นยสมุฏฺฐานวิภาวนา

๗๙. เยน เยน สํวณฺณนาวิเสสภูเตน เทสนาหารสมฺปาตาทินา หารสมฺปาเตน เอกสุตฺตปฺปเทสตฺถา นิทฺธาเรตฺวา วิภตฺตา, โส สํวณฺณนาวิเสสภูโต เทสนาหารสมฺปาตาทิหารสมฺปาโต ปริปุณฺโณ, ‘‘กตมํ นยสมุฏฺฐาน’’นฺติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ตตฺถ กตมํ นยสมุฏฺฐาน’’นฺติอาทิ อารทฺธํ. อฏฺฐกถายํ ปน –‘‘เอวํ นานาสุตฺตวเสน, เอกสุตฺตวเสน จ หารวิจารํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ นยวิจารํ ทสฺเสตุํ ‘ตตฺถ กตมํ นยสมุฏฺฐาน’นฺติอาทิ อารทฺธ’’นฺติ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๗๙) วุตฺตํ. ‘‘ตตฺถ กตโม นนฺทิยาวฏฺฏนโย’’ติอาทึ อนารภิตฺวา ‘‘ตตฺถ กตมํ นยสมุฏฺฐาน’’นฺติอาทิอารมฺภเน การณํ อฏฺฐกถายํ วุตฺตเมว. ตตฺถ ตตฺถาติ เตสุ หาราทีสุ โย อตฺถนโย สํวณฺณนานเยน นิทฺทิฏฺโฐ, ตสฺเสว อตฺถนยสฺส สมุฏฺฐานํ ภูมึ ปุจฺฉติ ‘‘กตมํ นยสมุฏฺฐาน’’นฺติ.

กิญฺจาปิ สํวณฺณนานยา นิทฺทิฏฺฐา, ตถาปิ อตฺถนยสํวณฺณนานยานํ วิเสสสฺส ปากฏํ กาตุํ ปุน กถยิสฺสาม. ตณฺหาอวิชฺชาหิ สํกิเลสปกฺขสฺส สุตฺตตฺถสฺส จตุสจฺจโยชนมุเขน นยนลกฺขโณ สํวณฺณนาวิเสโส เจว สมถวิปสฺสนาหิ โวทานปกฺขสฺส สุตฺตตฺถสฺส จตุสจฺจโยชนมุเขน นยนลกฺขโณ สํวณฺณนาวิเสโส จ นนฺทิยาวฏฺโฏ นโย นาม. ตีหิ อกุสลมูเลหิ โลภาทีหิ สํกิเลสปกฺขสฺส สุตฺตตฺถสฺส จตุสจฺจโยชนมุเขน นยนลกฺขโณ สํวณฺณนาวิเสโส เจว ตีหิ กุสลมูเลหิ อโลภาทีหิ โวทานปกฺขสฺส สุตฺตตฺถสฺส จตุสจฺจโยชนมุเขน นยนลกฺขโณ สํวณฺณนาวิเสโส จ ติปุกฺขโล นโย นาม. จตูหิ สุภสญฺญาทีหิ วิปลฺลาเสหิ สกลสํกิเลสปกฺขสฺส สุตฺตตฺถสฺส จตุสจฺจโยชนมุเขน นยนลกฺขโณ สํวณฺณนาวิเสโส เจว จตูหิ อสุภสญฺญาทีหิ อวิปลฺลาเสหิ สติปฏฺฐาเนหิ, สทฺธินฺทฺริเยหิ วา โวทานปกฺขสฺส สุตฺตตฺถสฺส จตุสจฺจโยชนมุเขน นยนลกฺขโณ สํวณฺณนาวิเสโส จ สีหวิกฺกีฬิโต นโย นามาติ วุตฺตา นยา สํวณฺณนานยา นาม. เตสํ สํวณฺณนานยานํ สมุฏฺฐานํ ปุจฺฉติ ‘‘กตมํ นยสมุฏฺฐาน’’นฺติ.

นยา ปน นานาสุตฺตโต นิทฺธาริเตหิ ตณฺหาอวิชฺชาทีหิ มูลปเทหิ จตุสจฺจโยชนาย นยโต อนุพุชฺฌิยมาโน ทุกฺขาทิอตฺโถ. โส หิ มคฺคญาณํ นยติ สมฺปาเปตีติ ‘‘นโย’’ติ วุตฺโต, โส อตฺถนโย นาม. ตสฺเสว อตฺถนยสฺส สมุฏฺฐานํ ปุจฺฉติ ‘‘กตมํ นยสมุฏฺฐาน’’นฺติ? ตสฺมา จตุสจฺจโยชนาย นยคฺคาหโต นียติ อนุปุจฺฉียตีติ นโย, โก โส? สุตฺตตฺถภูโต ทุกฺขาทิโก อตฺโถ. นยติ มคฺคญาณํ ปาเปตีติ วา นโย, ทุกฺขาทิโก อตฺโถว. เตนาห – ‘‘อนุพุชฺฌิยมาโน ทุกฺขาทิอตฺโถ. โส หิ มคฺคญาณํ นยติ สมฺปาเปตีติ นโย’’ติ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๗๙). สมุฏฺฐหนฺติ นยา เอเตนาติ สมุฏฺฐานํ, กึ ตํ? อวิชฺชาตณฺหาทิการณํ, ตํทีปนา สํวณฺณนา จ. อวิชฺชาตณฺหาทินา หิ ทุกฺขาทิอตฺถนยา สมฺภวนฺติ. อถ วา อวิชฺชาตณฺหาทีหิ จตุสจฺจโยชนา สมุฏฺฐานํ นาม. เตน วุตฺตํ – ‘‘กึ ปน ตํ? ตํตํมูลปเทหิ จตุสจฺจโยชนา’’ติ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๗๙). เอวํ อตฺเถ คยฺหมาเน สติ สํวณฺณนานยาปิ คหิตา โหนฺติ, นยานํ สมุฏฺฐานํ นยสมุฏฺฐานํ, ตสฺมึ นยสมุฏฺฐาเน.

‘‘กตมํ นนฺทิยาวฏฺฏนยสมุฏฺฐาน’’นฺติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ปฐมํ นนฺทิยาวฏฺฏนยสมุฏฺฐานํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปุพฺพา โกฏิ น ปญฺญายตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. นนฺทิยาวฏฺฏนยสมุฏฺฐานภูตาย อวิชฺชาย จ ตณฺหาย จ ปุพฺพา โกฏิ ‘‘อสุกสฺส พุทฺธสฺส ภควโต อุปฺปชฺชนกาเล อุปฺปนฺนา, อสุกสฺส จกฺกวตฺติโน อุปฺปชฺชนกาเล อุปฺปนฺนา’’ติ น ปญฺญายติ โกฏิยา อภาวโตติ โยชนา. ‘‘อวิชฺชาตณฺหาสุ กตมา นีวรณํ, กตมา สํโยชน’’นฺติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ตตฺถ อวิชฺชา นีวรณํ ตณฺหา สํโยชน’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถาติ ตาสุ อวิชฺชาตณฺหาสุ. อาทีนวปฏิจฺฉาทิกตฺตา อวิชฺชา นีวรณํ. ภเวสุ สํโยชนโต ตณฺหา สํโยชนํ. ‘‘อวิชฺชานีวรณา สตฺตา กถํ วิจรนฺติ, กถํ วุจฺจนฺติ, ตณฺหาสํโยชนา สตฺตา กถํ วิจรนฺติ กถํ วุจฺจนฺตี’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘อวิชฺชานีวรณา สตฺตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อวิชฺชานีวรณเมเตสมตฺถีติ อวิชฺชานีวรณา. อวิชฺชาย สํยุตฺตา วิย ปวตฺตา อวิชฺชาย อภินิวิสวตฺถูสุ สํยุตฺตา วิย ปวตฺตา สตฺตา อวิชฺชาปกฺเขน วิปลฺลาเสน นิจฺจาทิอภินิเวสวตฺถุภูเต รูปาทิอารมฺมเณ วิจรนฺติ วิวิธา จรนฺติ ปวตฺตนฺติ, เต นิจฺจาทิอภินิวิสนฺตา วิจรนฺตา สตฺตา ‘‘ทิฏฺฐิจริตา’’ติ วุจฺจนฺติ. ตณฺหาสํโยชนเมเตสนฺติ ตณฺหาสํโยชนา. ตณฺหาย สํยุตฺตา วิย ปวตฺตา, ตณฺหาย วา อารมฺมณภูเต วตฺถุกาเม สํยุตฺตา วิย ปวตฺตา สตฺตา ตณฺหาปกฺเขน อฏฺฐสตตณฺหาวิจริเตน อารมฺมณภูเต วตฺถุสฺมึ วิจรนฺติ ปวตฺตนฺตีติ อตฺโถ.

‘‘ทิฏฺฐิจริตา สตฺตา กํ ปฏิปตฺตึ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ, ตณฺหาจริตา สตฺตา กํ ปฏิปตฺตึ อนุยุตฺตา วิหรนฺตี’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ทิฏฺฐิจริตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ทิฏฺฐิจริตา สตฺตา อิโต สาสนโต พหิทฺธา ปพฺพชิตา โหนฺตาปิ ‘‘สุเขน อธิคนฺตพฺพํ สุขํ นตฺถิ, ทุกฺเขน อธิคนฺตพฺพํ สุขํ ปน อตฺถี’’ติ มนสิ กโรนฺตา อตฺตกิลมถานุโยคํ ปญฺจาตปาทิปฏิปตฺตึ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ. ตณฺหาจริตา สตฺตา อิโต สาสนโต พหิทฺธา ปพฺพชิตา โหนฺตาปิ ‘‘กาเม ปฏิเสวนฺตา โลกํ วฑฺฒาเปนฺตา พหุํ ปุญฺญํ วฑฺฒาเปนฺตี’’ติ มนสิ กโรนฺตา กาเมสุ กามสุขลฺลิกานุโยคํ ปฏิปตฺตึ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ.

‘‘กสฺมา ทิฏฺฐิจริตา ตถาวิธํ ปฏิปตฺตึ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ, กสฺมา ตณฺหาจริตา ตถาวิธํ ปฏิปตฺตึ อนุยุตฺตา วิหรนฺตี’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ตตฺถ กึ การณ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถาติ ตตฺถ เตสุ ทิฏฺฐิจริตตณฺหาจริเตสุ. ยํ ยสฺมา การณา วิหรนฺติ, ตํ การณํ กินฺติ ปุจฺฉติ. อิโต สาสนโต พหิทฺธา เยสํ ปุคฺคลานํ สจฺจววตฺถานํ นตฺถิ, จตุสจฺจปฺปกาสนา กุโต จ อตฺถิ, สมถวิปสฺสนาโกสลฺลํ วา อุปสมสุขปฺปตฺติ วา กุโต อตฺถิ, เต ปุคฺคลา อุปสมสุขสฺส อนภิญฺญา วิปรีตเจตา หุตฺวา เอวํ อาหํสุ ‘‘สุเขน อธิคนฺตพฺพํ สุขํ นตฺถิ, ทุกฺเขน อธิคนฺตพฺพํ สุขํ นาม อตฺถี’’ติ. เต เอวํสญฺญี เอวํทิฏฺฐี ทุกฺเขน สุขํ ปตฺถยมานา หุตฺวา อตฺตกิลมถานุโยคมนุยุตฺตา วิหรนฺติ. อิโต สาสนโต พหิทฺธา เยสํ ปุคฺคลานํ สจฺจววตฺถานํ นตฺถิ, จตุสจฺจปฺปกาสนา กุโต จ อตฺถิ, สมถวิปสฺสนาโกสลฺลํ วา อุปสมสุขปฺปตฺติ วา กุโต อตฺถิ, เต ปุคฺคลา อุปสมสุขสฺส อนภิญฺญา วิปรีตเจตา หุตฺวา เอวมาหํสุ ‘‘โย กาเม ปฏิเสวติ, โส โลกํ วฑฺฒยติ, โย โลกํ วฑฺฒยติ, โส พหุํ ปุญฺญํ ปสวตี’’ติ. เต เอวํสญฺญี เอวํทิฏฺฐี กาเมสุ สุขสญฺญี หุตฺวา กามสุขลฺลิกานุโยคํ อนุยุตฺตา จ วิหรนฺตีติ โยชนา กาตพฺพา.

