๖. จตุพฺยูหหารวิภงฺควิภาวนา

๒๕. เยน เยน สํวณฺณนาวิเสสภูเตน ลกฺขณหารวิภงฺเคน สุตฺตตฺเถหิ สมานตฺถา วิภตฺตา, โส สํวณฺณนาวิเสสภูโต ลกฺขณหารวิภงฺโค ปริปุณฺโณ, ‘‘กตโม จตุพฺยูหหารวิภงฺโค’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ตตฺถ กตโม จตุพฺยูโห หาโร’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตตฺถาติ เตสุ นิทฺทิฏฺเฐสุ โสฬสสุ เทสนาหาราทีสุ. กตโมติ กตโม สํวณฺณนาวิเสโส จตุพฺยูโห หาโร จตุพฺยูหหารวิภงฺโค นามาติ วิญฺเญยฺโย. เตน วุตฺตํ – ‘‘ตตฺถ กตโม จตุพฺยูโห หาโรติ จตุพฺยูหหารวิภงฺโค’’ติ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๒๕). ‘‘อิมินา จตุพฺยูหหาเรน กตมสฺส เนรุตฺตาทโย คเวสิตพฺพา’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘พฺยญฺชเนนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ พฺยญฺชเนนาติ จตุพฺยูหหารสฺส สุตฺตสฺส วิเสสโต พฺยญฺชนวิจยภาวโต ‘‘พฺยญฺชนา’’ติ โวหาริเตน อิมินา จตุพฺยูหหาเรน สุตฺตสฺส เนรุตฺตญฺจ, สุตฺตสฺส อธิปฺปาโย จ, สุตฺตสฺส นิทานญฺจ, สุตฺตสฺส ปุพฺพาปรสนฺธิ จ สํวณฺเณนฺเตหิ คเวสิตพฺโพติ อตฺโถ.

‘‘จตุพฺยูหหาเรน คเวสิตพฺเพสุ เนรุตฺตาทีสุ กตมํ สุตฺตสฺส คเวสิตพฺพํ เนรุตฺต’’นฺติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ตตฺถ กตมํ เนรุตฺต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ – ตตฺถ เตสุ อิมินา จตุพฺยูหหาเรน คเวสิตพฺเพสุ เนรุตฺตาทีสุ กตมํ สุตฺตสฺส เนรุตฺตํ นิพฺพจนํ นามาติ เจ ปุจฺเฉยฺย? สุตฺตสฺส ยา นิรุตฺติ นิทฺธาเรตฺวา วุตฺตา สภาวปญฺญตฺติ คเวสิตพฺพา, อิทํ สภาวนิรุตฺติภูตํ นิพฺพจนํ เนรุตฺตํ นามาติ. ‘‘ยา นิรุตฺติ เนรุตฺตํ นามาติ วุตฺตา, กา ปน สา นิรุตฺตี’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ปทสํหิตา’’ติ วุตฺตํ. ปเทสุ สํหิตา ยุตฺตา ปทสํหิตา. ยถา ยถา สุตฺตตฺโถ วตฺตพฺโพ, ตถา ตถา ยา สภาวนิรุตฺติ ปวตฺตา, สา ปวตฺตา สภาวนิรุตฺติเยว นิรุตฺติ นามาติ โยชนา. ‘‘กา ปน สา สภาวนิรุตฺตี’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา จ ‘‘ยํ ธมฺมานํ นามโส ญาณ’’นฺติ วุตฺตํ. ยํ ยาย การณภูตาย นามปญฺญตฺติยา ธมฺมานํ เนยฺยานํ นามโส ปถวีนามาทินา วา ผสฺสนามาทินา วา ขนฺธนามาทินา วา วิวิเธน นาเมน อตฺถธมฺมาทีสุ กุสลสฺส ปุคฺคลสฺส ญาณํ ปวตฺตติ, สา การณภูตา นามปญฺญตฺติ สภาวนิรุตฺติ นามาติ อตฺโถ. ยนฺติ จ ลิงฺควิปลฺลาโส, ยายาติ อตฺโถ. ‘‘ลิงฺคปกติธมฺมานํ นามโส ปวตฺตมานํ ญาณํ วิวริตฺวา กเถหี’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘ยทา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘ยทา หิ ภิกฺขูติอาทินา ‘ธมฺมานํ นามโส ญาณ’นฺติ ปทสฺส อตฺถํ วิวรตี’’ติ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๒๕) วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ อฏฺฐกถายํ วิภชิตฺวา วุตฺโตวาติ น วิจาริโต.

๒๖. เนรุตฺตํ อาจริเยน วิภตฺตํ, อเมฺหหิ จ ญาตํ ‘‘กตโม สุตฺเต คเวสิตพฺโพ ภควโต อธิปฺปาโย’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ตตฺถ กตโม อธิปฺปาโย’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ ปากโฏ. อปิจ ‘‘ธมฺโม หเว รกฺขตี’’ติอาทีสุ เยน ปุคฺคเลน อตฺตนา รกฺขิเตน ธมฺเมน รกฺขิตพฺพภาโว อิจฺฉิโต, โส ธมฺมํ รกฺขิสฺสตีติ ภควโต อธิปฺปาโย. โย ปุคฺคโล ทุคฺคติโต มุจฺจิตุกาโม, โส ธมฺมํ รกฺขิสฺสตีติ ภควโต อธิปฺปาโย.

