමායොගෙ සති දුක්ඛස්සුප්පත්තිකාරණන්ති ‘‘දුක්ඛසමුදයො’’ති වුච්චති.

තතියසච්චං පන යස්මා නි-සද්දො අභාවං, රොධ-සද්දො චාරකං දීපෙති, තස්මා අභාවො එත්ථ, එතස්මිං වා අධිගතෙ සංසාරචාරකසඞ්ඛාතස්ස දුක්ඛනිරොධස්ස සබ්බගතිසුඤ්ඤත්තා, තප්පටිපක්ඛත්තා චාති ‘‘දුක්ඛනිරොධ’’න්ති වුච්චති, දුක්ඛස්ස වා අනුප්පාදනිරොධපච්චයත්තා. චතුත්ථං පන යස්මා එතං දුක්ඛනිරොධං ගච්ඡති, සත්තං වා තං ගමයති ආරම්මණවසෙන තදභිමුඛත්තා, පටිපදා ච හොති දුක්ඛනිරොධප්පත්තියා, තස්මා ‘‘දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’’ති වුච්චති.

අපිච දුක්ඛාදීනං චත්තාරො චත්තාරො අත්ථා විභත්තා තථා අවිතථා අනඤ්ඤථා, යෙ දුක්ඛාදීනි අභිසමෙන්තෙහි අභිසමෙතබ්බා. යථාහ –

‘‘දුක්ඛස්ස පීළනට්ඨො සඞ්ඛතට්ඨො සන්තාපට්ඨො විපරිණාමට්ඨො, ඉමෙ චත්තාරො දුක්ඛස්ස දුක්ඛට්ඨා තථා අවිතථා අනඤ්ඤථා. සමුදයස්ස ආයූහනට්ඨො නිදානට්ඨො සංයොගට්ඨො පලිබොධට්ඨො …පෙ… නිරොධස්ස නිස්සරණට්ඨො විවෙකට්ඨො අසඞ්ඛතට්ඨො අමතට්ඨො…පෙ… මග්ගස්ස නිය්‍යානට්ඨො හෙත්වට්ඨො දස්සනට්ඨො ආධිපතෙය්‍යට්ඨො…පෙ… අනඤ්ඤථා’’ති (පටි. ම. 2.8).

එවං විභත්තානං චතුන්නං චතුන්නං අත්ථානං වසෙන දුක්ඛාදීනි වෙදිතබ්බානි. අයං තාවෙත්ථ පදත්ථො.

ධම්මභෙදතො පන තණ්හාවජ්ජිතා සබ්බලොකියධම්මා, සංකිලෙසිකවජ්ජිතා වා දුක්ඛසච්චං නාම, තණ්හා පන සබ්බා අකුසලා වා ලොකියකුසලා වා ධම්මා සමුදයසච්චං නාම, නිබ්බානං නිරොධසච්චං නාම, ලොකුත්තරකුසලචිත්තසම්පයුත්තානි අට්ඨමග්ගඞ්ගානි දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා අරියසච්චං නාම. ඉමෙහි පන මග්ගඞ්ගෙහි සම්පයුත්තා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා චෙව සාමඤ්ඤඵලානි චෙත්ථ අසඞ්ගහිතානීති වෙදිතබ්බානි. තානි හි ‘‘යදනිච්චං තං දුක්ඛ’’න්ති (සං. නි. 3.15) වචනතො සඞ්ඛාරදුක්ඛසඞ්ගහිතානිපි. යාය පරිඤ්ඤාය භගවති බ්‍රහ්මචරියං වුස්සති තථත්තෙන න හොන්ති, දුක්ඛං අරියසච්චන්ති න වුච්චන්ති, තානි ඨපෙත්වා සබ්බෙ ලොකියලොකුත්තරධම්මා සඞ්ගහිතාති දට්ඨබ්බා. අයං ධම්මභෙදො.

