นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ขุทฺทกนิกาเย

เนตฺติวิภาวินี

คนฺถารมฺภกถา

ยชิตพฺพํ ยชิตฺวาน, นมิตพฺพํ นมามหํ;

ยชนาทฺยานุภาเวน, อนฺตราเย ชหํ สทา.

เยน ยา รจิตา เนตฺติ, เยน สา อนุโมทิตา;

เยหิ สํวณฺณนา กตา, เตสานุภาวนิสฺสิโต.

กิญฺจิ กิญฺจิ สริตฺวาน, ลีนาลีนานุสนฺธฺยาทึ;

กริสฺสํ ชินสุตฺตานํ, หิตํ เนตฺติวิภาวนํ.

อปฺปเมยฺยคุโณ มหาธมฺมราชวฺหโย ภเว;

อจฺฉริโย อพฺภุโต โย, โพธิสมฺภารปูรโณ.

นานารฏฺฐิสฺสริสฺสโร, เสฏฺโฐ สาสนปคฺคโห;

ปาสํสราชปาสํโส, นราจินฺเตยฺยจินฺตโก.

จินฺติตการโก ราชา, สิรฏฺฐิมาลปาลโก;

อเชยฺยเชยฺยโก มหาเจตฺยาทิการโก สทา.

อสฺสามจฺเจน พฺยตฺเตน, ชินจกฺกหิตตฺถินา;

อนนฺตสุตินาเมน, สกฺกจฺจํ อภิยาจิโต.

กามํ สํวณฺณนา กตา, เถราสเภหิ คมฺภีรา;

คมฺภีรตฺตา ตุ ชานิตุํ, ชินปุตฺเตหิ ทุกฺกรา.

ตสฺมา ยาจิตานุรูเปน, กริสฺสํ สาทรํ สุณ;

สิสฺสสิกฺขนยานุคํ, โยตฺตํ เนตฺติวิภาวนนฺติ.

๑. สงฺคหวารอตฺถวิภาวนา

ตตฺถ ยสฺส สิกฺขตฺตยสงฺคหสฺส นวงฺคสฺส สตฺถุสาสนวรสฺส อตฺถสํวณฺณนํ ยํ เนตฺติปฺปกรณํ กาตุกาโม, ตสฺส เนตฺติปฺปกรณสฺส นิสฺสยํ วิสยภูตํ สํวณฺเณตพฺพสหิตํ, สํวณฺเณตพฺพํ เอว วา สโลกปาเลน ติโลเกน สทา ปูเชตพฺพสฺส เจว นมสฺสิตพฺพสฺส จ นรุตฺตมสฺส สตฺถุโน สาสนวรํ วิทูเหว ญาตพฺพํ. เอตํ สาสนวรํ ตาว ทสฺเสนฺโต ตํชนเกน, ตํวิชานกวิทูหิ จ นิยเมตุํ, รตนตฺตยคุณปริทีปนญฺจ กาตุํ –

‘‘ยํ โลโก ปูชยเต, สโลกปาโล สทา นมสฺสติ จ;

ตสฺเสต สาสนวรํ, วิทูหิ เญยฺยํ นรวรสฺสา’’ติ. – ปฐมคาถมาห;

อิมาย หิ ปฐมคาถาย ‘‘เอตํ สาสนวรํ เญยฺย’’นฺติ เอตฺตกเมว เอกนฺตโต กรณวิเสสภาเวน อธิปฺเปตํ. เอเตเนว วิเสสกรเณน เอกนฺตาธิปฺเปตเนตฺติวิสยสาสนวรสฺส ทสฺสิตตฺตา. เอกนฺตาธิปฺเปตสาสนวรเมว เนตฺติสํวณฺณนาย สํวณฺเณตพฺพตฺตา วิสยํ เตเนว วกฺขติ อฏฺฐกถาจริโย –

‘‘เอตํ อิทานิ อเมฺหหิ วิภชิตพฺพหารนยปฏฺฐานวิจารณวิสยภูตํ สาสนํ อาทิกลฺยาณตาทิคุณสมฺปตฺติยา วรํ อคฺคํ อุตฺตมํ นิปุณญาณโคจรตาย ปณฺฑิตเวทนียเมวา’’ติ (เนตฺติ. อฏฺฐ. สงฺคหวารวณฺณนา) จ,

‘‘เอตํ ติวิธมฺปิ ‘สาสนวร’นฺติ ปเทน สงฺคณฺหิตฺวา ตตฺถ ยํ ปฐมํ, ตํ อิตเรสํ อธิคมูปาโยติ สพฺพสาสนมูลภูตํ, อตฺตโน ปกรณสฺส จ วิสยภูตํ ปริยตฺติสาสนเมวา’’ติ (เนตฺติ. อฏฺฐ. สงฺคหวารวณฺณนา) จ,

‘‘อิทานิ ยํ วุตฺตํ ‘สาสนวรํ วิทูหิ เญยฺย’นฺติ, ตตฺถ เนตฺติสํวณฺณนาย วิสยภูตํ ปริยตฺติธมฺมเมว ปการนฺตเรน นิยเมตฺวา ทสฺเสตุ’’นฺติ (เนตฺติ. อฏฺฐ. สงฺคหวารวณฺณนา) จ.

ตตฺถ ปริยตฺติสาสนสฺสาปิ มูลํ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘สพฺพสาสนมูลภูต’’นฺติ. เอเตน กมฺมสาธเนนปิ อธิปฺเปตตฺเถ สิทฺเธ นานาวิธสาธกวจนํ นานาวาทานํ อโนกาสกรณตฺถาย กตํ. สฺวากฺขาตตาทิธมฺมคุณา ปน สาสนสฺส วิเสสเทสกนรวรสทฺเทน วา ปริทีปกตฺถภาเวน วา ทีปิตา อวินาภาวโต. สาสนวรสฺส ปน ชนกสมฺพนฺธิเปกฺขตฺตา ‘‘นรวรสฺสา’’ติ วุตฺตํ. เตน จ อคฺคปุคฺคโล สาสนวรชนโก วาจกตฺถสมฺพนฺธิภาเวน วุตฺโต. อนญฺญสาธารณมหากรุณาสพฺพญฺญุตญฺญาณาทิคุณวิเสสา ปน ชนกสมฺพนฺธิภูตสฺส นรสฺส วิเสสเกนวรสทฺเทน วา ปริทีปกตฺถภาเวน วา ทีปิโต.

กึ นุ โส สาสนวรชนโก นรวโร ปรมตฺโถว, อุทาหุ ปูชนีโย เจว นมสฺสนีโย จาติ วุตฺตํ ‘‘ยํ โลโก…เป… นมสฺสติ จา’’ติ, เตน สาสนวรชนโก นรวโร ปรมตฺโถว น โหติ, อถ โข สโลกปาเลน โลเกน สทา สพฺพกาเลสุ ปูชนีโย เจว นมสฺสนีโย จาติ วิเสสิโต โถมิโตติ.

เอตฺถ จ ปูชนนมสฺสนเจตนาวาจเกน วา ปูชนนมสฺสนสทฺเทน ผลูปจารตฺโถ ปุญฺญมหตฺตสงฺขาโต ปูชนียภาโว เจว อาสวกฺขยญาณปทฏฺฐานสพฺพญฺญุตญฺญาณาทิคุณสงฺขาโต นมสฺสนียภาโว จ ทีปกตฺถภาเวน ปริคฺคเหตฺวา ทีปิโต. เตนาห อฏฺฐกถาจริโย ‘‘ภควโต สเทวกสฺส โลกสฺส ปูชนียวนฺทนียภาโว, อคฺคปุคฺคลภาโว จ วุจฺจมาโน คุณวิสิฏฺฐตํ ทีเปตี’’ติอาทิ (เนตฺติ. อฏฺฐ. สงฺคหวารวณฺณนา).

ตาทิสสฺส นรวรสฺส ตาทิสํ สาสนวรํ กึ เยน เกนจิ วิญฺเญยฺยนฺติ วุตฺตํ ‘‘วิทูหี’’ติ. เตน ติปิฏกธรา อริยภูตา ปณฺฑิตา วาจกตฺถภาเวน คหิตา, สุปฺปฏิปนฺนตาทิสงฺฆคุณา ปน วนฺทธาตุวจเนน วา ทีปกตฺถภาเวน วา ทีปิตาติ. เอวํ ปริคฺคเหตฺวา ทีปิเต รตนตฺตยคุเณ สนฺธาย ‘‘เอวํ ปฐมคาถาย สาติสยํ รตนตฺตยคุณปริทีปนํ กตฺวา’’ติ (เนตฺติ. อฏฺฐ. สงฺคหวารวณฺณนา) วกฺขติ, น คาถาย นิรวเสสตฺเถ. ตตฺถ เอวนฺติ เอวํ สาสนวรทสฺสนภูตาย ปฐมคาถายาติ อตฺโถว ทฏฺฐพฺโพ. อปเร ปนาจริยา ‘‘อิมาย ปฐมคาถาย เอกนฺตโต อธิปฺเปตานาธิปฺเปตวจนานิ เจว วาจกตฺถทีปกตฺถวิเสสานิ จ สุฏฺฐุ อวิจาเรตฺวา ‘เอวํ ปฐมคาถาย สาติสยํ รตนตฺตยคุณปริทีปนํ กตฺวา’ติ วจนจฺฉายํ นิสฺสาย สาติสยํ รตนตฺตยคุณปริทีปนํ กาตุํ ‘ยํ โลโกตฺยาทิมาหา’ติ จ สาติสยรตนตฺตยคุเณ ทสฺเสนฺโต ‘ยํ โลโกตฺยาทิมาหา’ติ’’ จ วทนฺติ. เตสํ วาโท อมฺหากํ นกฺขมติ. การณํ ปน มยา เหฏฺฐา วุตฺตานุสาเรน ญาตพฺพนฺติ อยํ ปทานุกฺกมานุรูปานุสนฺธฺยตฺโถ.

อถ วา เอกํ สมยํ ชมฺพุวนสณฺเฑ นิสีทิตฺวา สิสฺสานํ หิตํ จินฺเตนฺโต, อตฺตโน อภินีหารสมฺปตฺตึ ปสฺสนฺโต, สมฺมาสมฺพุทฺเธน ปสํสิโต, มหากจฺจายโน สตฺถารา อนุโมทิตํ สาสนายตฺตํ นวงฺคสฺสตฺถวณฺณนํ โสฬสหาราทิอเนกตฺถวิธํ เนตฺติปฺปกรณํ อารภนฺโต, ‘‘ยํ โลโก’’ตฺยาทิมาห. ยทิ เอวํ ยถาวุตฺตปฺปการํ เนตฺติปฺปกรณภูตํ โสฬสหาราตฺยาทิกํ อารภิตพฺพํ, ตํ อนารภิตฺวา กสฺมา เนตฺติปฺปกรณโต พหิภูตํ ‘‘ยํ โลโก’’ตฺยาทิกํ อารภิตพฺพํ, เสยฺยถาปิ อมฺพํ ปุฏฺโฐ ลพุชํ พฺยากเรยฺย, ลพุชํ ปุฏฺโฐ อมฺพํ พฺยากเรยฺย, เอวเมว เนตฺติปฺปกรณมารภนฺโต อญฺญํ อารภตีติ? ตถาปิ ยสฺส ยถาวุตฺตสฺส สาสนวรสฺส อตฺถสํวณฺณนํ ยํ เนตฺติปฺปกรณํ กาตุกาโม ยสฺส เนตฺติปฺปกรณสฺส วิสยภูตํ สํวณฺเณตพฺพสหิตํ, สํวณฺเณตพฺพํ เอว วา ตํ สาสนวรํ ตาว ทสฺเสนฺโต ตํชนเกน, ตํวิชานกวิทูหิ จ นิยเมตุํ, รตนตฺตยคุณปริทีปนญฺจ กาตุํ ‘‘ยํ โลโก’’ตฺยาทิมาห. อยํ ลีนนฺตรโจทนาสหิโต อนุสนฺธฺยตฺโถ.

‘‘ยํ โลโก ปูชยเต, สโลกปาโล สทา นมสฺสติ จ;

ตสฺเสต สาสนวรํ, วิทูหิ เญยฺยํ นรวรสฺสา’’ติ. –

นิคฺคหิตโลปํ กตฺวา รจิตา คาถา อริยาสามญฺญลกฺขเณน สมฺปนฺนา. กถํ? ปุพฺพฑฺเฒ ตึส มตฺตา, อปรฑฺเฒ สตฺตวีส มตฺตา. สมฺปิณฺฑิตา สตฺตปญฺญาส มตฺตาว ภวนฺติ. อกฺขรานํ ปน อิมิสฺสํ คาถายํ สตฺตตึส. เตสุ ครุกฺขรา วีสติ, ลหุกฺขรา สตฺตรส ภวนฺติ. ‘‘ตสฺเสตํ สาสนวร’’นฺติ ปน สานุนาสิกํ วิรุชฺฌติ.

ตตฺถ นิทฺเทสตฺโถ อฏฺฐกถานุสาเรน วิชานิตพฺโพ. สโลกปาโล สพฺโพ สตฺตโลโก สกฺกจฺจํ สพฺพญฺญุตญฺญาณาทิอเนกคุณานุสฺสรเณน วา ปูเชตพฺพปูชเนน วา ปฏิปตฺติปูชเนน วา สทา สพฺพกาเลสุ สกฺกจฺจํ ยํ นรวรํ ปูชยเต เจว นมสฺสติ จ, ตสฺส ปูเชตพฺพสฺส เจว นมสฺสิตพฺพสฺส จ สตฺถุโน นรวรสฺส ติโลกคฺคสฺส มยา สํวณฺเณตพฺพสหิตํ, สํวณฺเณตพฺพํ เอว วา วิทูเหว เญยฺยํ ญาตพฺพํ. นิปุณญาณโคจรํ เอตํ มยา พุทฺธิยํ ฐปิตํ สาสนวรํ มยา อารภิตพฺพสฺส เนตฺติปฺปกรณสฺส วิสยนฺติ ปฐมํ ชานิตพฺพํ ทสฺเสตฺวา ตสฺส อตฺถสํวณฺณนาภูตํ เนตฺติปฺปกรณํ อหํ อารภิสฺสามิ, ตํ ตุเมฺห สาธโว สุณาถ มนสิ กโรถาติ สมุทายโยชนา, อวยวโยชนาปิ กาตพฺพา.