โจโร ยถา สนฺธิมุเข คหิโตติอาทีสุ โย โจโร ฆาตนโต มุจฺจิตุกาโม, โส โจรกมฺมํ น กริสฺสตีติ ภควโต อธิปฺปาโย. โย ปุคฺคโล อปายาทิทุกฺขโต มุจฺจิตุกาโม, โส ปาปกมฺมํ น กริสฺสตีติ ภควโต อธิปฺปาโย.

สุขกามานีติอาทีสุ เย ปุคฺคลา สุขํ อิจฺฉนฺติ, เต ปรหึสนโต วิวชฺชิสฺสนฺตีติ ภควโต อธิปฺปาโย.

มิทฺธี ยทา โหติ มหคฺฆโส จาติอาทีสุ เย ปุคฺคลา ปุนปฺปุนํ ปวตฺตมานชาติชรามรณโต มุจฺจิตุกามา, เต โภชเน มตฺตญฺญุโน ภวิสฺสนฺติ, สนฺตุฏฺฐา ภวิสฺสนฺติ, สุทฺธาชีวา ภวิสฺสนฺติ, ปาติโมกฺขสํวรสีลสมฺปนฺนา ภวิสฺสนฺติ, อตนฺทิโน ภวิสฺสนฺติ, วิปสฺสกา ภวิสฺสนฺติ, สคารวา สปฺปติสฺสา ภวิสฺสนฺตีติ ภควโต อธิปฺปาโย.

อปฺปมาโท อมตปทนฺติอาทีสุ เย ปุคฺคลา มจฺจุโน ภายนฺติ, นิพฺพานมิจฺฉนฺติ, เต ปุคฺคลา ทานสีลภาวนากมฺเมสุ อปฺปมตฺตา ภวิสฺสนฺตีติ ภควโต อธิปฺปาโย.

๒๗. สุตฺเต คเวสิตพฺโพ อธิปฺปาโย อาจริเยน วิภตฺโต, อเมฺหหิ จ วิญฺญาโต, ‘‘กตมํ สุตฺตสฺส คเวสิตพฺพํ นิทาน’’นฺติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ตตฺถ กตมํ นิทาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ นิทานนฺติ ผลํ นีหริตฺวา เทตีติ นิทานํ. กึ ตํ? การณํ. ธนิโยติ ธนวฑฺฒนการเณ นิยุตฺโตติ ธนิโย. โคปาลโกติ คาโว อิสฺสรภาเวน ปาเลติ รกฺขตีติ โคปาลโก. อุปธีหีติ ปุตฺตโคณาทีหิ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๓๓). นรสฺสาติ ปุตฺติมนฺตสฺส วา โคปาลกสฺส วา นรสฺสาติ จ ปทฏฺฐานวเสน วา เยภุยฺยวเสน วา คาถายํ อาคตวเสน วา วุตฺตํ, นาริยาปิ อุปธีหิ นนฺทนา อตฺเถวาติ ทฏฺฐพฺพา.

อิมินา วตฺถุนาติ อุปธิสงฺขาเตน อิมินาว ปุตฺตควาทินา วตฺถุนา. วสติ ปวตฺตติ นนฺทนา เอตฺถ ปุตฺตโคณาทิเกติ วตฺถุ. นนฺทนํ นีหริตฺวา เทติ ปุตฺตโคณาทิกนฺติ นิทานนฺติ อตฺถํ คเหตฺวา ธนิโย ‘‘อุปธีหิ นรสฺส นนฺทนา’’ติ อาห. ภควา ปน ‘‘วสติ ปวตฺตติ โสจนา เอตฺถ ปุตฺตโคณาทิเกหิ วตฺถุ, โสจนํ นีหริตฺวา เทติ ปุตฺตโคณาทิกนฺติ นิทาน’’นฺติ อตฺถํ คเหตฺวา ‘‘อุปธีหิ นรสฺส โสจนา’’ติ อาห. ปริคฺคหียเตติ ปริคฺคหํ. กึ ตํ? ปุตฺตโคณาทิกํ, ตํ ปริคฺคหํ ‘‘อุปธี’’ติ อาห, น กิเลสูปธิกายขนฺธูปธินฺติ.

อุปธีสูติ ขนฺธสงฺขาเตสุ กาเยสุ. กายํ ‘‘อุปธี’’ติ อาห, น ปุตฺตควาทิกํ, น ปริคฺคหํ.

พาหิเรสุ วตฺถูสูติ มณิกุณฺฑลปุตฺตทาราทีสุ วตฺถูสุ.

กามสุขนฺติ กามนีเยสุ อสฺสาทสุขวเสน ปวตฺตา ตณฺหา. พาหิรวตฺถุกาย ตณฺหายาติ กามนีเยสุ พาหิรวตฺถูสุ อสฺสาทสุขวเสน ปวตฺตาย ตณฺหาย.

อชฺฌตฺติกวตฺถุกายาติ รูปกายสงฺขาเต อชฺฌตฺติกวตฺถุมฺหิ อภินนฺทนวเสน ปวตฺตาย.

ปุน อชฺฌตฺติกวตฺถุกายาติ ปญฺจกฺขนฺธสงฺขาเต อชฺฌตฺติกวตฺถุมฺหิ สิเนหวเสน ปวตฺตาย.

คเวสิตพฺพํ นิทานํ วิภตฺตํ, อเมฺหหิ จ ญาตํ, ‘‘กตโม คเวสิตพฺโพ ปุพฺพาปรสนฺธี’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ตตฺถ กตโม ปุพฺพาปรสนฺธี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตตฺถาติ เตสุ เนรุตฺตาธิปฺปายนิทานปุพฺพาปรสนฺธีสุ. ยถาติ เยน อนฺธการาทินา สภาเวน ‘‘กามนฺธา…เป… มาตร’’นฺติ ยํ กามตณฺหํ ภควา อาห, อยํ กามตณฺหา ตถา เตน อนฺธการาทินา สภาเวน ‘‘กามนฺธา…เป… มาตร’’นฺติ คาถา วุตฺตาติ โยชนา.

