๑๑. ปญฺญตฺติหารวิภงฺควิภาวนา

๓๙. เยน เยน สํวณฺณนาวิเสสภูเตน วิภงฺเคน เววจนานิ วิภตฺตานิ, โส สํวณฺณนาวิเสสภูโต วิภงฺโค ปริปุณฺโณ, ‘‘กตโม ปญฺญตฺติหารวิภงฺโค’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ตตฺถ กตโม ปญฺญตฺติหาโร’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตตฺถาติ เตสุ นิทฺทิฏฺเฐสุ โสฬสสุ เทสนาหาราทีสุ กตโม สํวณฺณนาวิเสโส ปญฺญตฺติหาโร ปญฺญตฺติหารวิภงฺโค นามาติ ปุจฺฉติ. ‘‘เอกํ ภควา ธมฺมํ ปญฺญตฺตีหิ วิวิธาหิ เทเสตี’’ติอาทินิทฺเทสสฺส อิทานิ มยา วุจฺจมาโน ‘‘ยา ปกติกถาย เทสนา’’ติอาทิโก วิตฺถารสํวณฺณนาวิเสโส ปญฺญตฺติหาโร ปญฺญตฺติหารวิภงฺโค นามาติ คเหตพฺโพ.

‘‘ยาหิ วิวิธาหิ ปญฺญตฺตีหิ เอกํ ธมฺมํ ภควา เทเสติ, กตมา ตา วิวิธา ปญฺญตฺติโย’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ยา ปกติกถายา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปกติกถายาติ อสฺสาทาทิปทตฺถวิเสสํ อนิทฺธาเรตฺวา อตฺถสภาเวน ปวตฺตาย กถาย สาธุกํ มนสิการธมฺมกถาย ยา เทสนา ยถาธิปฺเปตมตฺถํ เวเนยฺยสนฺตาเน นิกฺขิปติ ปติฏฺฐเปติ ปกาเรน ญาเปติ, ตสฺมา นิกฺเขปปญฺญตฺติ, ตาย ปญฺญตฺติยา ธมฺมํ เทเสตีติ อตฺโถ. ‘‘ยา ปญฺญตฺติ ‘ปกติกถาย เทสนา’ติ วุตฺตา, กตมา สา’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ตถา ปุจฺฉิตฺวา วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘กา จ ปกติกถาย เทสนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อฏฺฐกถายํ ปน –‘‘อิติ ‘ปกติกถาย เทสนา’ติ สงฺเขเปน วุตฺตมตฺถํ วิตฺถาเรน วิภชิตุํ ‘กา จ ปกติกถาย เทสนา’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘จตฺตาริ สจฺจานี’ติอาทิมาหา’’ติ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๓๙) วุตฺตํ. ตตฺถ เทสนาเทเสตพฺพสฺส เภทภาเวปิ อเภโทปจาเรน ‘‘เทสนา จตฺตาริ สจฺจานี’’ติ วุตฺตํ, จตุนฺนํ สจฺจานํ ปญฺญตฺติ เทสนา นามาติ อตฺโถ.

‘‘กถํ ตํ สจฺจปญฺญตฺตึ ภควา อาหา’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ยถา ภควา อาหา’’ติ วุตฺตํ. ยถา เยน ปกาเรน ภควา ยํ ยํ ปญฺญตฺตึ อาห, ตถา เตน ปกาเรน สา ปญฺญตฺติ ชานิตพฺพา. ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยํ ปญฺญตฺตึ ภควา อาห, อยํ ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ปญฺญตฺติ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ นิกฺเขปปญฺญตฺติ, ฉนฺนํ ธาตูนํ นิกฺเขปปญฺญตฺติ, อฏฺฐารสนฺนํ ธาตูนํ นิกฺเขปปญฺญตฺติ, ทฺวาทสนฺนํ อายตนานํ นิกฺเขปปญฺญตฺติ, ทสนฺนํ อินฺทฺริยานํ นิกฺเขปปญฺญตฺตีติ โยชนา กาตพฺพา. ขนฺธธาตุอายตนินฺทฺริยานิ จ โลกิยาเนว. ปีฬนสงฺขตสนฺตาปวิปริณามตฺถตาสามญฺเญน เอกตฺตํ อุปเนตฺวา ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ วุตฺตา. ทสนฺนํ อินฺทฺริยานนฺติ จกฺขุโสตฆานชิวฺหากายอิตฺถิปุริสชีวิตมนเวทนินฺทฺริยานํ ทสนฺนํ. อนุภวนลกฺขเณน เอกลกฺขณตฺตา เวทนินฺทฺริยํ เอกนฺติ คหิตํ, สทฺธินฺทฺริยาทีนิ ปน มคฺคปริยาปนฺนตฺตา น คหิตานิ.