กถํ? ‘‘สโลกปาโล โลโก’’ติ วิเสสนวิเสสิตพฺพภาเวน โยชนา. โลกปาโล วชฺเชตฺวา อวเสโส โลโก จ น โหติ, อถ โข โลกปาลสหิโต โลโกติ วิเสเสติ. ‘‘โลโก ปูชยเต เจว นมสฺสติ จา’’ติ กตฺตุการกอาขฺยาตกิริยาภาเวน โยชนา ‘‘โย กโรติ, ส กตฺตา’’ติ วุตฺตตฺตา. โย โลโก การโก, โส กตฺตา โหตุ. โย โลโก ปูชยเต เจว นมสฺสติ จ, กถํ โส กตฺตาติ? ‘‘โย กโรติ, ส กตฺตา’’ติ สุตฺตสฺส ‘‘โย กโรติ กิริยํ นิปฺผาเทติ, โส กิริยานิปฺผาทโก กตฺตา’’ติ อตฺถสมฺภวโต สยนภุญฺชนาทิสพฺพกิริยานิปฺผาทโก กตฺตาเยว โหติ. อยญฺจ โลโก ปูชนนมสฺสนกิริยานิปฺผาทโกเยวาติ. กถํ อยํ โลโก กิริยานิปฺผาทโกติ? ‘‘โลโก’’ติ สตฺตปญฺญตฺติยา ปรมตฺถโต อวิชฺชมานายปิ ปญฺญาเปตพฺโพ สนฺตาเน ปวตฺตมาโน หทยวตฺถุนิสฺสิโต จิตฺตุปฺปาโท คเหตพฺโพ, โส ยถารหํ เหตาธิปติสหชาตาทิปจฺจเยน ปจฺจโย นิปฺผาทโก ภเว. เอวํ โลกสฺส กตฺตุการกภาโว วิชานิตพฺโพติ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนภาเวน โยชนา. เอส นโย ตีสุ ปิฏเกสุปิ เอวรูเปสุ ฐาเนสุ.

‘‘ยํ นรวรํ ปูชยเต เจว นมสฺสติ จา’’ติ กมฺมการกอาขฺยาตกิริยาภาเวน โยชนา ‘‘ยํ กโรติ, ตํ กมฺม’’นฺติ วุตฺตตฺตา. ยํ กาตพฺพํ, ตํ กมฺมํ โหตุ. ยํ ปูชยติ เจว นมสฺสติ จ, กถํ ตํ กมฺมนฺติ? ‘‘ยํ กโรติ, ตํ กมฺม’’นฺติ สุตฺตสฺส ‘‘ยํ กโรติ กิริยาย สมฺพชฺฌติ, กิริยาย สมฺพชฺฌิตพฺพํ กมฺม’’นฺติ อตฺถสมฺภวโต กรณวาจกวจนียาทิสพฺพกิริยาย สมฺพชฺฌิตพฺพํ กมฺมํ โหเตฺวว. อยญฺจ นรวโร ปูชนนมสฺสนกิริยาย วาจกวจนียภาเวน สมฺพชฺฌิตพฺโพเยวาติ. กถํ อยํ นรวโร วจนีโยติ? ปูชนนมสฺสนเจตนาย อารมฺมณกรณวเสน นรวโร วจนีโย, เจตนา วาจกา, เอวํ วาจกวจิตพฺพภาโว โหเตฺวว. ‘‘ยํ นรวร’’นฺติ ปญฺญตฺติยา ปรมตฺถโต อวิชฺชมานายปิ ปญฺญาเปตพฺโพ สนฺตานวเสน ปวตฺตมาโน โลกิยโลกุตฺตรคุณสหิโต ขนฺธปญฺจโก วุตฺโต, โส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย, เจตนา ปจฺจยุปฺปนฺนาติ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนภาเวน โยชนา. เอส นโย ตีสุ ปิฏเกสุ เอวรูเปสุ ฐาเนสุ.

‘‘ตสฺส นรวรสฺสา’’ติ วิเสสนวิเสสิตพฺพภาเวน โยชนา. นรวโร นาม นิมนฺติตพฺพาทิโก น โหติ, อถ โข ปูเชตพฺโพ นมสฺสิตพฺโพ เอวาติ วิเสเสติ. ตสฺส ปูเชตพฺพสฺส เจว นมสฺสิตพฺพสฺส จ นรวรสฺส สาสนวรนฺติ ชญฺญชนกภาเวน โยชนา. สาสนวรํ นาม ปจฺเจกพุทฺธสาวกพุทฺธราชราชาทีนํ สาสนวรํ น โหติ, ปูเชตพฺพสฺส เจว นมสฺสิตพฺพสฺส จ นรวรสฺส ติโลกสฺเสว สาสนวรนฺติ นิยเมติ.

‘‘วิทูหิ เญยฺย’’นฺติ กตฺตุการกกิตกิริยาภาเวน โยชนา. กตฺตุภาโว เหฏฺฐา วุตฺโตว. ‘‘วิทูหี’’ติ สตฺตปญฺญตฺติยา ปรมตฺถโต อวิชฺชมานายปิ ปญฺญาเปตพฺโพ สนฺตาเน ปวตฺตมาโน สาสนวเร สมฺโมหธํสกญาณสหิโต หทยวตฺถุนิสฺสิโต จิตฺตุปฺปาโท วุตฺโต, โส ยถารหํ เหตาธิปติสหชาตาทิปจฺจเยน ปจฺจโย นิปฺผาทโก ภเว. ญา-อิติธาตุยา อตฺถภูตํ ญาณํ ปจฺจยุปฺปนฺนํ นิปฺผาเทยฺยํ ภเว, เอวํ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนภาเวน โยชนา.

‘‘เญยฺยํ สาสนวร’’นฺติ วิเสสนวิเสสฺยภาเวน โยชนา. สาสนวรํ นาม น เยน เกนจิ เญยฺยํ, อถ โข วิทูเหว สณฺหสุขุมญาเณน เญยฺยํ สาสนวรนฺติ วิเสเสติ.

‘‘เอตํ สาสนวร’’นฺติ วิเสสนวิเสสฺยภาเวน โยชนา. สาสนวรํ นาม มยา พุทฺธิยํ อฏฺฐปิตํ อปฺปวตฺเตตพฺพํ โหติ, มยา อิทานิ เนตฺติปฺปกรณสฺส วิสยภาเวน พุทฺธิยํ วิปริวตฺตมานํ ฐเปตพฺพํ ปวตฺเตตพฺพํ สาสนวรนฺติ วิเสเสติ. เอตํ สาสนวรํ เนตฺติปฺปกรณสฺส วิสยนฺติ โยชนา กาตพฺพา. เตนาห ‘‘เอตํ อิทานิ อเมฺหหิ วิภชิตพฺพหารนยปฏฺฐานวิจารณวิสยภูตํ สาสน’’นฺติ (เนตฺติ. อฏฺฐ. สงฺคหวารวณฺณนา). อิจฺเจวํ เนตฺติยา ปฐมคาถาย สงฺเขเปน โยชนตฺโถ สมตฺโต.

ตตฺถ ยนฺติ อนิยมนรวรสฺส สตฺถุโน วาจกํ ปโยควนฺตสพฺพนามํ. อนิยโม จ ปูชนนมสฺสนกิริยาย อนิยมิตตฺตา วุตฺโต, น นรวรโต อญฺญสตฺตสฺส สมฺภวโตติ. เอส นโย เสสานิยเตสุปิ ตีสุ ปิฏเกสุ. โลกิยนฺติ เอตฺถ ปุญฺญาปุญฺญานิ, ตพฺพิปาโก จาติ โลโก.เอตฺถ สตฺตนิกาเย ปุญฺญาปุญฺญานิ โลกิยนฺติ ปวตฺตนฺติ, ตพฺพิปาโก จ โลกิยติ ปวตฺตติ, อิติ สตฺตนิกายสฺส ปุญฺญาปุญฺญานํ, ตพฺพิปากสฺส จ ปวตฺตนสฺส อาธารภาวโต ‘‘เอตฺถา’’ติปเทน นิทฺทิฏฺโฐ สตฺตนิกาโย โลโกนาม. ปูชยเตติ วิคฺคหวิรหิตํ อาขฺยาตปทํ, สกฺกจฺจํ ปูชนํ กโรติ.

โลกํ ปาเลนฺตีติ โลกปาลา, ปุญฺญาปุญฺญานญฺเจว ตพฺพิปากสฺส จ ปวตฺตนาธารตฺตา โลกา จ. เก เต? จตฺตาโร มหาราชาโน, อินฺทยมวรุณกุเวรา วา, ขตฺติยจตุมหาราชสกฺกสุยามสนฺตุสิตสุนิมฺมิตปรนิมฺมิตวสวตฺติมหาพฺรหฺมาทโย วา. ปาลนญฺเจตฺถ อิสฺสริยาธิปจฺเจน ตํตํสตฺตโลกสฺส อญฺญมญฺญวิเหสนนิวารณาทิอาณาปวตฺตาปนยสปริวารฏฺฐานนฺตราทินิยฺยาทนา, สห โลกปาเลหิ โย วตฺตตีติ สโลกปาโล. อถ วา เย หิโรตฺตปฺปา โลกํ ปาเลนฺติ, อิติ ปาลนโต เต หิโรตฺตปฺปา โลกปาลา. เตนาห ภควา ‘‘เทฺวเม, ภิกฺขเว, สุกฺกา ธมฺมา โลกํ ปาเลนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๒.๙; อิติวุ. ๔๒). โลกปาเลหิ หิโรตฺตปฺเปหิ สมนฺนาคโต โลโก สโลกปาโล นาม. หิโรตฺตปฺปสมฺปนฺโน หิ สปฺปุริโส โลโก สกฺกจฺจํ สทา สพฺพกาเลสุ ปูชยติ เจว นมสฺสติ จ ปาปหิริชิคุจฺฉนโต, ธมฺมจฺฉนฺทวนฺตตาย จ.

อญฺเญ ปน ปูเชนฺตา นมสฺสนฺตาปิ กทาจิเยว ปูเชนฺติ นมสฺสนฺติ, น สพฺพทาติ. สทาติ ปูชนนมสฺสนกาลวาจกวิคฺคหวิรหิตํ วิกปฺปนามํ, สพฺพนามํ วา. นมสฺสตีติ วิคฺคหวิรหิตํ อาขฺยาตปทํ, สกฺกจฺจํ นมสฺสนํ กโรติ. ตสฺเสตาติ เอตฺถ ตสฺสาติ นิยมวาจกํ ปโยควนฺตสพฺพนามํ วิคฺคหวิรหิตเมว. นิยโม จ ปูชนนมสฺสนกิริยาย วิเสสิโต. ตสฺมา ตสฺส ปูชนนมสฺสนกิริยาย นิยมิตพฺพสฺส ปูเชตพฺพสฺส นมสฺสิตพฺพสฺส นรวรสฺสาติ อตฺโถ ยุตฺโตว. เสสนิยเมสุ อญฺเญสุปิ เอเสว นโย. เอตนฺติ อาจริเยน วิภชิตพฺพหารนยปฏฺฐานวิจารณวิสยภูตสฺส สาสนวรปรามสนํ ปโยควนฺตสพฺพนามํ วิคฺคหวิรหิตํ.

สาสติ เอเตนาติ สาสนํ, เอเตน นววิธสุตฺตนฺเตน, นววิธสุตฺตนฺตสหิเตน วา วเรน สพฺเพน สมตฺเถ เวเนยฺเย ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺเถหิ ติวิธยานมุเขน ยถารหํ สตฺเต สาสติ อนุสาสติ วิเนติ. อิติ สาสนานุสาสนกิริยานุสาเรน เวเนยฺยสตฺตานํ ชานนปฏิปชฺชนาธิคมสฺส การณกรณตฺตา ‘‘เอเตนา’’ติ ปเทน นิทฺทิฏฺฐํ นววิธสุตฺตนฺตํ, นววิธสุตฺตนฺตสหิตํ วา วรํ สพฺพํ สาสนํ นาม. นววิธสุตฺตนฺตเทสนาย หิ เวเนยฺยานํ ชานนํ ปุริมชานเนน ปจฺฉิมชานนํ, ชานเนน ปฏิปชฺชเนน ปจฺฉิมปฏิปชฺชเนน อธิคโม, ปุริมาธิคเมน ปจฺฉิมาธิคโม โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สทฺธา สีลํ สุตํ จาโค ปญฺญา สทฺธาย สีลสฺส สุตสฺส จาคสฺส ปญฺญายา’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๒๓) จ ‘‘ปฐมสฺส ฌานสฺส ปริกมฺมํ ปฐมสฺส ฌานสฺส’’ตฺยาทิ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๒๓) จ. สาสธาตุยา เทสนาสทฺโท จ ตํชนโก เทสนาญาณสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาโท จ มุขฺยตฺโถ, ตํอุปนิสฺสยปจฺจยา เวเนยฺยานํ อตฺถชานนปฏิปชฺชนอธิคมนาทิ การณูปจารตฺโถ, ‘‘เอเตนา’’ติ ปเทน วุตฺตาย สาสนภูตาย นามปญฺญตฺติยา กรณสตฺติสงฺขาตา อุปนิสฺสยปจฺจยสตฺติ ผลูปจารตฺโถ. อิติ-สทฺโทปิ ตเมว นามปญฺญตฺติยา อุปนิสฺสยปจฺจยสตฺตึ เหตุภาเวน ปรามสติ, ตสฺสา สตฺติยา อาธารภูตา นามปญฺญตฺติ ยุ-ปจฺจยตฺโถ. เอเสว นโย ตีสุ ปิฏเกสุ เอวรูเปสุ ฐาเนสุ.

เอกนฺตนิยฺยานฏฺเฐน, อนญฺญสาธารณคุณตาย จ อุตฺตมฏฺเฐน วรํ อุตฺตมํ, ปริยตฺติสาสนมฺหิ ผลนิยฺยาทนโต, มคฺคนิยฺยานเหตุภาวโต จ นิยฺยานฏฺเฐน, สาวกาทีหิ อชนิยตฺตา อสาธารณฏฺเฐน จ อุตฺตมฏฺเฐน วรํ, วริตพฺพนฺติ วา วรํ. ยถาวุตฺตสฺส สาสนสฺส ปณฺฑิเตหิ อภิปตฺถิตสมิทฺธิเหตุตาย วริตพฺพตฺตา ปตฺเถตพฺพตฺตา สาสนวรํ นาม, ยถาวุตฺตฏฺเฐน วา สาสนญฺจ ตํ วรญฺจาติ สาสนวรํ. จ-สทฺเทน สตฺติเภทํ, ตํ-สทฺเทน อตฺถาเภทํ เทสฺเสติ.