คาถาตฺโถ ปน – กาเมตีติ กาโม, กามตณฺหา, กาเมน อตฺถสฺส อชานนตาย ธมฺมสฺส, อปสฺสนตาย จ อนฺธาติ กามนฺธา. กามตณฺหาสงฺขาเตน ชาเลน อตฺถธมฺมานํ อชานนาปสฺสเนน สญฺฉนฺนา ปลิคุณฺฐิตาติ ชาลสญฺฉนฺนา. ตณฺหาสงฺขาเตน ฉทเนน เตสํเยว อตฺถธมฺมานํ อชานนาปสฺสเนน ฉาทิตา ปิหิตาติ ตณฺหาฉทนฉาทิตา. อตฺถธมฺเมสุ ปมตฺตสงฺขาเตน ปมาเทน พนฺธเนน พทฺธา พนฺธิตพฺพา ปุคฺคลา ชรามรณํ อเนฺวนฺติ, กุมินามุเข ปวตฺตา มจฺฉา มรณํ อเนฺวนฺติ อิว จ, ขีรปโก วจฺโฉ มาตรํ อเนฺวติ อิว จ, ตถา ชรามรณํ อเนฺวนฺตีติ คเหตพฺโพ.

‘‘กามนฺธา…เป… มาตร’นฺติ ยาย เทสนาย, คาถาย วา กามตณฺหา วุตฺตา, สา เทสนา, คาถา วา กตเมน เทสนาภูเตน อปเรน ยุชฺชตี’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ตถา ปุจฺฉิตฺวา อิมาย เทสนาย, คาถาย วา ยุชฺชตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘สา กตเมนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สาติ ‘‘กามนฺธา…เป… อเนฺวนฺตี’’ติ เทสนา, คาถา วา. ปุพฺพาปเรนาติ ตโต เทสนาโต ปุพฺเพน เทสนาวจเนน, คาถาวจเนน วา อปเรน เทสนาวจเนน, คาถาวจเนน วา. ยุชฺชติ ยุชฺชนํ เอติ สเมตีติ ปุจฺฉติ.

ยถาติ เยน อนฺธกรณาทินา. ‘‘รตฺโต…เป… นร’’นฺติ ยํ คาถาวจนํ ภควา อาห, เตน คาถาวจเนน ตถา อนฺธกรณาทินา ยุชฺชตีติ โยชนา. คาถาตฺโถ ปน – รตฺโต รญฺชนฺโต ปุคฺคโล อตฺถํ อตฺตหิตปโยชนํ ปรหิตปโยชนํ น ชานาติ. รตฺโต รญฺชนฺโต ธมฺมํ ยถาวุตฺตสฺส อตฺถสฺส เหตุํ ปญฺญาจกฺขุนา น ปสฺสติ. ราโค ยํ นรํ ยทา สหเต, ตทา ตสฺส นรสฺส อนฺธํ อนฺธการํ ตมํ อญฺญาณํ โหตีติ คเหตพฺโพ.

อิตีติ เอวํ. อนฺธตาย อนฺธกรณตาย สญฺฉนฺนตาย สญฺฉนฺนกรณตาย. สาเยว ตณฺหาติ ‘‘กามนฺธา…เป… มาตร’’นฺติ คาถาวจเนน ยา กามตณฺหา วุตฺตา, สาเยว กามตณฺหา. อภิลปิตาติ ‘‘รตฺโต…เป… นร’’นฺติ อปเรน คาถาวจเนน ภควตา โวหาริตา โวหรเณน ญาปิตา, อภิลปิตสฺส อตฺถสฺส สมานตา ปุพฺพเทสนา อปรเทสนาย ยุชฺชตีติ วุตฺตํ โหติ.

‘‘ทฺวีสุ คาถาสุ กตเมหิ ปเทหิ สาเยว ตณฺหา อภิลปิตา’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา อิเมหิ อภิลปิตาติ นิยเมตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ยญฺจาหา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปฐมคาถายํ ‘‘กามนฺธา…เป… ฉาทิตา’’ติ ยญฺจ ปทํ อาห, ทุติยคาถายญฺจ ‘‘รตฺโต…เป… น ปสฺสตี’’ติ ยญฺจ ปทํ อาห. ปริยุฏฺฐาเนหิ ปริยุฏฺฐานทีปเกหิ อิเมหิ ‘‘กามนฺธา…เป… ปสฺสตี’’ติ ปเทหิ สาเยว ปฐมคาถาย วุตฺตา กามตณฺหา จ ภควตา อภิลปิตา.

‘‘ยํ อนฺธการํ วุตฺตํ, กตมํ ตํ? ยา ตณฺหา โปโนภวิกา วุตฺตา, กตมา สา’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ยํ อนฺธการ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อนฺธการํ ยํ อญฺญาณํ วุตฺตํ, อยํ ทุกฺขสมุทโย ภเว. ยา จ ตณฺหา โปโนภวิกา วุตฺตา, อยญฺจ ทุกฺขสมุทโย ภเวติ โยชนา.