กพฬีกาเรติ ฐานูปจาเรน โวหริเต โอชาสงฺขาเต อาหาเร, ราโค อริยมคฺเคน อปฺปหาตพฺพตฺตา อนุสยวเสน, อาสาวเสน วา ปตฺถนาวเสน วา อตฺถิ นนฺที. อตฺถิ ตณฺหาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ปติฏฺฐิตํ วิรุฬฺหนฺติ ปฏิสนฺธิอากฑฺฒนสมตฺถตาปตฺติยา ปติฏฺฐิตตฺตา ปติฏฺฐิตญฺเจว วิรุฬฺหญฺจาติ คเหตพฺพํ. สงฺขารานนฺติ ปุนพฺภวนิพฺพตฺตกสฺส ภวสฺส อภินิพฺพตฺติเหตุกานํ สงฺขารานํ. ชาติชรามรณนฺติ อภินิพฺพตฺตนลกฺขณา ชาติ, น อุปฺปาโทว, ปริปากลกฺขณา ชรา, น ฐิติเยว, เภทนลกฺขณํ มรณํ, น ภงฺคเมว. เตน วุตฺตํ ‘‘สโสกํ สทรํ สอุปายาส’’นฺติ.

‘‘ผสฺเส เจ, ภิกฺขเว, อาหาเร…เป… มโนสญฺเจตนาย เจ, ภิกฺขเว, อาหาเร…เป… วิญฺญาเณ เจ, ภิกฺขเว, อาหาเร อตฺถิ ราโค…เป… วทามี’’ติ อยํ ปญฺญตฺติ ทุกฺขสฺส จ สมุทยสฺส จ ปภวสฺส ปญฺญาปนโต ปภวปญฺญตฺติ นาม.

วฏฺฏวเสน ปญฺญตฺติเภโท อาจริเยน วิภตฺโต, อเมฺหหิ จ ญาโต, ‘‘กถํ วิวฏฺฏวเสน ปญฺญตฺติเภโท วิภตฺโต’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘กพฬีกาเร เจ, ภิกฺขเว, อาหาเร นตฺถิ ราโค’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘กพฬีกาเร…เป… อนุปายาสนฺติ วทามี’’ติ อยํ ปญฺญตฺติ ทุกฺขสฺส ปริญฺญาย จ ปญฺญาปนโต ปริญฺญาปญฺญตฺติ นาม, สมุทยสฺส ปหานสฺส จ ปญฺญาปนโต ปหานปญฺญตฺติ นาม, มคฺคสฺส ภาวนาย จ ปญฺญาปนโต ภาวนาปญฺญตฺติ นาม, นิโรธสฺส สจฺฉิกิริยาย จ ปญฺญาปนโต สจฺฉิกิริยาปญฺญตฺติ นาม.

๔๐. วิวฏฺฏวเสน ปญฺญตฺติเภโท อาจริเยน วิภตฺโต, อเมฺหหิ จ ญาโต, ‘‘กถํ สมฺมสนวเสน ปญฺญตฺติเภโท วิภตฺโต’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘สมาธึ, ภิกฺขเว, ภาเวถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘สมาธึ, ภิกฺขเว, ภาเวถ…เป… ยถาภูตํ ปชานาตี’’ติ อยํ ปญฺญตฺติ มคฺคสฺส ภาวนาย จ ปญฺญาปนโต ภาวนาปญฺญตฺติ นาม, ทุกฺขสฺส ปริญฺญาย จ ปญฺญาปนโต ปริญฺญาปญฺญตฺติ นาม, สมุทยสฺส ปหานสฺส จ ปญฺญาปนโต ปหานปญฺญตฺติ นาม, นิโรธสฺส สจฺฉิกิริยาย จ ปญฺญาปนโต สจฺฉิกิริยาปญฺญตฺติ นาม.

สมฺมสนวเสน ปญฺญตฺติเภโท อาจริเยน วิภตฺโต, อเมฺหหิ จ ญาโต, ‘‘กถํ อุปาทานกฺขนฺธวเสน ปญฺญตฺติเภโท วิภตฺโต’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘รูปํ, ราธ, วิกิรถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘รูปํ, ราธ, วิกิรถ…เป… นิพฺพาน’’นฺติ อยํ ปญฺญตฺติ ตณฺหาสงฺขาตสฺส โรธสฺส นิโรธสฺส จ ปญฺญาปนโต นิโรธปญฺญตฺติ นาม, อสฺสาทสฺส นิพฺพิทาย จ ปญฺญาปนโต นิพฺพิทาปญฺญตฺติ นาม, ทุกฺขสฺส ปริญฺญาย จ ปญฺญาปนโต ปริญฺญาปญฺญตฺติ นาม, สมุทยสฺส ปหานสฺส จ ปญฺญาปนโต ปหานปญฺญตฺติ นาม, มคฺคสฺส ภาวนาย จ ปญฺญาปนโต ภาวนาปญฺญตฺติ นาม, นิโรธสฺส สจฺฉิกิริยาย จ ปญฺญาปนโต สจฺฉิกิริยาปญฺญตฺติ นาม.