‘‘ตถา วิหรนฺตา กึ วฑฺฒยนฺตี’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘เต ตทภิญฺญา สนฺตา โรคเมว วฑฺฒยนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ตถา วฑฺฒยนฺตา โรคาทีนํ เภสชฺชํ สมถวิปสฺสนํ วฑฺฒยนฺติ กิ’’นฺติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘เต โรคาภิตุนฺนา คณฺฑปฏิปีฬิตา สลฺลานุวิทฺธา นิรยติรจฺฉานโยนิเปตาสุเรสุ อุมฺมุชฺชนิมุชฺชานิ กโรนฺตา อุคฺฆาตนิคฺฆาตํ ปจฺจนุโภนฺตา โรคคณฺฑสลฺลเภสชฺชํ น วินฺทนฺตี’’ติ วุตฺตํ. อตฺโถ ปน อฏฺฐกถายํ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๗๙) วุตฺโต. ‘‘กตเม สํกิเลสโวทานา, กตเม โรคาทโย, กตมํ เภสชฺช’’นฺติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ตตฺถ อตฺตกิลมถานุโยโค’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถาติ เตสุ สํกิเลสโวทานโรคเภสชฺชาทีสุ. อตฺตกิลมถานุโยโค จ กามสุขลฺลิกานุโยโค จ สํกิเลโส โหติ, สมถวิปสฺสนา โวทานํ โหติ, อตฺตกิลมถานุโยโค จ โรโค โหติ, สมถวิปสฺสนา โรคนิคฺฆาตกเภสชฺชํ…เป... สมถวิปสฺสนา สลฺลุทฺธารณเภสชฺชํ โหติ.

‘‘กตโม กตมํ สจฺจ’’นฺติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ตตฺถ สํกิเลโส ทุกฺข’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถาติ เตสุ สํกิเลสาทีสุ สํกิเลโส เอกเทสวเสน ทุกฺขํ ทุกฺขสจฺจํ โหติ. ตทภิสงฺโคติ ตสฺมึ สํกิเลเส อภิสงฺโค วิย ปวตฺโต โลกิยธมฺโม นิรวเสสวเสน ทุกฺขสจฺจํ โหติ. อถ วา ตสฺมึ ทุกฺเข อภิสงฺโค วิย ปวตฺตา ตณฺหา ทุกฺขสมุทโย สมุทยสจฺจํ โหติ. ตณฺหานิโรโธ ทุกฺขนิโรโธ นิโรธสจฺจํ โหติ. สมถวิปสฺสนา ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา มคฺคสจฺจํ โหติ. อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ นิทฺธาเรตฺวา โยเชตพฺพานิ. ‘‘เตสุ จตูสุ สจฺเจสุ กตมํ ปริญฺเญยฺยํ, กตโม ปหาตพฺโพ, กตโม ภาเวตพฺโพ, กตโม สจฺฉิกาตพฺโพ’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ทุกฺขํ ปริญฺเญยฺย’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

๘๐. ทิฏฺฐิจริตตณฺหาจริตานํ อตฺตกิลมถานุโยคาทิวเสน จตฺตาริ สจฺจานิ นิทฺธาริตานิ, ‘‘กถํ ทิฏฺฐิจริตตณฺหาจริตานํ สกฺกายทสฺสเน ปวตฺติเภทวเสน จตฺตาริ สจฺจานิ นิทฺธาริตานี’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ตตฺถ ทิฏฺฐิจริตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อถ วา ‘‘ทิฏฺฐิจริตตณฺหาจริตานํ สกฺกายทสฺสเน กตโม ปวตฺติเภโท’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา อิเมสํ สกฺกายทสฺสเน อยํ ปวตฺติเภโทติ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ ทิฏฺฐิจริตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อิทานิ ทิฏฺฐิจริตตณฺหาจริตานํ สกฺกายทิฏฺฐิทสฺสเน ปวตฺติเภทํ ทสฺเสตุํ ‘ทิฏฺฐิจริตา’ติอาทิ วุตฺต’’นฺติ. ตตฺถาติ เตสุ ทิฏฺฐิจริตตณฺหาจริเตสุ. ทิฏฺฐิจริตา ปุคฺคลา รูปํ ‘‘อตฺตา’’ติ อตฺตโต อุปคจฺฉนฺติ…เป… วิญฺญาณํ ‘‘อตฺตา’’ติ อตฺตโต อุปคจฺฉนฺติ ทิฏฺฐิจริตานํ อตฺตาภินิเวสสฺส พลวภาวโต, ตณฺหาจริตา ปน รูปํ วา ‘‘อตฺตา’’ติ รูปวนฺตํ อตฺตานํ อุปคจฺฉนฺติ อตฺตนิ วา รูปํ, รูปสฺมึ วา ‘‘อตฺตา’’ติ อตฺตานํ อุปคจฺฉนฺติ…เป… วิญฺญาณสฺมึ วา ‘‘อตฺตา’’ติ อตฺตานํ อุปคจฺฉนฺติ ตณฺหาจริตานํ อตฺตนิยาภินิเวสสฺส พลวภาวโต. ปญฺจสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ เอเกกํ นิสฺสาย จตุพฺพิธตฺตา วีสติวตฺถุกา อยํ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ‘‘สกฺกายทิฏฺฐี’’ติ วุจฺจติ. เอวํ ทิฏฺฐิจริตตณฺหาจริตานํ สกฺกายทสฺสเน ปวตฺติเภโท วิญฺญาตพฺโพติ อตฺโถ.

‘‘สกฺกายทิฏฺฐิยา กตโม ปฏิปกฺโข’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ตสฺสา ปฏิปกฺโข’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตสฺสา สกฺกายทิฏฺฐิยา ปชหนวเสน โลกุตฺตรา สมฺมาทิฏฺฐิ ปฏิปกฺโข, ตสฺสา สมฺมาทิฏฺฐิยา อนฺวายิกา อนุคุณภาเวน ปวตฺตนกา ธมฺมา จ สกฺกายทิฏฺฐิยา ปชหนวเสน ปฏิปกฺขา ภวนฺติ. ‘‘กตเม ธมฺมา อนฺวายิกา’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘สมฺมาสงฺกปฺโป’’ติอาทิ วุตฺตํ. สมฺมาสงฺกปฺโป…เป… สมฺมาสมาธิ อิเม ธมฺมา อนฺวายิกา โหนฺติ. อยํ สมฺมาทิฏฺฐิอาทิโก อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ตสฺสา สกฺกายทิฏฺฐิยา ปฏิปกฺโข โหติ ปหายกตฺตา. ‘‘เต สมฺมาทิฏฺฐิยาทโย ธมฺมา ขนฺธโต กิตฺตกา โหนฺตี’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘เต ตโย ขนฺธา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘กตโม ขนฺโธ สมโถ, กตโม ขนฺโธ วิปสฺสนา’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘สีลกฺขนฺโธ สมาธิกฺขนฺโธ จ สมโถ, ปญฺญากฺขนฺโธ วิปสฺสนา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘สกฺกายาทีสุ กตโม กตมํ สจฺจํ, กตโม กตมํ สจฺจ’’นฺติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ตตฺถ สกฺกาโย’’ติอาทิ วุตฺตํ.

‘‘ทิฏฺฐิจริตตณฺหาจริตานํ สกฺกายทิฏฺฐิตปฺปฏิปกฺขวเสน จตฺตาริ สจฺจานิ นิทฺธาริตานิ, กถํ อนฺตทฺวยมชฺฌิมปฏิปทา นิทฺธาริตา’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘ตตฺถ เย รูปํ อตฺตโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถาติ เตสุ ทิฏฺฐิจริตตณฺหาจริเตสุ เย ทิฏฺฐิจริตา ปุคฺคลา รูปํ ‘‘อตฺตา’’ติ อตฺตโต อุปคจฺฉนฺติ…เป… วิญฺญาณํ ‘‘อตฺตา’’ติ อตฺตโต อุปคจฺฉนฺติ. อิเม ทิฏฺฐิจริตา ปุคฺคลา ‘‘รูปาทโย จ อตฺตา, รูปาทีนญฺจ อนิจฺจตฺตา, อตฺตสฺสาปิ อนิจฺจตฺตา อตฺตา อุจฺฉิชฺชติ, อตฺตา วินสฺสติ, อตฺตา ปรํ มรณา น โหตี’’ติ อภินิวิสนโต ‘‘อุจฺเฉทวาทิโน’’ติ วุจฺจนฺติ. เย ตณฺหาจริตา ปุคฺคลา รูปํ วา ‘‘อตฺตา’’ติ รูปวนฺตํ อตฺตานํ อุปคจฺฉนฺติ…เป… วิญฺญาณํ วา ‘‘อตฺตา’’ติ วิญฺญาณวนฺตํ อตฺตานํ อุปคจฺฉนฺติ. อตฺตนิ วา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณสฺมึ วา อตฺตานํ อุปคจฺฉนฺติ. อิเม ตณฺหาจริตา ปุคฺคลา ‘‘รูปาทีหิ อตฺตา อญฺโญ อญฺญตฺตา อตฺตา นิจฺโจ สสฺสโต’’ติ อภินิวิสนโต ‘‘สสฺสตวาทิโน’’ติ วุจฺจนฺติ.

ตตฺถ เตสุ อุจฺเฉทวาทีสสฺสตวาทีปุคฺคเลสุ ปวตฺตา อุจฺเฉทวาทสสฺสตวาทา อุโภ อนฺตา อนฺตทฺวยปฏิปทา โหนฺติ. อยํ อนฺตทฺวยปฏิปทา สํสารปวตฺตนสฺส เหตุภาวโต สํสารปวตฺติ โหติ, ตสฺส อนฺตทฺวยสฺส ปฏิปชฺชนสฺส ปชหนวเสน มชฺฌิมปฏิปทาสงฺขาโตว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ปฏิปกฺโข โหติ ปหายกตฺตา. อยํ มคฺโค สํสารนิวตฺตนสฺส เหตุภาวโต สํสารนิวตฺติ โหติ. ตตฺถ สํสารปวตฺติสํสารนิวตฺตีสุ ปวตฺติ สํสารปวตฺติ ทุกฺขํ ทุกฺขสจฺจํ, ตทภิสงฺโค ตสฺมึ ทุกฺเข อภิสงฺโค ตณฺหา สมุทโย สมุทยสจฺจํ, ตณฺหานิโรโธ ทุกฺขนิโรโธ นิโรธสจฺจํ, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา มคฺคสจฺจํ, อิติ อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ นิทฺธาริตานิ. ‘‘ทุกฺขํ ปริญฺเญยฺย’’นฺติอาทิมฺหิ วุตฺตนโยว อตฺโถ.

‘‘อุจฺเฉทสสฺสตสฺส กิตฺตโก ปเภโท, มคฺคสฺส กิตฺตโก’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ตตฺถ อุจฺเฉทสสฺสต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อุจฺเฉทสสฺสตอริยมคฺเคสุ อุจฺเฉทสสฺสตทสฺสนํ สมาสโต สงฺเขปโต วีสติวตฺถุกา สกฺกายทิฏฺฐิ. อุจฺเฉโท ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ นิสฺสาย ปวตฺตตฺตา ปญฺจวิโธ, สสฺสตทสฺสนํ เอเกกสฺมึ ติธา อุปฺปชฺชนโต ปนฺนรสวิธนฺติ วีสติวิธํ โหติ. วิตฺถารโต ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ. กตมานิ? จตฺตาโร สสฺสตวาทา, จตฺตาโร เอกจฺจสสฺสตวาทา, จตฺตาโร อนฺตานนฺตวาทา, จตฺตาโร อมราวิกฺเขปวาทา, เทฺว อธิจฺจสมุปฺปนฺนวาทา, โสฬส สญฺญีวาทา, อฏฺฐ อสญฺญีวาทา, อฏฺฐ เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา, สตฺต อุจฺเฉทวาทา, ปญฺจ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทาติ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ เวทิตพฺพานิ. วิตฺถารโต ปน พฺรหฺมชาลสุตฺเต (ที. นิ. ๑.๓๐ อาทโย) อาคตานิ. เตสํ อุจฺเฉทสสฺสตทสฺสนานํ เตจตฺตาลีสํ โพธิปกฺขิยธมฺมา ปฏิปกฺโข มคฺโค. กตเม เตจตฺตาลีสํ? ‘‘อนิจฺจสญฺญา ทุกฺขสญฺญา อนตฺตสญฺญา’’ติ ติสฺโส สญฺญา จ ‘‘ปหานสญฺญา วิราคสญฺญา นิโรธสญฺญา’’ติ ติสฺโส สญฺญา จาติ ฉ สญฺญา จ ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา, จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา, จตฺตาโร อิทฺธิปาทา, ปญฺจินฺทฺริยานิ, ปญฺจ พลานิ, สตฺต โพชฺฌงฺคา, อฏฺฐ มคฺคงฺคานี’’ติ เตจตฺตาลีสํ โพธิปกฺขิยธมฺมา วิปสฺสนาวเสน ปฏิปกฺโข มคฺโค นาม.