‘‘กามา’’ติ ยญฺจ ปทํ ภควา อาห, เตน ปเทน อิเม กิเลสกามา วุตฺตา. ‘‘ชาลสญฺฉนฺนา’’ติ ยญฺจ ปทํ ภควา อาห, เตน ปเทน เตสํเยว กิเลสกามานํ ปโยเคน สมุทาจาเรน ปริยุฏฺฐานํ ภควา ทสฺเสติ. ตสฺมาติ ยสฺมา ยสฺมึ สนฺตาเน ตณฺหา อุปฺปนฺนา, ตํ สนฺตานํ สํสารโต นิสฺสริตุํ อทตฺวา รูปารมฺมณาทีหิ ปโลภยมานา หุตฺวา จิตฺตํ กิเลเสหิ ปริยาทาย ติฏฺฐติ, ตสฺมา ตณฺหาย จิตฺตํ ปริยาทาย สนฺตาเน ติฏฺฐมานตฺตา. กิเลสวเสนาติ วีติกฺกมกิเลสวเสน. ปริยุฏฺฐานวเสนาติ วีติกฺกมนํ อปฺปตฺวา อุปฺปชฺชมานวเสน. เยติ วุตฺตปฺปการตณฺหาสหิตปุคฺคลสทิสา. เตติ เต ตณฺหาพนฺธนพทฺธา จ เอทิสกา จ ปุคฺคลา. ชรามรณํ อเนฺวนฺติ ชรามรณํ อติกฺกมิตุํ น สกฺกุณนฺติ. อยนฺติ ชรามรณานุปฺปวตฺติ ‘‘ชรามรณมเนฺวนฺตี’’ติ อิมินา วจเนน ภควตา ทสฺสิตาติ โยชนา.

‘‘กามนฺธา’’ติอาทิคาถาย เจว ‘‘รตฺโต’’ติอาทิคาถาย จ ปุพฺพาปรสนฺธิ อาจริเยน วิภตฺโต, อเมฺหหิ จ ญาโต, ‘‘กถํ ‘ยสฺส ปปญฺจา ฐิตี จา’ติอาทิคาถาสุ ปุพฺพาปรสนฺธิ อเมฺหหิ วิญฺญาตพฺโพ’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ยสฺส ปปญฺจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตสฺสา คาถาย – ยสฺส มุนิโน ปปญฺจา ตณฺหามานทิฏฺฐี จ นตฺถิ, ตณฺหามานทิฏฺฐีหิ อภิสงฺขตา สงฺขารา จ นตฺถิ, ฐิตี อนุสยา ตณฺหา จ นตฺถิ, สนฺทานสทิสํ ตณฺหาปริยุฏฺฐานํ นตฺถิ, ปลิฆสทิโส โมโห จ นตฺถิ, โส มุนิ ปปญฺจาทิกํ สพฺพํ วีติวตฺโต อติกฺกนฺโตติ วุจฺจติ. นิตฺตณฺหํ นิมานํ นิทิฏฺฐึ นิสนฺทานํ นิปลิฆํ โลเก จรนฺตํ ตํ มุนึ สเทวโก ตณฺหาสหิโต โลโก น วิชานาตีติ อตฺโถ.

คาถายํ ปปญฺจาทโย ภควตา วุตฺตา, ‘‘กตเม เต’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ปปญฺจา นามา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อตฺตโน อาธารปุคฺคลํ สํสาเร จิรํ ปปญฺจนฺตาเปนฺตี ตณฺหามานทิฏฺฐิโย จ, ตาหิ ตณฺหามานทิฏฺฐีหิ สหชาตวเสน วา อุปตฺถมฺภนวเสน วา อภิสงฺขตา สงฺขารา จ ปปญฺจา นาม. สนฺตาเน อปฺปหีนฏฺเฐน อนุสยา ตณฺหา สตฺตานํ ติฏฺฐนเหตุตฺตา ฐิตี นาม. ปวตฺตมานาย ตณฺหาย ยํ ปริยุฏฺฐานญฺจ ฉตฺตึสตณฺหาย ชาลินิยา ยานิ วิจริตานิ จ วุตฺตานิ, อิทํ สพฺพํ อตฺตโน อาธารํ ปุคฺคลํ พนฺธนฏฺเฐน สนฺทานสทิสตฺตา สนฺทานํ นาม. โมโห อตฺตโน อาธารสฺส ปุคฺคลสฺส นิพฺพานนครปฺปเวสนสฺส ปฏิเสธกตฺตา ปลิฆสทิสตฺตา ปลิโฆ นาม. ‘‘ยสฺส ปปญฺจาทโย นตฺถิ, โส กึ วีติวตฺโต’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘เย จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เย วุตฺตปฺปการา ปปญฺจา สงฺขารา, ยา จ วุตฺตปฺปการา ฐิติ, ยํ วุตฺตปฺปการํ สนฺทานญฺจ, ยํ วุตฺตปฺปการํ ปลิฆญฺจ นตฺถีติ วุตฺตา, สพฺพํ เอตํ ปปญฺจาทิกํ โย มุนิ สมติกฺกนฺโต, อยํ มุนิ ‘‘นิตฺตโณฺห’’ติ วุจฺจตีติ ทฏฺฐพฺโพ.