วิทนฺตีติ วิทู. เย ปณฺฑิตา ยถาสภาวโต กมฺมกมฺมผลานิ, กุสลาทิเภเท จ ธมฺเม วิทนฺติ, อิติ วิทนโต เต ปณฺฑิตา วิทู นาม, เตหิ. ญาตพฺพนฺติ เญยฺยํ. ญา-ธาตุยา นิปฺปริยายโต อารมฺมณิกํ ญาณํ วุตฺตํ, ฐานูปจารโต สาสนวรสฺส อารมฺมณปจฺจยภาโว ทสฺสิโต, อิติ-สทฺเทน อารมฺมณปจฺจยภาโว ปรามสิโต. ตสฺส อิติ-สทฺเทน ปรามสิตพฺพสฺส อารมฺมณปจฺจยภาวสฺส อาธารํ สาสนวรํ ณฺย-ปจฺจยตฺโถติ ทฏฺฐพฺพํ. ญาณํ อรหตีติ วา เญยฺยํ, วิทูนํ ญาณํ ชานนํ อารมฺมณภาเวน อรหตีติ อตฺโถ. อิมสฺมึ นเย ตทฺธิตปทํ ทฏฺฐพฺพํ.

นรติ เนตีติ นโร. โย ปุริโส อตฺตานํ อิตฺถีนํ อุจฺจฏฺฐานํ นรติ เนติ, อิติ นรนโต นยนโต โส ปุริโส นโร นาม. โส หิ ปุตฺตภูโตปิ มาตุยา ปิตุฏฺฐาเน ติฏฺฐติ, กนิฏฺฐภาตุภูโตปิ เชฏฺฐภคินีนํ ปิตุฏฺฐาเน ติฏฺฐติ. อถ วา นริตพฺโพ เนตพฺโพติ นโร. โส หิ ชาตกาลโต ปฏฺฐาย ยาว อตฺตโน สภาเวน อตฺตานํ ธาเรตุํ สมตฺโถ น โหติ, ตาว ปเรหิ เนตพฺโพ, น ตถา อญฺโญ ติรจฺฉานาทิโกติ. เอตฺถ ปน สตฺถุวิสยตาย นรติ เวเนยฺยสตฺเตติ นโรติ อตฺโถ อธิปฺเปโต. สตฺถา หิ สตฺเต อปายาทิโต สุคตึ วา มคฺคผลนิพฺพานํ วา เนตีติ. สพฺพญฺญุตญฺญาณาทิอเนกคุณสมนฺนาคตตฺตา วโร อุตฺตโม, วริตพฺโพ ปตฺเถตพฺโพติ วา วโร, ติโลกคฺโค. ปกติยา อุจฺจฏฺฐานฏฺโฐ นโร คุณุตฺตเมน สมนฺนาคโต วโร, นโร จ โส วโร จาติ นรวโร. จ-ต-สทฺทานํ อตฺถเภโท วุตฺโตว, วิเสสนปรปทสมาโสยํ. เยน วุตฺตํ ‘‘อคฺคปุคฺคลสฺสาติ อตฺโถ’’ติ (เนตฺติ. อฏฺฐ. สงฺคหวารวณฺณนา). อญฺเญ ปน ‘‘นรานํ, นเรสุ วา วโรติ นรวโร’’ติ วทนฺติ, ตํ วจนํ ‘‘อคฺคปุคฺคลสฺสาติ อตฺโถ’’ติ (เนตฺติ. อฏฺฐ. สงฺคหวารวณฺณนา) อฏฺฐกถาวจเนน วิรุชฺฌติ มญฺเญ. ตสฺส นรวรสฺสาติ. อิจฺเจวํ เนตฺติปฺปกรณสฺส อาทิคาถาย สมาเสน จ วจนตฺโถ สมตฺโต.

สรูปตฺโถ โยชนตฺถวจนตฺถานุสาเรน วิชานิตพฺโพ. ตถาปิ วิสุํ สุฏฺฐุ ชานนตฺถาย ปุน วตฺตพฺโพ. ‘‘ย’’นฺติ ปทสฺส อนญฺญสาธารณสพฺพญฺญุตญฺญาณาทิอเนกคุณสมฺปนฺโน สโลกปาเลน โลเกน ปูเชตพฺโพ เจว นมสฺสิตพฺโพ จ สาสนวรเทสโก ติโลกคฺโค สรูปตฺโถ. ‘‘โลโก’’ติ ปทสฺส ยถาวุตฺตโลกปาลสหิโต สทฺธาจาคาทิสมฺปนฺโน สพฺพสตฺตโลโก สรูปตฺโถ. โลกสทฺโท เอกวจนยุตฺโตปิ ชาติสทฺทตฺตา นิรวเสสโต สตฺเต สงฺคณฺหาติ ยถา ‘‘มหาชโน’’ติ. กามญฺเจตฺถ โลกสทฺโท ‘‘โลกวิทู’’ตฺยาทีสุ สงฺขารภาชเนสุปิ ปวตฺโต, ปูชนนมสฺสนกิริยาสาธนตฺตา ปน สตฺตโลเกว วาจกภาเวน ปวตฺโตติ. เตนาห ‘‘ปูชนกิริยาโยคฺยภูตตาวเสนา’’ติ (เนตฺติ. อฏฺฐ. สงฺคหวารวณฺณนา).

ปูชยเตติ เอตฺถ ปูชนกิริยาย มุขฺยโต ปูชนสงฺขาโต ปูเชนฺตานํ จิตฺตุปฺปาโท สรูปตฺโถ, ผลูปจาเรน ตํจิตฺตุปฺปาทสฺส อารมฺมณปกตูปนิสฺสยภูตา วุตฺตปฺปการา สพฺเพ พุทฺธคุณา สรูปตฺถา. เต-วิภตฺติปจฺจยสฺส ปูชนกิริยาสาธโก วุตฺตปฺปกาโร โลโก จ สรูปตฺโถ, เอวํ สติ อตฺถเภทาภาวโต ทฺวีสุ วาจเกสุ เอโกว วาจโก วตฺตพฺโพ, กสฺมา เอกสฺมึ อตฺเถ เทฺว วาจกา วุตฺตาติ? นายํ โทโส ทฺวินฺนํ วาจกานํ สามญฺญวิเสสวาจกตฺตา. โลกสทฺโท หิ ปูชนกิริยาสาธโก, อญฺญกิริยาสาธโก จ วทตีติ สามญฺญวาจโก จ โหติ. ปูชยเต-สทฺโท โลกปูชนอิตฺถิปูชนปุริสปูชนติรจฺฉานปูชนาทิกิริยาสาธกญฺจ วทตีติ สามญฺญวาจโก. ตสฺมา ปูชยเต-สทฺโท โลกสทฺทสฺส สรูปตฺโถ, ปูชนกิริยาสาธโก จ น อญฺญกิริยาสาธโกติ นิยเมติ. โลกสทฺโท จ ปูชยเตสทฺทสฺส สรูปตฺโถ ปูชนกิริยาสาธโก. โลโก ปน ปูชนกิริยาสาธโก อิตฺถิปุริสติรจฺฉานาทิโกติ นิยเมติ. ตีสุ ปิฏเกสุ อญฺเญสุปิ เอวรูเปสุ ฐาเนสุ เอเสว นโย.

‘‘สโลกปาโล’’ติ ปทสฺส ยถาวุตฺตเสฏฺฐโลกปาลสหคโต, ปูชนนมสฺสนกิริยาสาธโก จ สตฺตนิกาโย สรูปตฺโถ. ‘‘สทา’’ติ ปทสฺส รตฺติทิวสกาโล อตีตภควโต ธรมานกาโล ตโต ปรกาโล อภินีหารโต ยาว สาสนนฺตรธานา กาโล ตโต ปรกาโล สรูปตฺโถ. โส ปน อนาคตพุทฺธุปฺปชฺชนกาโล อตีตสมฺมาสมฺพุทฺเธ อิทานิ ปูชยนฺติ นมสฺสนฺติ วิย ปูชยิสฺสติ เจว นมสฺสิสฺสติ จ. นมสฺสตีติ เอตฺถ นมสฺสนกิริยาย มุขฺยโต นมสฺสนสงฺขาโต จิตฺตุปฺปาโท สรูปตฺโถ, ผลูปจาเรน ตํจิตฺตุปฺปาทสฺส อารมฺมณปกตูปนิสฺสยภูตา วุตฺตปฺปการา สพฺเพ พุทฺธคุณา สรูปตฺโถ. ติ-วิภตฺติปจฺจยสฺส นมสฺสนกิริยาสาธโก ยถาวุตฺตสตฺตนิกาโย โลโก จ สรูปตฺโถ, อตฺถเภทาภาเวปิ ทฺวินฺนํ วาจกานํ ปวตฺตภาโว เหฏฺฐา วุตฺโตว. ‘‘จา’’ติ ปทสฺส อิเธกจฺโจ ปูเชนฺโตปิ น นมสฺสติ, นมสฺสนฺโตปิ น ปูเชติ จ, อยํ ปน สตฺตนิกาโย โลโก ปูชยติ เจว นมสฺสติ จาติ สมุจฺจยตฺโถ สรูปตฺโถ.

ตสฺสาติ เอตฺถ ตํ-สทฺทสฺส สพฺพญฺญุตญฺญาณาทิอเนกคุณสมนฺนาคโต ปูเชตพฺโพ นมสฺสิตพฺโพ ติโลกคฺโค สตฺถา สรูปตฺโถ, ฉฏฺฐีวิภตฺติยา ชนกสฺส นรวรสฺส ชญฺเญน สาสนวเรน สมฺพนฺโธ ปธานสรูปตฺโถ, ชญฺญสาสนวรสฺส ชนเกน นรวเรน สมฺพนฺโธ อปธานสรูปตฺโถ. ตีสุ ปิฏเกสุ เอวรูเปสุ อญฺเญสุปิ เอเสว นโย.

‘‘เอต’’นฺติ ปทสฺส อาจริเยน วิภชิตพฺพหารนยปฏฺฐานวิจารณวิสยภูตํ สาสนํ สรูปตฺโถ. ‘‘สาสนวร’’นฺติ ปทสฺสาปิ ตเมว สรูปตฺโถ, เอตํ สาสนวรํ ปริยตฺติปฏิปตฺติปฏิเวธเภเทน ติวิธมฺปิ ปริยตฺติสาสนเมว สพฺพสาสนมูลภูตตฺตา, เนตฺติปฺปกรณสฺส วิสยภูตตฺตา จ วิเสสโต อธิปฺเปตํ ตสฺส มูลภูตภาวโต วินยสํวณฺณนาทีสุ พหูปกาเรน ทสฺสิโตติ อเมฺหหิ น วตฺตพฺโพ. วทนฺโตปิ อญฺญํ รจิตพฺพํ รจิตุํ อสมตฺโถว หุตฺวา วทตีติ คหิตพฺโพ วเทยฺย.

ตํ ปน ปริยตฺติสาสนํ วิมุตฺติรสวเสน เอกวิธํ, ธมฺมวินยวเสน ทุวิธํ, วินยปิฏกสุตฺตนฺตปิฏกอภิธมฺมปิฏกวเสน ติวิธํ, อาณาเทสนาโวหารเทสนาปรมตฺถเทสนาวเสน ติวิธํ, ยถาปราธสาสนายถานุโลมสาสนายถาธมฺมสาสนาเภเทนปิ ติวิธํ, สํวราสํวรกถาทิฏฺฐิวินิเวฐนกถานามรูปปริจฺเฉทกถาเภเทนปิ ติวิธํ. เอตฺถ จ เทสนา เทสกาธีนา, สาสนํ สาสิตพฺพายตฺตํ, กถา กเถตพฺพตฺถาเปกฺขาติ วิเสโส. ทีฆนิกาโย, มชฺฌิมนิกาโย, สํยุตฺตนิกาโย, องฺคุตฺตรนิกาโย, ขุทฺทกนิกาโยติ นิกายเภเทน ปน ปญฺจวิธํ; สุตฺตเคยฺยเวยฺยากรณคาถาอุทานอิติวุตฺตกชาตกอพฺภุตธมฺมเวทลฺลเภเทน ปน นววิธํ; ธมฺมกฺขนฺธเภเทน ปน จตุราสีติธมฺมกฺขนฺธสหสฺสวิธํ; ‘‘สํกิเลสภาคิยวาสนาภาคิยนิพฺเพธภาคิยอเสกฺขภาคิยาติ อมิสฺสานิ จตฺตาริ; สํกิเลสภาคิยวาสนาภาคิยสํกิเลสภาคิยนิพฺเพธ ภาคิยสํกิเลสภาคิยอเสกฺขภาคิยวาสนาภาคิยนิพฺเพธภาคิยาติ มิสฺสกทุกานิ จตฺตาริ; สํกิเลสภาคิยวาสนาภาคิยอเสกฺขภาคิยสํกิเลสภาคิยวาสนา ภาคิยนิพฺเพธภาคิยาติ มิสฺสกติกานิ เทฺว; ตณฺหาสํกิเลสทิฏฺฐิสํกิเลสทุจฺจริตสํกิเลสตณฺหาโวทานภาคิยทิฏฺฐิว- อุทานภาคิยทุจฺจริตโวทานภาคิยาติฉา’’ติ (เนตฺติ. ๘๙) โสฬสนฺนํ สุตฺตานํ เภเทน โสฬสวิธํ; ‘‘โลกิยโลกุตฺตรโลกิยโลกุตฺตรสตฺตาธิฏฺฐานธมฺมาธิฏฺฐานสตฺตธมฺมาธิฏฺฐานญาณเญยฺย- ญาณเญยฺยทสฺสนภาวนาทสฺสนภาวนาสกวจนปรวจนสกวจนปรวจน วิสฺสชฺชนียอวิสฺสชฺชนียวิสฺสชฺชนียอวิสฺสชฺชนียกมฺมวิปากกมฺมวิปากกุสล อกุสลกุสลากุสลอนุญฺญาตปฏิกฺขิตฺตอนุญฺญาตปฏิกฺขิตฺตถวสฺส เภเทน อฏฺฐวีสติวิธ’’นฺติ (เนตฺติ. ๑๑๒) เอวมาทิพหุวิธํ ปริยตฺติสาสนํ เนตฺติปฺปกรณสฺส วิเสสโต วิสยํ. ตสฺส วิสยภาเว สติ ปฏิปตฺติปฏิเวธสงฺขาตํ สาสนทฺวยมฺปิ ตมฺมูลกตฺตา วิสยํ โหติ ปริยายโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

‘‘วิทูหี’’ติ ปทสฺส ยถาวุตฺตสาสนวรสฺส สปรสนฺตานปวตฺตนปวตฺตาปนาทิวเสน วิชานนสมตฺโถ สณฺหสุขุมญาณาทิคุณสมฺปนฺโน กลฺยาณปุถุชฺชนโสตาปนฺนาทิโก ปุคฺคโล สรูปตฺโถ. ‘‘เญยฺย’’นฺติ ปทสฺส ตาทิเสหิ วิทูหิ สณฺหสุขุมญาณาทินา วิชานิตพฺพํ สาสนวรํ สรูปตฺโถ. ‘‘นรวรสฺสา’’ติ ปทสฺส เอกวิธาทิเภทสฺส สาสนวรสฺส ชนโก อเนกคุณสมฺปนฺโน ติโลกคฺโค สรูปตฺโถ. อิจฺเจวํ เนตฺติยา อาทิคาถาย สรูปตฺโถ สงฺเขเปน วิชานิตพฺโพ.