‘‘สมถวเสน กตโม ปฏิปกฺโข’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘อฏฺฐ วิโมกฺขา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อฏฺฐ วิโมกฺขา ปากฏา. ทส กสิณายตนานิ สมถวเสน ปฏิปกฺโข มคฺโค นาม. ‘‘กตมํ ญาณํ กตมสฺส ธมฺมสฺส ปทาลน’’นฺติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ทิฏฺฐิจริเต ปวตฺตานิ ทิฏฺฐิคตานิ, โมโห. ตณฺหาจริเต ปวตฺตานิ ทิฏฺฐิคตานิ, ชาลํ. อนาทิวเสน ปวตฺโต โมโห. อนิธนวเสน ปวตฺตํ ชาลํ. อฏฺฐ สมาปตฺติโย สมาปชฺชิตฺวา เตเชตฺวา ติกฺขํ วิปสฺสนาญาณญฺจ อริยมคฺคญาณญฺจญาณวชิรํ นาม โพธิปกฺขิยธมฺมานํ ญาณปทฏฺฐานตฺตา. โมโห จ ชาลญฺจ โมหชาลํ. ปทาเลตีติ ปทาลนํ, กตฺตริ ยุปจฺจโย, โมหชาลสฺส ปทาลนนฺติ โมหชาลปทาลนํ. ปทาลนญฺหิ ทุวิธํ วิกฺขมฺภนปทาลนํ สมุจฺเฉทปทาลนนฺติ. ปุพฺพภาเค สมถวิปสฺสนาวเสน วิกฺขมฺภนปทาลนํ, มคฺคกฺขเณ สมุจฺเฉทปทาลนํ เอว ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถาติ ตสฺมึ โมหชาเล อวิชฺชา โมโห, ภวตณฺหา ชาลํ. อตฺตโน อาธารํ ปุคฺคลํ ทุกฺขาทีสุ อฏฺฐสุ ฐาเนสุ โมเหตีติ โมโห. ปฐมํ ชาลํ ชฏํ ลายิตฺวา ชฏาวเสน ลาติ ปวตฺตตีติ ชาลํ, อตฺตนิ ชาตํ มจฺฉสกุณาทิกํ ลาติ คณฺหาติ, ลาเปติ คณฺหาเปตีติ วา ชาลํ, ชาลํ วิยาติ ชาลํ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อตีตาทิเภทภินฺเนสุ รูปาทีสุ, สกอตฺตภาวาทีสุ จ สํสิพฺพนวเสน ปวตฺตนโต ชาลํ ภวตณฺหา’’ติ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๘๐). ‘‘อวิชฺชาตณฺหาหิ อตฺตกิลมถานุโยคาทีนํ กิเลสปกฺขานํ นิทฺธารณํ กตํ กถํ เกน สทฺทหิตพฺพ’’นฺติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘เตน วุจฺจติ ‘ปุพฺพา โกฏิ น ปญฺญายติ อวิชฺชาย จ ภวตณฺหาย จา’ติ’’ วุตฺตํ.

๘๑. ‘‘อิโต สาสนโต พหิทฺธา ทิฏฺฐิจริตตณฺหาจริตานํ ปฏิปทาทโย นิทฺธาริตา, สาสเน ทิฏฺฐิจริตตณฺหาจริตานํ ปฏิปทาทโย กถํ นิทฺธาริตพฺพา’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘สํกิเลสปกฺขา สุตฺตตฺถา อาจริเยน ทสฺสิตา, โวทานปกฺขสุตฺตตฺถา กถํ ทสฺสิตพฺพา’’ติ วตฺตพฺพตฺตา วา ‘‘ตตฺถ ทิฏฺฐิจริโต อสฺมึ สาสเน’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถาติ เตสุ ทิฏฺฐิจริตตณฺหาจริเตสุ. ทิฏฺฐิจริโต ปุคฺคโล อสฺมึ สาสเน ปพฺพชิโต หุตฺวา จตูสุ ปจฺจเยสุ สลฺเลขานุสนฺตตวุตฺติ ภวติ. กสฺมา? ยสฺมา สลฺเลเข ติพฺพคารโว, ตสฺมา สลฺเลเข ติพฺพคารวตฺตา. ตณฺหาจริโต ปุคฺคโล อสฺมึ สาสเน ปพฺพชิโต หุตฺวา สิกฺขานุสนฺตตวุตฺติ ภวติ. กสฺมา? ยสฺมา สิกฺขาย ติพฺพคารโว, ตสฺมา สิกฺขาย ติพฺพคารวตฺตา. ทิฏฺฐิจริโต ปุคฺคโล สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมนฺโต หุตฺวา ธมฺมานุสารี ปุคฺคโล ภวติ. กสฺมา? ทิฏฺฐิยา ทิฏฺฐิวิสเย ปญฺญาสทิสปวตฺตนโต. ตณฺหาจริโต ปุคฺคโล สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมนฺโต หุตฺวา สทฺธานุสารี ภวติ. กสฺมา? ตณฺหาวเสน มิจฺฉาธิโมกฺขตฺตา. ทิฏฺฐิจริโต ปุคฺคโล สุขาย ปฏิปทาย, ทนฺธาภิญฺญาย จ นิยฺยาติ, สุขาย ปฏิปทาย, ขิปฺปาภิญฺญาย จ นิยฺยาติ สุเขน กิเลเสหิ วิกฺขมฺภิตุํ สมตฺถตฺตา. ตณฺหาจริโต ปุคฺคโล ทุกฺขาย ปฏิปทาย, ทนฺธาภิญฺญาย จ นิยฺยาติ, ทุกฺขาย ปฏิปทาย, ขิปฺปาภิญฺญาย จ นิยฺยาติ ทุกฺเขน กิเลเสหิ วิกฺขมฺภิตุํ สมตฺถตฺตา.

‘‘ตถา กสฺมา นิยฺยาตี’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ตตฺถ กึ การณํ ย’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ยํ เยน การเณน นิยฺยาติ, ตํ การณํ กินฺติ ปุจฺฉติ. ตสฺส ตณฺหาจริตสฺส กามา สุเขน อปริจฺจตฺตา หิ ยสฺมา ภวนฺติ, ตสฺมา กามานํ สุเขน อปริจฺจตฺตตฺตา ตถา นิยฺยาติ. โส ตณฺหาจริโต กาเมหิ วตฺถุกามกิเลสกาเมหิ วิเวจิยมาโน ทุกฺเขน ปฏินิสฺสรติ, ทนฺธญฺจ ธมฺมํ จตุสจฺจธมฺมํ อาชานาติ. โย ปน อยํ ปุคฺคโล ทิฏฺฐิจริโต โหติ, โส อยํ ทิฏฺฐิจริโต ปุคฺคโล อาทิโต อาทิมฺหิเยว กาเมหิ กิเลสกามวตฺถุกาเมหิ อนตฺถิโก ภวติ. โส ทิฏฺฐิจริโต ตโต เตหิ กาเมหิ วิเวจิยมาโน ขิปฺปญฺจ สุเขน ปฏินิสฺสรติ, ขิปฺปญฺจ ธมฺมํ อาชานาติ.

‘‘ตณฺหาจริโต ทุกฺขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย นิยฺยาติ, ทิฏฺฐิจริโต สุขาย ปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย นิยฺยาตีติ เอเกกาย ปฏิปทาย ภวิตพฺพ’’นฺติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘ทุกฺขาปิ ปฏิปทา ทุวิธา ทนฺธาภิญฺญา จ ขิปฺปาภิญฺญา จ, สุขาปิ ปฏิปทา ทุวิธา ทนฺธาภิญฺญา จ ขิปฺปาภิญฺญา จา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘เอวํ สติ เอโกว ทฺวีหิ ทฺวีหิ ปฏิปทาหิ นิยฺยาตีติ อาปชฺชตี’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘สตฺตาปี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตณฺหาจริตา สตฺตาปิ ทุวิธา มุทินฺทฺริยาปิ ติกฺขินฺทฺริยาปิ, ทิฏฺฐิจริตา สตฺตาปิ ทุวิธา มุทินฺทฺริยาปิ ติกฺขินฺทฺริยาปีติ โยชนา กาตพฺพา. เย ตณฺหาจริตทิฏฺฐิจริตา มุทินฺทฺริยา ภวนฺติ, เต ตณฺหาจริตทิฏฺฐิจริตา ทนฺธญฺจ ปฏินิสฺสรนฺติ, ทนฺธญฺจ ธมฺมํ อาชานนฺติ. เย ตณฺหาจริตทิฏฺฐิจริตา ติกฺขินฺทฺริยา ภวนฺติ, เต ตณฺหาจริตทิฏฺฐิจริตา ขิปฺปญฺจ ปฏินิสฺสรนฺติ, ขิปฺปญฺจ ธมฺมํ อาชานนฺติ, ตสฺมา เอเกกสฺเสว เอเกกา ปฏิปทา ยุตฺตาวาติ. ‘‘อิมาหิ ปฏิปทาหิ นิยฺยนฺติเยว, น นิยฺยึสุ นิยฺยิสฺสนฺตีติ อาปชฺเชยฺย วตฺตมานวิภตฺติยา นิทฺทิฏฺฐตฺตา’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘อิมา จตสฺโส’’ติอาทิ วุตฺตํ. อตีเตปิ อิมาหิ จตูหิ ปฏิปทาหิ นิยฺยึสุ, ปจฺจุปฺปนฺเนสุปิ นิยฺยนฺติ, อนาคเตปิ นิยฺยิสฺสนฺตีติ อตฺโถ คเหตพฺโพ ยถา ‘‘ปพฺพโต ติฏฺฐตี’’ติ.

เอวนฺติ เอวํ วุตฺตปฺปกาเรน. อริยปุคฺคลา จตุกฺกมคฺคํ ปฏิปทํ ปญฺญาเปนฺติ. ‘‘กิมตฺถํ ปญฺญาเปนฺตี’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘อพุธชนเสวิตายา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อยํ วุจฺจติ นนฺทิยาวฏฺฏสฺส นยสฺส ภูมีติ ตณฺหาอวิชฺชานํ วเสน สํกิเลสปกฺเข ทฺวิทิสา จตุสจฺจโยชนาปิ สมถวิปสฺสนานํ วเสน โวทานปกฺเข ทฺวิทิสา จตุสจฺจโยชนาปิ ทสฺสิตา. อยํ จตุพฺพิธา จตุสจฺจโยชนา นนฺทิยาวฏฺฏสฺส นยสฺส สมุฏฺฐานํ ภูมิ สมุฏฺฐานภาวโตติ. ‘‘ตถาวิธาย จตุสจฺจโยชนาย นนฺทิยาวฏฺฏสฺส นยสฺส สมุฏฺฐานภูมิภาโว เกน สทฺทหิตพฺโพ’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘เตนาหา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

๘๒. ‘‘นนฺทิยาวฏฺฏสฺส นยสฺส สมุฏฺฐานภูตา ภูมิ ทสฺสิตา, ตสฺส นนฺทิยาวฏฺฏสฺส นยสฺส กตฺถ กตมา ทิสา กิตฺตเกน อุปปริกฺขิตพฺพา’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘เวยฺยากรเณสุ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. หิ-สทฺโท ปกฺขนฺตรตฺโถ. เย ทิสาภูตา อาหาราทโย ธมฺมา เวยฺยากรเณสุ ‘‘กุสลากุสลา’’ติ วุตฺตํ, เต ทิสาภูตา อาหาราทโย ธมฺมา ทุวิเธน ‘‘อิเม อกุสลา ธมฺมา สํกิเลสธมฺมา, อิเม กุสลา โวทานธมฺมา’’ติ ทุวิเธน อุปปริกฺขิตพฺพา อาโลจิตพฺพา. ‘‘กตเมน ทุวิเธนา’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘โลกวฏฺฏานุสารี จ โลกวิวฏฺฏานุสารี จา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘กตมํ วฏฺฏํ, กตมํ วิวฏฺฏ’’นฺติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘วฏฺฏํ นาม สํสาโร, วิวฏฺฏํ นิพฺพาน’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘สํสารสฺส กตโม เหตู’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘กมฺมกิเลสา เหตุ สํสารสฺสา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘กตมํ กมฺมํ นาม, เจตนาเยว กมฺมํ นาม กึ, อุทาหุ เจตสิกญฺจ ผลทานสมตฺถาสมตฺถมฺปิ กมฺมํ กิ’’นฺติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ตตฺถ กมฺม’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถาติ เตสุ กมฺมกิเลเสสุ. ‘‘ตํ กมฺมํ กถํ เกน ปกาเรน ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ เจ วเทยฺย, ยถา เยน อุปจเยน กตํ กมฺมํ ผลทานสมตฺถํ โหติ, ตสฺมึ อุปจเย ตํ กมฺมํ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘เต กิเลสา กตเมหิ ธมฺเมหิ นิทฺทิสิตพฺพา’’ติ เจ ปุจฺเฉยฺย, สพฺเพปิ กิเลสา จตูหิ วิปลฺลาเสหิ นิทฺทิสิตพฺพา. ‘‘เต กิเลสา กตฺถ ทฏฺฐพฺพา’’ติ เจ ปุจฺเฉยฺย, ทสวตฺถุเก กิเลสปุญฺเช เต กิเลสา ทฏฺฐพฺพา.