๒๘. ‘‘ยสฺส ปปญฺจาติอาทิคาถายํ เย ปปญฺจาทโย วุตฺตา, เตสุ ตณฺหามานทิฏฺฐิเหตุกา สงฺขารา กทา กติวิธํ ผลํ เทนฺติ, ตํสงฺขารสมฺปยุตฺตา ตณฺหา กทา กติวิธํ ผลํ เทตี’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ตตฺถ ปริยุฏฺฐานสงฺขารา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตตฺถาติ เตสุ ปปญฺจสงฺขาราทีสุ. ปริยุฏฺฐานสงฺขาราติ วีติกฺกมวเสน ปวตฺตา ปริยุฏฺฐานา อกุสลสงฺขารา เจตนา. ทิฏฺฐธมฺมเวทนียาทีติ ทิฏฺเฐ ปสฺสิตพฺเพ ธมฺเม อตฺตภาเว เวทนียํ ผลํ เทตีติ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียา, ทิฏฺเฐ ธมฺเม ผลํ เวเทตีติ วา ทิฏฺฐธมฺมเวทนียา. กา สา? อปทุสฺสนียาทีสุ อติทุสฺสนาทิวเสน ปวตฺตา ปฐมชวนเจตนา. อุปปชฺเช ผลํ เวเทตีติ อุปปชฺชเวทนียา, สตฺตมชวนเจตนา. อปราปริยาเย อตฺตภาเว ผลํ เวเทตีติ อปราปริยายเวทนียา, มชฺเฌ ปวตฺตา ปญฺจ ชวนเจตนา. ติผลทานวเสน ติวิธา สงฺขารา. เอวํ อิมาย ติวิธาย สงฺขารเจตนาย สมฺปยุตฺตา ติวิธา ตณฺหา ติวิธํ ผลํ ทิฏฺเฐ วา ธมฺเม อตฺตภาเว, อุปปชฺเช วา อนนฺตรภเว, อปเร วา ปริยาเย ภเว เทติ นิพฺพตฺเตตีติ เอวํ ผลนิพฺพตฺตกสงฺขารํ วา ตํสมฺปยุตฺตํ ตณฺหํ วา ภควา อาห.

‘‘ยาย เทสนาย, คาถาย วา ผลนิพฺพตฺตกํ สงฺขารํ อาห, สา เทสนา, คาถา วา กตเมน เทสนาภูเตน วา อปเรน ยุชฺชตี’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ยํ โลภปกตํ กมฺมํ กโรตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยา ‘‘ยสฺส…เป… โลโก’’ติ เทสนา จ ยา ‘‘ยํ โลภปกตํ กมฺมํ…เป… อปเร วา ปริยาเย’’ติ เทสนา จ วุตฺตา, ภควโต อิทํ เทสนาทฺวยํ อญฺญมญฺญํ ปุพฺพาปเรน ปุพฺพํ อปเรน อปรํ ปุพฺเพน ยุชฺชติ ยุชฺชนํ เอติ สเมติ, ยถา คงฺโคทกํ ยมุโนทเกน, ยมุโนทกมฺปิ คงฺโคทเกน สํสนฺทติ สเมติ. ‘‘ยสฺส…เป… โลโก’’ติ เทสนา ‘‘ยํ โลภปกตํ…เป… ปริยาเย’’ติ เทสนาย สํสนฺทติ สเมติ, ‘‘ยํ โลภปกตํ…เป… ปริยาเย’’ติ เทสนาปิ ‘‘ยสฺส…เป… โลโก’’ติ เทสนาย สํสนฺทติ สเมตีติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. ‘‘กถํ ยุชฺชตี’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ตตฺถ ปริยุฏฺฐาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ, ทิฏฺฐธมฺมเวทนียาทิผลตฺตยนิพฺพตฺตกฏฺเฐน ยุชฺชตีติ วุตฺตํ โหติ.

ยํ ยํ สุตฺตํ ภควตา เทสิตํ ปุพฺพาปเรน ยุชฺชติ, ตํ ตํ สุตฺตมฺปิ นีหริตฺวา ปุพฺพาปรสํสนฺทนํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถาหา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สํสนฺทนากาโร วุตฺตนยานุสาเรน คเหตพฺโพ. ตตฺถาติ เตสุ ปริยุฏฺฐานสงฺขารตณฺหาวิจริเตสุ. ปริยุฏฺฐานนฺติ รูปารมฺมณาทีนิ อโยนิโสมนสิกาเรน อารพฺภ สตฺตสนฺตาเน ปวตฺตํ ตณฺหาจริตํ. ปฏิสงฺขานพเลนาติ อสุภานิจฺจาทิทสฺสนพเลน ตทงฺคปฺปหานวเสน ปหาตพฺพํ. สงฺขาราติ ทสฺสนปหาตพฺพา สงฺขารา. ทสฺสนพเลนาติ ทสฺสนสงฺขาตปฐมมคฺคญาณพเลน ปหาตพฺพา. ฉตฺตึส ตณฺหาวิจริตานีติ ทสฺสเนน ปหาตพฺพตณฺหาวิจริเตหิ อวเสสานิ ฉตฺตึส ตณฺหาวิจริตานิ. นิคฺคตา ตณฺหา ยสฺส โส นิตฺตโณฺห, นิตฺตณฺหสฺส ภาโว นิตฺตณฺหตา, กา สา? สอุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ.

ปปญฺจสงฺขาราภินนฺทนตฺตยํ ยทิปิ อตฺถโต เอกํ สมานํ, เทสนาย ปน ปทกฺขราทีหิ วิเสโส อตฺถีติ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

‘‘โยยํ ปุพฺพาปรสนฺธิ อาจริเยน วิภตฺโต, โสยํ กติวิโธ’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘โส จายํ ปุพฺพาปโร สนฺธี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อฏฺฐกถายํ ปน วุตฺตํ – ‘‘น เกวลํ สุตฺตนฺตรสํสนฺทนเมว ปุพฺพาปรสนฺธิ, อถ โข อญฺโญปิ อตฺถีติ ทสฺเสตุํ ‘โส จาย’นฺติอาทิ วุตฺต’’นฺติ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๒๘). ตตฺถ อตฺถสนฺธีติ กิริยาการกาทิวเสน อตฺถสฺส อตฺเถน สนฺธิ. ปทสนฺธีติ นามปทาทิกสฺส นามปทาทิกนฺตเรน สนฺธิ. เทสนาสนฺธีติ วุตฺตปฺปการสฺส เทสนนฺตรสฺส วุตฺตปฺปกาเรน เทสนนฺตเรน สนฺธิ. นิทฺเทสสนฺธีติ นิทฺเทสนฺตรสฺส นิทฺเทสนฺตเรน สนฺธิ.