විභඞ්ගනයතො පනෙත්ථ සුත්තන්තභාජනීයෙ දුක්ඛසච්චං තාව –

‘‘තත්ථ කතමං දුක්ඛං අරියසච්චං? ජාතිපි දුක්ඛා, ජරාපි දුක්ඛා, මරණම්පි දුක්ඛං, සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසාපි දුක්ඛා, අප්පියෙහි සම්පයොගො දුක්ඛො, පියෙහි විප්පයොගො දුක්ඛො, යම්පිච්ඡං න ලභති, තම්පි දුක්ඛං, සංඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛා’’ති (විභ. 190) –

උද්දිසිත්වා විභත්තං. තත්ථ දුක්ඛං තිවිධං හොති දුක්ඛදුක්ඛං විපරිණාමදුක්ඛං සඞ්ඛාරදුක්ඛන්ති. තත්ථ දුක්ඛදුක්ඛං දුවිධං පරියායදුක්ඛං නිප්පරියායදුක්ඛන්ති. තත්ථ කායිකචෙතසිකදුක්ඛදොමනස්සවෙදනා නිප්පරියායදුක්ඛං නාම, තදවසෙසා පන දුක්ඛදුක්ඛස්ස වත්ථුභූතා පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා පරියායදුක්ඛං නාම. සුඛසොමනස්සවෙදනා විපරිණාමදුක්ඛං නාම. සබ්බෙ පන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා, සබ්බසඞ්ඛතා වා සඞ්ඛාරදුක්ඛං නාම. ඉමෙසං තිණ්ණං දුක්ඛානං වසෙන යථායොගං තීසු භවෙසු ජාතිආදීනං දුක්ඛදුක්ඛතා වෙදිතබ්බා. කාමභවස්මිං හි ජාති තාව සයං න දුක්ඛා, අපායගතිමනුස්සගතිආදීසු පන නිරයග්ගිසන්තාපාදිමූලකං, ගබ්භොක්කන්තිකාදිමූලකං, ජිඝච්ඡාපිපාසාදිමූලකඤ්ච දුක්ඛං තස්ස සබ්බස්ස කායිකචෙතසිකදුක්ඛස්ස වත්ථුභාවෙන පරියායතො දුක්ඛන්ති. තථා ජරාමරණාදයොපි. කෙවලං ජරා කායදුබ්බලතාමූලස්ස, පුත්තදාරාදිපරිභවමූලස්ස ච, මරණං පන මාරණන්තිකවෙදනාභූතස්ස, නිරයාදිගතිනිමිත්තදස්සනමූලස්ස ච දුක්ඛස්ස වත්ථුභාවතො, සොකාදයො සොකාදිමූලස්ස කායිකචෙතසිකදුක්ඛස්ස වත්ථුභාවත්තා චෙව සයං දුක්ඛත්තා ච දුක්ඛාති වෙදිතබ්බා. විපරිණාමදුක්ඛසඞ්ඛාරදුක්ඛතා චෙසං පසිද්ධායෙව. එවං කාමභවෙ ජාතිආදීනං තීහිපි දුක්ඛෙහි දුක්ඛතා වෙදිතබ්බා. රූපාරූපභවෙසු පන යස්මා සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා න සන්ති, තස්මා තත්ථ ජාතිආදීනං විපරිණාමදුක්ඛසඞ්ඛාරදුක්ඛවසෙන ච දුක්ඛතා වෙදිතබ්බා, න දුක්ඛදුක්ඛවසෙනාති අයං දුක්ඛසච්චෙ නයො.

සමුදයසච්චං පන ‘‘කාමතණ්හා භවතණ්හා විභවතණ්හා’’ති (විභ. 203) තත්තකමෙව උද්දිසිත්වා ‘‘සා ඛො පනෙසා තණ්හා කත්ථ උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජතී’’ති (විභ. 203) පුච්ඡිත්වා ඡන්නං ඡන්නං ඉන්ද්‍රියවිසයවිඤ්ඤාණඵස්සවෙදනාසඤ්ඤාචෙතනාතණ්හාවිතක්කවිචාරානං විසයභූතානං වසෙන තණ්හාය ‘‘එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජතී’’ති එවං උප්පත්තිං පකාසෙත්වා විත්ථාරතො විභත්තං.

නිරොධසච්චං පන ‘‘තස්සා එව තණ්හාය අසෙසවිරාගනිරොධො චාගො පටිනිස්සග්ගො මුත්ති අනාලයො’’ති (විභ. 204) වත්වා පුන ‘‘සා ඛො පනෙසා තණ්හා කත්ථ නිරුජ්ඣමානා නිරුජ්ඣතී’’ති (විභ. 204) පුච්ඡිත්වා සමුදයසච්චෙ වුත්තඉන්ද්‍රියාදීනං වසෙන පටිලොමතො තණ්හාය නිරොධං පකාසෙත්වා විත්ථාරතො විභත්තං. තත්ථ අසෙසවිරාගනිරොධොතිආදීනි පදානි නිබ්බානවෙවචනානි. නිබ්බානං හි ආගම්ම තණ්හා අසෙසා විරජ්ජති, නිරුජ්ඣති, චජීයති, පටිනිස්සජ්ජීයති, මුච්චති, න අල්ලීයති, තස්මා ‘‘අසෙසවිරාගනිරොධො චාගො පටිනිස්සග්ගො මුත්ති අනාලයො’’ති වුච්චති. එකමෙව හි නිබ්බානං, නාමානි පනස්ස සබ්බසඞ්ඛතානං නාමපටිපක්ඛවසෙන අනෙකානි හොන්ති.