‘‘กตมานิ ทส วตฺถูนี’’ติ เจ ปุจฺเฉยฺย, จตฺตาโร อาหารา, จตฺตาโร วิปลฺลาสา, จตฺตาริ อุปาทานานิ, จตฺตาโร โยคา, จตฺตาโร คนฺถา, จตฺตาโร อาสวา, จตฺตาโร โอฆา, จตฺตาโร สลฺลา, จตสฺโส วิญฺญาณฏฺฐิติโย, จตฺตาริ อคติคมนานีติ ทส วตฺถูนีติ เวทิตพฺพานิ จตุนฺนํ กิจฺจวเสน เอกตฺตา. เอตฺถ จ กิเลสานํ ปจฺจโย วตฺถุกาโมปิ กิเลโสปิ กิเลสวตฺถุ โหติ ปุริมานํ ปุริมานํ กิเลสานํ ปจฺฉิมานํ ปจฺฉิมานํ กิเลสานํ ปจฺจยภาวโต.

‘‘กตโม กตโม กตมสฺส กตมสฺส วตฺถู’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ปฐเม อาหาเร’’ติอาทิ วุตฺตํ. อาลมฺพิตพฺเพ ปฐเม กพฬีการาหาเร ปฐโม ‘‘รูปํ สุภ’’นฺติ วิปลฺลาโส อารมฺมณกรณวเสน ปวตฺตติ. อาลมฺพิตพฺเพ ทุติเย ผสฺสาหาเร ทุติโย ‘‘ผสฺสปจฺจยา เวทนา สุขา’’ติ วิปลฺลาโส ปวตฺตติ. อาลมฺพิตพฺเพ ตติเย จิตฺตาหาเร ตติโย ‘‘จิตฺตํ นิจฺจ’’นฺติ วิปลฺลาโส ปวตฺตติ, อาลมฺพิตพฺเพ จตุตฺเถ มโนสญฺเจตนาหาเร ‘‘ธมฺโม อตฺตา’’ติ วิปลฺลาโส อารมฺมณกรณวเสน ปวตฺตติ. อาลมฺพิตพฺเพ ปฐเม ‘‘รูปํ สุภ’’นฺติ วิปลฺลาโส ปฐมํ กามุปาทานํ อารมฺมณกรณวเสน ปวตฺตติ. เสเสสุปิ ยถารหํ นยานุสาเรน โยเชตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

๘๓. ‘‘เตสุ อาหาราทีสุ กตโม กตมสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลโส’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘ตตฺถ โย จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถาติ เตสุ อาหาราทีสุ, ตณฺหาจริตทิฏฺฐิจริเตสุ วา. ตณฺหาจริตสฺส รูปเวทนาสุ ติพฺพจฺฉนฺทราคสฺส อุปฺปชฺชนโต โย จ กพฬีกาโร อาหาโร, โย จ ผสฺสาหาโร ปวตฺตติ, อิเม กพฬีการาหารผสฺสาหารา ตณฺหาจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา ภวนฺติ. ทิฏฺฐิจริตสฺส ธมฺมจิตฺเตสุ พลวอตฺตนิจฺจาภินิเวสสฺส อุปฺปชฺชนโต โย จ มโนสญฺเจตนาหาโร, โย จ วิญฺญาณาหาโร ปวตฺตติ, อิเม มโนสญฺเจตนาหารวิญฺญาณาหารา ทิฏฺฐิจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา ภวนฺติ. ‘‘ตตฺถ โย จ อสุเภ สุภ’’นฺติอาทีสุปิ วุตฺตนยานุสาเรน อตฺโถ คเหตพฺโพติ. ปุริมานํ ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ ตณฺหาปธานตฺตา เจว ตณฺหาสภาวตฺตา จ, ปจฺฉิมานํ ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ ทิฏฺฐิปธานตฺตา เจว ทิฏฺฐิสภาวตฺตา จาติ.

๘๔. ‘‘กตมสฺมึ ปฐมาทิเก อาหาเร กตโม ปฐมาทิโก วิปลฺลาโส ปวตฺตตี’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ตตฺถ กพฬีกาเร อาหาเร’’ติอาทินา นามวเสน นิยเมตฺวา ปุพฺเพ วุตฺตตฺถเมว ทสฺเสติ. ‘‘กตมสฺมึ วิปลฺลาเส ฐิโต กตมํ อุปาทิยตี’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ปฐเม วิปลฺลาเส ฐิโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปฐเม วิปลฺลาเส ฐิโต ปุคฺคโล กาเม เยน อุปาทาเนน อุปาทิยติ, อิทํ อุปาทานํ ‘‘กามุปาทานํ นามา’’ติ วุจฺจติ. เสเสสุ อิมินา นเยน โยชนา กาตพฺพา.

‘‘เยน กามุปาทาเนน กาเมหิ ปุคฺคโล สํยุชฺชติ, อยํ กามุปาทานธมฺโม ‘กามโยโค’ติ วุจฺจตี’’ติอาทินา โยชนา กาตพฺพา. เสสานํ โยชนตฺถาทโย ปาฬิโต, อฏฺฐกถาโต จ ปากฏา.

๘๕. ‘‘อาหาราทีสุ กตเม กตมา ทิสา’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ตตฺถ อิมา จตสฺโส ทิสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ เตสุ อาหารจตุกฺกาทีสุ ทสสุ จตุกฺเกสุ ปฐโม ปฐโม กพฬีการาหาราทิโก ปฐมา ทิสา, ทุติโย ทุติโย ผสฺสาหาราทิโก ทุติยา ทิสา, ตติโย ตติโย วิญฺญาณาหาราทิโก ตติยา ทิสา, จตุตฺโถ จตุตฺโถ มโนสญฺเจตนาหาราทิโก จตุตฺถา ทิสาติ เวทิตพฺพา.

‘‘ตาสุ จตูสุ ทิสาสุ เตสุ กพฬีการาหาราทีสุ ธมฺเมสุ กตเม ธมฺมา กตมสฺส อุปกฺกิเลสา’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา อิเม อาหาราทโย ธมฺมา อิมสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสาติ วิภตฺตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ โย จ กพฬีกาโร อาหาโร…เป… อิเม ทิฏฺฐิจริตสฺส อุทตฺตสฺส อุปกฺกิเลสา’’ติ วุตฺตํ. อฏฺฐกถายํ ปน – ‘‘กพฬีการาหาโร อาหาโรติอาทิ อาหาราทีสุ เย ยสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา, ตํ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ อารทฺธ’’นฺติ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๘๕) วุตฺตํ. ทสนฺนํ สุตฺตานนฺติ เอกเทสภูตานํ ทสนฺนํ สุตฺตานํ. อตฺโถติ สภาวธมฺโม. สทฺทตฺโถ หิ อสมาโนติ. ‘‘พฺยญฺชนเมว นาน’’นฺติ เอเตน จ สทฺทตฺถสฺส นานตฺตํ ทสฺเสติ.

‘‘กพฬีการาหาราทีสุ กตเม อาหาราทโย กตเมน วิโมกฺขมุเขน ปริญฺญํ ปหานํ คจฺฉนฺตี’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ตตฺถ โย จ กพฬีกาโร’’ติอาทิ วุตฺตํ.

อิตีติ เอวํ วุตฺตปฺปการา. สพฺเพติ สพฺเพ อาหาราทโย ธมฺมา โลกวฏฺฏานุสาริโน ภวนฺติ. เตติ เต สพฺเพ อาหาราทโย ธมฺมา. โลกาติ โลกโต วฏฺฏโต. ตีหิ วิโมกฺขมุเขหิ อนิจฺจานุปสฺสนาทีหิ นิยฺยนฺติ.

๘๖. สํกิเลสปกฺเข ทิสาภูตา อาหารจตุกฺกาทโย ทส จตุกฺกา ธมฺมา อาจริเยน นิทฺธาเรตฺวา ทสฺสิตา, อเมฺหหิ จ ญาตา, ‘‘โวทานปกฺเข กตเม ทิสาภูตา ธมฺมา’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา โวทานปกฺเข ทิสาภูเต ธมฺเม ทสฺเสตุํ ‘‘จตสฺโส ปฏิปทา’’ติอาทิ วุตฺตํ. จตฺตาโร วิหาราติ ทิพฺพวิหารา พฺรหฺมวิหารา อริยวิหารา อาเนญฺชวิหาราติ จตฺตาโร วิหารา. เตสุ รูปาวจรสมาปตฺติโย ทิพฺพวิหารา, จตสฺโส อปฺปมญฺญาโย พฺรหฺมวิหารา, จตสฺโส ผลสมาปตฺติโย อริยวิหารา, จตสฺโส อรูปสมาปตฺติโย อาเนญฺชวิหาราจตฺตาโร อจฺฉริยา อพฺภุตา ธมฺมาติ มานปหานํ อาลยสมุคฺฆาโต อวิชฺชาปหานํ ภวูปสโมติ จตฺตาโร อจฺฉริยอพฺภุตธมฺมา. จตฺตาริ อธิฏฺฐานานีติ สจฺจาธิฏฺฐานํ จาคาธิฏฺฐานํ ปญฺญาธิฏฺฐานํ อุปสมาธิฏฺฐานนฺติ จตฺตาริ อธิฏฺฐานานิ. จตสฺโส สมาธิภาวนาติ ฉนฺทสมาธิภาวนา วีริยสมาธิภาวนา จิตฺตสมาธิภาวนา วีมํสาสมาธิภาวนาติ จตสฺโส สมาธิภาวนา. จตฺตาโร สุขภาคิยาติ อินฺทฺริยสํวโร ตโป โพชฺฌงฺโค สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโคติ จตฺตาโร สุขภาคิยา. อวเสสา ปากฏา.

‘‘จตูสุ จตูสุ ปฏิปทาทีสุ กตโม ปฏิปทาทิโก ปฐโม สติปฏฺฐานาทิโก ภวตี’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ปฐมา ปฏิปทา ปฐมํ สติปฏฺฐาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘ปฏิปทาทโย ปญฺญาปทฏฺฐานาทิกา, สติปฏฺฐานาทโย ปน สติปทฏฺฐานาทิกา, ตสฺมา ‘ปฐมา ปฏิปทา ปฐมํ สติปฏฺฐาน’นฺติอาทิโยชนา กาตพฺพา’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘ปฐมา ปฏิปทา ภาวิตา พหุลีกตา ปฐมํ สติปฏฺฐานํ ปูเรตี’’ติอาทิ วุตฺตํ, ปูรกปูเรตพฺพภาวโต ตถา โยชนา กาตพฺพาติ อธิปฺปาโย. อถ วา ‘‘ภาวิตา พหุลีกตา กตเม ปฏิปทาทโย กตเม สติปฏฺฐานาทิเก ปูเรนฺตี’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ปฐมา ปฏิปทา ภาวิตา พหุลีกตา ปฐมํ สติปฏฺฐานํ ปูเรตี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

๘๗. ‘‘เตสุ ทสสุ ปฏิปทาจตุกฺกาทีสุ กตเม ธมฺมา กตมา ทิสา, กตเม ธมฺมา กตมา ทิสา’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ตตฺถ อิมา จตสฺโส ทิสา ปฐมา ปฏิปทา, ปฐโม สติปฏฺฐาโน’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถาติ เตสุ ทสสุ ปฏิปทาจตุกฺกาทีสุ. อิมา มยา วุจฺจมานา ปฐมา ปฏิปทาทโย ทิสา จตสฺโส ทิสา ภวนฺติ.

‘‘เตสุ จตูสุ ทิสาภูเตสุ ปฏิปทาจตุกฺกาทีสุ กตโม ทิสาภูโต อตฺโถ กตมสฺส ปุคฺคลสฺส เภสชฺช’’นฺติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ตตฺถ ปฐมา ปฏิปทา…เป… ทิฏฺฐิจริตสฺส อุทตฺตสฺส เภสชฺช’’นฺติ วุตฺตํ.