‘‘รูปเวทนาสญฺญาสงฺขารวิญฺญาณานิ วิกิรนฺโต วิทฺธํเสนฺโต วิกีฬนิยํ กโรนฺโต ปญฺญาย ตณฺหากฺขยาย ปฏิปชฺชนฺโต กึ ปชานาตี’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘โส ‘อิทํ ทุกฺข’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘โส ‘อิทํ ทุกฺข’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาตีติ…เป… นิโรธคามินิปฏิปทาติ ยถาภูตํ ปชานาตี’’ติ อยํ ปญฺญตฺติ สจฺจานํ ปฏิเวธสฺส ปญฺญาปนโต ปฏิเวธปญฺญตฺติ นาม, ทสฺสนภูมิยา นิกฺเขปสฺส จ ปญฺญาปนโต นิกฺเขปปญฺญตฺติ นาม, มคฺคสฺส ภาวนาย จ ปญฺญาปนโต ภาวนาปญฺญตฺติ นาม, โสตาปตฺติผลสฺส สจฺฉิกิริยาย จ ปญฺญาปนโต สจฺฉิกิริยาปญฺญตฺติ นาม. ‘‘โส ‘อิเม อาสวา’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ…เป… ‘อาสวา อเสสํ นิรุชฺฌนฺตี’ติ ยถาภูตํ ปชานาตี’’ติ อยํ ปญฺญตฺติ ขเยญาณสฺส อุปฺปาทสฺส จ ปญฺญาปนโต อุปฺปาทปญฺญตฺติ นาม, อนุปฺปาเทญาณสฺส โอกาสสฺส จ ปญฺญาปนโต โอกาสปญฺญตฺติ นาม, มคฺคสฺส ภาวนาย จ ปญฺญาปนโต ภาวนาปญฺญตฺติ นาม, ทุกฺขสฺส ปริญฺญาย จ ปญฺญาปนโต ปริญฺญาปญฺญตฺติ นาม, สมุทยสฺส ปหานสฺส จ ปญฺญาปนโต ปหานปญฺญตฺติ นาม, วีริยินฺทฺริยสฺส อารมฺภสฺส จ ปญฺญาปนโต อารมฺภปญฺญตฺติ นาม, อาสาฏิกานํ อาหฏนาย จ ปญฺญาปนโต อาหฏนาปญฺญตฺติ นาม, ภาวนาภูมิยา นิกฺเขปสฺส จ ปญฺญาปนโต นิกฺเขปปญฺญตฺติ นาม, ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ อภินิฆาตสฺส จ ปญฺญาปนโต อภินิฆาตปญฺญตฺติ นาม.

๔๑. วฏฺฏวเสน วา วิวฏฺฏวเสน วา ธมฺมสมฺมสนวเสน วา อุปาทานกฺขนฺธวเสน วา ปชานนวเสน วา สจฺเจสุ นานาวิโธ ปญฺญตฺติเภโท อาจริเยน วิภตฺโต, อเมฺหหิ จ ญาโต, ‘‘กถํ เตปริวฏฺฏวเสน สจฺเจสุ ปญฺญตฺติเภโท วิภตฺโต’’ติ วตฺตพฺพตฺตา เตปริวฏฺฏวเสน สจฺเจสุ ปญฺญตฺติเภทํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิทํ ทุกฺขนฺติ เม, ภิกฺขเว’’ติอาทิ อารทฺธํ. อฏฺฐกถายํ ปน – ‘‘เอวํ วฏฺฏวิวฏฺฏมุเขน สมฺมสนอุปาทานกฺขนฺธมุเขเนว สจฺเจสุ ปญฺญตฺติวิภาคํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เตปริวฏฺฏวเสน ทสฺเสตุํ ‘อิทํ ทุกฺขนฺติ เม ภิกฺขเว’ติอาทิ อารทฺธ’’นฺติ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๔๑) วุตฺตํ. ตตฺถ ปุพฺเพ ปริชานนโต ปฏฺฐาย. อนนุสฺสุเตสูติ ปริชานนวเสน อนนุสฺสุเตสุ จตูสุ สจฺจธมฺเมสุ. จกฺขุนฺติ ปฐมํ นิพฺพานทสฺสนฏฺเฐน จกฺขุ นาม. ยถาสภาวโต กิจฺจปริชานนฏฺเฐน สจฺฉิกิริยปริชานนฏฺเฐน ญาณํ นาม. ยถาสภาวโต กิจฺจปริชานนาทีนํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ปชานนฏฺเฐน ปญฺญา นาม. ตถา วิทิตกรณฏฺเฐน วิชฺชา นาม. อาโลโกภาสกรณฏฺเฐน อาโลโก นาม. อิทํ จกฺขาทิกํ สพฺพํ ปญฺญาเววจนเมว. ‘‘อิทํ ทุกฺขนฺติ เม ภิกฺขเว…เป… อุทปาที’’ติ อยํ ปญฺญตฺติ สจฺจานํ เทสนาย ปญฺญาปนโต เทสนาปญฺญตฺติ นาม, สุตมยิยา ปญฺญาย นิกฺเขปสฺส จ ปญฺญาปนโต นิกฺเขปปญฺญตฺติ นาม, อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยสฺส สจฺฉิกิริยาย จ ปญฺญาปนโต สจฺฉิกิริยาปญฺญตฺติ นาม, ธมฺมจกฺกสฺส ปวตฺตนาย จ ปญฺญาปนโต ปวตฺตนาปญฺญตฺติ นาม.