เอวํ ตสฺสา อนุสนฺธฺยาทีนํ ชานิตพฺพภาเว สติปิ อชานนฺโต วิย ปุจฺฉิตฺวา โทสํ อาโรเปตฺวา ปริหารวเสนาปิ คมฺภีราธิปฺปายสฺส อนากุลสฺส วิเสสชานนํ ภวิสฺสติ. ตสฺมา ปุจฺฉิตฺวา โทสํ โรเปตฺวา ปริหารวเสน คมฺภีราธิปฺปายํ สมฺปิณฺเฑตฺวา กถยิสฺสํ. อมฺหากาจริย กิมตฺถํ ‘‘ยํ โลโก’’ตฺยาทิมาห? เนตฺติปฺปกรณํ กาตุํ. เอวํ สติ เนตฺติปฺปกรณภูตํ ‘‘โสฬสหารา เนตฺติ’’ตฺยาทิกํ เอว วตฺตพฺพํ, กสฺมา ตํ อวตฺวา ตโต เนตฺติปฺปกรณโต อญฺญํ ‘‘ยํ โลโก ปูชยเต’’ตฺยาทิมาห. เสยฺยถาปิ สมุทฺทํ คจฺฉนฺโต หิมวนฺตํ คจฺฉติ, หิมวนฺตํ คจฺฉนฺโต สมุทฺทํ คจฺฉติ, เอวเมว เนตฺติปฺปกรณํ กโรนฺโต สาสนวรทสฺสนํ กโรตีติ? สจฺจํ, ตถาปิ ยสฺส สํวณฺณนํ เนตฺติปฺปกรณํ กาตุกาโม ตํ สาสนวรํ ปฐมํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยํ โลโก’’ตฺยาทิมาห. เอวํ สติ ‘‘เอตํ สาสนวร’’นฺติ เอตฺตกเมว วตฺตพฺพํ, กสฺมา ‘‘ยํ โลโก’’ตฺยาทิ วุตฺตนฺติ? ตํ สาสนวรํ ชนเกน นรวเรน นิยเมตฺวา โถเมตุํ วุตฺตํ. ตถาปิ ‘‘ตสฺส นรวรสฺสา’’ติ เอตฺตกเมว วตฺตพฺพํ, กสฺมา ‘‘ยํ โลโก’’ตฺยาทิ วุตฺตนฺติ? ตํ ชนกํ นรวรํ โลกปาเลน โลกเสฏฺเฐน สทฺธึ สพฺเพน โลเกน ปูชนียนมสฺสนียภาเวน โถเมตุํ ‘‘ยํ โลโก’’ตฺยาทิ วุตฺตํ. ปูเชนฺตาปิ วนฺทิตฺวา ปูเชนฺติ, ตสฺมา ‘‘ปูชยเต’’ติ เอตฺตกเมว วตฺตพฺพนฺติ? ตถาปิ เกจิ เกสญฺจิ ปูชาสกฺการาทีนิ กโรนฺตาปิ เตสํ อปากฏคุณตาย นมกฺการํ น กโรนฺติ. เอวํ ภควโต ยถาภูตอพฺภุคฺคตสทฺทตาย ปน ภควนฺตํ ปูเชตฺวาปิ วนฺทติเยวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘นมสฺสติ จา’’ติ วุตฺตํ. ปูเชนฺโต, นมสฺสนฺโต จ น กทาจิเยว, อถ โข สพฺพกาลนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘สทา’’ติ วุตฺตํ. ตาทิสสฺส นรวรสฺส ตาทิสํ สาสนวรํ สณฺหสุขุมญาณสมฺปนฺเนหิ วิทูเหว สุขุมญาเณเนว เญยฺยนฺติ สาสนวรํ โถเมตุํ ‘‘วิทูหิ เญยฺย’’นฺติ วุตฺตํ.

เอตฺถ จ ‘‘ปูชยเต, นมสฺสตี’’ติ เอเตหิ ปูชนนมสฺสนกิริยาย เหตุภูตา สพฺพญฺญุตญฺญาณาทโย อเนเก โลกิยโลกุตฺตรคุณา ปกาสิตา โหนฺติ เต คุเณ อาคมฺม สพฺพโลกสฺส ปูชนนมสฺสนเจตนาย ปวตฺตนโต. เตสุ หิ กิญฺจิ สรูปโต, กิญฺจิ อนุมานโต สาริปุตฺตตฺเถราทโย อนุสฺสรนฺติ, ปูเชนฺติ, นมสฺสนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อนุสฺสเรถ สมฺพุทฺธ’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๔๙). เอกเทสคุณาปิ ปูชารหา นมสฺสนารหา, กสฺมา สพฺเพปิ คุณา ปกาสิตาติ? สพฺพคุณทสฺสเนน โพธิสมฺภารสมฺภรณมหากรุณาโยคสงฺขาตเหตุญาณปหาน- อานุภาวรูปกายสมฺปตฺติสงฺขาตผลหิตชฺฌาสยินฺทฺริย- ปากกาลาคมนเทสนาญาณสงฺขาตสตฺตุ- ปการสมฺปทาวเสน โถมนา ทสฺสิตา. เตน อตฺตหิตปฏิปตฺติ, ปรหิตปฏิปตฺติ จ นิรุปกฺกิเลสูปคมนาปคมนญฺจ โลกสมญฺญานุปปวตฺติ, ตทนติธาวนญฺจ จรณสมฺปตฺติ, วิชฺชาสมฺปตฺติ จ อตฺตาธิปติตา, ธมฺมาธิปติตา จ โลกนาถอตฺตนาถตา จ ปุพฺพการิกตญฺญุตา จ อปรนฺตปตา, อนตฺตนฺตปตา จ พุทฺธกรณธมฺมพุทฺธภาวสิทฺธิ จ ปรตารณอตฺตตารณญฺจ สตฺตานุคฺคหจิตฺตตา, ธมฺมวิรตฺตจิตฺตตา จ ปกาสิตา ภวนฺติ. เตน สพฺพปฺปกาเรน อนุตฺตรทกฺขิเณยฺยตาอุตฺตมปูชนียนมสฺสนียภาวปูชนนมสฺสนกิริยาย จ เขตฺตงฺคตภาวํ ปกาเสติ. เตน ปูชนกนมสฺสนกานํ ยถิจฺฉิตพฺพปโยชนสมฺปตฺติ ปกาสิตาติ สพฺพคุณา ปกาสิตาติ.

อาทิกลฺยาณตาทิคุณสมฺปตฺติยา วรํ อคฺคํ อุตฺตมํ, นิปุณญาณโคจรตาย ปณฺฑิตเวทนียญฺจ, ตสฺมา ‘‘วรํ เญยฺย’’นฺติ วจเนหิ สฺวากฺขาตตาทโย สพฺเพ ธมฺมคุณา ปกาสิตา. อริยสจฺจปฏิเวเธน สมุคฺฆาตกิเลสสมฺโมหาเยว ปรมตฺถโต ปณฺฑิตา พาลฺยาทิสมติกฺกมนโต, ตสฺมา ภาวิตโลกุตฺตรมคฺคา, สจฺฉิกตสามญฺญผลา จ ปุคฺคลา วิเสสโต ‘‘วิทู’’ติ วุจฺจนฺติ. เต หิ ยถาวุตฺตสาสนวรํ อวิปรีตโต ญาตุํ, เนตุญฺจ สปรสนฺตาเน สกฺกุณนฺติ. ตสฺมา เย สุปฺปฏิปนฺนตาทโย อเนเกหิ สุตฺตปเทหิ สํวณฺณิตา, เต อริยสงฺฆคุณาปิ นิรวเสสโต ‘‘วิทูหี’’ติ ปเทน ปกาสิตาติ. เอวํ เนตฺติยา ปฐมคาถาย ‘‘เอตํ สาสนวร’’นฺติ ปเทน สาสนตฺตยํ สงฺคณฺหิตฺวา ตตฺถ อิตเรสํ ทฺวินฺนํ อธิคมูปายภาวโต สพฺพสาสนมูลภูตสฺส, อตฺตโน เนตฺติปฺปกรณสฺส จ วิสยภูตสฺส ปริยตฺติสาสนวรสฺส ทสฺสนมุเขน สพฺเพ รตนตฺตยคุณาปิ โถมนาวเสน นยโตว ปกาสิตา โหนฺติ. นยโต หิ ทสฺสิตา สพฺเพ คุณา นิรวเสสา คหิตา ภวนฺติ, น สรูปโต. เตนาห ภควนฺตํ ฐเปตฺวา ปญฺญวนฺตานํ อคฺคภูโต ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถโรปิ พุทฺธคุณปริจฺเฉทนมนุยุตฺโต ‘‘อปิจ เม ธมฺมนฺวโย วิทิโต’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๔๖) ภควตาปิ –

‘‘เอวํ อจินฺติยา พุทฺธา, พุทฺธธมฺมา อจินฺติยา;

อจินฺติเย ปสนฺนานํ, วิปาโก โหติ อจินฺติโย’’ติ. (อป. เถร ๑.๑.๘๒; เนตฺติ. ๙๕) –

คาถา วุตฺตา. ตตฺถ พุทฺธธมฺมาติ พุทฺธคุณา. อมฺหากํ ปน ยาวชีวํ รตนตฺตยคุณปริทีปเน อติอุสฺสาหนฺตานมฺปิ สรูปโต นีหริตฺวา ทสฺเสตุํ อสมตฺถภาโว ปเคว ปณฺฑิเตหิ เวทิตพฺโพติ.

อิจฺเจวํ –

‘‘ยํ โลโก ปูชยเต, สโลกปาโล สทา นมสฺสติ จ;

ตสฺเสต สาสนวรํ, วิทูหิ เญยฺยํ นรวรสฺสา’’ติ. –

นิคฺคหิตโลปวเสน วุตฺตาย คาถาย สงฺเขเปน กถิโต อนุสนฺธฺยาทิโก สมตฺโตติ.

‘‘ยํ โลโก ปูชยเต, ส โลกปาโล สทา นมสฺสติ จ;

ตํ ตสฺส สาสนวรํ, วิทูหิ เญยฺยํ นรวรสฺสา’’ติ. –

คาถํ อปเร ปฐนฺติ. ตสฺสาปิ อนุสนฺธฺยตฺโถ วุตฺตนโยว. โยชนตฺโถ ปน วิเสโส. ตตฺถ หิ สโลกปาโล โลโก ยสฺส สตฺถุโน นรวรสฺส ยํ สาสนวรํ สํวณฺเณตพฺพสหิตํ, สํวณฺเณตพฺพํ เอว วา ปูชยเต เจว นมสฺสติ จ, ตสฺส โลกปาลสฺส สตฺถุโน ตํ ปูเชตพฺพํ, นมสฺสิตพฺพญฺจ วิทูเหว วิญฺญาตพฺพํ, เอตํ สาสนวรํ เนตฺติปฺปกรณสฺส วิสยนฺติ คเหตพฺพนฺติ โยชนา. โยชนากาโรปิ เหฏฺฐา วุตฺตนโยว.

วิคฺคหตฺโถปิ วิเสโส. อิมสฺมิญฺหิ นเย โลกํ ปาเลนฺตีติ โลกปาลา, ยถาวุตฺตจตุมหาราชาทโย. เตหิ โลกปาเลหิ สหิตํ สพฺพโลกํ ปาเลติ โลกคฺคนายกตฺตาติ โลกปาโลติ ภควาปิ โลกปาลสทฺเทน วุตฺโต. โส หิ ‘‘ตสฺสา’’ติ เอตฺถ ตํ-สทฺเทน ปรามสียติ, ตสฺมา ตสฺส โลกปาลสฺส สตฺถุโน นรวรสฺสาติ อตฺโถ คหิโต. ยทิ เอวํ โลกปาโล คุณีภูโต อปธาโน ปธานภูตํ โลกํ วิเสเสตฺวา วินิวตฺโต, กถํ ตํ-สทฺเทน ปรามสียตีติ? โลกวิเสสโก สมาโนปิ สาสนวราเปกฺขตาย ชนกสามิภาเวน สมฺพนฺธิวิเสสภูตตฺตา ปธานภูโต วิย ปรามสียตีติ. ภควา สาสนวรสฺส สามิภาเวน คหิโต. กถํ สาสนวรสฺส สามี ภควา สาสนวรํ ปูชยตีติ? น จายํ วิโรโธ. พุทฺธา หิ ภควนฺโต ธมฺมครุโน, เต สพฺพกาลํ ธมฺมมปจยมานาว วิหรนฺตีติ. พุทฺธานญฺหิ ธมฺมครุธมฺมาปจยมานภาโว ‘‘ยํนูนาหํ…เป… ตเมว ธมฺมํ สกฺกตฺวา ครุํ กตฺวา มาเนตฺวา ปูเชตฺวา อุปนิสฺสาย วิหเรยฺย’’นฺติ (อ. นิ. ๔.๒๑) วุตฺโต, ตสฺมา โลกปาโล ภควา สาสนวรํ ปูชยตีติ ทฏฺฐพฺโพ. เอวํ สติ โลกปาโล ภควา สาสนวรํ ปูชยตีติ อตฺโถ ยุตฺโต โหตุ, กถํ โลกปาโล ภควา สาสนวรํ นมสฺสตีติ ยุตฺโตติ? ยุตฺโตว ‘‘นมสฺสตี’’ติ ปทสฺส ครุกรเณน ตนฺนินฺนโปณปพฺภาโรติ อตฺถสฺสาปิ ลพฺภนโต. ภควา หิ ธมฺมครุตาย สพฺพกาลํ ธมฺมนินฺนโปณปพฺภารภาเวน วิหรตีติ. วุตฺตเญฺหตํ ‘‘เยน สุทํ นิจฺจกปฺปํ วิหรามี’’ติอาทิ. เสสเมตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน วา สํวณฺณนาสุ วุตฺตนเยน วา ญาตพฺพนฺติ อเมฺหหิ น วิตฺถารียติ.