‘‘เตสุ ทสสุ ปฏิปทาทิจตุกฺเกสุ ธมฺเมสุ กตโม กตโม กตมํ กตมํ วิโมกฺขมุข’’นฺติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ตตฺถ ทุกฺขา จ ปฏิปทา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อตฺโถ ปน ฏีกายํ วิตฺถาเรน วุตฺโต ปากโฏ. สํกิเลสปกฺเข ทิสาภูตา อาหารจตุกฺกาทโย ทส จตุกฺกา สมติกฺกมิตพฺพปหาตพฺพภาเวน นิทฺธาริตา, โวทานปกฺเข ปน ทิสาภูตา ปฏิปทาจตุกฺกาทโย ทส จตุกฺกา สมติกฺกมปหายกภาเวน นิทฺธาริตา.

‘‘เตสํ อาหารจตุกฺกาทีนํ ทสนฺนํ จตุกฺกานํ สมติกฺกมนปหานสงฺขาตํ ยํ วิกฺกีฬิตญฺจ เตสํ ปฏิปทาจตุกฺกาทีนํ ทสนฺนํ จตุกฺกานํ ภาวนาสงฺขาตํ ยํ วิกฺกีฬิตญฺจ สจฺฉิกิริยาสงฺขาตํ ยํ วิกฺกีฬิตญฺจ อตฺถิ, ตํ ติวิธํ วิกฺกีฬิตํ กตเมสํ ปุคฺคลานํ วิกฺกีฬิตํ ภวตี’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘เตสํ วิกฺกีฬิต’’นฺติ วุตฺตํ. อถ วา ‘‘ยถาวุตฺตปฺปกาเรหิ วิโมกฺขมุเขหิ เย พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวกา วิมุจฺจึสุ, เตสุ พุทฺธสฺเสว วิกฺกีฬิตํ ภวติ กึ, ปจฺเจกพุทฺธสฺเสว วิกฺกีฬิตํ ภวติ กึ, สาวกสฺเสว วิกฺกีฬิตํ ภวติ กึ, อุทาหุ สพฺเพสํ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวกานํ วิกฺกีฬิตํ ภวติ กิ’’นฺติ วิจารณาย สมฺภวโต ‘‘เตสํ วิกฺกีฬิต’’นฺติ วุตฺตํ. ยถาวุตฺตปฺปกาเรหิ วิโมกฺขมุเขหิ เย พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวกา มุจฺจึสุ, เตสํ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวกานํ วิกฺกีฬิตํ. ยํ อาหารจตุกฺกาทีนํ ทสนฺนํ จตุกฺกานํ สปรสนฺตาเน สมติกฺกมนปหานญฺจ ยา ปฏิปทาจตุกฺกาทีนํ ทสนฺนํ จตุกฺกานํ สปรสนฺตาเน ภาวนาสมฺปาทนา, สจฺฉิกิริยาสมฺปาทนา จ อตฺถิ, อิทํ สพฺพํ วิกฺกีฬิตํ นาม ภวตีติ อตฺโถ.

‘‘สพฺเพสํ อาหารจตุกฺกาทีนํ ทสนฺนํ จตุกฺกานํ สพฺเพ ปฏิปทาจตุกฺกาทโย ทส จตุกฺกา ปฏิปกฺขา โหนฺติ กึ, อุทาหุ ยถากฺกมํ จตุกฺกานํ จตุกฺกา ปฏิปกฺขา โหนฺติ กิ’’นฺติ วิจารณาย สมฺภวโต ยถากฺกมํ จตุกฺกานํ จตุกฺกา ปฏิปกฺขา โหนฺติ ปหาตพฺพปหายกภาเวนาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘จตฺตาโร อาหารา เตสํ ปฏิปกฺโข จตสฺโส ปฏิปทา’’ติอาทิมาห. อฏฺฐกถายํ ปน – ‘‘อิทานิ อาหาราทีนํ ปฏิปทาทีหิ เยน สมติกฺกมนํ, ตํ เนสํ ปฏิปกฺขภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘จตฺตาโร อาหารา เตสํ ปฏิปกฺโข จตสฺโส ปฏิปทา’ติอาทิมาหา’’ติ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๘๗) วุตฺตํ. ตตฺถ สํกิเลสปกฺเข จตฺตาโร เย อาหารา นิทฺธาริตา, เตสํ จตุนฺนํ อาหารานํ โวทานปกฺเข ยา จตสฺโส ปฏิปทา นิทฺธาริตา, ตา จตสฺโส ปฏิปทา ปฏิปกฺโข อาหารานํ ปหาตพฺพตฺตา, ปฏิปทานํ ปน ปหายกตฺตา. สติปิ อาหารานํ อปฺปหาตพฺพภาเว วิปสฺสนารมฺมณตฺตา อาหารปฏิพทฺธฉนฺทราคปฺปหานวเสน ปหาตพฺพภาโว วุตฺโตติ เอวมาทิโยชนา กาตพฺพา.

สีหาติ สีหสทิสา พุทฺธา จ สีหสทิสา ปจฺเจกพุทฺธา จ สีหสทิสา สาวกา จาติ สีหสทิสา วิสุํ วิสุํ โยเชตพฺพา. สาวกา ปน อหตราคโทสโมหาปิ สนฺติ, เตปิ ‘‘สีหา’’ติ มญฺเญยฺยุนฺติ ตํ นิวตฺตาปนตฺถํ ‘‘หตราคโทสโมหา’’ติ วุตฺตํ. หนิตพฺพาติ หตา, ราโค จ โทโส จ โมโห จ ราคโทสโมหา, หตา ราคโทสโมหา เอเตหิ สาวเกหีติ หตราคโทสโมหา, สาวกาติ โยชนา กาตพฺพา สาวกานํเยว พฺยภิจารสมฺภวโตติ. เตสํ สีหานํ พุทฺธานํ, เตสํ สีหานํ ปจฺเจกพุทฺธานํ, เตสํ สีหานํ สาวกานํ ภาวนา โวทานปกฺเข ภาวิตพฺพานํ โพธิปกฺขิยธมฺมานํ ภาวนา วฑฺฒนา จ, สจฺฉิกิริยา โวทานปกฺเขเยว สจฺฉิกาตพฺพานํ ผลนิพฺพานานํ สจฺฉิกิริยา จ, พฺยนฺตีกิริยา สํกิเลสปกฺเข ปหาตพฺพานํ ปหานสงฺขาตา พฺยนฺตีกิริยา จ วิกฺกีฬิตํ นาม ภวติ.

อินฺทฺริยาธิฏฺฐานนฺติ สทฺธินฺทฺริยาทีนํ อินฺทฺริยานํ อธิฏฺฐานํ ปวตฺตนํ ภาวนา, สจฺฉิกิริยา จ. วิปริยาสานธิฏฺฐานนฺติ วิปลฺลาสานํ อธิฏฺฐานํ ปหานวเสน อปฺปวตฺตนํ, อนุปฺปาทนญฺจ สงฺเขปโต วิกฺกีฬิตํ นามาติ คหิตํ. อินฺทฺริยานิ สทฺธินฺทฺริยาทีนิ สทฺธมฺมโคจโร สทฺธมฺมสฺส โวทานปกฺขสฺส โคจโร ปวตฺตนเหตูติ อธิปฺเปตานิ. วิปริยาสา วิปลฺลาสา กิเลสโคจโร สํกิเลสปกฺขสฺส โคจโร ปวตฺติเหตูติ อธิปฺเปตา.

‘‘จตฺตาโร อาหาราติอาทินา สํกิเลสปกฺเข อาหารจตุกฺกาทีนํ ทสนฺนํ จตุกฺกานํ ตณฺหาจริตาทีนํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อุปกฺกิเลสวิภาวนามุเขน ยา นิทฺธารณา อาจริเยน กตา, ‘จตสฺโส ปฏิปทา’ติอาทินา จ โวทานปกฺเข ปฏิปทาจตุกฺกาทีนํ ทสนฺนํ จตุกฺกานํ ตณฺหาจริตาทีนํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ โวทานวิภาวนามุเขน ยา นิทฺธารณา อาจริเยน กตา, สา อยํ นิทฺธารณา กตมสฺส นยสฺส สมุฏฺฐานํ ภูมีติ วุจฺจตี’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘อยํ วุจฺจติ สีหวิกฺกีฬิตสฺส นยสฺส ภูมี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ อยนฺติ ยา อยํ วุตฺตนเยน ทฺวิปฺปการา นิทฺธารณา กตา, สา อยํ ทฺวิปฺปการา นิทฺธารณา สีหวิกฺกีฬิตสฺส นยสฺส ภูมิ ปวตฺติฏฺฐานํ สมุฏฺฐานนฺติ นยสมุฏฺฐานโกสลฺเลหิ ปุคฺคเลหิ วุจฺจตีติ โยชนา กาตพฺพาติ.

‘‘วุตฺตปฺปการาย นิทฺธาริตาย นยสฺส ภูมิภาโว กสฺมา วิญฺญายตี’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘เตนาหา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตน วุตฺตปฺปการาย นิทฺธารณาย นยภูมิภาเวน ‘‘โย เนติ…เป… กุสลาติ จา’’ติ ยํ วจนํ อาจริโย อาห, เตน วจเนน วิญฺญายตีติ.

สีหวิกฺกีฬิตนยภูมิ อาจริเยน วิภาวิตา, อเมฺหหิ จ ญาตา, ‘‘กตมา ติปุกฺขลนยภูมี’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ติปุกฺขลนยภูมึ วิภาเวตุกาโม ‘‘ตตฺถ เย ทุกฺขาย ปฏิปทายา’’ติอาทิมาห. เอวํ สติ ‘‘อยํ สํกิเลโส, ตีณิ อกุสลมูลานี’’ติอาทิวจนเมว อาจริเยน วตฺตพฺพํ, กสฺมา ปน ‘‘ตตฺถ เย ทุกฺขาย ปฏิปทายา’’ติอาทิวจนํ วตฺตพฺพนฺติ? สจฺจํ, ติปุกฺขลนยภูมิภาวนา ปน อุคฺฆฏิตญฺญุอาทิปุคฺคลตฺตยวเสน ปวตฺตา, ตสฺมา อุคฺฆฏิตญฺญุอาทิปุคฺคลตฺตยํ วิภาเวตุํ ‘‘ตตฺถ เย ทุกฺขาย ปฏิปทายา’’ติอาทิวจนํ วุตฺตํ. เอวมปิ ‘‘ตตฺถ โย สุขาย ปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย นิยฺยาติ, อยํ อุคฺฆฏิตญฺญู’’ติอาทิวจนเมว วตฺตพฺพํ, กสฺมา ปน ‘‘ตตฺถ เย ทุกฺขาย ปฏิปทายา’’ติอาทิวจนํ วตฺตพฺพนฺติ? สจฺจํ, อุคฺฆฏิตญฺญุอาทิปุคฺคลตฺตยํ ปน สีหวิกฺกีฬิตนยโต ติปุกฺขลนยสฺส นิคฺคจฺฉนโต นิกฺขมนโต สีหวิกฺกีฬิตนยภูมิวิภาวนายํ ปฏิปทาวิภาคโต วิภาวิตปุคฺคลจตุกฺกโต นิทฺธาริตํ, สีหวิกฺกีฬิตนยภูมิวิภาวนายํ ปฏิปทาวิภาคโต วิภาวิตํ ปุคฺคลจตุกฺกํ ปฐมํ วิภาเวตุํ ‘‘ตตฺถ เย ทุกฺขาย ปฏิปทายา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถาติ โย ปฏิปทาจตุกฺโก สีหวิกฺกีฬิตนยภูมิวิภาวนายํ นิทฺธาริโต, ตสฺมึ ปฏิปทาจตุกฺเก. เยติ เย ทนฺธอุทตฺตา ทิฏฺฐิจริตปุคฺคลา ยถากฺกมํ สุขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย จ สุขาย ปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย จ นิยฺยนฺติ, อิติ นิยฺยกา เทฺว ปุคฺคลา จ นิทฺธาริตา. ‘‘เตสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ กตโม สํกิเลโส’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘เตสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อยํ สํกิเลโส’’ติ วิสฺสชฺเชตุํ ‘‘เตสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อยํ สํกิเลโส’’ติอาทิ วุตฺตํ. จตฺตาโร อาหารา นิทฺธาริตา…เป… จตฺตาริ อคติคมนานิ นิทฺธาริตานิ, อิติ อยํ ทสวิโธ อาหารจตุกฺกาทิจตุกฺโก เตสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ สํกิเลโส โหติ. เตสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ สํกิเลโส อาจริเยน นิทฺธาริโต, ‘‘กตมํ โวทาน’’นฺติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘เตสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อิทํ โวทาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. จตสฺโส ปฏิปทา นิทฺธาริตา, จตสฺโส อปฺปมาณา นิทฺธาริตา, อิติ อิทํ ทสวิธํ ปฏิปทาจตุกฺกาทิจตุกฺกภูตํ ธมฺมชาตํ เตสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ โวทานํ โหติ.