නනු පාටෙක්කං නිබ්බානං නාම නත්ථි, කිලෙසක්ඛයමත්තමෙව නිබ්බානං, තෙනෙව ච තාසු තාසු සුත්තාභිධම්මදෙසනාසු ‘‘රාගක්ඛයො දොසක්ඛයො’’තිආදිනා (සං. නි. 4.314) වුත්තන්ති චෙ? න, අරහත්තනිබ්බානානං එකතාපජ්ජනතො. අරහත්තම්පි හි ‘‘යො ඛො, ආවුසො, රාගක්ඛයො දොසක්ඛයො මොහක්ඛයො, ඉදං වුච්චති අරහත්ත’’න්ති (සං. නි. 4.314) රාගාදීනං පරික්ඛයන්තෙ උප්පන්නත්තා උපචාරෙන අරහත්තං රාගක්ඛයාදිභාවෙන වුච්චති, තථා රාගාදීනං ඛයහෙතුත්තා නිබ්බානම්පි රාගක්ඛයාදිභාවෙන වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං. ඉතරථා නිබ්බානස්ස බහුත්තං ආපජ්ජති රාගාදීනං බහුන්නං ඛයස්සාපි බහුත්තා. සබ්බකිලෙසානම්පි ඛයස්ස එකත්තෙන පඨමමග්ගෙන දිට්ඨිආදීනං ඛයෙ සබ්බකිලෙසක්ඛයො ආපජ්ජති, ඔළාරිකත්තඤ්චස්ස සියා තිරච්ඡානානම්පි උප්පන්නරාගක්ඛයස්ස පාකටත්තෙන නිබ්බානප්පත්තිතො, ගොත්‍රභූක්ඛණෙපි ච රාගාදික්ඛයො හොති ගොත්‍රභුනො නිබ්බානවිසයත්තා, මග්ගස්ස පන නිබ්බානාරම්මණතාඅප්පසඞ්ගො. න හි අත්තනා ඛෙපියමානකිලෙසක්ඛයමාරබ්භ මග්ගො උප්පජ්ජති, අභාවො චස්ස ආපජ්ජති රාගාදික්ඛයභූතස්ස පන අභාවස්ස පක්ඛවසෙන තුච්ඡරූපත්තා, තස්සාපි භාවත්තාභාවාව විවෙකලක්ඛණං න සියා, සඞ්ඛතතා චස්ස සියා. න හි කදාචි උපලබ්භමානං අසඞ්ඛතං භවිතුමරහති සබ්බෙසම්පි අහෙතුකත්තාපත්තිතො, සඞ්ඛතත්තෙපි චස්ස න නිබ්බානත්තං උප්පත්තිජරාභඞ්ගසමඞ්ගිතාය දුක්ඛත්තා, තථා ච අභාවස්සාපි අභාවො, අනවට්ඨානඤ්ච ඛීණානම්පි රාගාදීනං පුන උප්පජ්ජනං යෙසං තෙසමෙව අභාවො අභාවස්ස විනට්ඨත්තා.