‘‘ตํ โข ปนิทํ ทุกฺขํ ปริญฺเญยฺยํ…เป… อุทปาที’’ติ อยํ ปญฺญตฺติ มคฺคสฺส ภาวนาย ปญฺญาปนโต ภาวนาปญฺญตฺติ นาม, จินฺตามยิยา ปญฺญาย นิกฺเขปสฺส จ ปญฺญาปนโต นิกฺเขปปญฺญตฺติ นาม, อญฺญินฺทฺริยสฺส สจฺฉิกิริยาย จ ปญฺญาปนโต สจฺฉิกิริยาปญฺญตฺติ นาม.

‘‘ตํ โข ปนิทํ ทุกฺขํ ปริญฺญาตํ…เป… อุทปาที’’ติ อยํ ปญฺญตฺติ มคฺคสฺส ภาวนาย ปญฺญาปนโต ภาวนาปญฺญตฺติ นาม, ภาวนามยิยา ปญฺญาย นิกฺเขปสฺส จ ปญฺญาปนโต นิกฺเขปปญฺญตฺติ นาม, อญฺญาตาวิโน อินฺทฺริยสฺส สจฺฉิกิริยาย จ ปญฺญาปนโต สจฺฉิกิริยาปญฺญตฺติ นาม, ธมฺมจกฺกสฺส ปวตฺตนาย จ ปญฺญาปนโต ปวตฺตนาปญฺญตฺติ นาม.

เตปริวฏฺฏวเสน สจฺเจสุ นานาวิโธ ปญฺญตฺติเภโท อาจริเยน วิภตฺโต, อเมฺหหิ จ ญาโต, ‘‘กถํ กุสลากุสลาทิวเสน เทสิตธมฺมสฺส ปญฺญตฺติเภโท วิภตฺโต’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘ตุลมตุลญฺจ สมฺภว’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อถ วา ธมฺมจกฺกสุตฺเต ปญฺญตฺติเภโท อาจริเยน วิภตฺโต, อเมฺหหิ จ ญาโต, ‘‘ตุลมตุลญฺจาติอาทิคาถาย กถํ ปญฺญตฺติเภโท วิภตฺโต’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘ตุลมตุลญฺจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตุลียติ ปริจฺฉิชฺชียตีติ ตุลํ, กามาวจรกมฺมํ, นตฺถิ ตุลํ สทิสํ อญฺญํ โลกิยกมฺมํ อสฺส มหคฺคตกมฺมสฺสาติ อตุลํ, รูปารูปาวจรกมฺมํ. ปุนพฺภวํ สมฺภวติ เอเตน สงฺขาเรนาติ สมฺภโว, ตํ สมฺภวํ. ปุนพฺภวํ สงฺขโรตีติ ภวสงฺขาโร. อชฺฌตฺเต วิปสฺสนาวเสน รมตีติ อชฺฌตฺตรโต. สมถวเสน สมาธิยตีติ สมาหิโต. อตฺตนิ สมฺภวตีติ อตฺตสมฺภโว, ตํ อตฺตสมฺภวํ. มุนิ สมฺพุทฺโธ สมฺภวํ ภวสงฺขารํ ตุลญฺจ อตุลญฺจ อวสฺสชิ, อชฺฌตฺตรโต สมาหิโต กวจํ อภินฺทิ อิว, เอวํ อตฺตสมฺภวํ อภินฺทิ ปทาลยีติ โยชนา กาตพฺพา. อถ วา มุนิ สมฺพุทฺโธ ‘‘ปญฺจกฺขนฺธา อนิจฺจา ทุกฺขา อนตฺตา วิปริณามธมฺมา, นิพฺพานํ ปน นิจฺจํ สุขํ อสงฺขตํ อวิปริณามธมฺม’’นฺติ ตุลํ ตุลยนฺโต อตุลํ นิพฺพานํ ทิสฺวา สมฺภวํ ภวสงฺขารํ อริยมคฺเคน อวสฺสชิ. กถํ อวสฺสชิ? โส หิ มุนิ วิปสฺสนาวเสน อชฺฌตฺตรโต จ หุตฺวา, สมถวเสน อุปจารปฺปนาสุ สมาหิโต จ หุตฺวา กวจํ อภินฺทิ อิว, เอวํ อตฺตสมฺภวํ อตฺตนิ สญฺชาตํ กิเลสํ อภินฺทิ ปทาลยิ, กิเลสาภาเวน กมฺมญฺจ ชหีติ คาถาตฺโถ คเหตพฺโพ.