เอวํ ปฐมคาถาย ‘‘สาสนวร’’นฺติ ปเทน ติวิธมฺปิ สาสนํ สงฺคณฺหิตฺวา ตตฺถ ปริยตฺติสาสนเมว อตฺตโน เนตฺติปฺปกรณสฺส วิสยํ นิยเมตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘ทฺวาทส ปทานิ’’ตฺยาทิมาห. อถ วา ปฐมคาถาย รตนตฺตยโถมเนน สห เนตฺติปฺปกรณตาวิสยํ สาสนวรํ อาจริเยน ทสฺสิตํ, ‘‘ตสฺส สาสนวรํ กึ สพฺพํเยว เนตฺติปฺปกรณสฺส วิสยํ, อุทาหุ ปริยตฺติสาสนเมวา’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ปริยตฺติสาสนภูตํ สุตฺตเมวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ทฺวาทส ปทานิ สุตฺต’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘สาสนวร’’นฺติ สามญฺเญน วุตฺตมฺปิ ปริยตฺติสุตฺตเมว สาสนวรนฺติ คเหตพฺพนฺติ อตฺโถ. ‘‘ตํ ปน กติวิธ’’นฺติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘ทฺวาทส ปทานี’’ติ วุตฺตํ, สงฺเขปโต ปเภเทน ทฺวาทสวิธนฺติ อตฺโถ. ปเภทโต ทฺวาทสวิธมฺปิ พฺยญฺชนปทอตฺถปทโต ปน ทุวิธเมวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตํ สพฺพํ พฺยญฺชนญฺจ อตฺโถ จา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ตสฺมึ ทฺวเย เอกเมว สรูปโต เนตฺติปฺปกรณสฺส วิสยนฺติ วิญฺเญยฺยํ, อุทาหุ อุภย’’นฺติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา อุภยนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตํ วิญฺเญยฺยํ อุภย’’นฺติ วุตฺตํ. วจนวจนียภาเวน สมฺพนฺเธ ยสฺมึ พฺยญฺชเน, อตฺเถ จ ‘‘สุตฺต’’นฺติ โวหาโร ปวตฺโต, ตํ อุภยํ สรูปโต เนตฺติปฺปกรณสฺส วิสยนฺติ วิญฺเญยฺยนฺติ อตฺโถ. ‘‘กินฺติ วิญฺเญยฺย’’นฺติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘โก อตฺโถ, พฺยญฺชนํ กตม’’นฺติ วุตฺตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ฉพฺยญฺชนปทฉอตฺถปทเภเทน ทฺวาทสวิธํ พฺยญฺชนปทอตฺถปทวเสน ทุวิธํ สพฺพปริยตฺติสงฺขาตํ สุตฺตํ มม เนตฺติปฺปกรณสฺส วิสยํ สาสนวรนฺติ ญาตพฺพํ. สรูปโต ปุจฺฉิตฺวา อตฺถปทํ, พฺยญฺชนปทญฺจ สรูปโต ญาตพฺพนฺติ.

เอวํ ปฐมคาถาย ‘‘สาสนวร’’นฺติ วุตฺตสฺส สุตฺตสฺส ปริยตฺติภาวญฺเจว อตฺถปทพฺยญฺชนปทภาเวน เวทิตพฺพตฺตญฺจ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตสฺส สุตฺตสฺส ปวิจยูปายํ เนตฺติปฺปกรณํ ปทตฺถวิภาเคน ทสฺเสตุํ ‘‘โสฬสหารา’’ตฺยาทิมาห. อถ วา ทุติยคาถาย เนตฺติปฺปกรณสฺส วิสยํ สาสนวรํ นิยเมตฺวา ทสฺสิตํ, ‘‘เนตฺติ นาม กตมา, กติวิธา’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา เนตฺตินาม เอตฺติกาติ สงฺเขปโต ทสฺเสตุํ ‘‘โสฬสหารา’’ตฺยาทิมาห. ตตฺถ ตสฺส สาสนสฺส สุตฺตสฺส อตฺถปริเยฏฺฐิ เนตฺติสํวณฺณนา มยา มหากจฺจายเนน นิทฺทิฏฺฐา เนตฺติ นาม โสฬสหารสมุทายา ปญฺจนยสมุทายา อฏฺฐารสมูลปทสมุทายาติ วิชานิตพฺพาติ.

เต หาราทโย เกนฏฺเฐน เนตฺติ นาม? เวเนยฺยสตฺเต อริยธมฺมํ เนตีติ เนตฺตีติ เอวมาทิ อตฺโถ สํวณฺณนาสุ (เนตฺติ. อฏฺฐ. คนฺถารมฺภกถา) วุตฺโตว. อิมาย ตติยคาถายปิ ‘‘มหากจฺจาเนน นิทฺทิฏฺฐา’’ติ ปาโฐ สุนฺทโร. ‘‘มหากจฺจายเนน นิทฺทิฏฺฐา’’ติ วา ปาโฐ, น สุนฺทโร. ลกฺขณญฺหิ มยา เหฏฺฐา วุตฺตนฺติ. ‘‘โสฬสหาราทิสมุทายา เนตฺตี’’ติ วุตฺตา, เต หารา สุตฺตสฺส พฺยญฺชนวิจโย วา โหนฺติ, อตฺถวิจโย วา, นยา จ พฺยญฺชนวิจโย วา โหนฺติ, อตฺถวิจโย วาติ วิจารณายํ สติ ‘‘อิเม อิมสฺส วิจโย’’ติ นิยเมตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘หารา พฺยญฺชนวิจโย’’ติอาทิมาห. ตตฺถ หารา สุตฺตสฺส พฺยญฺชนวิจโย โหนฺติ, น อตฺถวิจโย โสฬสหารานํ มูลปทนิทฺธารณํ วชฺเชตฺวา พฺยญฺชนมุเขเนว สํวณฺณนาภาวโต. ตโย ปน นยา สุตฺตสฺส อตฺถวิจโย โหนฺติ, ติณฺณํ นยานํ มูลปทสงฺขาตอวิชฺชาทิสภาวธมฺมนิทฺธารณมุเขเนว สุตฺตสฺส อตฺถสํวณฺณนาภาวโตติ.

‘‘ตํ อุภยํ สุตฺเต สํวณฺณนาภาเวน เกนจิ กตฺถจิเยว โยเชตพฺพํ, อุทาหุ สพฺพถา สพฺพตฺถ โยชิต’’นฺติ ปุจฺฉิตพฺพภาวโต ตํ อุภยํ สพฺพตฺถ สุตฺเตสุ สพฺพถา โยชิตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อุภยํ ปริคฺคหีต’’นฺติ วุตฺตํ. หารา เจว นยา จ อุภยํ สุตฺตสฺส อตฺถนิทฺธารณวเสน ปริโต สมนฺตโต คหิตํ สพฺพถา สุตฺเตสุ โยชิตนฺติ.

‘‘หาราทิสมุทายภูตํ เนตฺติสงฺขาตํ สุตฺตํ กถํ สํวณฺเณตพฺพํ สุตฺตํ สํวณฺเณตี’’ติ วตฺตพฺพภาวโต วุตฺตํ ‘‘วุจฺจติ สุตฺตํ ยถาสุตฺต’’นฺติ. เนตฺติสงฺขาตํ สํวณฺณนาสุตฺตํ สํวณฺเณตพฺพสุตฺตานุรูปํ ยถา เยน เยน เทสนาหาเรน วา อญฺเญน วา สํวณฺเณตพฺพํ, เตน เตน วุจฺจติ สํวณฺเณตีติ อตฺโถ. อถ วา ‘‘เนตฺติสงฺขาตํ สุตฺตํ กิตฺตกํ สํวณฺเณตพฺพํ สุตฺตํ สํวณฺเณตี’’ติ วตฺตพฺพภาวโต วุตฺตํ ‘‘วุจฺจติ สุตฺตํ ยถาสุตฺต’’นฺติ. ตตฺถ ยถาสุตฺตํ ยํ ยํ สุตฺตํ ภควตา วุตฺตํ, ตํ ตํ สพฺพํ สุตฺตํ เนตฺติสงฺขาตํ สุตฺตํ วุจฺจติ วทติ อสฺสาทาทีนวทสฺสนวเสน สํวณฺเณตีติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เนตฺตินเยน หิ สํวณฺเณตุํ อสกฺกุเณยฺยํ นาม สุตฺตํ นตฺถี’’ติ (เนตฺติ. อฏฺฐ. สงฺคหวารวณฺณนา).

‘‘ยํ ยํ ภควตา เทสิตํ สุตฺตํ เนตฺติสํวณฺณนาย สํวณฺณิตํ, สา สํวณฺเณตพฺพา เทสนา จ วิญฺเญยฺยา, อุทาหุ เทสิตพฺพญฺจา’’ติ วตฺตพฺพภาวโต ‘‘ยา เจว เทสนา’’ตฺยาทิมาห. ยา เจว เทสนา ปาฬิ สํวณฺณิตา, สา จ, ตาย เทสนาย เทสิตํ ยํ ธมฺมชาตํ, ตญฺจ อุภยํ วิมุตฺตายตนเทสนาสีเสน ปริจยํ กโรนฺเตหิ เอกนฺเตน วิญฺเญยฺยํ อุภยสฺเสว อนุปาทิเสสปรินิพฺพานปริโยสานานํ สมฺปตฺตีนํ เหตุภาวโต. ‘‘ตสฺส อุภยสฺส วิชานเน สาเธตพฺเพ สาเธตพฺพสฺส วิชานนสฺส เหตุภูตา กตมา อนุปุพฺพี’’ติ ปุจฺฉิตพฺพภาวโต วุตฺตํ ‘‘ตตฺรา’’ตฺยาทิ. ตตฺถ ตตฺร วิชานเน สาเธตพฺเพ สุตฺตาทินวงฺคสฺส สาสนสฺส อตฺถปริเยสนา อตฺถวิจารณา หารนยานํ อยํ อนุปุพฺพี วิชานนสฺส สาเธตพฺพสฺส เหตุภูตา อนุปุพฺพี นามาติ อตฺโถ. อถ วา ตสฺส อุภยสฺส วิชานเน สาเธตพฺเพ สุตฺตาทินวงฺคสฺส สาสนสฺส อตฺถปริเยสนาย อตฺถวิจารณาย อยํ อนุปุพฺพี วิชานนสฺส สาเธตพฺพสฺส เหตุภูตา อนุปุพฺพี นามาติ. อถ วา วกฺขมานาย หารนยานุปุพฺพิยา นววิธสุตฺตนฺตปริเยสนา วิชานนสฺส เหตุภูตาติ เวทิตพฺพา. เตนากาเรเนว อฏฺฐกถายํ ติธา วุตฺตาติ.

สงฺคหวารสฺส อตฺถวิภาวนา นิฏฺฐิตา.

๒. อุทฺเทสวารอตฺถวิภาวนา

๑. เอวํ สงฺคหวาเรน สงฺเขปโต ทสฺสิเต หาราทโย อิทานิ วิภาเคน ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ กตเม โสฬส หารา’’ติอาทิเทสนา อารทฺธา. อถ วา โสฬสหาราทิสมุทายา เนตฺติ นาม มยา มหากจฺจาเนน นิทฺทิฏฺฐาติ วุตฺตา, ‘‘กตเม เต โสฬส หารา’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา วุตฺตํ ‘‘ตตฺถ โสฬส หารา’’ตฺยาทิ. ตตฺถ ตตฺถาติ เตสุ โสฬสหาราทีสุ. เทสนา หาโร, วิจโย หาโร…เป… สามาโรปโน หาโรติ อิเม โสฬส หาราติ ทฏฺฐพฺพา.

ตตฺถ สพฺพสาธารณตฺตา หารปทสฺส วจนตฺโถ ปฐมํ วตฺตพฺโพ. เกนฏฺเฐน หาราติ? หรียนฺติ เอเตหีติ หารา. เอเตหิ สํวณฺณนาวิเสเสหิ สํวณฺณิเยสุ สุตฺตเคยฺยาทีสุ อญฺญาณสํสยวิปลฺลาสา หรียนฺติ, อิติ อญฺญาณาทิหรณการณตฺตา ‘‘เอเตหี’’ติ ปเทน นิทฺทิฏฺฐา สํวณฺณนาวิเสสา หารา นาม, หร-ธาตุยา อาจริยสฺส วจีเภทสทฺโท, ตํสมุฏฺฐาปโก จิตฺตุปฺปาโท จ มุขฺยตฺโถ, เวเนยฺยานํ สํวณฺเณตพฺพสุตฺตสฺส อตฺถชานนาทิญาณสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาโท การณูปจารตฺโถ, ตสฺส อุปนิสฺสยปจฺจยภูตานํ สํวณฺณนาวิเสสานํ อุปนิสฺสยปจฺจยสตฺติ ผลูปจารตฺโถ, อิติ-สทฺเทน สา อุปนิสฺสยปจฺจยสตฺติเยว ปรามสียติ. ตํสตฺติสมฺปนฺนา สํวณฺณนาวิเสสา ณ-ปจฺจยตฺถา โหนฺติ. เอส นโย เอวรูเปสุ ฐาเนสุปิ. วิตฺถาโร อฏฺฐกถายํ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๑) วุตฺโต เอว.

อสาธารณโต ปน เทสียติ เอตายาติ เทสนา. เอตาย สํวณฺณนาย สํวณฺเณตพฺพสุตฺตตฺโถ เทสียติ สํวณฺณียติ สํวณฺณนานุสาเรน ญาปียติ, อิติ ญาปนการณตฺตา ‘‘เอตายา’’ติ ปเทน นิทฺทิฏฺฐา วิเสสสํวณฺณนา เทสนา นาม, น ปาฬิเทสนา, ปาฬิเทสนาย สํวณฺเณตพฺพสํวณฺณนาภาเวน สหจรณโต วา เทสนา. กิญฺจาปิ อญฺเญ หารา เทสนาปาฬิสงฺขาตสฺส สุตฺตสฺส อตฺถสํวณฺณนาภาวโต เทสนาย สหจาริโน โหนฺติ, อยํ ปน หาโร เยภุยฺเยน ยถารุตวเสเนว วิญฺญายมานตฺตา ปาฬิเทสนาย สห จรตีติ วตฺตพฺพตํ อรหติ, น ตถา ปเร. น หิ อสฺสาทาทีนวนิสฺสรณาทิสนฺทสฺสนลกฺขณรหิตา ปาฬิเทสนา อตฺถิ, อยญฺจ หาโร อสฺสาทาทิสนฺทสฺสนลกฺขโณติ.