අපිච කාරණන්තරෙන වා භාවෙ උප්පන්නෙ රාගාදීනං න කාචි හානි හොති. න හි අඤ්ඤස්සුප්පත්තියං අඤ්ඤං විගච්ඡති. අභාවො භාවස්ස විරොධි, විරොධිසන්නිධානෙ ච ඉතරං විගච්ඡතීති චෙ? කිමිදං විගමනං නාම. යදි තම්පි භාවරූපං, සමානදොසතා චස්ස සියා අනවට්ඨානඤ්ච, න ච අත්ථසිද්ධි. යදි තුච්ඡරූපං, කිං පඨමමෙවස්ස තුච්ඡරූපතාය උපගතාය දූරම්පි ගන්ත්වා උපගන්තබ්බාති සිද්ධා, රාගාදික්ඛයභූතස්ස නිබ්බානස්ස තුච්ඡරූපතාය අභාවො, න ච අභාවො එව නිබ්බානං. අතීතානාගතදොසානමභාවෙ නිබ්බානප්පත්තියා අභාවතො වත්තමානානඤ්ච අභාවො නාම. අභාවො නාම න කිලෙසවිගමමත්තො, අපි තු අනුප්පත්තිභාවෙන. අච්චන්තවිගමො නිබ්බානෙනාපි සම්පාදීයතීති චෙ? න, තස්ස කාරණභාවා. විපස්සනා කාරණමිති චෙ? න, අත්තාදිවිකප්පජනකසඞ්ඛතධම්මදස්සනෙන විනා අනත්තාදිවිකප්පභූතාය විපස්සනාය අනුප්පත්තිතො. යදි හි උප්පජ්ජෙය්‍ය, තාය සබ්බෙපි සත්තා විමුත්තා එව සියුං, නො ච කදාචි න පුච්ඡෙය්‍ය විරුද්ධධම්මදස්සනාභාවා. න හි දස්සනං විනා විකප්පො සම්භවති, න ච අත්තාති විකප්පජනකරූපාදිදස්සනමෙව තබ්බිරුද්ධවිකප්පජනකං හොති. බුද්ධානඤ්ච පරම්පරොපදෙසෙන රූපාදීසු විපස්සනාවිකප්පො උප්පජ්ජතීති චෙ? න, තෙසම්පි විරුද්ධදස්සනාභාවෙන විපස්සනාවිකප්පානුප්පත්තිතො. න හි යාදිසාය කාරණසාමග්ගියා යාදිසං කාරියං උප්පජ්ජති, තාදිසාය එව තබ්බිරුද්ධං උප්පජ්ජති අහෙතුකත්තප්පසඞ්ගතො. න ච විරුද්ධදස්සනාභාවෙන එකස්ස විපස්සනාවිකප්පජනකසාමත්ථියාභාවතො තාදිසානං පරම්පරායපි තබ්භාවො, තදුපදෙසො ච සම්භවති. තිලක්ඛණූපදෙසනානන්තරිකතාය පන බුද්ධානං නිබ්බානසච්ඡිකිරියා සිද්ධි, තෙනෙවස්ස කිලෙසානමච්චන්තප්පහානස්ස, විපස්සනොපදෙසසාමත්ථියස්ස ච සිද්ධීති නිබ්බානමෙව තදුභයකාරණං, නාඤ්ඤන්ති ගහෙතබ්බං.

කස්මා පන නිබ්බානදස්සනෙන රාගාදීනං අච්චන්තප්පහානං, තිලක්ඛණඤ්ච හොති. න හි අඤ්ඤස්ස දස්සනෙන ඉතරරාගප්පහානං, තිලක්ඛණඤාණඤ්ච යුත්තන්ති? න, අසඞ්ඛතදස්සනෙන සඞ්ඛතස්ස වා දොසස්ස වා පාකටත්තා. දිට්ඨඅච්චන්තසුඛානං හි වට්ටසුඛෙ, තන්නිස්සයාරම්මණාදීසු ච සුඛාභිමානො, වට්ටාභිරති ච පහීයති දිට්ඨපරතීරස්ස නාවිකස්ස නාවායෙකදෙසෙ සුඛාභිමානාභිරතියො විය. අපිච සඞ්ඛතධම්මෙසු අල්ලිනා රාගාදයො අසඞ්ඛතධම්මෙ සණ්ඨාතුං න සක්කොන්ති අග්ගික්ඛන්ධෙ විය මක්ඛිකා, ථලෙ විය ච ජලචරා, නිබ්බානදස්සනෙන පහීනදොසස්ස චිත්තස්ස යාථාවතො තෙසු සඞ්ඛතෙසු තිලක්ඛණදස්සනං සම්භවති භෙසජ්ජාලෙපෙන විහතකාචතිමිරාදිදොසස්ස චක්ඛුනො ඝටාදිරූපදස්සනං විය, දිට්ඨදොසෙසු චස්ස සඞ්ඛාරෙසු න පුන රාගාදීනමුප්පත්ති ඤාතා සුචිභාවෙ විය වච්චකූපෙති වෙදිතබ්බං.