‘‘ตุลมตุลญฺจ สมฺภว’’นฺติ ปญฺญตฺติ สพฺพธมฺมานํ อภิญฺญาย ปญฺญาปนโต อภิญฺญาปญฺญตฺติ นาม, ธมฺมปฏิสมฺภิทาย นิกฺเขปสฺส จ ปญฺญาปนโต นิกฺเขปปญฺญตฺติ นาม, ‘‘ภวสงฺขารมวสฺสชิ มุนี’’ติ ปญฺญตฺติ สมุทยสฺส ปริจฺจาคสฺส จ ปญฺญาปนโต ปริจฺจาคปญฺญตฺติ นาม, ทุกฺขสฺส ปริญฺญาย จ ปญฺญาปนโต ปริญฺญาปญฺญตฺติ นาม, ‘‘อชฺฌตฺตรโต สมาหิโต’’ติ ปญฺญตฺติ กายคตาย สติยา ภาวนาย จ ปญฺญาปนโต ภาวนาปญฺญตฺติ นาม, จิตฺเตกคฺคตาย ฐิติยา จ ปญฺญาปนโต ฐิติปญฺญตฺติ นาม, ‘‘อภินฺทิ กวจมิวตฺตสมฺภว’’นฺติ ปญฺญตฺติ จิตฺตสฺส อภินิพฺพิทาย จ ปญฺญาปนโต อภินิพฺพิทาปญฺญตฺติ นาม, สพฺพญฺญุตาย อุปาทานสฺส จ ปญฺญาปนโต อุปาทานปญฺญตฺติ นาม, อวิชฺชาณฺฑโกสานํ ปทาลนาย จ ปญฺญาปนโต ปทาลปญฺญตฺติ นาม, ‘‘ยถาวุตฺโต ปญฺญตฺติปฺปเภโท เกน สทฺทหิตพฺโพ’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘เตนาหา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตถาวุตฺตสฺส ปญฺญตฺติปฺปเภทสฺส สมฺภวโต ภควา ยํ ‘‘ตุลมตุล’’นฺติอาทิคาถมาห, ตถาสมฺภวโต ยถาวุตฺตาย คาถาย ยถาวุตฺโต ปญฺญตฺติปฺปเภโท สทฺทหิตพฺโพติ.

‘‘ตุลมตุลญฺจา’’ติอาทิคาถายํ ปญฺญตฺติปฺปเภโท อาจริเยน วิภตฺโต, อเมฺหหิ จ ญาโต.

‘โย ทุกฺขมทฺทกฺขิ ยโตนิทานํ, กาเมสุ โส ชนฺตุ กถํ นเมยฺย;

กามา หิ โลเก สงฺโคติ ญตฺวา, เตสํ สตีมา วินยาย สิกฺเข’ติ. –

คาถายํ ปน กถํ ปญฺญตฺติเภโท วิภตฺโต’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘โย ทุกฺขมทฺทกฺขี’’ติอาทิ วุตฺตํ. โย อารทฺธวิปสฺสโก ชนฺตุ ยโตนิทานํ สพฺพํ เตภูมกํ เหตุผลํ ทุกฺขํ อทฺทกฺขิ, โส อารทฺธวิปสฺสโก ชนฺตุ กาเมสุ กถํ นเมยฺย นเมตุํ นารหติ. กามา โลเก ‘‘สงฺโค’’ติ หิ ยสฺมา ปสฺสิตพฺพา, ตสฺมา นเมตุํ นารหติ, อิติ เอตํ ทุกฺขภาวํ ทุกฺขเหตุภาวํ ญตฺวา เตสํ กามานํ วินยาย วูปสมาย สติมา กายคตาสติสมฺปนฺโน ตีณิ สิกฺขานิ สิกฺเข สิกฺเขยฺยาติ คาถาตฺโถ สงฺเขเปน วิญฺญาตพฺโพ. อฏฺฐกถายํ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๔๑) ปน วิตฺถาเรน สํวณฺณิโต.