๘๘. ‘‘เตสุ จตูสุ ปุคฺคเลสุ กตโม ปุคฺคโล อุคฺฆฏิตญฺญู, กตโม ปุคฺคโล วิปญฺจิตญฺญู, กตโม ปุคฺคโล เนยฺโย’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ตตฺถ เย’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘ปุพฺเพปิ ‘ตตฺถ เย’ติอาทินา จตฺตาโร ปุคฺคลา นิทฺธาริตา, กสฺมา ปน ปุน ‘‘ตตฺถ เย’ติอาทินา จตฺตาโร ปุคฺคลา นิทฺธาริตา’’ติ เจ วเทยฺย? ปุพฺเพ สํกิเลสโวทานํ สามิภาเวน นิทฺธาริตา, ปจฺฉา ปน อุคฺฆฏิตญฺญุอาทีนํ อวยวานํ สมูหภาเวน นิทฺธาริตาติ วิเสสตฺโถ คเหตพฺโพ. ตตฺถ เย…เป… อิเม เทฺว ปุคฺคลาติ เอตฺถ โยชนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺตสทิโสว. ตตฺถาติ เตสุ จตูสุ ปุคฺคเลสุ. โยติ อุทตฺโต ทิฏฺฐิจริโต. อยนฺติ อยํ นิยโต อุทตฺโต ทิฏฺฐิจริโต. ปุน โยติ อุทตฺโตว ตณฺหาจริโต จ มนฺโท ทิฏฺฐิจริโต จ. สาธารณายาติ ทุกฺขาย ปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย จ สุขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย จ.

‘‘อุคฺฆฏิตญฺญุอาทโย ตโย ปุคฺคลา อาจริเยน นิทฺธาริตา, เตสุ ตีสุ ปุคฺคเลสุ กตมสฺส กตมสฺส กตมํ กตมํ ภควา อุปทิสตี’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ตตฺถ ภควา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อถ วา ‘‘ปฏิปทาเภเทน ปุคฺคลเภโท อาจริเยน วิภาวิโต, กถํ เทสนาเภเทน ปุคฺคลเภโท วิภาวิโต’’ติ วตฺตพฺพตฺตา เทสนาเภเทนปิ ปุคฺคลเภทํ วิภาเวตุํ ‘‘ตตฺถ ภควา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถาติ เตสุ ตีสุ อุคฺฆฏิตญฺญุอาทีสุ ปุคฺคเลสุ. ‘‘สมถเทสนาวิปสฺสนาเทสนาเภเทเนว ปุคฺคลเภโท วิภาวิโต’’ติ วตฺตพฺพตฺตา มุทุธมฺมเทสนาติกฺขธมฺมเทสนาเภเทนปิ ปุคฺคลเภทํ วิภาเวตุํ ‘‘ตตฺถ ภควา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เสเสสุปิ เอวเมว อนุสนฺธฺยตฺโถ วตฺตพฺโพ.

วิสุํ วิสุํ ปฏิปทาเภเทน จตฺตาโร หุตฺวา วิสุํ จ สมฺปิณฺฑิตา จ ปฏิปทาเภเทน เจว เทสนาเภเทน จ ตโย โหนฺตีติ วิภาเวตุํ ‘‘ตตฺถ เย’’ติอาทึ ปุน วตฺวา ‘‘อิติ โข จตฺตาริ หุตฺวา ตีณิ ภวนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ จตฺตาริ ตีณีติ ลิงฺควิปลฺลาสนิทฺเทโส, ‘‘จตฺตาโร ตโย’’ติ ปน ปกติลิงฺคนิทฺเทโส กาตพฺโพว.

‘‘เตสํ ติณฺณํ ปุคฺคลานํ กตโม สํกิเลโส’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘เตสํ ติณฺณํ ปุคฺคลานํ อยํ สํกิเลโส’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อยํ สํกิเลโสติ ‘‘ตีณิ อกุสลมูลานิ…เป… สีลวิปตฺติ ทิฏฺฐิวิปตฺติ อาจารวิปตฺตี’’ติ นิทฺธาริตานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ อิติ อยํ สมูโห สํกิเลโส โหติ. ‘‘เตสํ ติณฺณํ ปุคฺคลานํ สํกิเลโส อาจริเยน นิทฺธาริโต, กถํ โวทานํ นิทฺธาริตพฺพ’’นฺติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘เตสํ ติณฺณํ ปุคฺคลานํ อิทํ โวทาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อิทํ โวทานนฺติ ‘‘ตีณิ กุสลมูลานิ…เป… ตีณิ วิโมกฺขมุขานิ สุญฺญตํ อนิมิตฺตํ อปฺปณิหิต’’นฺติ นิทฺธาริตานํ กุสลธมฺมานํ สมูหภูตํ อิติ อิทํ ธมฺมชาตํ โวทานํ โหติ.

‘‘วุตฺตปฺปกาเรน จตฺตาโร หุตฺวา ตโย ปุคฺคลา ภวนฺตีติ อาจริเยน วิภาวิตา, ตโย หุตฺวา กิตฺตกา ปุคฺคลา ภวนฺตี’’ติ วตฺตพฺพภาวโต ‘‘อิติ โข จตฺตาริ หุตฺวา ตีณิ ภวนฺติ, ตีณิ หุตฺวา เทฺว ภวนฺติ ตณฺหาจริโต จ ทิฏฺฐิจริโต จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อิตีติ เหฏฺฐา วุตฺตปฺปกาเรน จตฺตาริ จตฺตาโร หุตฺวา ตีณิ ตโย ภวนฺติ. ตีณิ ตโย หุตฺวา ตณฺหาจริโต จ ทิฏฺฐิจริโต จาติ เทฺว ปุคฺคลา ภวนฺติ.

‘‘เตสํ ทฺวินฺนํ ปุคฺคลานํ กตโม สํกิเลโส’’ติ วตฺตพฺพภาวโต ‘‘เตสํ ทฺวินฺนํ ปุคฺคลานํ อยํ สํกิเลโส’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อยํ สํกิเลโสติ ‘‘ตณฺหา จ อวิชฺชา จ…เป… สสฺสตทิฏฺฐิ จ อุจฺเฉททิฏฺฐิ จา’’ติ นิทฺธาริตานํ อกุสลธมฺมานํ อิติ อยํ สมูโห สํกิเลโส โหติ.

‘‘เตสํ ทฺวินฺนํ ปุคฺคลานํ สํกิเลโส อาจริเยน นิทฺธาริโต, กถํ โวทาน’’นฺติ วตฺตพฺพภาวโต ‘‘เตสํ ทฺวินฺนํ ปุคฺคลานํ อิทํ โวทาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อิทํ โวทานนฺติ ‘‘สมโถ จ วิปสฺสนา จ…เป… สอุปาทิเสสา จ นิพฺพานธาตุ, อนุปาทิเสสา จ นิพฺพานธาตู’’ติ นิทฺธาริตานํ กุสลธมฺมานํ สมูหภูตํ อิติ อิทํ ธมฺมชาตํ โวทานํ โหติ.

‘‘ตีณิ อกุสลมูลานี’’ติอาทินา สํกิเลสปกฺเข อกุสลมูลติกาทีนํ ทฺวินฺนํ ทฺวาทสนฺนํ ติกานํ, ติณฺณํ อุคฺฆฏิตญฺญุอาทิปุคฺคลานํ สํกิเลสวิภาวนามุเขน ยา นิทฺธารณา กตา, ‘‘ตีณิ กุสลมูลานี’’ติอาทินา โวทานปกฺเข กุสลมูลติกาทีนํ ทฺวินฺนํ ทฺวาทสนฺนํ ติกานํ, ติณฺณํ อุคฺฆฏิตญฺญุอาทิปุคฺคลานํ โวทานวิภาวนามุเขน ยา นิทฺธารณา กตา, อยํ วุตฺตปฺปการนิทฺธารณา ติปุกฺขลสฺส จ นยสฺส, องฺกุสสฺส จ นยสฺส ภูมิ สมุฏฺฐานํ ปวตฺติเหตุ นามาติ โยเชตฺวา ‘‘ตณฺหา จ อวิชฺชา จา’’ติอาทินา สํกิเลสปกฺเข ตณฺหาอวิชฺชาทุกาทีนํ ปนฺนรสนฺนํ ทุกานํ, ทฺวินฺนํ ตณฺหาจริตทิฏฺฐิจริตานํ ปุคฺคลานํ โวทานวิภาวนามุเขน ยา นิทฺธารณา กตา, ‘‘สมโถ จ วิปสฺสนา จา’’ติอาทินา โวทานปกฺเข สมถวิปสฺสนาทุกาทีนํ เอกูนวีสติทุกานํ, ทฺวินฺนํ ตณฺหาจริตทิฏฺฐิจริตานํ ปุคฺคลานํ โวทานวิภาวนามุเขน ยา นิทฺธารณา กตา, อยํ วุตฺตปฺปการา นนฺทิยาวฏฺฏสฺส นยสฺส ภูมีติปิ นีหริตฺวา โยเชตพฺพา. ปุคฺคลาธิฏฺฐานวเสน หิ นนฺทิยาวฏฺฏนยโต สีหวิกฺกีฬิตนยสฺส สมฺภโว, สีหวิกฺกีฬิตนยโต จ ติปุกฺขลนยสฺส สมฺภโว โหติ. ธมฺมาธิฏฺฐานวเสน ปน สีหวิกฺกีฬิตนยโต ติปุกฺขลนยสฺส สมฺภโว, ติปุกฺขลนยโต จ นนฺทิยาวฏฺฏนยสฺส สมฺภโว โหติ. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘อนฺเต ‘ตณฺหา จ อวิชฺชา จา’ติอาทินา สมถสฺส นยสฺส ภูมิ ทสฺสิตา. เตเนว หิ ‘จตฺตาริ หุตฺวา ตีณิ ภวนฺติ, ตีณิ หุตฺวา เทฺว ภวนฺตี’ติ วุตฺต’’นฺติ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๘๘).

‘‘กสฺมา ปน อยํ วุตฺตปฺปการาย นิทฺธารณาย ติปุกฺขลสฺส จ นยสฺส, องฺกุสสฺส จ นยสฺส ภูมิภาโว วิญฺญายตี’’ติ วตฺตพฺพภาวโต ‘‘เตนาหา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตน ยถาวุตฺตสฺส นิทฺธารณาย ภูมิภาเวน อาจริโย ‘‘โย อกุสเล…เป… ทิสาโลจเนนาติ จา’’ติ ยํ วจนํ อาห, เตน วจเนน วุตฺตปฺปการาย นิทฺธารณาย ติปุกฺขล…เป… ยสฺส ภูมิภาโว วิญฺญายตีติ อตฺโถ.

‘‘เอตฺตาวตา นยสมุฏฺฐานํ ปริปุณฺณํ โหติ, อญฺญํ นตฺถี’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘นิยุตฺตํ นยสมุฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ. เยน เยน นยสมุฏฺฐาเนน สํกิเลสปกฺเข วา อกุสลา ธมฺมา นิทฺธาริตา, โวทานปกฺเข วา กุสลา ธมฺมา นิทฺธาริตา, ตํ ตํ นยสมุฏฺฐานํ นิยุตฺตํ ยถารหํ นิทฺธาเรตฺวา ยุชฺชิตพฺพนฺติ อตฺโถ คเหตพฺโพ.