කස්මා පන කෙසඤ්චි සත්තානං එව නිබ්බානසච්ඡිකිරියාසම්භවො, න සබ්බෙසන්ති? අනාදිබුද්ධපරම්පරොපදෙසසාපෙක්ඛත්තා, තෙසඤ්ච උපදෙසකානං සබ්බත්ථ සබ්බදා අභාවතො, සොතූනඤ්ච ඛණසම්පත්තියා අච්චන්තදුල්ලභත්තා, චක්කවාළානඤ්ච අනන්තත්තා, තස්මා කෙචි එව බුද්ධුප්පාදකාලෙ තිලක්ඛණොපදෙසලාභෙන නිබ්බානං සච්ඡිකරොන්ති, න සබ්බෙති ගහෙතබ්බං.

කථං පනෙත්ථ රාගාදීනං අච්චන්තවිගමො නිබ්බානෙන සාධීයතීති? න තාව සො, අතීතානාගතානං තෙසමිදානි අභාවා, පුබ්බෙ ච තස්ස විජ්ජමානත්තා, වත්තමානානං සරසනිරොධතො. කථඤ්චස්ස තුච්ඡරූපස්ස නිබ්බානස්ස හෙතුත්තෙ යථාවුත්තදොසානමවසරොති චෙ? න, තස්ස භාවරූපත්තා. පුබ්බභාගපටිපත්තියා හි නිබ්බානමාරබ්භ අනුසයාජනනභාවෙන උප්පන්නමග්ගා එව කිලෙසානමනුප්පාදනිරොධො තදුප්පත්තියා ආයතිං උප්පජ්ජනාරහානං අනුප්පත්තිතො අග්ගිසන්නිධානෙ අඞ්කුරාජනකභාවෙන උප්පන්නසාලික්ඛන්ධස්ස බීජතාභාවරූපතා විය. න හි අභාවො නාම කොචි පරමත්ථතො අත්ථි, යො කාරණෙන ජනීයති තබ්බිරුද්ධක්ඛණුප්පාදනභාවොවුප්පාදනං අනෙකක්ඛණුප්පාදනෙන ඛන්ධකාරාභාවුප්පාදනං විය, තස්මා කිලෙසානං අනුප්පත්තිනිරොධසඞ්ඛාතස්ස අරියමග්ගස්ස උපනිස්සයත්තා උපනිස්සයොපචාරෙන නිබ්බානං ‘‘අසෙසවිරාගනිරොධො’’තිආදිනා වුත්තං. සරූපෙනෙව කස්මා න වුත්තන්ති චෙ? අභිසුඛුමත්තා, අනුපලද්ධපුබ්බත්තා ච, සුඛුමතා චස්ස භගවතො අප්පොස්සුක්කතාවචනතො, අරියෙන චක්ඛුනා පස්සිතබ්බතො ච වෙදිතබ්බා.

එත්ථ පන පරවාදී ආහ – ‘‘නත්ථෙව නිබ්බානං අනුපලබ්භනීයතො’’ති. න අනුපලබ්භනීයං තස්ස සිද්ධත්තා. උපලබ්භති හි තං තදනුරූපපටිපත්තියා අරියෙහි. අපිච නිබ්බානං නත්ථීති න වත්තබ්බං සබ්බසත්තානං විරුද්ධධම්මානං භාවෙන අපවග්ගාභාවප්පසඞ්ගතො. න ච තං යුත්තං උණ්හාදිපටිපක්ඛස්ස සීතාදිනො විය භවපටිපක්ඛස්ස නිබ්බානස්සපි අවස්සංභාවා. වුත්තඤ්ච –

‘‘යථාපි උණ්හෙ විජ්ජන්තෙ, අපරං විජ්ජති සීතලං;

එවං තිවිධග්ගි විජ්ජන්තෙ, නිබ්බානං ඉච්ඡිතබ්බක’’න්ති. (බු. වං. 2.11) –

ආදි. අච්චන්තනිරොධහෙතුනො විපස්සනොපදෙසස්ස දස්සනතො ච අත්ථෙව නිබ්බානං තං විනා තස්සාසම්භවතොති වුත්තොවායමත්ථො. තදෙතං පුරිමාය කොටියා අභාවතො අප්පභවං, තතොව අජරාමරණං, නිච්චඤ්ච හොතීති අණුආදීනම්පි නිච්චභාවපත්ති නිබ්බානස්සෙව නිච්චත්තාති චෙ? න, භින්නාධිකරණත්තෙන හෙතුලක්ඛණස්සානුපපත්තිතො. අණුආදීනම්පි අසඞ්ඛතතා ඉති චෙ? න, අසඞ්ඛතතාසිද්ධිතො අසඞ්ඛතානඤ්චානෙකත්තානුපපත්තිතො. යදි හි අසඞ්ඛතං නාම භවෙය්‍ය, එකෙනෙව භවිතබ්බං දෙසකාලසභාවභෙදස්ස කාරණභෙදකත්තා, භින්නසභාවානම්පි අහෙතුකත්තෙ අතිප්පසඞ්ගතො.