‘‘โย ทุกฺข’’นฺติ ปญฺญตฺติ ทุกฺขสฺส เววจนสฺส จ ปริญฺญาย จ ปญฺญาปนโต เววจนปญฺญตฺติ, ปริญฺญาปญฺญตฺติ จ โหติ. ‘‘ยโตนิทาน’’นฺติ ปญฺญตฺติ สมุทยสฺส ปภวสฺส จ ปหานสฺส จ ปญฺญาปนโต ปภวปญฺญตฺติ เจว ปหานปญฺญตฺติ จ โหติ. ‘‘อทฺทกฺขี’’ติ ปญฺญตฺติ ญาณจกฺขุสฺส เววจนสฺส จ ปฏิเวธสฺส จ ปญฺญาปนโต เววจนปญฺญตฺติ เจว ปฏิเวธปญฺญตฺติ จ โหติ. ‘‘กาเมสุ โส ชนฺตุ กถํ นเมยฺยา’’ติ ปญฺญตฺติ กามตณฺหาย เววจนสฺส จ อนภินิวิสสฺส จ ปญฺญาปนโต เววจนปญฺญตฺติ เจว อนภินิเวสปญฺญตฺติ จ โหติ. ‘‘กามา หิ โลเก สงฺโคติ ญตฺวา’’ติ ปญฺญตฺติ กามานํ ปจฺจตฺถิกโต ทสฺสนสฺส จ ปญฺญาปนโต ทสฺสนปญฺญตฺติ นาม. กามา หิ อนตฺถชานนโต ปจฺจตฺถิกสทิสา.

‘‘กีทิสา หุตฺวา อนตฺถชนกา’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘กามา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. กามา ราคคฺคิอาทีหิ อนฺโตทยฺหนโต องฺคารกาสูปมา จ, ปูติภาวาปชฺชนโต มํสเปสูปมา จ, พหิ อญฺเญน ทยฺหนโต ปาวกกปฺปา ชลิตคฺคิกฺขนฺธูปมา จ, ปติฏฺฐานาภาวโต ปปาตูปมา จ, วิสสทิเสหิ โทสาทีหิ ปรหึสนโต อุรโคปมา จ. ‘‘เตสํ สตีมา’’ติ ปญฺญตฺติ ปหานาย อปจยสฺส จ ปญฺญาปนโต อปจยปญฺญตฺติ นาม, กายคตาย สติยา นิกฺเขปสฺส จ ปญฺญาปนโต นิกฺเขปปญฺญตฺติ นาม, มคฺคสฺส ภาวนาย จ ปญฺญาปนโต ภาวนาปญฺญตฺติ นาม. ‘‘วินยาย สิกฺเข’’ติ ปญฺญตฺติราควินยสฺส โทสวินยสฺส โมหวินยสฺส ปฏิเวธสฺส จ ปญฺญาปนโต ปฏิเวธปญฺญตฺติ นาม. ‘‘ชนฺตู’’ติ ปญฺญตฺติ โยคิสฺส เววจนสฺส จ ปญฺญาปนโต เววจนปญฺญตฺติ นาม.

‘‘ชนฺตูติ สามญฺญสตฺตวาจโก สทฺโท กสฺมา โยคิวาจโกติ วิญฺญาตพฺโพ’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘ยทา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. โยคี ยทา ยสฺมึ กาเล กามา สงฺโคติ ปชานาติ, ตทา ตสฺมึ กาเล โส โยคี กามานํ อนุปฺปาทาย กุสเล ธมฺเม กายคตาสติอาทีหิ อุปฺปาทยติ, โส กุสเล ธมฺเม อุปฺปาเทนฺโต โยคี อนุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อุปฺปาทาย วายมติ กุสลวีริยํ กโรติ, ตสฺมา โยคีวาจโก ชนฺตุสทฺโทติ วิญฺญาตพฺโพ. ‘‘ชนฺตู’’ติ อยํ ปญฺญตฺติ อปฺปตฺตสฺส กุสลสฺส ฌานธมฺมาทิกสฺส ปตฺติยา วายามสฺส จ ปญฺญาปนโต วายามปญฺญตฺติ นาม, โอรมตฺติกาย อสนฺตุฏฺฐิยา นิกฺเขปสฺส จ ปญฺญาปนโต นิกฺเขปปญฺญตฺติ นาม. ‘‘โส อนุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อุปฺปาทาย วายมตี’’ติ อยํ ปญฺญตฺติ วายามปญฺญตฺติ, ‘‘เหตุโส อุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ ฐิติยา วายมตีติ ปญฺญตฺติ กตมา ปญฺญตฺตี’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ตตฺถ โส อุปฺปนฺนาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตสฺมึ ‘‘อนุปฺปนฺนาน’’นฺติอาทิมฺหิ. ‘‘โส อุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ ฐิติยา วายมตี’’ติ อยํ ปญฺญตฺติ ภาวนาย อปฺปมาทสฺส จ ปญฺญาปนโต อปฺปมาทปญฺญตฺติ นาม, วีริยินฺทฺริยสฺส นิกฺเขปสฺส จ ปญฺญาปนโต นิกฺเขปปญฺญตฺติ นาม, กุสลานํ ธมฺมานํ อารกฺขสฺส จ ปญฺญาปนโต อารกฺขปญฺญตฺติ นาม, อธิจิตฺตสิกฺขาย ฐิติยา จ ปญฺญาปนโต ฐิติปญฺญตฺติ นาม. ‘‘เกน ยถาวุตฺตปฺปกาโร ปญฺญตฺติปฺปเภโท สทฺทหิตพฺโพ’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘เตนาหา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

‘‘โย ทุกฺขมทฺทกฺขิ ยโตนิทาน’’นฺติอาทิคาถาย ปญฺญตฺติปฺปเภโท อาจริเยน วิภตฺโต, อเมฺหหิ จ ญาโต.