วิจิยนฺติ เอเตนาติ วิจโย. เอเตน สํวณฺณนาวิเสเสน สุตฺเต ปทปญฺหาทโย วิจิยนฺติ, อิติ วิจารณการณตฺตา โส สํวณฺณนาวิเสโส วิจโย นาม. กตฺวตฺถาธิกรณตฺถาปิ ลพฺภนฺติ. สํวณฺเณตพฺพสุตฺเตน ปทปญฺหาทิวิจยนลกฺขโณ สํวณฺณนาวิเสโส วิจโย หาโร.

ยุตฺตายุตฺติ วิจารียติ เอตายาติ ยุตฺติ. เอตาย วิเสสสํวณฺณนาย สพฺเพสํ หารานํ ภูมิโคจรานํ ยุตฺตายุตฺติ วิจารียติ, อิติ วิจารณการณตฺตา ‘‘เอตายา’’ติ ปเทน นิทฺทิฏฺฐา วิเสสสํวณฺณนา ยุตฺติ นาม. อิธ อุตฺตรปทโลโป ทฏฺฐพฺโพ, ยุตฺติยา วิจารณา, วิจารณียภาเวน สหจรณโต วา ยุตฺติ. สพฺพหารานํ ภูมิโคจรานํ ยุตฺตายุตฺติวิจารณลกฺขโณ สํวณฺณนาวิเสโส ยุตฺติ หาโร.

ปทติ ปวตฺเตติ ผลํ เอเตนาติ ปทํ, การณํ. ฐนฺติ ติฏฺฐนฺติ เอตฺถ ผลานิ ตทายตฺตวุตฺติตายาติ ฐานํ, การณํ. ปทญฺจ ตํ ฐานญฺจาติ ปทฏฺฐานํ, อาสนฺนการณํ. สุตฺเต อาคตธมฺมานํ ปทฏฺฐานํ วิจารียติ เอตายาติ ปทฏฺฐานา, วิเสสสํวณฺณนา, วิจารณโลโปว, สุตฺเต อาคตธมฺมานํ ปทฏฺฐานานํ, เตสญฺจ ปทฏฺฐานานํ วิจารณลกฺขโณ สํวณฺณนาวิเสโส ปทฏฺฐาโน หาโร.

สุตฺเต อวุตฺตาปิ สมานลกฺขณา ธมฺมา ลกฺขียนฺติ เอเตน สํวณฺณนาวิเสเสนาติ ลกฺขโณ, สุตฺเต วุตฺเตน ธมฺเมน สมานลกฺขณานํ ธมฺมานํ อวุตฺตานมฺปิ นิทฺธารณลกฺขโณ สํวณฺณนาวิเสโส ลกฺขโณ หาโร.

สุตฺเต ทสฺสิยมานา นิพฺพจนาทโย จตฺตาโรปิ วิยูหียนฺติ วิภาเคน สมฺปิณฺฑียนฺติ เอตฺถ, เอเตน วาติ พฺยูโห, จตุนฺนํ นิพฺพจนาทีนํ พฺยูโห จตุพฺยูโห. นิพฺพจนาธิปฺปายพฺยญฺชนานญฺเจว เทสนานิทานสฺส จ ปุพฺพาปเรน สทฺธึ สนฺทสฺสนลกฺขโณ สํวณฺณนาวิเสโส จตุพฺยูโห หาโร.

เทสนาย คหิตธมฺเมน สภาคา, วิสภาคา จ ธมฺมา อาวฏฺฏียนฺติ เอตฺถ, เอเตน วาติ อาวฏฺโฏ, เทสนาย คหิตธมฺมานํ สภาควิสภาคธมฺมวเสน อาวฏฺฏนลกฺขโณ สํวณฺณนาวิเสโส อาวฏฺโฏ หาโร.

อสาธารณาสาธารณานํ สํกิเลสธมฺเม, โวทานธมฺเม จ สาธารณาสาธารณโต, ปทฏฺฐานโต, ภูมิโต จ วิภชนลกฺขโณ สํวณฺณนาวิเสโส วิภตฺติ หาโร.

สุตฺเต นิทฺทิฏฺฐา ธมฺมา ปฏิปกฺขวเสน ปริวตฺตียนฺติ อิมินา, เอตฺถ วาติ ปริวตฺโต, สุตฺเต นิทฺทิฏฺฐานํ ธมฺมานํ ปฏิปกฺขโต ปริวตฺตนลกฺขโณ สํวณฺณนาวิเสโส ปริวตฺตโน หาโร.

สุตฺเต วุตฺตสฺส เอกสฺเสว อตฺถสฺส วาจกํ วิวิธํ วจนํ เอตฺถ สํวณฺณนาวิเสเสติ วิวจนํ, วิวจนเมว เววจนํ, สุตฺเต วุตฺเต เอกสฺมึ อตฺเถ อเนกปริยายสทฺทโยชนาลกฺขโณ สํวณฺณนาวิเสโส เววจโน หาโร.

สุตฺเต วุตฺตา อตฺถา ปกาเรหิ ญาปียนฺติ อิมินา, เอตฺถ วาติ ปญฺญตฺติ, เอเกกสฺส ธมฺมสฺส อเนกาหิ ปญฺญตฺตีหิ ปญฺญาเปตพฺพาการลกฺขโณ สํวณฺณนาวิเสโส ปญฺญตฺติ หาโร.

สุตฺตาคตา ธมฺมา ปฏิจฺจสมุปฺปาทาทีสุ โอตรียนฺติ อนุปฺปเวสียนฺติ เอตฺถ, เอเตน วาติ โอตรโณ, ปฏิจฺจสมุปฺปาทาทิมุเขหิ สุตฺตตฺถสฺส โอตรณลกฺขโณ สํวณฺณนาวิเสโส โอตรโณ หาโร.

สุตฺเต ปทปทตฺถปญฺหารมฺภา โสธียนฺติ สมาธียนฺติ เอตฺถ, เอเตน วาติ โสธโน, สุตฺเต ปทปทตฺถปญฺหารมฺภานํ โสธนลกฺขโณ สํวณฺณนาวิเสโส โสธโน หาโร.

สามญฺญวิเสสภูตา ธมฺมา วินา วิกปฺเปน อธิฏฺฐียนฺติ อนุปฺปวตฺตียนฺติ เอตฺถ, เอเตน วาติ อธิฏฺฐาโน, สุตฺตาคตานํ ธมฺมานํ อวิกปฺปนวเสน สามญฺญวิเสสนิทฺธารณลกฺขโณ สํวณฺณนาวิเสโส อธิฏฺฐาโน หาโร.

โย เหตุ เจว ปจฺจโย จ ผลํ ปริกโรติ อภิสงฺขโรติ, อิติ โส เหตุ เจว ปจฺจโย จ ปริกฺขาโร, โย สํวณฺณนาวิเสโส ตํ ปริกฺขารํ เหตุญฺเจว ปจฺจยญฺจ อาจิกฺขติ, อิติ โส สํวณฺณนาวิเสโส ปริกฺขาโร นาม. สุตฺเต อาคตธมฺมานํ ปริกฺขารสงฺขาเต เหตุปจฺจเย นิทฺธาเรตฺวา สํวณฺณนาลกฺขโณ สํวณฺณนาวิเสโส ปริกฺขาโร หาโร.

สุตฺเต อาคตธมฺมา ปทฏฺฐานาทิมุเขน สมาโรปียนฺติ เอตฺถ, เอเตน วาติ สมาโรปโน, สุตฺเต อาคตธมฺมานํ ปทฏฺฐานเววจนภาวปหานสมาโรปนวิจารณลกฺขโณ สํวณฺณนาวิเสโส สมาโรปโน หาโร. ภาวสาธนวเสนาปิ สพฺพตฺถ วจนตฺโถ วตฺตพฺโพติ ตสฺสาปิ วเสน โยเชตพฺพนฺติ. เสสํ สํวณฺณนานุสาเรน ญาตพฺพนฺติ.

‘‘ตตฺถ กตเม โสฬส หารา เทสนา’’ตฺยาทินา หารสรูปํ วุตฺตํ, กิมตฺถํ ‘‘ตสฺสานุคีติ’’ตฺยาทิ วุตฺตนฺติ? อนุคีติคาถาย สุขคฺคหณตฺถํ ปุน ‘‘ตสฺสานุคีติ เทสนา วิจโย ยุตฺติ’’ตฺยาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตสฺสาติ หารุทฺเทสสฺส. อนุคีตีติ อนุ ปจฺฉา คายนคาถา. ปญฺจทโสติ ปญฺจทสโม. โสฬโสติ โสฬสโม. อตฺถโต อสํกิณฺณาติ เทสนาทิปทตฺถโต ลกฺขณตฺถโต สงฺกรโต รหิตา. เตน วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘โส จ เนสํ อสงฺกโร ลกฺขณนิทฺเทเส สุปากโฏ โหตี’’ติ. เสสํ สํวณฺณนานุสาเรน ญาตพฺพนฺติ. ‘‘เกจิ หารา เกหิจิ หาเรหิ สํกิณฺณา วิย ทิสฺสนฺติ, กสฺมา อสํกิณฺณาติ ญาตพฺพ’’นฺติ วตฺตพฺพตฺตา วุตฺตํ ‘‘เอเตสญฺเจวา’’ติอาทิ. ตตฺถ เอเตสญฺเจว ภวตีติ เอเตสํ โสฬสนฺนํ หารานํ ยถา เยนากาเรน อสงฺกโร โหติ, ตถา อสงฺกรากาเรน ภวติ. อยติ ปวตฺตติ นยวิภตฺตีติ อยา, วิตฺถาเรน อยาติ วิตฺถารตยา, ต-กาโร มิสฺสกโทสาปคมตฺถาย อาคโต, นยวิภตฺติวิเสสวจนํ. นเยน ญาเยน วิภตฺติ นยวิภตฺติ, น ปญฺจนยวิภตฺตาหารานํ วิตฺถาเรน ปวตฺตา ญายวิภตฺติ ตถา อสงฺกรากาเรน ภวติ ตสฺมึ อสํกิณฺณาติ ญาตพฺพาติ อธิปฺปาโย.

๒. โสฬส หารา สรูปโต วุตฺตา, อเมฺหหิ จ วิญฺญาตา, ‘‘กตเม ปญฺจ นยา’’ติ วตฺตพฺพภาวโต ตถา ปุจฺฉิตฺวา สรูปโต อุทฺทิสิตุํ ‘‘ตตฺถ กตเม ปญฺจ นยา’’ตฺยาทิ วุตฺตํ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘เอวํ หาเร อุทฺทิสิตฺวา อิทานิ นเย อุทฺทิสิตุํ ‘ตตฺถ กตเม’ติอาทิ วุตฺต’’นฺติ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๒) วุตฺตํ. ‘‘ตตฺถ นยนฺติ สํกิเลเส, โวทาเน จ วิภาคโต ญาเปนฺตีติ นยา, นียนฺติ วา ตานิ เอตฺถ, เอเตหิ วาติ นยา’’ติอาทินา (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๒) อฏฺฐกถายํ วิตฺถาเรน วจนตฺโถ วุตฺโต. นี-ธาตุยา นนฺทิยาวฏฺฏาทินยานุสาเรน สํกิเลเส, โวทาเน จ อาลมฺพิตฺวา ปวตฺโต ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาโท มุขฺยตฺโถ, นนฺทิยาวฏฺฏาทินยานํ อุปนิสฺสยปจฺจยสตฺติ ผลูปจารโต คหิตา, อิติ-สทฺโท ตํ ผลูปจารโต คหิตสตฺตึ ปรามสิ, ตํสตฺติสหิตา นนฺทิยาวฏฺฏาทินยา อ-ปจฺจยตฺถา.

ตณฺหาอวิชฺชาหิ สํกิเลสปกฺขสฺส สุตฺตสฺส, สมถวิปสฺสนาหิ โวทานปกฺขสฺส สุตฺตสฺส จตุสจฺจโยชนมุเขน นยนลกฺขโณ สํวณฺณนาวิเสโส นนฺทิยาวฏฺโฏ นโย. ตตฺถ จตุสจฺจนฺติ ตณฺหา จ อวิชฺชา จ ภวมูลตฺตา สมุทยสจฺจํ, อวเสสา เตภูมกา ธมฺมา ทุกฺขสจฺจํ, สมถวิปสฺสนา มคฺคสจฺจํ, เตน ปตฺตพฺพา อสงฺขตธาตุ นิโรธสจฺจนฺติ.

ตีหิ อวยเวหิ โลภาทีหิ สํกิเลสปกฺเข, ตีหิ อวยเวหิ อโลภาทีหิ จ โวทานปกฺเข ปุกฺขโล โสภโนติ ติปุกฺขโล, อกุสลมูเลหิ สํกิเลสปกฺขสฺส, กุสลมูเลหิ โวทานปกฺขสฺส สุตฺตตฺถสฺส จตุสจฺจโยชนมุเขน นยนลกฺขโณ สํวณฺณนาวิเสโส ติปุกฺขโล.

สีหสฺส ภควโต วิกฺกีฬิตํ เอตฺถ นเยติ สีหวิกฺกีฬิโต, สุภสญฺญาทีหิ วิปลฺลาเสหิ สกลสํกิเลสปกฺขสฺส, สทฺธินฺทฺริยาทีหิ โวทานปกฺขสฺส สุตฺตตฺถสฺส จตุสจฺจโยชนมุเขน นยนลกฺขโณ สํวณฺณนาวิเสโส สีหวิกฺกีฬิตนโย.

อตฺถนยตฺตยทิสาภาเวน กุสลาทิธมฺมานํ อาโลจนํ ทิสาโลจนํ. ตสฺส ตสฺส อตฺถนยสฺส โยชนตฺถํ กเตสุ สุตฺตสฺส อตฺถวิสฺสชฺชเนสุ เย โวทานาทโย, สํกิเลสิกา จ ตสฺส ตสฺส นยสฺส ทิสาภูตา ธมฺมา สุตฺตโต นิทฺธาเรตฺวา กถิตา, เตสํ ยถาวุตฺตธมฺมานํ จิตฺเตเนว ‘‘อยํ ปฐมา ทิสา, อยํ ทุติยา ทิสา’’ติอาทินา อาโลจนํ ทิสาโลจนํ.