සඞ්ඛතෙහි සභාවභින්නස්ස නිබ්බානස්ස කථං අහෙතුකතාති චෙ? අසඞ්ඛතසභාවෙන සඞ්ඛතසභාවෙහි භින්නස්ස කාරණානපෙක්ඛත්තා. අසඞ්ඛතත්තෙ හි සමානෙ භවසභාවභෙදො කාරණභෙදං සූචයති, තස්මා එකමෙව නිච්චං භවිතුමරහති, තඤ්ච යථාවුත්තයුත්තිතො, සබ්බඤ්ඤුවචනතො ච පරමත්ථතො විජ්ජමානං නිබ්බානමෙව. වුත්තං හෙතං භගවතා ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, අජාතං අභූතං අකතං අසඞ්ඛත’’න්ති (ඉතිවු. 43). අයං දුක්ඛනිරොධසච්චෙ නයො.

ඉතරං පන ‘‘සම්මාදිට්ඨි…පෙ… සම්මාසමාධී’’ති උද්දිසිත්වා විත්ථාරතො විභත්තං. විනිච්ඡයො පනෙත්ථ මග්ගඞ්ගවිභඞ්ගෙ ආවි භවිස්සතීති අයං සුත්තන්තභාජනීයනයො.

අභිධම්මභාජනීයෙ පන –

‘‘චත්තාරි සච්චානි දුක්ඛං දුක්ඛසමුදයො දුක්ඛනිරොධො දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා. තත්ථ තණ්හා දුක්ඛසමුදයො. අවසෙසා සාසවධම්මා…පෙ… දුක්ඛං. තණ්හාය පහානං දුක්ඛනිරොධො. අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’’ති (විභ. 206) –

වත්වා අට්ඨ මග්ගඞ්ගානි විත්ථාරතො නිද්දිසිත්වා ‘‘අවසෙසා ධම්මා දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදාය සම්පයුත්තා’’ති (විභ. 206 ආදයො) එවං පඨමවාරෙ චත්තාරි සච්චානි විභත්තානි. තානි පුන අපරෙහිපි ‘‘තණ්හා, අවසෙසා ච කිලෙසා සමුදයො, තථා තණ්හා, අවසෙසා ච කිලෙසා, අවසෙසා ච අකුසලා සමුදයො, තථා තණ්හා, අවසෙසා ච කිලෙසා, අවසෙසා ච අකුසලා, තීණි ච කුසලමූලානි, සාසවානි සමුදයො, තථා තණ්හා, අවසෙසා ච කිලෙසා, අවසෙසා ච අකුසලා, තීණි ච කුසලමූලානි, සාසවානි, අවසෙසා ච සාසවකුසලධම්මා සමුදයො. අවසෙසා සාසවධම්මා දුක්ඛං, තස්ස තස්ස සමුදයස්ස පහානං නිරොධො, අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො පටිපදා’’ති ඉමෙහි වාරෙහි විභත්තානි. තත්ථ ‘‘අරියසච්චානී’’ති අවත්වා නිප්පදෙසතො පච්චයසඞ්ඛාතං සමුදයං දස්සෙතුං ‘‘සච්චානී’’ති වුත්තං. අරියසච්චෙසු හි තණ්හාව සමුදයො, න ඉතරෙ. න ච කෙවලං තණ්හාව දුක්ඛං සමුදානෙති, අවසෙසා කුසලාකුසලාපි පච්චයං සමුදානෙන්තියෙවාති තෙපි සමුදයතො දස්සෙතුං ‘‘සච්චානි’’ත්වෙව වුත්තං. තතො පරං යස්මා අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොව පටිපදාති. සම්පයුත්තා පන ඵස්සාදයො සබ්බෙපි ධම්මා පටිපදා එව, තස්මා තං නයං දස්සෙතුං සබ්බසඞ්ගාහිකවාරෙපි සබ්බානි විභත්තානි. එත්ථ හි අරියධනානෙව සඞ්ගහිතානි. සෙසං සදිසමෙවාති අයං අභිධම්මභාජනීයනයො.