นยกฺกเมน ปน สงฺเขปโต ทสฺสยิสฺสามิ – เทฺว ปุคฺคลา, ตโย ปุคฺคลา, จตฺตาโร ปุคฺคลาติ ปุคฺคลา ติโกฏฺฐาสา ภวนฺติ, จตุทิสา, ฉทิสา, อฏฺฐทิสาติ ทิสาปิ ติโกฏฺฐาสา ภวนฺติ. ตตฺถ เทฺว ปุคฺคลาติ ตณฺหาจริโต ปุคฺคโล, ทิฏฺฐิจริโต ปุคฺคโลติ เทฺว ปุคฺคลา ภวนฺติ. ตโย ปุคฺคลาติ อุคฺฆฏิตญฺญุปุคฺคโล, วิปญฺจิตญฺญุปุคฺคโล, เนยฺยปุคฺคโลติ ตโย ปุคฺคลา ภวนฺติ. จตฺตาโร ปุคฺคลาติ ทุกฺขาปฏิปทาทนฺธาภิญฺญาทิเภเทน ภินฺนา มุทินฺทฺริโย ตณฺหาจริโต ปุคฺคโล, มุทินฺทฺริโย ทิฏฺฐิจริโต ปุคฺคโล, ติกฺขินฺทฺริโย ตณฺหาจริโต ปุคฺคโล, ติกฺขินฺทฺริโย ทิฏฺฐิจริโต ปุคฺคโลติ จตฺตาโร ปุคฺคลา ภวนฺติ. จตุทิสาติ สํกิเลสปกฺเข เทฺว เทฺว ทิสา, โวทานปกฺเข เทฺว เทฺว ทิสาติ จตุทิสา ภวนฺติ. ฉทิสาติ สํกิเลสปกฺเข ติสฺโส ติสฺโส ทิสา, โวทานปกฺเข ติสฺโส ติสฺโส ทิสาติ ฉทิสา ภวนฺติ. อฏฺฐทิสาติ สํกิเลสปกฺเข จตสฺโส จตสฺโส ทิสา, โวทานปกฺเข จตสฺโส จตสฺโส ทิสาติ อฏฺฐทิสา ภวนฺติ. เตสุ เทฺว เทฺว ตณฺหาจริตทิฏฺฐิจริเต ปุคฺคเล, จตุทิสา จ นิสฺสาย นนฺทิยาวฏฺฏนยสมุฏฺฐานํ ภวติ. ตโย อุคฺฆฏิตญฺญุวิปญฺจิตญฺญุเนยฺยปุคฺคเล จ ฉทิสา จ นิสฺสาย ติปุกฺขลนยสมุฏฺฐานํ ภวติ. ทุกฺขาปฏิปทาทนฺธาภิญฺญาทิเภเทน ภินฺเน จตฺตาโร มุทินฺทฺริยตณฺหาจริตติกฺขินฺทฺริยตณฺหาจริตมุทินฺทฺริยทิฏฺฐิจริตติกฺขินฺทฺริยทิฏฺฐิจริเต ปุคฺคเล จ อฏฺฐทิสา จ นิสฺสาย สีหวิกฺกีฬิตนยสมุฏฺฐานํ ภวติ. เอเกกสฺมึ นยสมุฏฺฐาเน วิภชิเต ทิสาโลจนองฺกุสนยสมุฏฺฐานานิปิ วิภชิตานิ ภวนฺติ.

‘‘กถํ นนฺทิยาวฏฺฏนยสมุฏฺฐานํ ภวตี’’ติ เจ วเทยฺย? ‘‘ตณฺหา จ อวิชฺชา จ อหิริกญฺจ อโนตฺตปฺปญฺจ อสฺสติ จ อสมฺปชญฺญญฺจ อโยนิโสมนสิกาโร จ โกสชฺชญฺจ โทวจสฺสญฺจ อหํกาโร จ มมํกาโร จ อสฺสทฺธา จ ปมาโท จ อสทฺธมฺมสฺสวนญฺจ อสํวโร จ อภิชฺฌา จ พฺยาปาโท จ นีวรณญฺจ สํโยชนญฺจ โกโธ จ อุปนาโห จ มกฺโข จ ปฬาโส จ อิสฺสา จ มจฺเฉรญฺจ มายา จ สาเฐยฺยญฺจ สสฺสตทิฏฺฐิ จ อุจฺเฉททิฏฺฐิ จา’’ติ (เนตฺติ. ๘๘) ทุกทุกวเสน เทสิโต อยํ ทิสาภูโต อกุสลธมฺมสมูโห ทฺวินฺนํ ตณฺหาจริตทิฏฺฐิจริตานํ ปุคฺคลานํ สํกิเลโส โหตีติ สํกิเลสปกฺเข สํกิเลสสามญฺญภาเวน โยเชตฺวา ‘‘อิเมสุ ปนฺนรสสุ ทุกทุกวเสน เทสิเตสุ ทิสาภูเตสุ อกุสลธมฺเมสุ กตโม อกุสลธมฺโม กตมสฺส ปุคฺคลสฺส ทิสา’’ติ มนสาว ทิสาธมฺมภาเวน โอโลเกตฺวา ‘‘อยํ อยํ ปฐโม ปฐโม อกุสลธมฺโม ตณฺหาจริตสฺส ปุคฺคลสฺส สํกิเลสปกฺเข ปฐมา ทิสา นาม, อยํ อยํ ทุติโย ทุติโย อกุสลธมฺโม ทิฏฺฐิจริตสฺส ปุคฺคลสฺส สํกิเลสปกฺเข ทุติยา ทิสา นามา’’ติ วิสุํ วิสุํ โยเชตฺวา สมุทยสจฺจทุกฺขสจฺจานิ ยถารหํ นีหริตฺวา วิภชิตพฺพธมฺมสภาโว จ เยน สํวณฺณนาวิเสเสน ทสฺสิโต, โส สํวณฺณนาวิเสโส จ นนฺทิยาวฏฺฏนยสมุฏฺฐานํ ภวติ, ตสฺส โอโลกนา จ เยน สํวณฺณนาวิเสเสน ทสฺสิตา, โส สํวณฺณนาวิเสโส จ ทิสาโลจนนยสมุฏฺฐานํ ภวติ, ตถา โอโลเกตฺวา ทิสาวิเสสภูตสฺส ธมฺมวิเสสสฺส ปุคฺคลานํ นยนญฺจ เยน สํวณฺณนาวิเสเสน นยติ, โส สํวณฺณนาวิเสโส จ องฺกุสนยสมุฏฺฐานํ ภวติ.

‘‘สมโถ จ วิปสฺสนา จ, หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจ, สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ, โยนิโสมนสิกาโร จ วีริยารมฺโภ จ, โสวจสฺสญฺจ ธมฺเม ญาณญฺจ อนฺวเย ญาณญฺจ, ขเย ญาณญฺจ อนุปฺปาเท ญาณญฺจ, สทฺธา จ อปฺปมาโท จ, สทฺธมฺมสฺสวนญฺจ สํวโร จ, อนภิชฺฌา จ อพฺยาปาโท จ, ราควิราคา จ เจโตวิมุตฺติ, อวิชฺชาวิราคา จ ปญฺญาวิมุตฺติ, อภิสมโย จ อปฺปิจฺฉตา จ, สนฺตุฏฺฐิ จ อกฺโกโธ จ, อนุปนาโห จ อมกฺโข จ, อปฬาโส จ อิสฺสาปหานญฺจ มจฺฉริยปฺปหานญฺจ วิชฺชา จ, วิมุตฺติ จ สงฺขตารมฺมโณ จ วิโมกฺโข, อสงฺขตารมฺมโณ จ วิโมกฺโข, สอุปาทิเสสา จ นิพฺพานธาตุ, อนุปาทิเสสา จ นิพฺพานธาตู’’ติ (เนตฺติ. ๘๘) ติกทุกวเสน เทสิตํ อิทํ ทิสาภูตํ กุสลสมูหธมฺมชาตํ ทฺวินฺนํ ตณฺหาจริตทิฏฺฐิจริตานํ ปุคฺคลานํ โวทานํ โหตีติ โวทานปกฺเข โวทานสามญฺญภาเวน โยเชตฺวา ‘‘อิเมสุ เอกูนวีสติยา ทุกทุกวเสน วา เทสิเตสุ ทิสาภูเตสุ ธมฺเมสุ กตโม กตโม กุสลธมฺโม กตมสฺส กตมสฺส ปุคฺคลสฺส ทิสา’’ติ มนสาว ทิสาธมฺมภาเวน โอโลเกตฺวา ‘‘อยํ ปฐโม ปฐโม กุสลธมฺโม ตณฺหาจริตสฺส ปุคฺคลสฺส โวทานปกฺเข ปฐมา ทิสา นาม, อยํ ทุติโย ทุติโย กุสลธมฺโม ทิฏฺฐิจริตสฺส ปุคฺคลสฺส โวทานปกฺเข ทุติยา ทิสา นามา’’ติ วิสุํ วิสุํ โยเชตฺวา มคฺคสจฺจนิโรธสจฺจานิ ยถารหํ นีหริตฺวา วิภชิตพฺพธมฺมภาโว จ เยน สํวณฺณนาวิเสเสน ทสฺสิโต, โส สํวณฺณนาวิเสโส จ นนฺทิยาวฏฺฏนยสมุฏฺฐานํ ภวติ, ตสฺส โอโลกนา จ เยน สํวณฺณนาวิเสเสน ทสฺสิตา, โส สํวณฺณนาวิเสโส จ ทิสาโลจนนยสมุฏฺฐานํ ภวติ, ตถา โอโลเกตฺวา ทิสาวิเสสภูตสฺส ธมฺมวิเสสสฺส ปุคฺคลานํ นยนญฺจ เยน สํวณฺณนาวิเสเสน นยติ, โส สํวณฺณนาวิเสโส จ องฺกุสนยสมุฏฺฐานํ ภวติ.

‘‘กถํ ติปุกฺขลนยสมุฏฺฐานํ ภวตี’’ติ เจ ปุจฺเฉยฺย, ‘‘ตีณิ อกุสลมูลานิ – โลโภ อกุสลมูลํ, โทโส อกุสลมูลํ, โมโห อกุสลมูลํ. ตีณิ ทุจฺจริตานิ – กายทุจฺจริตํ, วจีทุจฺจริตํ, มโนทุจฺจริตํ. ตโย อกุสลวิตกฺกา – กามวิตกฺโก, พฺยาปาทวิตกฺโก, วิหึสาวิตกฺโก. ติสฺโส อกุสลสญฺญา – กามสญฺญา, พฺยาปาทสญฺญา, วิหึสาสญฺญา. ติสฺโส วิปรีตสญฺญา – นิจฺจสญฺญา, สุขสญฺญา, อตฺตสญฺญา. ติสฺโส เวทนา – สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา. ติสฺโส ทุกฺขตา – ทุกฺขทุกฺขตา, สงฺขารทุกฺขตา, วิปริณามทุกฺขตา. ตโย อคฺคี – ราคคฺคิ, โทสคฺคิ, โมหคฺคิ. ตโย สลฺลา – ราคสลฺโล, โทสสลฺโล, โมหสลฺโล. ติสฺโส ชฏา – ราคชฏา, โทสชฏา, โมหชฏา. ติสฺโส อกุสลูปปริกฺขา – อกุสลํ กายกมฺมํ, อกุสลํ วจีกมฺมํ, อกุสลํ มโนกมฺมํ. ติสฺโส วิปตฺติโย – สีลวิปตฺติ, ทิฏฺฐิวิปตฺติ, อาจารวิปตฺตี’’ติ (เนตฺติ. ๘๘) ติกวเสน เทสิโต อยํ ทิสาภูโต อกุสลธมฺมสมูโห ติณฺณํ อุคฺฆฏิตญฺญุวิปญฺจิตญฺญุเนยฺยปุคฺคลานํ สํกิเลโส โหตีติ สํกิเลสปกฺเข สํกิเลสสามญฺญภาเวน โยเชตฺวา ‘‘อิเมสุ ทฺวาทสสุ ติกติกวเสน เทสิเตสุ ทิสาภูเตสุ อกุสลธมฺเมสุ กตโม กตโม อกุสโล ธมฺโม กตมสฺส กตมสฺส ปุคฺคลสฺส ทิสา’’ติ มนสาว ทิสาธมฺมภาเวน โอโลเกตฺวา ‘‘อยํ อยํ ปฐโม ปฐโม อกุสลธมฺโม อุคฺฆฏิตญฺญุปุคฺคลสฺส สํกิเลสปกฺเข ปฐมา ทิสา นาม. อยํ อยํ ทุติโย ทุติโย อกุสลธมฺโม วิปญฺจิตญฺญุปุคฺคลสฺส สํกิเลสปกฺเข ทุติยา ทิสา นาม. อยํ อยํ ตติโย ตติโย อกุสลธมฺโม เนยฺยสฺส ปุคฺคลสฺส สํกิเลสปกฺเข ตติยา ทิสา นามา’’ติ วิสุํ วิสุํ โยเชตฺวา สมุทยสจฺจทุกฺขสจฺจานิ ยถารหํ นีหริตฺวา วิภชิตพฺพธมฺมสภาโว จ เยน สํวณฺณนาวิเสเสน ทสฺสิโต. โส สํวณฺณนาวิเสโส จ ติปุกฺขลนยสมุฏฺฐานํ ภวติ. ตสฺส โอโลกนา จ เยน สํวณฺณนาวิเสเสน ทสฺสิตา, โส สํวณฺณนาวิเสโส จ ทิสาโลจนนยสมุฏฺฐานํ ภวติ ตถา โอโลเกตฺวา ทิสาวิเสสภูตสฺส ธมฺมวิเสสสฺส ปุคฺคลานํ นยนญฺจ เยน สํวณฺณนาวิเสเสน นยติ, โส สํวณฺณนาวิเสโส องฺกุสนยสมุฏฺฐานํ ภวติ.