‘‘โมหสมฺพนฺธโน โลโก, ภพฺพรูโปว ทิสฺสติ;

อุปธิพนฺธโน พาโล, ตมสา ปริวาริโต;

อสฺสิรี วิย ขายติ, ปสฺสโต นตฺถิ กิญฺจนนฺติ. –

คาถายํ ปน กถํ ปญฺญตฺติปฺปเภโท วิภตฺโต’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘โมหสมฺพนฺธโน’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ โมหสมฺพนฺธโนติ โมหเหตุเกหิ สํโยชเนหิ สมฺพนฺโธ. โลโกติ อปฺปหีนสํโยชโน สตฺตโลโก. ภพฺพรูโปว ทิสฺสตีติ อภพฺโพปิ อตฺตา ภพฺพรูโปว ภพฺพชาติโก วิย พาลานํ อวิปสฺสกานํ ทิสฺสติ. อุปธิพนฺธโนติ กิเลสูปธีหิ พนฺธิตพฺโพ. ยุ-ปจฺจโย หิ กมฺมตฺเถ วิหิโต. อุปธีสุ วา กิเลสานํ พนฺธนํ ยสฺส พาลสฺสาติ อุปธิพนฺธโน. เทฺว อวฑฺฒิโย ลาติ คณฺหาตีติ พาโล. ตมสา สมฺโมเหน ปริวาริโต ปฏิจฺฉาทิโต ปณฺฑิตานํ วิปสฺสกานํ อสฺสิรี วิย สิรีวิรหิโต วิย ขายติ อุปฏฺฐาติ. ปสฺสโต ปญฺญาจกฺขุนา ปสฺสนฺตสฺส ปณฺฑิตสฺส กิญฺจนํ นตฺถีติ สงฺเขปตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

‘‘โมหสมฺพนฺธโน โลโก’’ติ ปญฺญตฺติ โมหสีเสน คหิตานํ วิปลฺลาสานํ เทสนาย ปญฺญาปนโต เทสนาปญฺญตฺติ นาม. ‘‘ภพฺพรูโปว ทิสฺสตี’’ติ ปญฺญตฺติ โลกสฺส วิปรีตสฺส วิปรีตากาเรน อุปฏฺฐหนฺตสฺส ปญฺญาปนโต วิปรีตปญฺญตฺติ นาม. ‘‘อุปธิพนฺธโน พาโล’’ติ ปญฺญตฺติ ปาปกานํ อิจฺฉาวจรานํ ปภวสฺส ปญฺญาปนโต ปภวปญฺญตฺติ นาม. ‘‘อุปธิพนฺธโน พาโล’’ติ ปญฺญตฺติ ปริยุฏฺฐานานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ พนฺธนกิจฺจสฺส ปญฺญาปนโต กิจฺจปญฺญตฺติ นาม. ‘‘อุปธิพนฺธโน พาโล’’ติ ปญฺญตฺติ กิเลสานํ พนฺธนพลมูหนพลานํ ปญฺญาปนโต พลปญฺญตฺติ นาม. ‘‘อุปธิพนฺธโน พาโล’’ติ ปญฺญตฺติ สงฺขารานํ วิรุหนาย ปญฺญาปนโต วิรุหนาปญฺญตฺติ นาม. ‘‘ตมสา ปริวาริโต’’ติ ปญฺญตฺติ อวิชฺชนฺธการสฺส เทสนาย ปญฺญาปนโต เทสนาปญฺญตฺติ นาม, อวิชฺชนฺธการสฺส เววจนสฺส จ ปญฺญาปนโต เววจนปญฺญตฺติ นาม. ‘‘อสฺสิรี วิย ขายตี’’ติ ปญฺญตฺติ ทิพฺพจกฺขุสฺส ทสฺสนกิริยาย ปญฺญาปนโต ทสฺสนปญฺญตฺติ นาม. ‘‘อสฺสิรี วิย ขายตี’’ติ ปญฺญตฺติ ปญฺญาจกฺขุสฺส นิกฺเขปสฺส ปญฺญาปนโต นิกฺเขปปญฺญตฺติ นาม. ‘‘ปสฺสโต นตฺถิ กิญฺจน’’นฺติ ปญฺญตฺติ สตฺตานํ อริยานํ ปฏิเวธสฺส ปญฺญาปนโต ปฏิเวธปญฺญตฺติ นาม.