පඤ්හාපුච්ඡකනයෙ පන චතුන්නං අරියසච්චානං කති කුසලා…පෙ… කති අරණා? සමුදයසච්චං අකුසලං, නිරොධසච්චං අබ්‍යාකතං, දුක්ඛසච්චං තිධාපි. සමුදයො සවිතක්කසවිචාරො, නිරොධො අවිතක්කඅවිචාරො, මග්ගො තිධාපි, දුක්ඛං තිධාපි, න වත්තබ්බං ච. තීණි සච්චානි අනිදස්සනඅප්පටිඝානි, දුක්ඛං තිධාපි. සමුදයො හෙතු, නිරොධො න හෙතු, සෙසා ද්විධාපි. ද්වෙ සච්චානි ලොකියානි, මග්ගනිරොධා ලොකුත්තරා. සමුදයසච්චං සරණං, ද්වෙ සච්චානි අරණානි, දුක්ඛං දුවිධාපි. අයං පඤ්හාපුච්ඡකනයො. ඉදානි පනෙත්ථ –

කමතොනූනාධිකතො, ලක්ඛණාදීහි සුඤ්ඤතො;

ඤාණකිච්චොපමා ඤෙය්‍යො, පාළිමුත්තවිනිච්ඡයො.

තත්ථ කමතො තාව ඉධාපි දෙසනාක්කමොව යුජ්ජති. එත්ථ ඔළාරිකත්තා, සබ්බසත්තසාධාරණත්තා ච සුවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති දුක්ඛසච්චං පඨමං වුත්තං, තතො තස්සෙව හෙතුදස්සනත්ථං සමුදයසච්චං, තතො ‘‘හෙතුනිරොධා භවනිරොධො’’ති ඤාපනත්ථං නිරොධසච්චං, තදධිගමුපායදස්සනත්ථං අන්තෙ මග්ගසච්චං. භවසුඛස්සාදගධිතානං සංවෙගජනනත්ථං පඨමං දුක්ඛමාහ, තතො ‘‘භවං නෙව අහෙතුකං ආගච්ඡති, න ඉස්සරනිම්මානාදිනා හොති, ඉතො පන හොතී’’ති ඤාපනත්ථං සමුදයසච්චං, තතො සහෙතුකෙන දුක්ඛෙන අභිභූතත්තා සංවිග්ගමානසානං තන්නිස්සරණදස්සනෙන අස්සාසජනනත්ථං නිරොධං, තතො නිරොධසම්පාපකං මග්ගන්ති අයමෙත්ථ කමො.

අනූනාධිකතො පන කස්මා චත්තාරි එව සච්චානීති චෙ? තතො අඤ්ඤස්ස අසම්භවතො, අඤ්ඤතරස්ස ච අනපනෙය්‍යතො. අපිච පවත්තිමාචික්ඛන්තො භගවා සහෙතුකං ආචික්ඛති, නිවත්තිඤ්ච සඋපායං. ඉති පවත්තිනිවත්තිතදුභයහෙතූනං එතපරමතො චත්තාරි එව වුත්තානීති අයමෙත්ථානූනාධිකතො.

ලක්ඛණාදීහි පනෙත්ථ ලක්ඛණතො බාධනලක්ඛණං දුක්ඛසච්චං, සන්තාපනරසං, පවත්තිපච්චුපට්ඨානං. පභවලක්ඛණං සමුදයසච්චං, අනුපච්ඡෙදකරණරසං, පලිබොධපච්චුපට්ඨානං. සන්තිලක්ඛණං නිරොධසච්චං, අච්චුතිරසං, අනිමිත්තපච්චුපට්ඨානං. නිය්‍යානලක්ඛණං මග්ගසච්චං, කිලෙසපහානකරණරසං, වුට්ඨානපච්චුපට්ඨානං. අපිච පවත්තිපවත්තකනිවත්තිනිවත්තකලක්ඛණානි පටිපාටියා, තථා සඞ්ඛතතණ්හාඅසඞ්ඛතදස්සනලක්ඛණානි චාති ඉමානෙත්ථ ලක්ඛණානි.