‘‘ตีณิ กุสลมูลานิ – อโลโภ กุสลมูลํ, อโทโส กุสลมูลํ, อโมโห กุสลมูลํ. ตีณิ สุจริตานิ – กายสุจริตํ, วจีสุจริตํ, มโนสุจริตํ. ตโย กุสลวิตกฺกา – เนกฺขมฺมวิตกฺโก, อพฺยาปาทวิตกฺโก, อวิหึสาวิตกฺโก. ตโย สมาธี – สวิตกฺโก สวิจาโร สมาธิ, อวิตกฺโก วิจารมตฺโต สมาธิ, อวิตกฺโก อวิจาโร สมาธิ. ติสฺโส กุสลสญฺญา – เนกฺขมฺมสญฺญา, อพฺยาปาทสญฺญา, อวิหึสาสญฺญา. ติสฺโส อวิปรีตสญฺญา – อนิจฺจสญฺญา, ทุกฺขสญฺญา, อนตฺตสญฺญา. ติสฺโส กุสลูปปริกฺขา – กุสลํ กายกมฺมํ, กุสลํ วจีกมฺมํ, กุสลํ มโนกมฺมํ. ตีณิ โสเจยฺยานิ – กายโสเจยฺยํ, วจีโสเจยฺยํ, มโนโสเจยฺยํ. ติสฺโส สมฺปตฺติโย – สีลสมฺปตฺติ, สมาธิสมฺปตฺติ, ปญฺญาสมฺปตฺติ. ติสฺโส สิกฺขา – อธิสีลสิกฺขา, อธิจิตฺตสิกฺขา, อธิปญฺญาสิกฺขา. ตโย ขนฺธา – สีลกฺขนฺโธ, สมาธิกฺขนฺโธ, ปญฺญากฺขนฺโธ. ตีณิ วิโมกฺขมุขานิ – สุญฺญตํ, อนิมิตฺตํ, อปฺปณิหิต’’นฺติ (เนตฺติ. ๘๘) ติกติกวเสน เทสิตํ อิทํ ทิสาภูตํ กุสลสมูหธมฺมชาตํ ติณฺณํ อุคฺฆฏิตญฺญุวิปญฺจิตญฺญุเนยฺยปุคฺคลานํ โวทานํ โหตีติ โวทานปกฺเข โวทานสามญฺญภาเวน โยเชตฺวา ‘‘อิเมสุ ทฺวีสุ ทฺวาทสสุ ติกติกวเสน เทสิเตสุ ทิสาภูเตสุ กุสลธมฺเมสุ กตโม กตโม กุสลธมฺโม กตมสฺส กตมสฺส ปุคฺคลสฺส ทิสา’’ติ มนสาว ทิสาธมฺมภาเวน โอโลเกตฺวา ‘‘อยํ อยํ ปฐโม ปฐโม กุสลธมฺโม อุคฺฆฏิตญฺญุปุคฺคลสฺส โวทานปกฺเข ปฐมา ทิสา นาม. อยํ อยํ ทุติโย ทุติโย กุสโล ธมฺโม วิปญฺจิตญฺญุปุคฺคลสฺส โวทานปกฺเข ทุติยา ทิสา นาม. อยํ อยํ ตติโย ตติโย กุสลธมฺโม เนยฺยปุคฺคลสฺส โวทานปกฺเข ตติยา ทิสา นามา’’ติ วิสุํ วิสุํ ทิสาภาเวน โยเชตฺวา มคฺคสจฺจนิโรธสจฺจานิ ยถารหํ นีหริตฺวา วิภชิตพฺพธมฺมสภาโว จ เยน สํวณฺณนาวิเสเสน ทสฺสิโต. โส สํวณฺณนาวิเสโส จ ติปุกฺขลนยสมุฏฺฐานํ ภวติ. ตสฺส โอโลกนา จ เยน สํวณฺณนาวิเสเสน ทสฺสิตา, โส สํวณฺณนาวิเสโส จ ทิสาโลจนนยสมุฏฺฐานํ ภวติ. ตถา โอโลเกตฺวา ทิสาวิเสสภูตสฺส ธมฺมสฺส ปุคฺคลานํ นยนญฺจ เยน สํวณฺณนาวิเสเสน นยติ, โส สํวณฺณนาวิเสโส จ องฺกุสนยสมุฏฺฐานํ ภวติ.

‘‘กถํ สีหวิกฺกีฬิตนยสมุฏฺฐาน’’นฺติ เจ ปุจฺเฉยฺย, ‘‘จตฺตาโร อาหารา, จตฺตาโร วิปลฺลาสา, จตฺตาริ อุปาทานานิ, จตฺตาโร โยคา, จตฺตาโร คนฺถา, จตฺตาโร อาสวา, จตฺตาโร โอฆา, จตฺตาโร สลฺลา, จตสฺโส วิญฺญาณฏฺฐิติโย, จตฺตาริ อคติคมนานี’’ติ (เนตฺติ. ๘๗) จตุกฺกจตุกฺกวเสน เทสิโต อยํ ทิสาภูโต จตุกฺโก จตุกฺโก อกุสลธมฺโม ‘‘ทุกฺขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย นิยฺยกสฺส มุทินฺทฺริยสฺส ตณฺหาจริตสฺส จ ทุกฺขาย ปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย นิยฺยกสฺส ติกฺขินฺทฺริยสฺส ตณฺหาจริตสฺส จ สุขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย นิยฺยกสฺส มุทินฺทฺริยสฺส ทิฏฺฐิจริตสฺส จ สุขาย ปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย นิยฺยกสฺส ติกฺขินฺทฺริยสฺส ทิฏฺฐิจริตสฺส จา’’ติ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ สํกิเลโสติ สํกิเลสปกฺเข สํกิเลสสามญฺญภาเวน โยเชตฺวา ‘‘อิเมสุ จตุกฺกจตุกฺกวเสน เทสิเตสุ ทสสุ จตุกฺเกสุ ธมฺเมสุ กตโม กตโม อกุสลธมฺโม กตมสฺส กตมสฺส ปุคฺคลสฺส ทิสา’’ติ มนสาว สํกิเลสปกฺเข ทิสาธมฺมภาเวน โอโลเกตฺวา ‘‘อยํ อยํ ปฐโม ปฐโม อกุสลธมฺโม ทุกฺขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย นิยฺยกสฺส มุทินฺทฺริยสฺส ตณฺหาจริตสฺส ปุคฺคลสฺส ปฐมา ทิสา นาม. อยํ อยํ ทุติโย ทุติโย อกุสลธมฺโม ทุกฺขาย ปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย นิยฺยกสฺส ติกฺขินฺทฺริยสฺส ตณฺหาจริตสฺส ปุคฺคลสฺส ทุติยา ทิสา นาม. อยํ อยํ ตติโย ตติโย อกุสลธมฺโม สุขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย นิยฺยกสฺส มุทินฺทฺริยสฺส ทิฏฺฐิจริตสฺส ปุคฺคลสฺส ตติยา ทิสา นาม. อยํ อยํ จตุตฺโถ จตุตฺโถ อกุสลธมฺโม สุขาย ปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย นิยฺยกสฺส ติกฺขินฺทฺริยสฺส ทิฏฺฐิจริตสฺส ปุคฺคลสฺส จตุตฺถา ทิสา นามา’’ติ วิสุํ วิสุํ ทิสาภาเวน โยเชตฺวา, สมุทยสจฺจทุกฺขสจฺจานิ ยถารหํ นีหริตฺวา, วิภชิตพฺพธมฺมสภาโว จ เยน สํวณฺณนาวิเสเสน ทสฺสิโต. โส สํวณฺณนาวิเสโส จ สีหวิกฺกีฬิตนยสมุฏฺฐานํ ภวติ. ตสฺส โอโลกนา จ เยน สํวณฺณนาวิเสเสน ทสฺสิตา, โส สํวณฺณนาวิเสโส จ ทิสาโลจนนยสมุฏฺฐานํ ภวติ. ตถา โอโลเกตฺวา ทิสาวิเสสภูตสฺส ธมฺมสฺส ปุคฺคลานํ นยนญฺจ เยน สํวณฺณนาวิเสเสน นยติ, โส สํวณฺณนาวิเสโส จ องฺกุสนยสมุฏฺฐานํ ภวติ.

‘‘จตสฺโส ปฏิปทา, จตฺตาโร สติปฏฺฐานา, จตฺตาริ ฌานานิ, จตฺตาโร วิหารา, จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา, จตฺตาโร อจฺฉริยา อพฺภุตา ธมฺมา, จตฺตาริ อธิฏฺฐานานิ, จตสฺโส สมาธิภาวนา, จตฺตาโร สุขภาคิยา ธมฺมา, จตสฺโส อปฺปมาณา’’ติ (เนตฺติ. ๘๖) จตุกฺกจตุกฺกวเสน เทสิตํ อิทํ ทิสาภูตํ กุสลสมูหธมฺมชาตํ ‘‘ทุกฺขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย นิยฺยกสฺส มุทินฺทฺริยสฺส ตณฺหาจริตสฺส จ ทุกฺขาย ปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย นิยฺยกสฺส ติกฺขินฺทฺริยสฺส ตณฺหาจริตสฺส จ สุขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย นิยฺยกสฺส มุทินฺทฺริยสฺส ทิฏฺฐิจริตสฺส ส สุขาย ปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย นิยฺยกสฺส ติกฺขินฺทฺริยสฺส ทิฏฺฐิจริตสฺส จา’’ติ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ โวทานํ โหตีติ โวทานปกฺเข โวทานสามญฺญภาเวน โยเชตฺวา ‘‘อิเมสุ จตุกฺกจตุกฺกวเสน เทสิเตสุ ทสสุ จตุกฺเกสุ กุสลธมฺเมสุ กตโม กตโม กุสลธมฺโม กตมสฺส กตมสฺส ปุคฺคลสฺส ทิสา’’ติ มนสาว ทิสาธมฺมภาเวน โอโลเกตฺวา, ‘‘อยํ อยํ ปฐโม ปฐโม กุสลธมฺโม ทุกฺขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย นิยฺยกสฺส มุทินฺทฺริยสฺส ตณฺหาจริตสฺส ปุคฺคลสฺส ปฐมา ทิสา นาม. อยํ อยํ ทุติโย ทุติโย กุสลธมฺโม ทุกฺขาย ปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย นิยฺยกสฺส ติกฺขินฺทฺริยสฺส ตณฺหาจริตสฺส ปุคฺคลสฺส ทุติยา ทิสา นาม. อยํ อยํ ตติโย ตติโย กุสลธมฺโม สุขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย นิยฺยกสฺส มุทินฺทฺริยสฺส ทิฏฺฐิจริตสฺส ปุคฺคลสฺส ตติยา ทิสา นาม. อยํ อยํ จตุตฺโถ จตุตฺโถ กุสลธมฺโม สุขาย ปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย นิยฺยกสฺส ติกฺขินฺทฺริยสฺส ทิฏฺฐิจริตสฺส ปุคฺคลสฺส จตุตฺถา ทิสา นามา’’ติ วิสุํ วิสุํ ทิสาภาเวน โยเชตฺวา, มคฺคสจฺจนิโรธสจฺจานิ ยถารหํ นีหริตฺวา, วิภชิตพฺพธมฺมสภาโว จ เยน สํวณฺณนาวิเสเสน ทสฺสิโต. โส สํวณฺณนาวิเสโส จ สีหวิกฺกีฬิตนยสมุฏฺฐานํ ภวติ. ตสฺส โอโลกนา จ เยน สํวณฺณนาวิเสเสน ทสฺสิตา. โส สํวณฺณนาวิเสโส จ ทิสาโลจนนยสมุฏฺฐานํ ภวติ. ตถา โอโลเกตฺวา ทิสาวิเสสสฺส ธมฺมสฺส ปุคฺคลานํ นยนญฺจ เยน สํวณฺณนาวิเสเสน นยติ, โส สํวณฺณนาวิเสโส จ องฺกุสนยสมุฏฺฐานํ ภวตีติ นยกฺกเมน สงฺเขปโต นยสมุฏฺฐานํ ภวตีติ วิญฺญาตพฺพนฺติ.

อิติ นยสมุฏฺฐาเน สตฺติพลานุรูปา รจิตา

วิภาวนา นิฏฺฐิตา.

ปณฺฑิเตหิ ปน อฏฺฐกถาฏีกานุสาเรน คมฺภีรตฺโถ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา คเหตพฺโพติ.