‘‘กตมํ กิญฺจน’’นฺติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ราโค กิญฺจน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘ยถาวุตฺโต ปญฺญตฺติปฺปเภโท กถํ อเมฺหหิ สทฺทหิตพฺโพ’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘เตนาหา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยถาวุตฺตสฺส ปญฺญตฺติปฺปเภทสฺส สมฺภวโต ภควา ยํ ‘‘โมหสมฺพนฺธโน’’ติอาทิมาห, ตถาสมฺภวโต ตาย คาถาย ยถาวุตฺโต ปญฺญตฺติปฺปเภโท คาถานุสาเรน สทฺทหิตพฺโพ.

‘‘โมหสมฺพนฺธโน โลโก’’ติอาทิคาถาย ปญฺญตฺติปฺปเภโท อาจริเยน วิภตฺโต, อเมฺหหิ จ ญาโต, ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อชาต’นฺติอาทิปาฐสฺส ปญฺญตฺติปฺปเภโท กถํ วิภตฺโต’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘อตฺถิ ภิกฺขเว’’ติอาทิปาฬิมาห. ‘‘สา ปน ปาฬิ กิมตฺถํ ภควตา วุตฺตา’’ติ เจ ปุจฺเฉยฺย? ปรมตฺถโต อวิชฺชมานตฺตา นิพฺพานํ นตฺถิ, ตสฺมา ‘‘อตฺถิ นิพฺพาน’’นฺติ วจนํ สสวิสาณวจนํ วิย อนตฺถํ, โวหารมตฺตเมตนฺติ วทนฺตานํ มิจฺฉาวาทํ ภญฺชิตุํ ภควตา วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา.

กุโตจิปิ อชาตตฺตา อภูตตฺตา อชาตํ อภูตํ. ปจฺจเยหิ อกตตฺตา อกตํ. สงฺขตาภาวโต อสงฺขตํ นิพฺพานํ อตฺถิ. เอตํ อชาตาทิกํ นิพฺพานํ โน เจ อภวิสฺส, เอวํ สติ นิสฺสรณํ น ปญฺญาเยถ, นิพฺพานสฺส จ อริยมคฺคผลานํ อารมฺมณตฺตา, มคฺคผลานญฺจ กิเลสานํ สมุจฺฉินฺทนโต ปฏิปฺปสฺสมฺภนโต, สมุจฺฉินฺทเนน จ ติวิธสฺส วฏฺฏสฺส อปวฏฺฏนโต อชาตาทิกํ นิพฺพานํ อตฺถิเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อชาตํ…เป… อสงฺขต’’นฺติ อยํ ปญฺญตฺติ นิพฺพานสฺส เทสนาปญฺญตฺติ จ นิพฺพานสฺส เววจนปญฺญตฺติ จ โหติ. ‘‘นยิธ ชาตสฺส…เป… ปญฺญาเยถา’’ติ อยํ ปญฺญตฺติ สงฺขตสฺส เววจนปญฺญตฺติ จ สงฺขตสฺส อุปนยนปญฺญตฺติ จ โหติ. ‘‘ยสฺมา จ…เป… อสงฺขต’’นฺติ อยํ ปญฺญตฺติ นิพฺพานสฺส เววจนปญฺญตฺติ จ นิพฺพานสฺส โชตนาปญฺญตฺติ จ โหติ. ‘‘ยสฺมา ชาตสฺส…เป… ปญฺญายตี’’ติ อยํ ปญฺญตฺติ นิพฺพานสฺส เววจนปญฺญตฺติ จ มคฺคสฺส สํสารโต นิยฺยานิกปญฺญตฺติ จ นิสฺสรณปญฺญตฺติ จ โหตีติ ปญฺญตฺติวิเสโส ปณฺฑิเตหิ นิทฺธาเรตฺวา คเหตพฺโพ.

‘‘ยถาวุตฺโต นิพฺพานสฺส ปญฺญตฺติปฺปเภโท เกน สทฺทหิตพฺโพ’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘เตนาห ภควา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘เตนาห อายสฺมา’’ติอาทฺยานุสนฺธฺยาทิอตฺโถ เจว ‘‘นิยุตฺโต ปญฺญตฺติหาโร’’ติ อนุสนฺธฺยาทิอตฺโถ จ วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺโพ.

อิติ ปญฺญตฺติหารวิภงฺเค สตฺติพลานุรูปา รจิตา

วิภาวนา นิฏฺฐิตา.

ปณฺฑิเตหิ ปน อฏฺฐกถาฏีกานุสาเรน คมฺภีรตฺโถ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา คเหตพฺโพติ.