සුඤ්ඤතො පනෙතානි යථාක්කමං වෙදකකාරකනිබ්බුතගමකාභාවතො සුඤ්ඤානි. වුත්තඤ්ච –

‘‘දුක්ඛමෙව හි, න කොචි දුක්ඛිතො,

කාරකො න, කිරියාව විජ්ජති;

අත්ථි නිබ්බුති, න නිබ්බුතො පුමා,

මග්ගමත්ථි, ගමකො න විජ්ජතී’’ති. (විභ. අට්ඨ. 189);

අථ වා –

ධුවසුභසුඛත්තසුඤ්ඤං,

පුරිමද්වයමත්තසුඤ්ඤමමතපදං;

ධුවසුභසුඛඅත්තවිරහිතො,

මග්ගො ඉති සුඤ්ඤතො තෙසු. (විභ. අට්ඨ. 189);

නිරොධසුඤ්ඤානි වා තීණි. නිරොධො ච සෙසත්තයසුඤ්ඤො. ඵලසුඤ්ඤො වා හෙත්ථ හෙතු සමුදයමග්ගෙසු දුක්ඛනිරොධානං අභාවා පකතිවාදීනං පකති විය. හෙතුසුඤ්ඤඤ්ච ඵලං දුක්ඛසමුදයානං, නිරොධමග්ගානඤ්ච අසමවායා, න හෙතුසමවෙතං හෙතුඵලං. හෙතුඵලසමවායවාදීනං ද්විඅණුකාදීනි වියාති අයමෙත්ථ සුඤ්ඤතා.

ඤාණකිච්චතොති එත්ථ දුවිධං සච්චඤාණං අනුබොධඤාණං, පටිවෙධඤාණඤ්ච. තත්ථ අනුබොධඤාණං ලොකියං, තං අනුස්සවාදිවසෙන නිරොධෙ, මග්ගෙ ච පවත්තති. පටිවෙධඤාණං ලොකුත්තරං, තං සච්චාවබොධපටිපක්ඛකිලෙසෙ ඛෙපෙන්තං නිරොධමාරම්මණං කත්වා කිච්චතො චත්තාරිපි සච්චානි පටිවිජ්ඣති. යං පනෙතං ලොකියං, තත්ථ දුක්ඛඤාණං පරියුට්ඨානාභිභවනවසෙන පවත්තමානං සක්කායදිට්ඨිං නිවත්තෙති, සමුදයඤාණං උච්ඡෙදදිට්ඨිං, නිරොධඤාණං සස්සතදිට්ඨිං, මග්ගඤාණං අකිරියදිට්ඨිං. දුක්ඛඤාණං වා තෙසු ධුවසුභසුඛත්තභාවරහිතෙසු ඛන්ධෙසු ධුවසුභසුඛත්තභාවසඤ්ඤාසඞ්ඛාතං ඵලෙ විප්පටිපත්තිං, සමුදයඤාණං ‘‘ඉස්සරපධානකාලසභාවාදීහි ලොකො පවත්තතී’’ති අකාරණෙ කාරණාභිමානප්පවත්තං හෙතුම්හි විප්පටිපත්තිං, නිරොධඤාණං අරූපලොකාදීසු අපවග්ගග්ගාහභූතං නිරොධෙ විප්පටිපත්තිං, මග්ගඤාණං කාමසුඛල්ලිකඅත්තකිලමථානුයොගප්පභෙදෙ අවිසුද්ධිමග්ගෙ විසුද්ධිමග්ගග්ගාහවසෙන පවත්තං උපායෙ විප්පටිපත්තිං නිවත්තෙති. ඉදමෙත්ථ ඤාණකිච්චං.

උපමාතො පනෙත්ථ භාරො විය හි දුක්ඛසච්චං දට්ඨබ්බං, භාරාදානමිව සමුදයසච්චං, භාරනික්ඛෙපනමිව නිරොධසච්චං, භාරනික්ඛෙපනුපායො විය මග්ගසච්චං. අපිච රොගතන්නිදානතදුපසමභෙසජ්ජෙහි, ඔරිමතීරමහොඝපාරිමතීරතංසම්පාපකොපායෙහි චාති එවමාදීහි යථාක්කමං යොජෙත්වාපි එතානි උපමාතො වෙදිතබ්බානි. අයමෙත්ථ උපමා. එවං ඤෙය්‍යො පාළිමුත්තවිනිච්ඡයො.

සච්චවිභඞ්ගමාතිකත්ථවණ්ණනා නිට්ඨිතා.