สนฺธิ จ นาม อตฺถาทโย มุญฺจิตฺวา อญฺโญ สภาวธมฺโม นาม นตฺถิ, อตฺถาทีนญฺจ ฉอตฺถปทาทีสุ อวโรธนโต ‘‘อตฺถสนฺธิ ฉปฺปทานี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

อตฺถสนฺธิพฺยญฺชนสนฺธโย อาจริเยน วิภตฺตา, อเมฺหหิ จ ญาตา, ‘‘กตมา เทสนาสนฺธี’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘เทสนาสนฺธิ น จ ปถวิ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ น จ ปถวึ นิสฺสาย ฌายติ ฌายี ฌายติ จาติ เอตฺถ ฌายี ฌานสมงฺคี ปุคฺคโล ปถวึ นิสฺสาย อาลมฺพิตฺวา น จ ฌายติ, สพฺพสงฺขารนิสฺสฏํ ปน นิพฺพานํ นิสฺสาย อาลมฺพิตฺวา ผลสมาปตฺตึ ฌายติ สมาปชฺชติ เอวาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. น จ อาปนฺติอาทีสุปิ เอส นโย โยเชตพฺโพ. ผลสมาปตฺติสมงฺคี ปุคฺคโล หิ ปถวีอาทโย มุญฺจิตฺวา นิพฺพานเมว อารพฺภ ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชตีติ. เอตฺถ จ ปถวีอาทีหิ มหาภูเตหิ กามภวรูปภวา คหิตา รูปปฏิพทฺธวุตฺติตาย. อากาสานญฺจายตนาทีหิปิ อรูปภโว คหิโต, ภวตฺตยํ วชฺเชตฺวา จ ฌายตีติ อธิปฺปาโย. ยทิ ปถวีอาทโย นิสฺสาย น ฌายี ฌายติ จ, เอวํ สติ อิธโลกสงฺขาตํ สตฺตสนฺตานํ วา ปรโลกสงฺขาตํ สตฺตสนฺตานํ วา อนินฺทฺริยสนฺตานํ วา นิสฺสาย ฌายี ฌายตีติ อาสงฺกนียตฺตา ตํ ปริหรนฺโต ‘‘น จ อิมํ โลก’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ อิมํ โลกนฺติ อิธโลกสงฺขาโต ทิฏฺโฐ อตฺตภาโว สตฺตสนฺตาโน วุตฺโต, ตสฺมึ นิสฺสาย น ฌายติ ฌายี ฌายติ จ. ปรโลกนฺติ อิธโลกโต อญฺโญ ภวนฺตรสงฺขาโต สตฺตสนฺตาโน วุตฺโต, ตสฺมึ นิสฺสาย น จ ฌายติ ฌายี ฌายติ จ.

ยมิทํ อุภยนฺติอาทีสุ อิทํ อุภยํ อิธโลกปรโลกทฺวยํ อนฺตเรน วชฺเชตฺวา ยํ รูปายตนํ ทิฏฺฐํ, ตํ รูปายตนมฺปิ. ยํ สทฺทายตนํ สุตํ, ตํ สทฺทายตนมฺปิ. ยํ คนฺธายตนรสายตนโผฏฺฐพฺพายตนํ มุตํ, ตํ คนฺธายตนรสายตนโผฏฺฐพฺพายตนมฺปิ. ยํ อาโปธาตุ อากาสธาตุ ลกฺขณรูปํ โอชาสงฺขาตํ ธมฺมายตเนกเทสรูปํ วิญฺญาตํ, ตํ อาโปธาตาทิกํ ธมฺมายตเนกเทสรูปมฺปิ. ยํ วตฺถุ ปริเยสิตํ วา อปริเยสิตํ วา สนฺติเก ปตฺตํ, ตํ วตฺถุมฺปิ. ยํ วตฺถุ ปตฺตํ วา อปฺปตฺตํ วา ปริเยสิตํ ปริเยสนารหํ สุนฺทรํ, ตํ วตฺถุมฺปิ. ยํ วตฺถุ วิตกฺกิตํ วิตกฺกนวเสน อาลมฺพิตพฺพํ, ตํ วตฺถุมฺปิ. ยํ วตฺถุ วิจาริตํ อนุมชฺชนวเสน อาลมฺพิตพฺพํ, ตํ วตฺถุมฺปิ. ยํ วตฺถุ มนสา จิตฺเตเนว อนุจินฺติตํ อนุจินฺตนวเสน อาลมฺพิตพฺพํ, ตํ วตฺถุมฺปิ นิสฺสาย น ฌายติ ฌายี ฌายติ จาติ โยชนา กาตพฺพา.