ตถา อาโลจิตานํ ธมฺมานํ อตฺถนยตฺตยโยชเน สมานยนโต องฺกุโส วิยาติ องฺกุโส, ตสฺส ตสฺส นยสฺส ทิสาภูตานํ กุสลาทิธมฺมานํ สมานยนํ องฺกุโส นโย.

ลญฺเชตีติ ลญฺชโก. โย นโย สุตฺตตฺถํ ลญฺเชติ ปกาเสติ, อิติ ลญฺชนโต ปกาสนโต โส นโย ลญฺชโก นาม, นโย จ โส ลญฺชโก จาติ นยลญฺชโก. นยลญฺชโก ปฐโม นนฺทิยาวฏฺโฏ นาม, นยลญฺชโก ทุติโย ติปุกฺขโล นาม, นยลญฺชโก ตติโย สีหวิกฺกีฬิโต นามาติ โยเชตพฺโพ.

อุคฺคตานํ วิเสเสน อุคฺคโตติ อุตฺตโม, ตํ อุตฺตมํ. คตาติ ญาตา, มตาติ อตฺโถ. ‘‘มตา’’ติ วา ปาโฐ. เสสเมตฺถ วุตฺตนยานุสาเรนปิ สํวณฺณนานุสาเรนปิ ชานิตพฺพนฺติ.

ยถาวุตฺตนยวิเสสสํวณฺณนาย ฏีกายํ –

‘‘สมูหาทึ อุปาทาย โลกสงฺเกตสิทฺธา โวหารมตฺตตา สมฺมุติสภาโว, ปถวีผสฺสาทีนํ กกฺขฬผุสนาทิลกฺขณํ ปรมตฺถสภาโว. อยเญฺหตฺถ สงฺเขโป – ยสฺมึ ภินฺเน, อิตราโปเห วา จิตฺเตน กเต น ตถา พุทฺธิ, อิทํ สมฺมุติสจฺจํ ยถา ฆเฏ, สสมฺภารชเล จ, ตพฺพิปริยาเยน ปรมตฺถสจฺจ’’นฺติ –

วจเน ฆฏกถลอาปชลกทฺทมาทิสงฺขาตํ สมูหาทึ อุปาทาย โลกสฺส ปุพฺเพ ฆฏกถลอาปชลกทฺทมาทิสงฺเกตสิทฺธา ฆฏกถลอาปชลกทฺทมาทิโวหารมตฺตตา สมฺมุติสภาโว สงฺเกตวเสน อวิตถตฺตา. ปถวีอาทีนํ กกฺขฬาทิลกฺขณํ, ผสฺสาทีนํ ผุสนาทิลกฺขณํ ปรมตฺถสภาโว. ‘‘ยทิ เอวํ ฆฏาทิเก อภินฺเน วา อาปาทิเก วา อนุรูเปน อูนภาเวน อปฺปวตฺตมาเน วา สติ สมฺมุติภาโว โหตุ, ภินฺเน วา อูเน วา กถํ สมฺมุติภาโว ภเวยฺย, ปถวีผสฺสาทีนมฺปิ ภิชฺชมานตฺตา, กกฺขฬผุสนาทีนญฺจ ปถวีผสฺสาทีหิ อนญฺญตฺตา กถํ ปรมตฺถสภาโว ภเวยฺย, กตเมน สงฺเขเปน อตฺเถน สมฺมุติสภาโว, ปรมตฺถสภาโว จ อเมฺหหิ ชานิตพฺโพ’’ติ วตฺตพฺพภาวโต ‘‘อยเญฺหตฺถ สงฺเขโป’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เอตฺถาติ เอเตสุ สมฺมุติสภาวปรมตฺถสภาเวสุ อยํ นโย วุจฺจมาโน สงฺเขโป อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

ยสฺมึ ฆฏาทิเก ภินฺเน สติ ตโต ฆฏาทิโต อิตโร กถลาทิภาโว จิตฺเตน ปุพฺเพ กเตน ยถา เยน กถลาทิโวหาเรน ภวติ, ยสฺมึ อาปาทิเก สมฺภารชลาทิเก อูนภาเวน ปวตฺตมาเน สติ วา ตโต อาปาทิโต อิตโร กทฺทมาทิภาโว จิตฺเตน ปุพฺเพ กเตน ยถา เยน กทฺทมาทิโวหาเรน ภวติ, ตถา เตน โวหาเรน พุทฺธิ กถลาทิสภาวชานนํ กทฺทมาทิสภาวชานนํ ภวติ, อิทํ อภินฺเน ฆฏาทิกํ วา ภินฺเน กถลาทิกํ วา อนูเน อาปาทิกํ วา อูเน กทฺทมาทิกํ วา สพฺพํ สมฺมุติสจฺจํ โหเตฺวว. ‘‘กทฺทมสฺมึ ภินฺเน, กทฺทมสฺมึ อูเน วา สติ อิตโร สมฺมุติสภาโว’’ติ ปุจฺฉิตพฺพภาวโต ‘‘ฆเฏ, สมฺภารชเล จา’’ติ วุตฺตํ.

สมฺมุติสจฺจสภาโว ตุเมฺหหิ วุตฺโต, อเมฺหหิ จ ญาโต, ‘‘กตโม ปรมตฺถสจฺจสภาโว’’ติ วตฺตพฺพภาวโต ‘‘ตพฺพิปริยาเยน ปรมตฺถสจฺจ’’นฺติ วุตฺตํ. ปถวีอาทีนํ กกฺขฬาทิลกฺขณโต อิตรสฺส ผุสนาทิลกฺขณสฺส อสมฺภวโต, ผสฺสาทีนญฺจ ผุสนาทิลกฺขณโต อิตรสฺส กกฺขฬาทิลกฺขณสฺส อสมฺภวโต ปถวีผสฺสาทีนํ ลกฺขฬผุสนาทิลกฺขณํ ปรมตฺถสจฺจํ โหเตฺววาติ อิมสฺมึ สงฺเขปตฺเถ คหิเต โกจิ วิโรโธ นตฺถีติ อธิปฺปาโยติ.

๓. ปญฺจ นยา สรูปโต อาจริเยน อุทฺทิฏฺฐา, อเมฺหหิ จ วิญฺญาตา, ‘‘ยานิ ปทานิ อฏฺฐารส มูลปทานิ อุทฺทิฏฺฐานิ, กตมานิ ตานี’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ตานิ สรูปโต ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ กตมานิ อฏฺฐารส มูลปทานิ’’ตฺยาทิมาห. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘เอวํ นเยปิ อุทฺทิสิตฺวา อิทานิ มูลปทานิ อุทฺทิสิตุํ ‘ตตฺถ กตมานี’ติอาทิ อารทฺธ’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ กุสลานิ นว ปทานิ, อกุสลานิ นว ปทานิ อฏฺฐารส มูลปทานีติ ทฏฺฐพฺพานีติ โยชนา. มูลนฺติ ปติฏฺฐหนฺติ เอเตหิ นยา, ปติฏฺฐานวิภาคา จาติ มูลานิ, ปทนฺติ ปติฏฺฐหนฺติ เอตฺถ นยา, ปฏฺฐานวิภาคา, อธิคมา จาติ ปทานิ, วุตฺตปฺปการฏฺเฐน มูลานิ จ ตานิ ปทานิ จาติ มูลปทานิ. กุจฺฉิเต ปาปธมฺเม สลยนฺตีติ กุสลานิ, กุเส ราคาทโย ลุนนฺตีติ กุสลานิ, กุสา วิย ลุนนฺตีติ กุสลานิ, กุเสน ญาเณน ลาตพฺพานิ ปวตฺเตตพฺพานีติ กุสลานิ. กุสลานํ ปฏิปกฺขานีติ อกุสลานิ อ-สทฺโท เจตฺถ ปฏิปกฺขตฺโถติ.

นว ปทานิ กุสลานิ, นว ปทานิ อกุสลานีติ คณนปริจฺเฉทโต, ชาติเภทโต จ อุทฺทิฏฺฐานิ, ‘‘กตมานิ ตานี’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา นว ปทานิ อกุสลานิ ปจฺจาสตฺตินฺยาเยน สรูปโต ทสฺเสตุํ ‘‘กตมานิ นว ปทานิ อกุสลานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อฏฺฐกถายํ ปน –

‘‘เอวํ คณนปริจฺเฉทโต, ชาติเภทโต จ มูลปทานิ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สรูปโต ทสฺเสนฺโต สํกิเลสปกฺขํเยว ปฐมํ อุทฺทิสติ ‘ตณฺหา’ติอาทินา’’ติ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๓) –

วุตฺตํ. ตตฺถ รูปาทิเก ขนฺเธ ตสติ ปริตสตีติ ตณฺหา. อวินฺทิยํ กายทุจฺจริตาทึ วินฺทตีติ อวิชฺชา, วินฺทิยํ กายสุจริตาทึ น วินฺทตีติ อวิชฺชา, วิชฺชาย ปฏิปกฺขาติ วา อวิชฺชา. ลุพฺภนฺติ เตนาติ โลโภ, ลุพฺภตีติ วา โลโภ, ลุพฺภนํ วา โลโภ. โทสโมเหสุปิ เอเสว นโย. อสุเภ รูปกฺขนฺธาทิเก ‘‘สุภ’’นฺติ ปวตฺตา สญฺญา สุภสญฺญา. ทุกฺขทุกฺขาทิเก ‘‘สุข’’นฺติ ปวตฺตา สญฺญา สุขสญฺญา. อนิจฺเจ สงฺขารธมฺเม ‘‘นิจฺจ’’นฺติ ปวตฺตา สญฺญา นิจฺจสญฺญา. อนตฺตสภาเวสุ จกฺขาทีสุ ขนฺเธสุ ‘‘อตฺตา’’ติ ปวตฺตา สญฺญา อตฺตสญฺญา. ยตฺถาติ เยสุ ปเทสุ สพฺโพ อกุสลปกฺโข สงฺคหํ สโมสรณํ คจฺฉติ, ตานิ ปทานิ อกุสลานีติ โยชนา. สงฺคหํ คณนํ. สโมสรณํ สมาโรปนํ.

ปจฺจนีกธมฺเม อุทฺธจฺจาทิเก นีวรเณ สเมติ วูปสเมติ ตทงฺควิกฺขมฺภนวเสนาติ สมโถ. สงฺขาเร อนิจฺจาทีหิ วิวิเธหิ อากาเรหิ ปสฺสตีติ วิปสฺสนา. โลภสฺส ปฏิปกฺโข อโลโภ. โทสสฺส ปฏิปกฺโข อโทโส. โมหสฺส ปฏิปกฺโข อโมโห. เอตฺถาปิ อ-สทฺโท ปฏิปกฺขตฺโถ, น อภาวตฺถาทิโกติ อธิปฺปาโย. อสุเภ รูปกฺขนฺธาทิเก, จกฺขาทิมฺหิ วา ‘‘อสุภ’’นฺติ ปวตฺตา สญฺญาปธานจิตฺตุปฺปาทา อสุภสญฺญา, วิเสสโต กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ. ทุกฺขทุกฺขตาทีสุ ‘‘ทุกฺข’’นฺติ ปวตฺตา สญฺญาปธานจิตฺตุปฺปาทา ทุกฺขสญฺญา, วิเสสโต เวทนานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ. อนิจฺเจ ขนฺธาทิเก วิปริณามธมฺเม ‘‘อนิจฺจ’’นฺติ ปวตฺตา สญฺญาปธานจิตฺตุปฺปาทา อนิจฺจสญฺญา, วิเสสโต จิตฺตานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ. อนตฺตสภาเว ขนฺเธ, จกฺขาทิมฺหิ วา ‘‘อนตฺตา’’ติ ปวตฺตา สญฺญาปธานจิตฺตุปฺปาทา อนตฺตสญฺญา, วิเสสโต ธมฺมานุปสฺสนาสติปธานํ. ปญฺญาสติสีเสน หิ ปวตฺตา อยํ เทสนา. เตน วุตฺตํ ภควตา ‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, สติพลํ ทฏฺฐพฺพํ? จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ, เอตฺถ สติพลํ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ. ยตฺถาติ เยสุ ปเทสุ สพฺโพ กุสลปกฺโข สงฺคหํ สโมสรณํ คจฺฉติ, ตานิ ปทานิ กุสลานีติ โยชนา.

อุทฺทานนฺติ อุทฺธํ ทานํ รกฺขณํ อุทฺทานํ, สงฺคหวจนนฺติ อตฺโถ. อุทฺทาเน อวุตฺเต สติ เหฏฺฐา วุตฺตสฺส อตฺถสฺส วิปฺปกิณฺณภาโว ทินฺโน วิย ภเวยฺย, ตสฺมา วิปฺปกิณฺณภาวสฺส นิวารณตฺถํ อุทฺทานนฺติ อธิปฺปาโย. จตุโร จ วิปลฺลาสาติ สุภสุขนิจฺจอตฺตสญฺญา. กิเลสา ภวนฺติ เอตฺถ นวปเทสูติ ภูมี, กิเลสานํ ภูมีติ กิเลสภูมี, กิเลสปวตฺตนฏฺฐานานิ นว ปทานีติ วุตฺตํ โหติ.

จตุโร สติปฏฺฐานาติ อสุภทุกฺขอนิจฺจอนตฺตสญฺญา. อินฺทฺริยภูมีติ สทฺธาทีนํ วิมุตฺติปริปาจนินฺทฺริยานํ ภูมี ปวตฺตนฏฺฐานานิ สโมสรณฏฺฐานานิ.

นวหิ กุสลปเทหิ กุสลปกฺขา ยุชฺชนฺติ โยชียนฺติ, นวหิ อกุสลปเทหิ อกุสลปกฺขา ยุชฺชนฺติ โยชียนฺติ. นวหิ กุสลปเทหิ สห กุสลปกฺขา ยุชฺชนฺติ ยุชฺชนฺตา ภวนฺติ, นวหิ อกุสลปเทหิ สห อกุสลปกฺขา ยุชฺชนฺติ ยุชฺชนฺตา ภวนฺตีติ อุทฺเทสวาเร วุตฺตาวเสโส สํวณฺณนานุสาเรน วิชานิตพฺโพ.

อิติ สตฺติพลานุรูปา รจิตา

อุทฺเทสวารสฺส อตฺถวิภาวนา นิฏฺฐิตา.