เอตฺถ ทิฏฺฐาทิกํ พหิทฺธารูปเมว คเหตพฺพํ อนินฺทฺริยพทฺธรูปสฺส อธิปฺเปตตฺตา. เตนาห อฏฺฐกถาจริโย – ‘‘ตทุภยวินิมุตฺโต อนินฺทฺริยพทฺโธ รูปสนฺตาโน’’ติ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๒๘). ‘‘ยทิ ฌายี ปุคฺคโล ยถาวุตฺเต ปถวีอาทโย นิสฺสาย น ฌายติ ฌายี ฌายติ จ, เอวํ สติ อยํ ฌายี ปุคฺคโล อิทํ นาม นิสฺสาย ฌายตีติ โลเก เกนจิ ญายติ กึ, อุทาหุ น ญายตี’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา น ญายตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘อยํ สเทวเก โลเก’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ผลสมาปตฺติฌาเนน ฌายนฺโต อยํ ขีณาสวปุคฺคโล สเทวเก โลเก…เป… สเทวมนุสฺสาย ปชาย ยตฺถ กตฺถจิปิ อนิสฺสิเตน จิตฺเตน ฌายตีติ สเทวเก โลเก…เป… สเทวมนุสฺสาย ปชาย เกนจิ น ญายตีติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. เตน วุตฺตํ –

‘‘นโม เต ปุริสาชญฺญ, นโม เต ปุริสุตฺตม;

ยสฺส เต นาภิชานาม, กึ ตฺวํ นิสฺสาย ฌายสี’’ติ. (สํ. นิ. ๓.๗๙; เนตฺติ. ๑๐๔);

‘‘เกนจิ อวิญฺญายภาโว เกน สุตฺเตน วิภาเวตพฺโพ’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา อิมินา โคธิกสุตฺเตน (สํ. นิ. ๑.๑๕๙) วิภาเวตพฺโพติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา มาโร ปาปิมา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘อิทานิ ขีณาสวจิตฺตสฺส กตฺถจิปิ อนิสฺสิตภาวํ โคธิกสุตฺเตน (สํ. นิ. ๑.๑๕๙) วกฺกลิสุตฺเตน (สํ. นิ. ๓.๘๗) จ วิภาเวตุํ ‘ยถา มาโร’ติอาทิ วุตฺต’’นฺติ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๒๘) วุตฺตํ. ตตฺถ ทานาทิปุญฺญการเก, ปุญฺเญ วา มาเรติ นิวาเรตีติ มาโร, อตฺตหิตปรหิเต มาเรตีติ วา มาโร. ปาปจิตฺตุปฺปาทวนฺตตาย ปาปิมา. ปุพฺพตฺตภาเว โคธสฺส ฆาตกตฺตา ‘‘โคธิโก’’ติ ลทฺธนามสฺส ปรินิพฺพายนฺตสฺส กุลปุตฺตสฺส ปรินิพฺพานโต อุทฺธํ ปฏิสนฺธาทิ วิญฺญาณํ สมเนฺวสนฺโต น ชานาติ น ปสฺสติ. ‘‘ปรจิตฺตชานนโก มาโร กสฺมา น ชานาตี’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘โส หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. โส โคธิโก หิ ยสฺมา ปปญฺจาตีโต, ตสฺมา ตณฺหาปหาเนน ทิฏฺฐินิสฺสโยปิ อสฺส โคธิกสฺส ยสฺมา นตฺถิ, ตสฺมา จ น ชานาตีติ.

‘‘โคธิกสุตฺเตเนว วิภาเวตพฺโพ’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ยถา จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘โคธิกสุตฺตวกฺกลิสุตฺเตหิ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา อนิสฺสิตภาโว วิภาวิโต, เอวํ สติ สอุปาทิเสสนิพฺพานธาตุยา อนิสฺสิตภาโว เกน วิญฺญายตีติ อตฺโถ ภเวยฺยา’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ตทาปิ น วิญฺญายติเยวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘สเทวเกน โลเกนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สอุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ผลสมาปตฺติฌาเนน ฌายมานา อิเม ขีณาสวา กตฺถจิ อนิสฺสิตจิตฺตา ฌายนฺตีติ สเทวเกน โลเกน น ญายนฺติ สมารเกน…เป… สเทวมนุสฺสาย น ญายนฺตีติ โยชนา กาตพฺพา. อนิสฺสิตจิตฺตา น ญายนฺตีติ เอตฺถ หิ น-กาโร จ ‘‘ฌายมานา’’ติ ปเท น สมฺพนฺธิตพฺโพ ‘‘น ฌายมานา’’ติ อตฺถสฺส สมฺภวโต. ‘‘น ญายนฺตี’’ติ ปน สมฺพนฺธิตพฺโพ เหฏฺฐา อฏฺฐกถายํ เอว ‘‘โลเก เกนจิปิ น ญายตี’’ติ วุตฺตตฺตา. อยํ เทสนาสนฺธีติ โคธิกสุตฺตวกฺกลิสุตฺตานํ อญฺญมญฺญํ อตฺถวเสน สํสนฺทนา นิทฺธาริตา วิย ‘‘น จ ปถวึ นิสฺสายา’’ติอาทิเทสนาย จ ‘‘น จ อิมํ โลก’’นฺติอาทิเทสนาย จ ยาย เทสนาย อตฺถวเสน สํสนฺทนา นิทฺธาริตา, ตาย เทสนาย ยตฺถ กตฺถจิ ยํ กิญฺจิ นิสฺสาย ฌายี น ฌายติ, นิพฺพานํ นิสฺสาย ฌายี ฌายตีติ อตฺถวเสน นิทฺธาริตา, อยํ สํสนฺทนา เทสนาสนฺธิ นามาติ อตฺโถ คเหตพฺโพ.

เทสนาสนฺธิ อาจริเยน วิภตฺตา, อเมฺหหิ จ ญาตา, ‘‘กตมา นิทฺเทสสนฺธี’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ตตฺถ กตมา นิทฺเทสสนฺธีติ นิสฺสิตจิตฺตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตตฺถาติ เตสุ จตูสุ อตฺถสนฺธิพฺยญฺชนสนฺธิเทสนาสนฺธินิทฺเทสสนฺธีสุ ยา สนฺธิ ‘‘นิทฺเทสสนฺธี’’ติ อุทฺทิฏฺฐา, สา นิทฺเทสโต กตมาติ ปุจฺฉตีติ อตฺโถ. นิสฺสิตจิตฺตาติ ตณฺหาทิฏฺฐิสหชาตวเสน วา อุปนิสฺสยวเสน วา นิสฺสิตํ จิตฺตํ เยสํ ปุถุชฺชนานนฺติ นิสฺสิตจิตฺตา, ปุถุชฺชนา ปุคฺคลา นิทฺทิสิตพฺพา อิมาย เทสนาย ปุคฺคลาธิฏฺฐานตฺตา. ยทิ เทสนา ธมฺมาธิฏฺฐานา, เอวํ สติ นิสฺสิตํ จิตฺตํ เอตฺถ สุตฺตปฺปเทเสสุ เทสิตนฺติ นิสฺสิตจิตฺตา นิสฺสิตจิตฺตชานนตฺถาย เทสิตา สุตฺตปฺปเทสา. อนิสฺสิตํ จิตฺตํ เยสํ อริยปุคฺคลานนฺติ อนิสฺสิตจิตฺตา, อริยปุคฺคลา นิทฺทิสิตพฺพา อิมาย เทสนาย ปุคฺคลาธิฏฺฐานตฺตา. ธมฺมาธิฏฺฐานาย ปน อนิสฺสิตํ จิตฺตํ ยตฺถ สุตฺตปฺปเทเสสุ เทสิตนฺติ อนิสฺสิตจิตฺตา, อนิสฺสิตจิตฺตชานนตฺถาย เทสิตา สุตฺตปฺปเทสา.

‘‘นิสฺสิตจิตฺตา เกน นิทฺเทเสน นิทฺทิสิตพฺพา, อนิสฺสิตจิตฺตา เกน นิทฺเทเสน นิทฺทิสิตพฺพา’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘นิสฺสิตจิตฺตา อกุสลปกฺเขน นิทฺทิสิตพฺพา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อกุสลปกฺเขน นิทฺเทเสน นิทฺทิสิตพฺพา. กุสลปกฺเขนาติอาทีสุปิ เอส นโย โยเชตพฺโพ. อกุสลปกฺขสามญฺญกุสลปกฺขสามญฺเญหิ ทสฺเสตฺวา อกุสลวิเสสกุสลวิเสเสหิ ทสฺเสตุํ ‘‘นิสฺสิตจิตฺตา สํกิเลเสนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อยํ นิทฺเทสสนฺธีติ อกุสลปกฺขาทิกสฺส ปุริมนิทฺเทสสฺส สํกิเลสาทิเกน ปจฺฉิเมน นิทฺเทเสน นิสฺสิตจิตฺตวเสน อยํ สํสนฺทนา จ นิทฺเทสสนฺธิ นาม. กุสลปกฺขาทิกสฺส ปุริมสฺส นิทฺเทสสฺส โวทานาทิเกน ปจฺฉิเมน นิทฺเทเสน อนิสฺสิตจิตฺตวเสน อยํ สํสนฺทนา จ นิทฺเทสสนฺธิ นามาติ วิภชิตฺวา เวทิตพฺพา.

‘‘จตุพฺยูหหารสฺส เนรุตฺตมธิปฺปายนิทานปุพฺพาปรสนฺธิปฺปเภเทน เจว อตฺถพฺยญฺชนสนฺธินิทฺเทสสนฺธิเทสนาสนฺธิปฺปเภเทน จ วิภชิตพฺพภาโว เกน อเมฺหหิ ชานิตพฺโพ สทฺทหิตพฺโพ’’ติ วตฺตพฺพภาวโต ‘‘เตนาหา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ เตน ตถา วิภชิตพฺพภาเวน อายสฺมา มหากจฺจาโน ‘‘เนรุตฺตมธิปฺปาโย’’ติอาทิกํ (เนตฺติ. ๔ หารสงฺเขป) ยํ วจนํ อาห, เตน วจเนน ตุเมฺหหิ จตุพฺยูหหารสฺส ตถา วิภชิตพฺพภาโว ชานิตพฺโพ สทฺทหิตพฺโพติ วุตฺตํ โหติ.

‘‘เอตฺตาวตา จ จตุพฺยูหหาโร ปริปุณฺโณ, อญฺโญ นิยุตฺโต นตฺถี’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘นิยุตฺโต จตุพฺยูโห หาโร’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ ยสฺสํ ยสฺสํ ปาฬิยํ โย โย จตุพฺพิโธ, โส โส จตุพฺยูหหาโร จ ยถาลาภวเสน โยชิโต, ตสฺสํ ตสฺสํ ปาฬิยํ โส โส จตุพฺพิโธ จตุพฺยูหหาโร ตถา นิทฺธาเรตฺวา ยุตฺโต โยชิโตติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

อิติ จตุพฺยูหหารวิภงฺเค สตฺติพลานุรูปา รจิตา

วิภาวนา นิฏฺฐิตา.

ปณฺฑิเตหิ ปน อฏฺฐกถาฏีกานุสาเรน คมฺภีรตฺโถ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา คเหตพฺโพติ.