๓. นิทฺเทสวารอตฺถวิภาวนา

โสฬสหารนิทฺเทสวิภาวนา

๔. หาราทีสุ สมุทายสฺส เนตฺติปฺปกรณสฺส อุทฺเทโส อุทฺทิฏฺโฐ, อเมฺหหิ จ ญาโต, ‘‘กตโม นิทฺเทโส’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา อุทฺทิฏฺเฐ หาราทโย นิทฺทิสิตุํ ‘‘ตตฺถ สงฺเขปโต เนตฺตี’’ติอาทิ อารทฺธํ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘เอวํ อุทฺทิฏฺเฐ หาราทโย นิทฺทิสิตุํ ‘ตตฺถ สงฺเขปโต’ติอาทิ อารทฺธ’’นฺติ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๔) วุตฺตํ. ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมึ ‘‘ตตฺถ กตเม โสฬส หารา? เทสนา วิจโย’’ติอาทิอุทฺเทสปาเฐ. สงฺเขปโตติ สมาสโต. เนตฺตีติ เนตฺติปฺปกรณํ. กิตฺติตาติ กถิตา, อิทานิ นิทฺเทสโต กเถสฺสามีติ วุตฺตํ โหติ.

๑. ‘‘อสฺสาทาทีนวตา, นิสฺสรณมฺปิ จ ผลํ อุปาโย จ.

อาณตฺตี จ ภควโต, โยคีนํ เทสนาหาโร’’ติ. –

คาถายํ เยน สํวณฺณนาวิเสเสน สุตฺเต อาคตา อสฺสาโทปิ อาทีนวตา อาทีนโวปิ นิสฺสรณมฺปิ ผลมฺปิ อุปาโยปิ โยคีนํ อตฺถาย ภควโต อาณตฺติปิ อิเม ธมฺมา ทสฺสิตา สํวณฺณิตา สํวณฺณนาวเสน ญาปิตา, โส สํวณฺณนาวิเสโส เทสนาหาโร นามาติ อตฺถโยชนา.

วจนตฺถาทโย อฏฺฐกถายํ วิตฺถารโต วุตฺตาว, ตสฺมา กิญฺจิมตฺตเมว กเถสฺสามิ. อสฺสาทียเตติ อสฺสาโท, โก โส? สุขํ, โสมนสฺสํ, อิฏฺฐารมฺมณภูตา ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา จ. อสฺสาเทติ เอตายาติ วา อสฺสาโท, โก โส? ตณฺหา, วิปลฺลาสา จ. วิปลฺลาสวเสน หิ เอกจฺเจ สตฺตา อนิฏฺฐมฺปิ อารมฺมณํ อิฏฺฐากาเรน อสฺสาเทนฺติ.

อาภุสํ กมฺเมน ทีนํ ทุกฺขาทิ หุตฺวา วาติ ปวตฺตตีติ อาทีนโว, ทุกฺขาทิ. อถ วา อติวิย อาทีนํ กปณํ หุตฺวา วาติ ปวตฺตตีติ อาทีนโว, กปณมนุสฺโส, ตถาภาวา จ เตภูมกา ธมฺมา อนิจฺจตาทิโยคโต.

นิสฺสรติ เอเตนาติ นิสฺสรณํ, อริยมคฺโค. นิสฺสรตีติ วา นิสฺสรณํ, นิพฺพานํ. ปิ-สทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. นิสฺสรณเภโท อฏฺฐกถายํ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๔ หารสงฺเขป) พหุธา วุตฺโตว.

ผลติ ปวตฺตตีติ ผลํ, เทสนาย ผลํ. ยทิปิ เทสนา ผลนิปฺผาทิกา น โหติ, ตถาปิ ภควโต ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ปุญฺญสมฺภารา สมฺภวนฺติ, ปุญฺญสมฺภารเหตุโต ผลํ ปวตฺตํ, ตสฺมา เทสนาย ผลํ นามาติ. กตมํ ตํ? เทวมนุสฺเสสุ อายุวณฺณสุขพลยสปริวารอธิปเตยฺยอุปธิสมฺปตฺติจกฺกวตฺติสิริเทวรชฺช- สิริจตุสมฺปตฺติจกฺกสีลสมาธิสมฺปทา วิชฺชาภิญฺญา ปฏิสมฺภิทา สาวกโพธิปจฺเจกโพธิสมฺมาสมฺโพธิโย.

ปจฺจยสามคฺคึ อุปคนฺตฺวา อยติ ปวตฺตติ ผลํ เอเตนาติ อุปาโย, โก โส? อริยมคฺคสฺส ปุพฺพภาคปฏิปทา. ปุริมา ปฏิปทา หิ ปจฺฉิมาย ปฏิปทาย อธิคมูปาโย, ปรมฺปราย มคฺคนิพฺพานาธิคมสฺส จ อุปาโย. เกจิ ‘‘มคฺโคปิ อุปาโย’’ติ วทนฺติ, เตสํ มเตน นิพฺพานเมว นิสฺสรณนฺติ วุตฺตํ สิยา. ‘‘เต ปหาย ตเร โอฆนฺติ อิทํ นิสฺสรณ’’นฺติ (เนตฺติ. ๕) ปน อริยมคฺคสฺส นิสฺสรณภาวํ วกฺขติ, ตสฺมา เกสญฺจิ วาโท น คเหตพฺโพ.

อาณตฺตีติ อาณารหสฺส ภควโต เวเนยฺยานํ หิตสิทฺธิยา ‘‘เอวํ สมฺมาปฏิปตฺตึ ปฏิปชฺชาหิ, มิจฺฉาปฏิปตฺตึ มา ปฏิปชฺชาหี’’ติ วิธานํ อาณาฐปนํ อาณตฺติ นาม.

ยุชฺชนฺติ ปยุชฺชนฺติ จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานภาวนาสูติ โยคิโน, เวเนยฺยา, เตสํ โยคีนํ อตฺถายาติ วจนเสสํ นีหริตฺวา โยชนา กาตพฺพา. สุตฺเต อาคตานํ สพฺเพสํ อสฺสาทาทีนํ เอกเทสาคตานมฺปิ นีหริตฺวา สพฺเพสํ วิภชนสํวณฺณนาวิเสโส เทสนาหาโรติ นิทฺเทสโต คเหตพฺโพ, โส จ วิภชนากาโร เทสนาหารวิภงฺเค (เนตฺติ. ๕) อาคมิสฺสตีติ อิธ น ทสฺสิโตติ.

เทสนาหารนิทฺเทโส นิทฺทิฏฺโฐ, อเมฺหหิ จ ญาโต, ‘‘กตโม วิจยหารนิทฺเทโส’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา –

๒. ‘‘ยํ ปุจฺฉิตญฺจ วิสฺสชฺชิตญฺจ, สุตฺตสฺส ยา จ อนุคีติ.

สุตฺตสฺส โย ปวิจโย, หาโร วิจโยติ นิทฺทิฏฺโฐ’’ติ. –

คาถา วุตฺตา. ตตฺถ สุตฺตสฺส ยํ ปุจฺฉิตญฺจ ยา ปุจฺฉา วิจยมานา จ สุตฺตสฺส ยํ วิสฺสชฺชิตญฺจ ยา วิสฺสชฺชนา วิจยมานา จ สุตฺตสฺส โย ปทาทิวิจโย, อสฺสาทาทิวิจโย จ อตฺถิ, เต วุตฺตปฺปการา วิจยมานา ปุจฺฉาทโย เยน สํวณฺณนาวิเสเสน วิจิยนฺติ, โส สํวณฺณนาวิเสโส วิจโย หาโรติ นิทฺทิฏฺโฐติ อตฺถโยชนา กาตพฺพา.

ปุจฺฉียเต ปุจฺฉิตํ. วิสฺสชฺชียเต วิสฺสชฺชิตนฺติ ภาวสาธนตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, น กมฺมสาธนตฺโถ. เตน วุตฺตํ ฏีกายํ ‘‘ภาวตฺเถ โตติ อาห – ‘วิสฺสชฺชิตนฺติ วิสฺสชฺชนา’’’ติ.

‘‘สุตฺตสฺสา’’ติ นิยมิตตฺตา สํวณฺณนาวเสน อฏฺฐกถายํ อาคตํ น คเหตพฺพนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. โส วิจโย หาโร อฏฺฐกถายํ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๔ หารสงฺเขป) วุตฺโตว. กถํ? –

‘‘อยํ ปุจฺฉา อทิฏฺฐโชตนา ทิฏฺฐสํสนฺทนา วิมติจฺเฉทนา อนุมติปุจฺฉา กเถตุกมฺยตาปุจฺฉา สตฺตาธิฏฺฐานา ธมฺมาธิฏฺฐานา เอกาธิฏฺฐานา อเนกาธิฏฺฐานา สมฺมุติวิสยา ปรมตฺถวิสยา อตีตวิสยา อนาคตวิสยา ปจฺจุปฺปนฺนวิสยา’’ติอาทินา ปุจฺฉาวิจโย เวทิตพฺโพ. ‘‘อิทํ วิสฺสชฺชนํ เอกํสพฺยากรณํ วิภชฺชพฺยากรณํ ปฏิปุจฺฉาพฺยากรณํ ฐปนํ สาวเสสํ นิรวเสสํ สอุตฺตรํ นิรุตฺตรํ โลกิยํ โลกุตฺตร’’นฺติอาทินา วิสฺสชฺชนวิจโย.

‘‘อยํ ปุจฺฉา อิมินา สเมติ, เอเตน น สเมตี’’ติ ปุจฺฉิตตฺถํ อาเนตฺวา, วิจโย ปุพฺเพนาปรํ สํสนฺทิตฺวา จ วิจโย ปุพฺพาปรวิจโย. ‘‘อยํ อนุคีติ วุตฺตตฺถสงฺคหา อวุตฺตตฺถสงฺคหา ตทุภยตฺถสงฺคหา กุสลตฺถสงฺคหา อกุสลตฺถสงฺคหา’’ติอาทินา อนุคีติวิจโย. อสฺสาทาทีสุ สุขเวทนาย ‘‘อิฏฺฐารมฺมณานุภวนลกฺขณา’’ติอาทินา, ตณฺหาย ‘‘อารมฺมณคฺคหณลกฺขณา’’ติอาทินา, วิปลฺลาสานํ ‘‘วิปรีตคฺคหณลกฺขณา’’ติอาทินา, อวสิฏฺฐานํ เตภูมกธมฺมานํ ‘‘ยถาสกลกฺขณา’’ติอาทินา สพฺเพสญฺจ ทฺวาวีสติยา ติเกสุ, ทฺวาจตฺตาลีสาธิเก จ ทุกสเต ลพฺภมานปทวเสน ตํตํอสฺสาทตฺถวิเสสนิทฺธารณํ อสฺสาทวิจโย.

ทุกฺขเวทนาย ‘‘อนิฏฺฐานุภวนลกฺขณา’’ติอาทินา, ทุกฺขสจฺจานํ ‘‘ปฏิสนฺธิลกฺขณา’’ติอาทินา, อนิจฺจตาทีนํ อาทิอนฺตวนฺตตาย อนิจฺจนฺติกตาย จ ‘‘อนิจฺจา’’ติอาทินา สพฺเพสญฺจ โลกิยธมฺมานํ สํกิเลสภาคิยหานภาคิยตาทิวเสน อาทีนววุตฺติยา โอการนิทฺธารเณน อาทีนววิจโย. นิสฺสรณปเท อริยมคฺคสฺส อาคมนโต กายานุปสฺสนาทิปุพฺพภาคปฏิปทาวิภาควิเสสนิทฺธารณวเสน, นิพฺพานสฺส ยถาวุตฺตปริยายวิภาควิเสสนิทฺธารณวเสนาติ เอวํ นิสฺสรณวิจโย. ผลาทีนํ ตํตํสุตฺตเทสนาย สาเธตพฺพผลสฺส ตทุปายสฺส ตตฺถ ตตฺถ สุตฺตวิธิวจนสฺส จ วิภาคนิทฺธารณวเสน วิจโย เวทิตพฺโพ. เอวํ ปทปุจฺฉาวิสฺสชฺชนปุจฺฉาปุพฺพาปรานุคีตีนํ, อสฺสาทาทีนญฺจ วิเสสนิทฺธารณวเสเนว วิจยลกฺขโณ ‘‘วิจโย หาโร’’ติ เวทิตพฺโพติ –

เอวํ วุตฺโตว.

วิสฺสชฺชนวิเสโส ปน ฏีกายํ วุตฺโต. กถํ? –

‘‘จกฺขุ อนิจฺจ’’นฺติ ปุฏฺเฐ ‘‘อาม, จกฺขุ อนิจฺจเมวา’’ติ เอกนฺตโต วิสฺสชฺชนํ เอกํสพฺยากรณํ, ‘‘อญฺญินฺทฺริยํ ภาเวตพฺพํ, สจฺฉิกาตพฺพญฺจา’’ติ ปุฏฺเฐ ‘‘มคฺคปริยาปนฺนํ ภาเวตพฺพํ, ผลปริยาปนฺนํ สจฺฉิกาตพฺพ’’นฺติ วิภชิตฺวา วิสฺสชฺชนํ วิภชฺชพฺยากรณํ, ‘‘อญฺญินฺทฺริยํ กุสล’’นฺติ ปุฏฺเฐ ‘‘กึ อนวชฺชฏฺโฐ กุสลตฺโถ, อุทาหุ สุขวิปากฏฺโฐ’’ติ ปฏิปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺชนํ ปฏิปุจฺฉาพฺยากรณํ, ‘‘สสฺสโต อตฺตา, อสสฺสโต วา’’ติ วุตฺเต ‘‘อพฺยากตเมต’’นฺติอาทินา อวิสฺสชฺชนํ ฐปนํ, ‘‘กึ ปเนเต ‘กุสลา’ติ วา ‘ธมฺมา’ติ วา เอกตฺถา, อุทาหุ นานตฺถา’’ติ อิทํ ปุจฺฉนํ สาวเสสํ. วิสฺสชฺชนสฺส ปน สาวเสสโต เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน เทสนายํ เวทิตพฺพา. อปาฏิหีรกํ สอุตฺตรํ สปฺปาฏิหีรกํ นิรุตฺตรํ, เสสํ วิจยหารนิทฺเทเส สุวิญฺเญยฺยเมวาติ –

วุตฺโตว. สํวณฺณนาสุ วุตฺโต อตฺโถ อนากุโล ปากโฏ ยติโปเตหิ วิญฺญาโต, โส สพฺพตฺถ อเมฺหหิ น วิภตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

วิจยหารนิทฺเทโส นิทฺทิฏฺโฐ, อเมฺหหิ จ ญาโต, ‘‘กตโม ยุตฺติหารนิทฺเทโส’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา –